# جذر بسم (ب-س-م)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D9%85

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

Nebsim ön diş olarak kullanılmaktadır

- الحروف: ب - س - م
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَتَبَسَّمَ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%8E.md) | فَتَفَعَّلَ | Gülümsedi | ١ | ١ | [٢٧:١٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/ayet/27:19.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ١٣ (الإجمالي: ١٨)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [وزع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٤ · Vedia heybe demektir
2. [ضحك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir
3. [رضي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
4. [شكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Sütle dolu memedir
5. [ولد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · “Yavru” demektir
6. [دخل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Dahl: Kuytu yer demektir
7. [نعم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
8. [صلح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
9. [عبد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Ana kapının önündeki bekçidir
10. [رحم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
11. [عمل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
12. [ربب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Ribve, tümsek demektir
13. [قول](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسم |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ضحك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md), [كشر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B1.md), [بشش](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B4.md) |
| Zıt Kök | [عبس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dudakların sessizce aralanıp ön dişlerin belirmesi; çiçeğin veya şimşeğin hafifçe yarılıp parıldaması |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel bir neşenin, kavrayışın ve hayretin taşkınlığa varmadan, edep ve sükûnet dairesinde dışa vurumu |
| Çekirdek Özet 3 | Bilinçli farkındalık ile duygusal tepki arasındaki itidalli denge ve vakar hâli |
| Kritik Hata Riski | Tebessümü salt kahkahasız gülüş sanıp arkasındaki ince kavrayış, hayret ve şükür bileşenini gözden kaçırmak |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Sıkışmış bir şeyin dışarı sızması, hafifçe açılması, ufalanarak veya sessizce yayılması | م | Son harfteki dudak kapanması ve toparlayıcılık unsuru, açılmayı dağıtmayıp dudak kenarlarında kontrollü, sessiz ve estetik bir parıldama hâline dönüştürmüştür. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış iç alan | Varlığın veya bedenin iç dünyasında, zihinsel ve kalbî alanda beliren durumu imler. |
| س | Diken, destek; tutunma, aradan sıyrılma, sivrilme | İçerideki hissin veya enerjinin yüzeye, sınır boyuna doğru hafifçe sızmasını ve dişlerin aralanmasını imler. |
| م | Su; akış, toplanma, dudakların birleşimi ve dinginlik | Taşan neşenin taşkınlığa ve sese dönüşmeden dudak sınırında toplanmasını, sükûnetle akmasını imler. |
| بسم | Çadırın içinden sıyrılıp sükûnetle beliren ışık | İç dünyada beliren kavrayış ve sevinç dalgasının, dudakların hafifçe aralanmasıyla yüz hattında dingin ve estetik bir aydınlık oluşturması. |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dudakların ses çıkarmaksızın hafifçe aralanarak ön dişlerin beyazlığının görünmesi; şimşeğin buluttan hafifçe çakması veya goncanın taç yapraklarının yarılıp uç vermesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde sevgilinin ön dişlerinin parlaklığı ve tebessüm anındaki beyazlığı şimşek pırıltısına ve ıslak papatyaya benzetilerek tasvir edilir. Şairler dudakların aralanmasını ve dişlerin parıldamasını tebessüm kavramıyla aktarırlar. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis rivayetlerinde peygamberî gülüşün niteliği tanımlanırken tebessüm kelimesi öne çıkar: كَانَ جُلُّ ضَحِكِهِ التَّبَسُّمَ (Onun gülüşünün ekserisi tebessüm idi). Ayrıca şimşeğin bulut arasından çakması da Arapçada اِبْتَسَمَ السَّحَابُ عَنِ الْبَرْقِ şeklinde ifade edilmiştir. |

