# جذر ثجج (ث-ج-ج)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AC%D8%AC

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

Secce yağmur suyunun toprakta açtığı yarık demektir

- الحروف: ث - ج - ج
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٩

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [ثَجَّاجًا](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/siga/%D8%AB%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AC%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَّالًا | Saçılarak akan | ١ | ١ | [٧٨:١٤](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/ayet/78:14.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٣ (الإجمالي: ٤)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [عصر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٤ · “Yusr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
2. [موه](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Su
3. [نزل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · “Nezle” konaklama yeri demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثجج |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muza‘af) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صبب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md), [سفح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md), [هطل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D8%B7%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [جفف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%81%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının (özellikle su veya kanın) gürül gürül, şiddetle, bolca ve kesintisiz şekilde dökülüp akması |
| Çekirdek Özet 2 | Bulutlardan hayat verici suyun sağanak halinde ve hacimli bir tazyiyle yeryüzüne boşalması |
| Çekirdek Özet 3 | Birikmiş ve sıkışmış bir potansiyelin engeli aşarak kesintisiz ve yoğun bir akışla dışa vurumu |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir «yağmur yağması» veya durağan bir «akış» sanılarak taşıdığı tazyiği, bolluğu ve gürültülü dökülüş karakterini gözden kaçırma yanılgısı |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثج | Akışkan bir maddenin bir aralık veya yarıktan şiddetle fışkırması, püskürmesi ve dökülmesi | ج | Aynı harfin tekrarlanmasıyla (idgām) oluşan muza‘af yapı, akışın tek seferlik bir fışkırma değil, sürekli, katmerli, hacimli ve çağlayan benzeri bir debiyle sürmesini sağlamıştır |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | Çıkış, püskürme ve yayılma (Arap yazısındaki ikiz harfi ت imgesinden türetilmiş, sesin peltekliğiyle dışa saçılma ve yayılma hareketi kazanmıştır) | Kaynağından kurtulan sıvının dar bir alandan dışa doğru saçılması ve yayılmaya başlaması payını taşır |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Akışkan kütlenin yön kazanarak yol alması, ivmeyle mesafeleri aşarak ilerlemesi payını taşır |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İkinci kez tekrarlanan hareket, taşınan kütlenin arkasının kesilmediğini, hacmin katlanarak birbirini ittiğini gösterir |
| ثجج | Sıkışan kütlenin yarılarak büyük bir debiyle dışarı fırlaması ve kesintisiz bir mecra bularak ilerlemesi | Suyun veya kanın tazyikle bir yarıktan ya da buluttan boşalarak yeryüzüne doğru kesintisiz, gürültülü ve gür bir akış oluşturması |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağmurun gökten sağanak halinde, gök gürültüsü ve çağlama sesiyle dökülmesi ya da kurban edilen hayvanın boyun damarından kanın tazyikle fışkırıp akması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Ubeyd b. el-Ebras bir fırtına ve bulut tasvirinde kökü şu şekilde kullanmıştır: حلت عزاليه الجنوب فثج واهية خروقه / «Güney rüzgârı o bulutun bağlarını çözdü de yırtılan yarıklarından suyu gürül gürül akıttı.» |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde haccın rükün ve faziletleri sayılırken kurban kanlarının bolca akıtılması bu kökle ifade edilmiştir: أَفضلُ الحجِّ العَجُّ والثَّجُّ / «Haccın en faziletlisi telbiye ile ses yükseltmek (el-acc) ve kurban kanlarını cömertçe akıtmaktır (et-secc).» |

المصدر: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça ثجج kökü, fışkırma, boşalma ve gürültüyle dökülme sesini taklit eden onomatopik (yansıma) bir kökene dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan birebir üçlü biçim yerine, suyun şiddetle akmasını ve coşmasını anlatan fonetik varyantlar görülür; nitekim İbranice benzer gürültülü akış bildiren köklerle ve Süryanicedeki akıtma ve çağıldama fiilleriyle tematik bir paralellik sergiler. Erken Sami katmanında suyun tazyikle fışkırmasını yansıtan diş-damak sızıntılı sesinin (ث) gırtlak-damak patlamasıyla (ج) birleşmesi, doğadaki sağanak sesinin ve kanın damardan fışkırma anındaki tazyikinin dile aktarılmasıdır. Arapçada bu kök hem semavi bir rahmetin (bardaktan boşanırcasına yağan yağmur) hem de ritüel bir eylemin (kurban kanının kesintisiz akıtılması) merkezî ifadesi olarak özelleşmiştir.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ثج ikili yansıma sesinden muza‘af fiil türetimi | Suyun veya kanın şarıldayarak ve tazyikle dökülmesini anlatan doğrudan yansıma kökenli bir türetimdir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede suyun çağıldamasını anlatan fonetik akraba kökler | Ortak Sami tabakasında sıvının hacimli ve sesli akışını temsil eden ikili yansıma matrisinin Arapçada muza‘af formla korunmuş halidir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanabilir düzenli bir kök denkliği tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