المصدر: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça بسم kökü, merkezi Sami dil sahasında daha çok fiziki dudak hareketi ve sessiz sevinç ifadesi üzerinden özelleşmiş bir köktür. Diğer Sami dillerinde (örneğin İbranice ve Süryanicede) gülme ve sevinç genellikle [ضحك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) kökünün soydaşlarıyla (İbranice *ṣāḥaq* / *śāḥaq*) veya sevinç bildiren genel köklerle karşılanırken, Arapçada بسم kökü sesli gülmeden (*ḍaḥik*) ayrışan, dudakların uç vermesi, ön dişlerin belirmesi ve sükûnetle yarılma anlamını üstlenerek fonosemantik bir özelleşmeye uğramıştır. Kökün biliteral katmanındaki بس unsuru, baskının hafifletilmesi ve sızma fikrini taşırken, labial olan م harfi ağzın sınırlarını belirleyerek eylemin fısıltısız ve sessiz bir aydınlanma hâli olarak kalmasını sağlamıştır.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane’s Lexicon.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بسم kökünden türeyen tebessüm, ibtisam, mübtesim | Dudakların açılması, şimşeğin parlaması ve goncanın uç vermesi bağlamında içsel sevinç ve letafetin dışa vurumu. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek بس ile ses ve dudak hareketini niteleyen kökler | Sami zemininde gülme fiilinin genel sesli köklerinden ayrılarak dudak sınırında sessizleşen özgün Arapça leksikal açılım. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda bağımsız ve güvenilir bir morfolojik soydaşlık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسم | Anlamlı | Sessizce gülümsemek | Dudakların aralanıp dişlerin parıldaması, çiçeğin açılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بمس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| سبم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| سمب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| مبس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| مسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسم | Merkez | Tebessüm, sessiz tefekkürî sevinç | Ses çıkarmadan dudakların aralanması ve tefekkür kaynaklı aydınlanma | Gülümsemenin en mutedil, edepli ve sessiz hâlidir |
| [ضحك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) | Komşu | Gülmek, açığa çıkmak | Sese ve dışa vuruma açık, neşenin veya şaşkınlığın belirgin tezahürü | Tebessümden daha ileri ve sesli olabilen gülme derecesi |
| [كشر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Dişleri göstermek | Dudakları çekerek dişleri belirgin kılmak; bazen tehdit bazen yalın sırıtma | Tebessümdeki letafet ve iç neşe unsuru olmaksızın salt diş açılması |
| [بشش](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B4.md) | Komşu | Güler yüz göstermek | Muhataba karşı yüz aydınlığı, ferahlık ve sıcak karşılama | Tebessümün kişiler arası ilişkideki sıcaklık ve ünsiyet boyutu |
| [عبس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) | Zıt | Yüz ekşitmek, kaş çatmak | Yüz kaslarının sıkışması, hoşnutsuzluk ve kapanma | Tebessümün tam karşıtı olarak yüzün kararması ve sertleşmesi |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسم | Dudak aralayarak sessizce gülümsemek | Ses çıkarmaksızın içsel sevinç veya hayretin yüzde parıldaması | Kesin |
| Latince | subridere | Hafifçe gülümsemek | *ridere* (gülmek) eyleminin hafifletilmiş (*sub-*) ve sessizleşmiş hâli; tebessümün itidalini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | smile | Gülümsemek | Sesli kahkaha (*laugh*) olmaksızın yüzün aydınlanması; içsel tefekkür boyutunu her zaman taşımaz | Kesin |
| Almanca | lächeln | Gülümsemek | *lachen* (gülmek) fiilinin küçültme ve yumuşatma eki almış biçimi; sessiz tebessüm | Güçlü |
| Fransızca | sourire | Gülümsemek | *rire* (gülmek) kökünden türetilmiş hafif ve sessiz gülme eylemi | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتَبَسَّمَ ضَاحِكاً | Hayret, idrak ve şükürle harmanlanmış sessiz aydınlanma | Süleyman peygamberin karıncanın sözünü işitip durumun mucizeviliğini kavraması ve ardından şükre yönelmesi; Neml [27:19](https://lisan.digital/ar/ayet/27:19.md) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismeti ve vakarı | Peygamberlerin kahkaha atıp atmayacağı; ciddiyet, vakar ve tebessüm dengesi | Peygamberî tebessümün gafletten değil, ilahî hikmeti temaşadan doğan bir vakar olması |