المصدر: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثجج | Anlamlı | Bolca ve tazyikle dökülme | Suyun veya kanın kesintisiz ve gürül gürül akması | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| جثج | Anlamlı | Kuruma ve sertleşme | Bir bitki türü olan el-cescâs gibi nemini kaybedip kuruyan nesneler için kullanılır | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki akışkanlık ve nemin zıddı bir duruma işaret eder |
| ججث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonetiğinde cîm harflerinin bu dizilimde birleşimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde kaydı yoktur |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثجج | Merkez | Hacimli, gürültülü ve tazyikli akış | Sıvının bir yarıktan veya engeli aşarak çok bol, sürekli ve çağıldayarak dökülüşünü ifade eder | Hem hacim hem dökülme şiddeti ve kesintisizlik içerir |
| [صبب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Boşaltma ve dökme | Suyun yukarıdan aşağıya yönlendirilerek dökülmesidir; ثجج kökündeki gibi yoğun bir debi ve gürültü şartı taşımaz | Genel dökülme eylemidir |
| [سفح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) | Komşu | Yayarak akıtma | Sıvının bir yüzey üzerine genişleyerek ve tutulmaksızın akmasıdır; daha çok kanın zayi edilmesi veya yayılması bağlamındadır | Akışın yayılma ve dökülme serbestliğine odaklanır |
| [هطل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D8%B7%D9%84.md) | Komşu | Kesintisiz ince veya orta sağanak | Yağmurun aralıksız ve sakin bir süreklilikle yağmasıdır; ثجج kökündeki şiddetli tazyik ve kütlesel debi bulunmaz | Akışın şiddetinden çok devamlılığını bildirir |
| [جفف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%81%D9%81.md) | Zıt | Kuruma ve çekilme | Sıvının tamamen tükenmesi, ıslaklığın ve akışın bütünüyle ortadan kalkması durumudur | Yaşlığın, suyun ve akışın mutlak yokluğudur |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثجج | Hacimli ve tazyikli akış | Suyun veya kanın bolca, gürül gürül ve kesintisiz boşalması | Kesin |
| Latince | Effundere, inundans | Bolca boşalmak, taşarak akmak | Bir kütleden hacimli sıvının taşarak boşalmasını karşılar; gürültü nüansını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Torrential, gushing, pouring abundantly | Bardaktan boşanırcasına, fışkırarak, gürül gürül akmak | Yağmurun şiddetini ve suyun güçlü akışını iyi karşılar; ritüel kan akıtma bağlamını doğrudan içermez | Kesin |
| Almanca | Strömend, sintflutartig | Sağanak halinde, gürül gürül dökülen | Yoğun kütlesel yağış debisini tam verir; akışın süreklilik yönünü vurgular | Güçlü |
| Fransızca | Torrentiel, ruisselant | Çağlayan gibi, sel şeklinde dökülen | Suyun hacimli ve durmaksızın boşalmasını ifade eder | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثَجَّاجًا | Bolca, kesintisiz ve bardaktan boşanırcasına dökülen su | Bulutlardan yeryüzüne indirilen hayat verici, tohumları ve bitkileri fışkırtan sağanak bağlamı (Nebe [78:14](https://lisan.digital/ar/ayet/78:14.md)) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve in‘âm delili | Bulutların sıkışıp suyu bu denli muazzam bir hacimle ve ölçüyle yeryüzüne indirmesinin ilahi kudret ve dirilişe (ba‘s) delil kılınması | Suyun hayat verici kudret tecellisi olarak yoğunlaşması |
| Fıkıh | Hac ve kurban hükümleri | Hedy ve udhiyye kurbanlarında kanın usulünce ve tazyikle akıtılmasının geçerlilik ve kemal şartı olması | Kurbanın sıhhati için kanın cömertçe akıtılması ıstılahı |
| Tefsir | Ahiret sahneleri ve kozmik düzen | Sıkışan bulutlardan (el-mu‘sırât) dökülen suyun bitkileri nasıl çıkarıp dirilttiği üzerinden kıyamet günü insanların kabirlerden çıkışının temellendirilmesi | Sağanağın diriltici ve harekete geçirici gücü |
| Hadis | İbadetlerin fazileti | Haccın iki temel şiârından biri olarak zikredilen kan akıtma (et-secc) amelinin büyüklüğü ve ecri | İbadet kastıyla kanın akıtılarak fedakârlığın somutlaşması |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kurban ibadeti ve teslimiyet | Fedakârlığın akıtılması | Arınma ve şükür | Kanın bolca akıtılması, canın ve malın Allah yolunda cömertçe adanmasını temsil eder | Kesin |
| İlmi | Meteoroloji ve hidroloji döngüsü | Kütlesel yağış debisi | Yeryüzünü canlandırma | Atmosferde sıkışan nemin yoğunlaşarak yüksek debiyle toprağa kavuşması ve tohumu uyandırması | Kesin |
| Siyasi | Yönetimin tebaaya kaynak aktarımı | Cömert ve kesintisiz tahsisat | Toplumsal refahı yayma | Devletin biriken kaynakları tıkanıklığa izin vermeden halkın faydasına oluk oluk akıtması | Muhtemel |
| İktisadi | Likidite akışı ve sermaye dolaşımı | Bol ve dinamik likidite enjeksiyonu | Üretim kanallarını besleme | Durgunlaşan piyasaya canlılık kazandırmak üzere sermayenin üretime ve piyasaya tazyikle aktarılması | Güçlü |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hidrodinamikte kritik debi ve tazyikli akış (türbülanslı deşarj) | Bir rezervuarda veya bulutta sıkışan kütlenin potansiyel enerjisini kinetik enerjiye dönüştürerek yüksek akış hızıyla boşalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal enerjinin ve kolektif iradenin engelleri aşarak açığa çıkması | Bastırılmış veya depolanmış toplumsal dinamiklerin meşru bir mecra bularak gürül gürül bir ıslahat hareketine dönüşmesi | Muhtemel |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir yağış veya hafif bir ıslaklık derecesine indirgeyerek, taşıdığı olağanüstü hacim, debi ve tazyik karakterini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sadece suyun inişi değil; tohumları, taneleri ve sarmaş dolaş bağları fışkırtacak güçte, engelleri süpüren ve ölü toprağa birdenbire hayat bahşeden tazyikli bir kalkınma vesilesi olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki diriliş (ba‘s) delilinin zayıf algılanması; ölü toprağı ayağa kaldıran şeyin sıradan bir çisenti değil, kökleri uyandıran muazzam bir kudret boşalması olduğu gerçeğinin kavranamaması |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ölümden sonra dirilişi tabiat kanunları ve gözlemlenebilir kozmik hadiseler üzerinden ispatlayışındaki kudret ve canlılık tonunu kavramak için anahtar bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nebe suresinde yaratılış harikalarının, gök düzeninin ve ardından gelecek olan büyük kıyamet sahnesinin anlatıldığı ayet grubunda (Nebe [78:14](https://lisan.digital/ar/ayet/78:14.md)-16) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın durağan olduğu, canlanmanın yavaş ve tesadüfi geliştiği zannını yıkarak; ilahi iradenin sıkışmış potansiyelleri tek bir deşarjla nasıl gürül gürül hayata dönüştürdüğünü gösterir |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Suyun veya kanın sıkıştığı yerden yarılarak, gürültü ve yüksek debiyle oluk oluk dökülmesi.
- Soyut anlam: Birikmiş bir potansiyelin engeli kırarak süreklilik arz eden, bereketli ve dönüştürücü bir kudretle dışa vurumu.
- Sistematik karşılık: Biriken potansiyel enerjinin ($E_p$) kritik basınç eşiğini ($P_c$) aşması neticesinde, yüksek bir debi katsayısıyla ($Q$) sürekli ve hacimli bir kinetik akışa ($F$) dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$Q = \int_{t_0}^{t_1} \frac{\Delta V}{\Delta t} \, dt \quad \text{şartıyla} \quad P > P_c$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $P$, bulutta veya damarda biriken iç basıncı temsil eder; $P_c$ bu kütlenin tutulabileceği kritik eşik değeridir. Basınç bu eşiği aştığında ($P > P_c$), zaman aralığındaki hacim değişimi ($\frac{\Delta V}{\Delta t}$) yüksek bir debi integraline ($Q$) dönüşerek ثجج kökünün gerektirdiği kesintisiz, bol ve tazyikli akışı meydana getirir.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [النبأ ٧٨:١٤](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/ayet/78:14.md) — ثَجَّاجًا

وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا

## المعاجم (٩)

### ★ معجم آق إيفلر (بالتركية)

Secce yağmur suyunun toprakta açtığı yarık demektir.
Saçılarak akan su demektir.

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الجيم مع الثاء
ج ث، ث ج
جث:
الجَثُّ: قَطعُك الشيء من أصله، والاجتِثاثُ أوحى منه، واللازم انجث واجتثَّ أيضاً.
وشَجَرةُ مُجتثةٌ لا أصل لها في الأرضِ.
والمُجتثُّ من العَروض مُستفعلن فاعلات مرّتين. ولا يَجيء من هذا النَّحو أنقص منه ولا أطول إلاّ بالزِّحافِ.
والجَثجَاثُ من نَبتِ الرَّبيع إذا أحسَّ بالصيفِ يَبِسَ.
قال: زائدة: هي شجرةٌ لا تزال خضراءَ في الشِّتاء والصيفِ، طيِّيبةُ الرِّيحِ، يُستاكُ بعُرُوقها، من مَراتِعِ الوَحشِ، قال رؤبة:
تَرمي ذِراعَيهِ بجثجاثِ السُّوَق.
والجُثَّةُ: خلقُ البدَنِ الجَسِيمِ.
وجُثثتُ منه وجُثِثتُ، ورجلٌ مَجثُوثٌ ومَجؤُوثٌ أي قد جُثَّ يعني أُفزِعَ.
ثج:
الثَجُّ: شِدَّة انصِباب المَطَرِ والدَّمِ، ومَطَرٌ ثجاجٌ.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

ثَجَجْتُ الماء والدمَ أَثُجُّهُ ثجَّاً، إذا سَيَّلْتَهُ. وأتانا الوادي بثَجيجِهِ، أي بسيله. ومطرٌ ثَجَّاجٌ، إذا انصبَّ جداً. والثَجُّ: سيلانُ دِماءِ الهَدْيِ. وفي الحديث: "أفضل الحَج العَجُّ والثَجُّ".