| Fıkıh | Namazı bozan hâller | Namazda tebessümün namazı ve abdesti bozup bozmadığı | Sesli gülmenin (kahkaha) namazı bozması, tebessümün ise namaza zarar vermemesi |
| Tefsir | Neml Suresi 19. ayetin tahlili | فَتَبَسَّمَ ile ضَاحِكاً kelimelerinin bir arada gelmesinin belagat boyutu | Tebessümün başlangıç, gülümsemenin nihayet olması; kahkaha olmaksızın iç sevincin yüze tam vurması |
| Hadis | Şemâil ve sünnet | Hz. Peygamber’in günlük hayattaki siması ve beşerî ilişkileri | Sadaka niteliğindeki mütebessim çehre ve tebessümün en faziletli gülüş biçimi sayılması |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vakar ve huşû ahlakı | İtidal | Duygusal taşkınlığı sükûnete dönüştürme | Müminin sevinç anında bile taşkın kahkahadan uzak durarak şükür tebessümünü kuşanması | Kesin |
| İlmi | İdrak ve kavrayış anı | Sezgi kıvılcımı | Karmaşık bir meselenin çözüldüğü anki zihinsel aydınlanma | Hakikatin keşfi karşısında alimin yüzünde beliren sessiz kavrayış sevinci | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve adalet | Mutedil güç | Güç sarhoşluğunu engelleyen vakar ve merhamet | Karıncanın sözünü duyan hükümdarın kibre değil, tebessüm ederek merhamet ve adalete yönelmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticari ve sosyal muamele | Güven ve hüsn-i muamele | Sosyal sürtünmeyi azaltan tebessüm sermayesi | Tebessümün karşılıklı güveni artırıcı ve iletişimi kolaylaştırıcı manevi bir değer olması | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük genlikli rezonans / Eşik altı ışıma | Sisteme yüklenen enerjinin gürültüye veya kırılmaya yol açmadan, sadece sınır yüzeyinde hafif bir ışıma ve frekans değişimi üretmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Duygusal denetim ve mikro jestler | Bireyin yoğun bilişsel kavrayış ve duygu durumunu taşkın eylemlere dönüştürmeksizin yüz kaslarıyla kontrollü ve barışçıl biçimde yansıtması | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tebessümü salt fiziksel, mekanik bir nezaket veya içi boş bir dudak kıvrımı olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da tebessüm, derin bir algılayışın, ince bir kavrayışın, şükrün ve hayretin yüzdeki vakar dolu parıltısıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki tebessüm alelade bir neşelenme sanıldığında, Süleyman aleyhisselamın varlık hiyerarşisindeki en küçük canlıyı idrak edişindeki derin tefekkür ve tevazu fark edilemez. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nübüvvet ahlakındaki neşe, hayret ve vakar dengesini tek bir fiil üzerinden nasıl kusursuzca kurduğunu gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Neml Suresi 19. ayette peygamberî idrak, hükümdarlık şuuru ve yaratılmışlara şefkatle yaklaşım sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın somurtkanlık, güç sahibi olmanın ise kibir ve sertlik gerektirdiği yönündeki algıyı yıkar; vakar ile tebessümün bir arada olduğunu gösterir. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Dudakların sessizce aralanıp ön dişlerin beyazlığının uç vermesi; goncanın yaprak ucunu göstermesi veya şimşeğin hafifçe parıldaması.
- Soyut anlam: İçsel idrak, sevinç ve hayretin hiçbir gürültü ve taşkınlığa meydan vermeksizin dingin bir vakarla dışa yansıması.
- Sistematik karşılık: Güç, bilgi ve duygunun birleştiği kavşakta kontrolsüz taşmayı engelleyen estetik ve ahlaki sınır sigortası.
- LaTeX modeli: $$E \xrightarrow{\;C\;} S \quad \text{burada} \quad A(S) \ll A_{\max}, \quad \omega(S) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E$ içsel sevinç, hayret veya bilişsel uyarımı; $C$ bilinçli farkındalık ve vakar denetimini; $S$ ise yüzeydeki tebessüm tepkisini temsil eder. Model, oluşan tepkinin genliğinin $A(S)$ maksimum patlama eşiği olan $A_{\max}$ seviyesinden çok küçük olduğunu ($A(S) \ll A_{\max}$) ve ses frekansının $\omega(S)$ sıfıra eşit olduğunu ($\omega(S) = 0$) ifade ederek sessiz ve kontrollü aydınlanmayı gösterir.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B3%D9%85/occurrences?meal=IK

### [النمل ٢٧:١٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/ayet/27:19.md) — فَتَبَسَّمَ

فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ

## المعاجم (١٢)

### ★ معجم آق إيفلر (بالتركية)

Nebsim ön diş olarak kullanılmaktadır. Besme ön diş olarak baştan kullanılmış olabilir. Tebessüm etmek ön dişleri göstermek, gülümsemek anlamındadır.
Çiçeği açılmadığı halde taç yaprağı açılmış tomurcuk. Buradan ses çıkarmadan gülümsemek anlamındadır.

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب السين والباء والميم معهما
ب س م مستعمل فقط
بسم:
بَسَمَ يَبْسِمُ بَسْماً: فتح شفتيه كالمكاشر. ورجل بسّامٌ، وامرأة بسّامةٌ، وبسم وابتسم وتبسّم بمعنى واحد، وفي صفة النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم: أن كل جُلُّ ضَحِكِة التَّبَسُّم.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

التَبَسُّمُ: دون الضحك. يقال: بَسَمَ بالفتح يبسِمُ بَسْماً فهو باسمٌ، وابْتَسَمَ وتَبَسَّمَ. والمَبْسِمُ: الثغر. ورجلٌ مِبسامٌ وبَسَّامٌ: كثير التبسُّم.

### [تهذيب اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/tehzib.md) — الأزهري · القرن ١٠

باب السين والباء والميم معهما
بسم
استُعمل من وجوهه : بسم .
بسم : قال الليث : بَسَمَ يَبْسِم بَسماً : إذا فتح شَفَتَيْه كالمُكاشِر . ورجل بَسَّام وامرأةٌ بَسّامة . وفي صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان جُلُّ ضَحِكه التبسُّم ، يقال : بَسَمَ وابتَسم وتبسَّم بمعنًى واحد .