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ث ج ج
ثج الماء والدم يثجه ثجاً وسحاب ثجاج وثج الماء بنفسه يثج بالكسر ثجيجاً‏.‏
يقال‏:‏ اكتظ بنوها دياراً رحبة وسقـوا بهـا سحابا تثج الماء من ثبج البحر وقال عبيد‏:‏ حلت عزاليه الجنو - ب فثج واهية خروقه ومن المجاز‏:‏ خطيب مثج مسح‏.‏
وفلان غيثه ثجاج وبحره عجاج‏.‏

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

الثَّجُّ: الصَّبُّ الكثيرُ، وخص بعضهم به صَبَّ الماء الكثير؛ ثَجَّهُ يَثُجُّهُ ثَجّاً فَثَجَّ وانْثَجَّ، وثَجْثَجَهُ فَتَثَجْثَجَ. وفي الحديث: تمامُ الحج العَجُّ والثَّجُّ. العج: العجيج في الدعاء. والثَّجُّ: سفكُ دماء البُدْنِ وغيرها. وسئل النبي، صلى الله عليه وسلم، عن الحج فقال: أَفضلُ الحجِّ العَجُّ والثَّجُّ. سَيَلانُ دماء الهَدْيِ والأَضاحي. وفي حديث أُمِّ مَعْبَدٍ: فحَلَب فيه ثَجّاً أَي لبناً سائلاَ كثيراً. والثَّجُّ: السَّيَلانُ. ومَطَرٌ مِثَجٌّ وثَجَّاجٌ وثَجِيجٌ؛ قال أَبو ذؤيب:
سَقَى أُمِّ عَمْروٍ، كلَّ آخِر لَيْلَةٍ،
حَناتِمُ سُحْمٌ، ماؤُهُنَّ ثَجِيجُ
معنى كلَّ آخر لَيلةٍ: أَبداً.
وثَجِيجُ الماء: صوتُ انصبابه. وفي حديث رُقَيْقَةَ: اكْتَظَّ الوادي بِثَجيجِه أَي امتلأَ بسيله.
وماء ثَجُوجٌ وثَجّاجٌ: مَصْبوبٌ. وفي التنزيل: وأَنزَلْنا منَ المُعْصِراتِ ماءً ثَجّاجاً. المحكم: قال ابن دريد: هذا مما جاء في لفظ فاعل، والموضع مفعول، لأَن السحاب يَثُجُّ الماءَ، فهو مَثْجُوجٌ. وقال بعض أَهل اللغة: ثَجَجْتُ الماءَ أَثُجُّه ثَجّاً إِذا أَساله. وثَجَّ الماءُ نفْسُه يَثُجُّ ثُجُوجاً إِذا انْصَبَّ، فإِذا كان كذلك فأَنْ يكون ثَجَّاجٌ في معنى ثاجٍّ أَحسنُ من أَن يُتكلف وَضْعُ الفاعل موضعَ المفعول، وإِن كان ذلك كثيراً. ويجوز أَثْجَجْتُه بمعنى ثَجَجْتُه. ودَمٌ ثَجّاجُ: مُنْصَبٌّ مُصَوَّبٌ؛ قال:
حتى رَأَيْتُ العَلَقَ الثَّجَّاجا،
قد أَخْضَلَ النُّحُورَ والأَوْداجا
وفي حديث المستحاضة فقالت: إِني أَثُجُّه ثَجّاً؛ قال: هو من الماء الثَّجَّاجِ السائل. ومَطَرٌ ثَجَّاجٌ: شديد الانصباب جدّاً. وأَتانا الوادي بثَجِيجِه أَي بسيله. وقولُ الحسن في ابن عباس: إِنه كان مِثَجّاً أَي كان يصُبُّ الكلام صَبّاً؛ شبَّه فصاحته وغَزارةَ منطقه بالماء الثَّجُوجِ.والمِثَجُّ، بالكسر، من أَبنية المبالغة. وعَينٌ ثَجُوجٌ: غزيرةُ الماء؛ قال:
فصَبَّحَتْ، والشمسُ لم تُقَضِّبِ،
عَيْناً، بِغَضْيانَ، ثَجُوجِ العُنْبُبِ
والمُثَجَّجُ من اللبن: الذي قد بَرَقَ
(* قوله «الذي قد برق إلخ» الذي
في القاموس برق السقاء كنصر وفرح: أَصابه حر أَو برد فذاب زبده وتقطع فلم يجتمع.) في السِّقاءِ مِن حَرٍّ أَو بَرْدٍ فلا يَجْتَمِعُ زُبْدُهُ. ورجلٌ مِثَجٌّ إِذا كان خطيباً مُفَوَّهاً.
ابن سيده، أَبو حنيفة: الثَّجَّةُ الأَرضُ التي لا سِدْرَ بها، يأْتيها الناسُ فيَحْفِرونَ فيها حياضاً، ومن قِبَلِ الحِياضِ سميت ثَجَّةً. قال: ولا تُدعى قبل ذلك ثَجَّةً، وجمعها ثَجَّاتٌ، ولم يَحْكِ فيها جمعاً مكسراً. التهذيب: ابن شميل: الثَّجَّةُ الرَّوْضةُ إِذا كان فيها حياض ومِساكاتٌ للماء يصوّب في الأَرض، لا تُدعى ثَجَّةً ما لم يكن فيها حياض. وقال الأَزهري عقيب ترجمة ثوج: أَبو عبيد الثَّجَّةُ الأُقْنَةُ، وهي حُفْرَةٌ يحتفرها ماء المطر؛ وأَنشد:
فَوَرَدَتْ صادِيَةً حِرَارا،
ثَجَّاتِ ماءٍ حُفِرَتْ أُوَارا،
أَوْقاتَ أُقْنٍ، تَعْتَلي الغِمارا
وقال شمر: الثَّجَّةُ، بفتح الثاء وتشديد الجيم، الروضة التي حَفَرَت الحياضَ، وجمعُها ثَجَّاتٌ؛ سميت بذلك لثَجِّها الماءَ فيها.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ث ج ج * * ثَجَّ * الماء والدم سيَّله وبابد رد ومطر * ثَجَّاجٌ * أي منصب جدا و * الثَّجُّ * أيضا سيلان دماء الهدي وهو لازم تقول منه * ثَجَّ * الدم يثج بالكسر * ثَجَاجاً * بالفتح قلت وقد نقل الأزهري عن أبي عبيد مثل هذا

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

ثج الماء  نفسه يثج ثجوجا، إذا  سال  . وفي الأساس: ثج الماء بنفسه يثج، بالكسر، ثجيجا، إذا انصب جدا. وفي اللسان: الثج الصب الكثير وخص بعضهم به صب الماء الكثير  كانثج، وتثجثج  ، وهما مطاوعان لثجة يثجه ثجا فانئج، وثجثجه فتثجثج.  وثجه ثجا  : أساله  فثج، وانثج. في الحديث:  تمام الحج العج والثج   الثج  : سفك دماء البدن وغيرها  وسئل النبي صلى الله عليه وسلم عن الحج فقال: أفضل الحج العج والثج  الثج:  سيلان دم الهدى  والأضاحى. والثج: السيلان.  والثجة  : الأرض التي لا سدر بها، يأتيها الناس فيحفرون فيها حياضا، ومن قبل الحياض سميت ثجة، قال: ولا تدعى قبل ذلك ثجة، وهذا نقله ابن سيده عن أبي حنيفة. وفي التهذيب، عن ابن شميل: الثجة:  الروضة فيها حياض ومساكات للماء تصوب في الأرض، ولا تدعى ثجة ما لم يكن فيها حياض و  ج ثجات  ، صرح به أبو حنيفة. وفي التهذيب -عقيب ترجمة ثوج-: أبو عبيد: الثجة: الاقنة وهي: حفرة يحتفرها ماء المطر، وأنشد:
  فوردت صادية حرارا
  ثجات ماء حفرت أوارا
  أوقات أقن تعتلى الغمارا وقال شمر: الثجة، بالفتح والتشديد: الروضة التي حفرت الحياض، وجمعها ثجات، سميت بذلك لثجها الماء فيها.  والمثج  ، بالكسر،  كمسل  ، من أبنية المبالغة، وقول الحسن في ابن عباس إنه كان مثجا، أي كان يصب الكلام صبا، شبه فصاحته وغزارة منطقه بالماء الثجوج. ورجل مثج: وهو:  الخطيب المفوه  ، وهو مجاز. أتانا الوادى بثجيجه،  الثجيج السيل  ، وفي حديث رقيقة:  اكتظ الوادي بثجيجه  ، أي امتلأ بسيله.  والثجيجة: زبدة اللبن تلزق باليد والسقاء  . يقال:  وطب مثجج  ، كمعظم، إذا لزق اللبن في السقاء من حر أو برد، و  لم يجتمع زبده  .
 ومما يستدرك عليه: ما ورد في حديث أم معبد:  فحلب فيه ثجا  أي لبنا سائلا كثيرا. ومطر مثج، بالكسر، وثجاج، وثجيج، قال أبو ذؤيب:
  سقى أم عمرو كل آخر ليلة                      حناتم سحم ماؤهن ثجـيج معنى  كل آخر ليلة  : أبدا. وثجيج الماء: صوت انصبابه. وماء ثجوج، وثجاج: مصبوب، وفي التنزيل العزيز:  وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا  . في المحكم: قال ابن دريد: هذا مما جاء في لفظ فاعل والموضع مفعول؛ لأن السحاب يثج الماء فهو مثجوج.  وقال بعض أهل اللغة: ثججت الماء أثجه ثجا إذا أساله، وثج الماء نفسه يثج ثجوجا إذا انصب، فإذا كان كذبك فأن يكون ثجاج في معنى ثاج، أحسن من أن يتكلف وضع الفاعل موضع المفعول، وإن كان ذلك كثيرا. قاله بعض العلماء: ويجوز أثججته بمعنى ثججته. ودم ثجاج: منصب مصوب، قال:
  حتى رأيت العلق الثجاجا