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني  *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى: ﴿وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي العِلْمِ والجِسْم﴾ [البقرة 247]. ومن هذا الأصل وإليه يرجع، قولُهم للنّاقة التي خُلِّيت هي ووَلَدَها لا تُمنَع منه: بُِسْط.
(بسق) الباء والسين والقاف أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء وعُلُوُّه. قال الخليل: يقال بَسَقَتِ النّخلةُ بُسُوقاً إذا طالَتْ وكَمُلَتْ. وفي القرآن: ﴿والنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ﴾ [ق 10]، أي طويلات.
قال يعقوب: نخلةٌ باسقة ونَخيلٌ بواسِقُ، المَصْدر البُسُوق. قال: ويقال بَسَق الرّجل طَالَ، وبَسَق في عِلْمه عَلا.
أبو زَيْدٍ عن المنْتَجِع بن نَبْهان: غَمَامَةٌ باسِقَةٌ أي بيضاءُ عالية. وبواسِق السَّحاب أعالِيه.
فإن قال قائل: فقد جاء بَسق، وليس من هذا القياس. قيل لـه: هذا ليس أصلاً: لأنّه من باب الإبدال، وذلك أنّ السين فيه مَقام الصّاد والأصل بَصَق ثمّ حُمِل على هذا شيءٌ آخر، وهو قولهم أبْسَقَت الشّاةُ فهي مُبْسِقٌ إذا أنْزلَتْ لبناً مِنْ قَبْلِ الولادةِ بشَهْرٍ وأكثرَ من ذلك فيُحْلَب. وهذا إذا صَحَّ فكأنّها جاءت ببُساقٍ، تشبيهاً لـه ببُساق الإنسان. والدّليل على ذلك أنهم يقولون: الجارية وهي بِكْرٌ، يصير في ثدْيها لبَنٌ، فهل ذلك إلاّ كالبُساق.
قال أبو عُبيدة: المِبْساق التي تَدِرُّ قبل نِتاجها. وأنشَدَ- وأكثَرُ ظَنِّي أنّ هذا شعرٌ صنَعَه أبو عبيدة- :
ومُبْسِق تُحْلَبُ نِصْفَ الحَمْلِ *** تدُرُّ من قبل نِتاجِ السَّخْلِ
(بسل) الباء والسين واللام أصلٌ واحد تتقارب فُروعُه، وهو المنْع والحبس، وذلك قولُ العرب للحرام: بَسْلٌ. وكلُّ شيءٍ امتَنَع. فهو بَسْلٌ. قال زُهير:
* فإن تُقْوِيا مِنْهُمْ فإنهُمُ بَسْلُ([2]) *
والبَسالة الشّجاعة من هذا؛ لأنّها الامتناع على القِرْن. ومن هذا الباب قولهم: أَبْسَلْتُ الشّيءَ أسلمتُهُ للهَلَكَةِ. ومنه أَبْسَلْتُ وَلَدِي رهنْتُه. قال الله تعالى: ﴿أُولئِكَ الّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا﴾ [الأنعام 70]. ثُمّ قالَ عوفُ بنُ الأحوص([3]):
وإبسالي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَوْنَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([4])وأما البُسْلَةُ فأُجرة الرّاقِي، وقد يُرَدُّ بدقيقٍ من النّظر إلى هذا([5]). والأحسنُ عندي أن يقال هو شاذٌ عن معظم الباب. وكان ابنُ الأعرابي يقول: البَسَل الكرِيه الوَجْه([6])؛ وهو قياسٌ صَحيحٌ مطّرِدٌ على ما أصَّلْناه.
(بسم) الباء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو إبداء مُقَدَّم الفَم لمسَرّة؛ وهو دون الضَّحِك يقال بَسَم يَبْسِم وتَبَسَّم وابْتَسَم.
(بسأ) الباء والسين* والهمزة أصلٌ واحدٌ، وهو الأُنْس بالشّيء، يقال بَسَأْتُ به وبَسِئْتُ أيضاً. وناقة بَسُوءٌ لا تَمْنَع الحالِب.
(بسر) الباء والسين والراء أصلان: أحدُهما الطَّراءة وأن يكون الشّيءُ قَبْل إناه. والأصل الآخر وُقوف الشّيءِ وقِلَّةُ حَرَكته.
فالأوّل قولهم لِكلِّ شيءٍ غَضٍّ بُسْرٌ؛ ونباتٌ بُسْرٌ إذا كان طَرِيّاً. وماءٌ بُسْرٌ قريبُ عَهْدٍ بالسَّحاب. وابتَسَرَ الفَحْلُ النّاقةَ إذا ضَرَبَها على غيرِ ضَبَعَة. ويقال للشّمس في أوّل طُلوعِها بُسْرة. ومن هذا قولُهمْ بَسَر الرّجُل الحاجةَ إذا طَلَبها مِن غير مَوْضِع الطَّلَب. وقياسُه صحيح، لأنّه كأنّه طلبَها قبل إناها([7]). والبَسْر ظَلْمُ السِّقَاء، وذلك شُرْبُه قبل رَوْبه.
 --------------ـــــ
([1]) البيت للعديل بن الفرخ كما في حماسة ابن الشجري 199 واللسان (بسط).
([2]) صدره كما في ديوانه 101:
* بلاد بها نادمتهم وعرفتهم *
([3]) وكذا وردت العبارة في المجمل (بل).
([4]) أنشده في اللسان (13: 57) برواية: "بدم قراض". ثم قال: "وفي الصحاح: بدم مراق". وأنشده في اللسان (18: 80) برواية: "بغير بعو - جرمناه ولا بدم مراق" وفي الجمهرة (1: 317): "يصف أنه رهن بنيه في حرب كانت بينه وبين قوم آخرين". يقال بعى الذنب يبعاه ويبعوه بعواً اجترمه واكتسبه. وقال ابن بري: "البيت لعبد الرحمن بن الأحوس". وسيأتي البيت في مادة (بعو).
([5]) في الأصل: "وقد يرد بدقيق من النظر أن يرد إلى هذا".
([6]) البسل، بالتحريك، كما ضبط في الأصل، وكما نبه عليه في تاج العروس. ويقال أيضاً في معناه باسل وبسيل.
([7]) في الأصل: "إناه".
ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