  قد أخضل النحور والأوداجا ومطر ثجاج: شديد الانصباب جدا. وعين ثجوج: غزيرة الماء قال:
  فصبحت والشمس لم تقضب
  عينا بغضيان ثجوج العنبب ومن المجاز: فلان غيثه ثجاج، وبحره عجاج، كذا في الأساس.

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

ثَجَّ
ثَجَّ I ,  U ( n. ac. ثَجّ 1 ,  ثُجُوْج 27 ),
a.  Flowed, streamed, ran.

b.  U ( n. ac. ثَجّ 1 ), Made to flow, poured forth.

اِنْثَجَجَ
اِنْثَجَجَ VII ,
a.  Was poured forth, out.

ثَجِيْج
ثَجِيْج 25 ,
a.  Torrent.

ثَجَّاْج
ثَجَّاْج 28 ,
a.  Heavy, pouring ( rain ).

### [كتاب الله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — مستخلص من الاستعمال القرآني

ثجج
ثَجَّ - يَثُجُّ - ثَجَّاج
ثَجَّ - يَثُجُّ + الماء أوالسائلُ: ينصب ويسقط بقوة وشدة
ثَجَّاج: على وزن " فـَعـَّال " : اسم فاعل مبالغة من " ثَجَّ - يَثُجُّ": الذي ينصب بقوة وشدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " خروج السائل من مكمنه بشكل ذاتي "، وهي:
ثَجَّ - يَثُجُّ، نَبَعَ - يَنْبُعُ (نَبَعَ - يَنْبَعُ)، عَانَ - يَعِيْنُ، نَزَفَ - يَنْزِفُ، دَمِيَ - يَدْمَى، دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ)
ثجاجا
 	﴿وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا (14)﴾ النبأ
مختار الصحاح
● [ثجج] ث ج ج: ثَجَّ الماء والدم سيَّله وبابه رد ومطر ثَجَّاجٌ أي منصب جدا و الثَّجُّ أيضا سيلان دماء الهدي وهو لازم تقول منه ثَجَّ الدم يثج بالكسر ثَجَاجاً بالفتح قلت وقد نقل الأزهري عن أبي عبيد مثل هذا
معجم الفرائد القرآنية
ث  ج  ج
" ثَجَّاجاً " في قوله تعالى :" وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجـاً " (14) النبأ .
ثَجَّاجا : أي شديد الانصباب .
الراغب
ثج
يقال: ثج الماء، وأتى الوادي بثجيجه. قال الله تعالى: }وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا{ [النبأ/14]، وفي الحديث: (أفضل الحج العج والثج) (الحديث يرويه أبو بكر الصديق أن النبي سئل أي الحج أفضل؟ قال: العج والثج. وأخرجه الترمذي وقال ابن العربي: لم يصح، وأخرجه ابن ماجه 2/967 وفيه إبراهيم بن يزيد وهو متروك الحديث، وله طريق أخرى عند الدارقطني 1/255 وفيه محمد بن الحجاج وهو ضعيف، وأخرجه الحاكم 1/442 والبيهقي 4/330، فالحديث قوي لشواهده الكثيرة. راجع: شرح السنة 7/14؛ وعارضة الأحوذي 4/45) أي: رفع الصوت بالتلبية، وإسالة دم الهدي.
ملخص اللسان
1.    ثَجَّهُ يَثُجُّهُ ثَجّاً فَثَجَّ وانْثَجَّ، وثَجْثَجَهُ فَتَثَجْثَجَ. الثَّجُّ: الصَّبُّ الكثيرُ،
2.    والثَّجُّ: سفكُ دماء البُدْنِ وغيرها.
3.    والثَّجُّ. سَيَلانُ دماء الهَدْيِ  والأَضاحي.
4.    فحَلَب فيه ثَجّاً أَي لبناً سائلاَ  كثيراً.
5.     والثَّجُّ: السَّيَلانُ.
6.    وثَجِيجُ الماء: صوتُ انصبابه.
7.    ومَطَرٌ ثَجَّاجٌ: شديد الانصباب جدّاً.
8.    اكْتَظَّ الوادي  بِثَجيجِه أَي امتلأَ بسيله.