- قال تعالى: ﴿فتبسم ضاحكا من قولها﴾ [النمل/19].

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ب س م
هو أغر بسام‏.‏
وأول مراتب الضحك التبسم ومتى جئته فهو متبسم‏.‏
وكان ابتسامتها ومضة برق‏.‏
وهن غر المباسم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تبسم البرق وتبسم الطلح‏:‏ تفلقت أطرافه‏.‏
ويقال‏:‏ والله ما بسمت فيه أي ما ذقته‏.‏

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

بَسَمَ يَبْسِم بَسْماً وابْتَسَمَ وتَبَسَّم: وهو أَقلُّ الضَّحِك وأَحَسنُه. وفي التنزيل: فَتَبَسَّم ضاحِكاً من قولها؛ قال الزجاج: التَّبَسُّم أكثرُ ضَحِك الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام. وقال الليث: بَسَمَ يَبْسم بَسْماً إذا فَتَح شَفَتَيه كالمُكاشِر، وامرأَة بَسَّامةٌ ورجل بَسَّامٌ. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان جلُّ ضَحِكهِ التَّبَسُّم. وابْتَسَمَ السحابُ عن البَرْق: انْكَلَّ عنه.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ب س م * * التَّبَسُّمَ * دون الضحك وقد * بَسَمَ * من باب ضرب فهو * باسِمٌ * و * ابْتَسَمَ * و * تبسَّمَ * و * المَبْسِمُ * بوزن المجلس الثغر ورجل * مِبْسامٌ * و * بَسّامٌ * كثير التبسم

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

بَسَمَ
1 بَسَمَ بسم بٱسم سم : see 5, with which it is syn. ― -b2- [Hence,] مَا بَسَمْتُ فِى الشَّىْءِ (tropical:) I did not taste the thing. (K, TA.)

تبسّم
5 تبسّم بسم تبسم ; and ↓ ابتسم; and ↓ بَسَمَ, aor. بَسِمَ inf. n. بَسْمٌ (S, M, Msb, K) and مَبْسَمٌ; (K, * TA;) [He smiled;] these verbs signify less than ضَحِكَ [so that they are properly explained by the Latin subrisit]: (S, Msb:) or he opened his lips like him who displays to another his teeth: (Lth, TA:) or he laughed in the least degree and in the most beautiful manner: (M, K:) or he laughed a little without any sound: (Msb:) or تَبَسُّمٌ is the beginning of ضَحِكٌ [or laughter]: (Towsheeh, and Neseem er-Riyلd, in TA art. ضحك, q. v.:) accord. to Zj, it is the utmost degree of laughing of the prophets. (M.) ― -b2- [Hence,] السَّحَابُ ↓ ابتسم عَنِ البَرْقِ (M,) or تبسّم عَنْهُ (TA,) i. q. اِنْكَلَّ عنه [i. e. (tropical:) The clouds displayed a faint flashing of lightning]. (M, TA.) ― -b3- And تبسّم الطَّلْعُ (tropical:) The extremities of the طلع [i. e. the spadix, or the spathe, of the palm-tree,] burst asunder. (TA.)

8 اـِبْتَسَمَ see 5, in two places.

بَسَّامٌ
بَسَّامٌ بسام سام سامي (S M, K) and ↓ مِبْسَامٌ (S, K) epithets from بَسَمَ, (M, K,) applied to a man, (S, M,) meaning كَثِيرُ التَّبَسُّمِ [That smiles much]. (S.)