9.     وماء ثَجُوجٌ وثَجّاجٌ: مَصْبوبٌ.
10.                       ثَجَجْتُ الماءَ أَثُجُّه ثَجّاً إِذا أَساله.
11.                       وثَجَّ الماءُ  نفْسُه يَثُجُّ ثُجُوجاً إِذا انْصَبَّ،
12.                       ودَمٌ ثَجّاجُ:  مُنْصَبٌّ مُصَوَّبٌ؛
13.                       وعَينٌ ثَجُوجٌ: غزيرةُ الماء؛
14.                       ورجلٌ مِثَجٌّ إِذا كان خطيباً مُفَوَّهاً.
15.                       الثَّجَّةُ الأَرضُ التي لا سِدْرَ بها،
16.                       الثَّجَّةُ الرَّوْضةُ إِذا كان فيها حياض  ومِساكاتٌ للماء يصوّب في الأَرض،
17.                       الثَّجَّةُ الأُقْنَةُ، وهي  حُفْرَةٌ يحتفرها ماء المطر؛
لسان العرب
● -   ثجج: الثَّجُّ: الصَّبُّ الكثيرُ، وخص بعضهم به صَبَّ الماء الكثير؛  ثَجَّهُ يَثُجُّهُ ثَجّاً فَثَجَّ وانْثَجَّ، وثَجْثَجَهُ فَتَثَجْثَجَ. وفي  الحديث: تمامُ الحج العَجُّ والثَّجُّ. العج: العجيج في الدعاء.  والثَّجُّ: سفكُ دماء البُدْنِ وغيرها. وسئل النبي، صلى الله عليه وسلم، عن الحج  فقال: أَفضلُ الحجِّ العَجُّ والثَّجُّ. سَيَلانُ دماء الهَدْيِ  والأَضاحي. وفي حديث أُمِّ مَعْبَدٍ: فحَلَب فيه ثَجّاً أَي لبناً سائلاَ  كثيراً. والثَّجُّ: السَّيَلانُ. ومَطَرٌ مِثَجٌّ وثَجَّاجٌ وثَجِيجٌ؛ قال أَبو  ذؤيب:  سَقَى أُمِّ عَمْروٍ، كلَّ آخِر لَيْلَةٍ،  حَناتِمُ سُحْمٌ، ماؤُهُنَّ ثَجِيجُ  معنى كلَّ آخر لَيلةٍ: أَبداً.  وثَجِيجُ الماء: صوتُ انصبابه. وفي حديث رُقَيْقَةَ: اكْتَظَّ الوادي  بِثَجيجِه أَي امتلأَ بسيله.  وماء ثَجُوجٌ وثَجّاجٌ: مَصْبوبٌ. وفي التنزيل: وأَنزَلْنا منَ  المُعْصِراتِ ماءً ثَجّاجاً. المحكم: قال ابن دريد: هذا مما جاء في لفظ فاعل،  والموضع مفعول، لأَن السحاب يَثُجُّ الماءَ، فهو مَثْجُوجٌ. وقال بعض أَهل  اللغة: ثَجَجْتُ الماءَ أَثُجُّه ثَجّاً إِذا أَساله. وثَجَّ الماءُ  نفْسُه يَثُجُّ ثُجُوجاً إِذا انْصَبَّ، فإِذا كان كذلك فأَنْ يكون ثَجَّاجٌ  في معنى ثاجٍّ أَحسنُ من أَن يُتكلف وَضْعُ الفاعل موضعَ المفعول، وإِن  كان ذلك كثيراً. ويجوز أَثْجَجْتُه بمعنى ثَجَجْتُه. ودَمٌ ثَجّاجُ:  مُنْصَبٌّ مُصَوَّبٌ؛ قال:  حتى رَأَيْتُ العَلَقَ الثَّجَّاجا،  قد أَخْضَلَ النُّحُورَ والأَوْداجا  وفي حديث المستحاضة فقالت: إِني أَثُجُّه ثَجّاً؛ قال: هو من الماء  الثَّجَّاجِ السائل. ومَطَرٌ ثَجَّاجٌ: شديد الانصباب جدّاً. وأَتانا الوادي  بثَجِيجِه أَي بسيله. وقولُ الحسن في ابن عباس: إِنه كان مِثَجّاً أَي  كان يصُبُّ الكلام صَبّاً؛ شبَّه فصاحته وغَزارةَ منطقه بالماء  الثَّجُوجِ.والمِثَجُّ، بالكسر، من أَبنية المبالغة. وعَينٌ ثَجُوجٌ: غزيرةُ الماء؛  قال:  فصَبَّحَتْ، والشمسُ لم تُقَضِّبِ،  عَيْناً، بِغَضْيانَ، ثَجُوجِ العُنْبُبِ  والمُثَجَّجُ من اللبن: الذي قد بَرَقَ  (* قوله «الذي قد برق إلخ» الذي  في القاموس برق السقاء كنصر وفرح: أَصابه حر أَو برد فذاب زبده وتقطع فلم  يجتمع.) في السِّقاءِ مِن حَرٍّ أَو بَرْدٍ فلا يَجْتَمِعُ زُبْدُهُ.  