بَاسِمٌ
بَاسِمٌ باسم بٱسم ٱسم part. n. of بَسَمَ [meaning Smiling]. (K, TA.)

مَبْسِمٌ
مَبْسِمٌ مبسم i. q. ثَغْرٌ (S, K,) meaning The front teeth: (TK:) [and sometimes, perhaps, the mouth:] so called as being the place of التَّبَسُّم [or smiling: pl. مَبَاسِمُ]. (TA.) One says, [of women or girls,] هُنَّ غُرُّ المَبَاسِمِ [They are white in the front teeth]. (TA.)

مِبْسَامٌ
مِبْسَامٌ مبسام : see بَسَّامٌ

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

بَسَمَ
بَسَمَ I ( n. ac. بَسْم 1 ),
a.  Smiled.

تَبَسَّمَ
تَبَسَّمَ V ,  اِبْتَسَمَ VIII ,
a.  see I .

مَبْسَم
مَبْسَم 17 ,
a.  Smile.

مَبْسِم
مَبْسِم 18 , ( pl. مَبَاْسِمُ 44 ),
a.  Front teeth, mouth; lips.

بَاْسِم
بَاْسِم 21 ,
a.  Smiling.

تَبَسَّمَ
N. Ac. تَبَسَّمَ V ,  N. Ac. اِبْتَسَمَ VIII ,
a.  see 17 .

### [كتاب الله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — مستخلص من الاستعمال القرآني

بسم
بَسَمَ - يَبْسِمُ - تَبَسَّمَ - يَتَبَسَّمُ
بَسَمَ - يَبْسِمُ + كائن + من كائن أو شيء أو أمر: يبدي بحركات فمه ووجهه وكشف أسنانه أنه راض ومسرور: يحرك عضلات الفم والوجه كاشفاً بشكل جزئي عن أسنانه ومبعداً زاويتي الفم نحو الطرفين البعيدين ليعبر بلغة حركة الوجوه أنه راض ومسرور من الكائن أو الأمر أو الشيء
تَبَسَّمَ - يَتَبَسَّمُ : على وزن " تفعـَّل"  من " بَسَمَ - يَبْسِمُ ": يجهد أن " يَبْسِمَ " بشدة وقوة وبشكل ذاتي: يجهد أن يبدي شكل الفم والأسنان بشكل يشير إلى رضاه وسروره الشديدين من كائن أو شيء أو أمر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الوجه التعبيرية بدرجات الانفعال المختلفة "، وهي:
ضَحِكَ - يَضْحَكُ، بَسَمَ - يَبْسِمُ، بَسَرَ - يَبْسُرُ، عَبَسَ - يَعْبِسُ، كَلَح - يَكْلَحُ، بَكى - يَبْكِي
تبسم
 	﴿فتبسم ضاحكا من قولها وقال رب أوزعني أن أشكر نعمتك التي أنعمت علي وعلى والدي وأن أعمل صالحا ترضاه وأدخلني برحمتك في عبادك الصالحين(19)﴾ النمل
مختار الصحاح
● [بسم] ب س م: التَّبَسُّمَ دون الضحك وقد بَسَمَ من باب ضرب فهو باسِمٌ و ابْتَسَمَ و تبسَّمَ و المَبْسِمُ بوزن المجلس الثغر ورجل مِبْسامٌ و بَسّامٌ كثير التبسم
معجم الفرائد القرآنية
ب  س  م
" فَتَبَسَّمَ" في قوله تعالى:" فَتَبَسَّمَ ضَاحِكاً مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ …"(19) النمل .
البسم : الضحك من غير قهقهة، وهو ابتداء الضحك.
الراغب
بسم
قال تعالى: }فتبسم ضاحكا من قولها{ [النمل/19].
ملخص اللسان
1.    بَسَمَ يَبْسِم بَسْماً وابْتَسَمَ وتَبَسَّم: وهو أَقلُّ الضَّحِك وأَحَسنُه.
2.    التَّبَسُّم أكثرُ ضَحِك الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام
3.    بَسَمَ يَبْسم بَسْماً إذا فَتَح شَفَتَيه كالمُكاشِر،
4.    وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان جلُّ ضَحِكهِ التَّبَسُّم.
5.     وابْتَسَمَ السحابُ عن البَرْق: انْكَلَّ عنه.
لسان العرب
● - بسم: بَسَمَ يَبْسِم بَسْماً وابْتَسَمَ وتَبَسَّم: وهو أَقلُّ الضَّحِك      وأَحَسنُه. وفي التنزيل: فَتَبَسَّم ضاحِكاً من قولها؛ قال الزجاج:      التَّبَسُّم أكثرُ ضَحِك الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام. وقال الليث:      بَسَمَ يَبْسم بَسْماً إذا فَتَح شَفَتَيه كالمُكاشِر، وامرأَة بَسَّامةٌ ورجل      بَسَّامٌ. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان جلُّ ضَحِكهِ      التَّبَسُّم. وابْتَسَمَ السحابُ عن البَرْق: انْكَلَّ عنه.
مقاييس اللغة:
بسم الباء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو إبداء مُقَدَّم الفَمِ لِمَسَرّة، وهو دون الضَّحِك، يقال بَسَمَ يَبْسِم وتَبَسَّمَ وابْتَسَمَ.
القاموس المحيط:
بَسَمَ يَبْسِمُ بَسْماً وابْتَسَمَ وتَبَسَّمَ وهو أقَلُّ الضَّحِكِ وأحْسَنُهُ، فهو باسِمٌ ومِبْسامٌ وبَسَّامٌ.
والمَبْسِمُ، كَمَنْزِلٍ: الثَّغْرُ، وكمَقْعَدٍ: التَّبَسُّمُ. وما بَسَمْتُ في الشيء: ما ذُقْتُه. وكشَدَّادٍ وشَدَّادةٍ: اسْمانِ. ومحمدُ بنُ أحْمَدَ الطَبَسِيُّ البَسَّامِيُّ: مُحدِّثٌ.
تاج العروس:
( بسم يبسم بسما ) إذا فتح شفتيه كالمكاشر قاله الليث ( وابتسم وتبسم وهو أقل الضحك وأحسنه ) وقوله تعالى فتبسم ضاحكا من قولها قال الزجاج التبسم أكثر ضحك الانبياء عليهم الصلاة والسلام وفي صفته صلى الله عليه وسلم انه كان جل ضحكه التبسم ( فهو باسم ومبسام وبسام ) ومعنى الاخيرين كثير التبسم ( والمبسم كمنزل الثغر ) لانه موضع التبسم ( و ) المبسم ( كمقعد التبسم ) أي مصدر ميمى ( و ) من المجاز ( ما بسمت في الشئ ) أي ( ما ذقته و ) بسام وبسامة ( كشداد وشدادة اسمان ومحمد بن أحمد ) هكذا في النسخ والصواب على ما في التبصير وغيره أبو محمد أحمد بن محمد بن الحسين ( الطبسى البسامى محدث ) روى عنه اسمعيل بن أبى صالح المؤذن وكأنه نسب إلى جده بسام * ومما يستدرك عليه هن غر المباسم ومن المجاز تبسم السحاب عن البرق إذا انكل عنه وتبسم الطلع تفلقت أطرافه وأبو الحسن على بن محمد ابن منصور بن نصر بن بسام البسامى الشاعر البغدادي كان في زمن المقتدر العباسي روى عنه محمد بن يحيى الصولى مات سنة ثلثمائة واثنين وأبو البسام موسى بن عبد الله بن يحيى بن جعفر المصدق الحسينى الكوفى دخل الاندلس مجاهدا كذا في تاريخ الذهبي واستشهد في بلاد بنى حماد سنة أربعمائة وست وثمانين وهو جد الحافظ أبى الخطاب بن دحية لامه وهى أمة عبد الرحمن ابنة محمد ابن موسى هذا ولذا كان يكتب في نسبه ذو النسبين وقد ذكرنا أبا البسام هذا في المشجر فراجعه