ورجلٌ مِثَجٌّ إِذا كان خطيباً مُفَوَّهاً.  ابن سيده، أَبو حنيفة: الثَّجَّةُ الأَرضُ التي لا سِدْرَ بها، يأْتيها  الناسُ فيَحْفِرونَ فيها حياضاً، ومن قِبَلِ الحِياضِ سميت ثَجَّةً. قال:  ولا تُدعى قبل ذلك ثَجَّةً، وجمعها ثَجَّاتٌ، ولم يَحْكِ فيها جمعاً  مكسراً. التهذيب: ابن شميل: الثَّجَّةُ الرَّوْضةُ إِذا كان فيها حياض  ومِساكاتٌ للماء يصوّب في الأَرض، لا تُدعى ثَجَّةً ما لم يكن فيها حياض. وقال  الأَزهري عقيب ترجمة ثوج: أَبو عبيد الثَّجَّةُ الأُقْنَةُ، وهي  حُفْرَةٌ يحتفرها ماء المطر؛ وأَنشد:  فَوَرَدَتْ صادِيَةً حِرَارا،  ثَجَّاتِ ماءٍ حُفِرَتْ أُوَارا،  أَوْقاتَ أُقْنٍ، تَعْتَلي الغِمارا  وقال شمر: الثَّجَّةُ، بفتح الثاء وتشديد الجيم، الروضة التي حَفَرَت  الحياضَ، وجمعُها ثَجَّاتٌ؛ سميت بذلك لثَجِّها الماءَ فيها.
مقاييس اللغة:
(ثج) الثاء والجيم أصلٌ واحد، وهو صبُّ الشيء. يقال ثَجَّ الماءَ إذا صَبَّه؛ وماءٌ ثَجّاجٌ أي صَبّابٌ. قال الله تعالى: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجاً﴾ [النبأ 14]، يقال اكتظَّ الوادي بثجيج الماء، إذا بلغ ضَرِيرَيْه([1]). قال أبو ذؤيب:
سقى أمَّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ لَيلةٍ *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤُهُنَّ ثَجيجُ([2])
وفي الحديث: "أفضَلُ الحَجِّ العجُّ والثَّجّ" فالعجُّ رفْعُ الصّوتِ بالتَّلبية. والثّجُّ سَيَلانُ دِماءِ الهَدْي. ومنه الحديثُ في المستحاضة: "إني أثُجُّه ثَجّاً".
القاموس المحيط:
ثَجَّ الماءُ سالَ، كانْثَجَّ وتَثَجْثَجَ. وثَجَّهُ أسَالَهُ. والثَّجُّ سَيَلانُ دَمِ الهَدْي. والثَّجَّةُ الرَّوْضَةُ فيها حِياضٌ ومِسَاكاتٌ للماءِ، ج ثَجَّاتٌ. والمِثَجُّ، كَمِسَلٍّ الخَطِيبُ المُفَوَّهُ. والثَّجِيجُ السَّيْلُ.
والثَّجِيجَةُ: زُبْدَةُ اللَّبَنِ تَلْزَقُ باليدِ والسِّقاءِ. ووَطْبٌ مُثَجَّجٌ: لم يَجْتَمِعْ زُبْدُهُ.
تاج العروس:
ث - ج - ج
" ثَجَّ المَاءُ " نَفْسُه يَثُجُّ ثُجُوجاً إِذا " سال " . وفي الأَساس : ثَجَّ المَاءُ بِنَفْسِه يَثِجُّ بالكسر ثَجِيجاً إِذا انْصَب جِدّاً . وفي اللسان : الثَّجُّ الصَّبُّ الكثيرُ وخص بعضُهُم به صَبَّ الماءِ الكثيرِ " كانْثَجَّ وتَثَجْثَجَ " وهما مُطَاوِعَانِ لِثَجَّةُ يَثُجُّه ثَجّاً فانْئَجَّ وثَجْثَجَه فتَثَجثَجَ . " وثَجَّهُ ثَجّاً " : أَسالَهُ " فثَجَّ وانْثَجَّ . في الحديث : " تَمَامُ الحَجِّ العَجُّ والثَّجُّ " " الثَّجُّ " : سَفْكُ دماءِ البُدْنِ وغيرِهَا " وسُئل النَّبيُّ صلّى الله عليه وسلّم عن الحَجِّ فقَال : أَفْضَلُ الحَجِّ العَجُّ والثَّجُّ " الثَّجُّ : " سَيَلاَنُ دَمِ الهَدْىِ " والأَضاحِى . والثَّجُّ : السَّيَلانُ . " والثَّجَّةُ " : الأَرْضُ التي لا سِدْرَ بها يأْتِيهَا النّاسُ فيحْفِرُون فيها حِياضاً ومن قِبَلِ الحِيَاضِ سُمِّيَتْ ثَجَّةً قال : ولا تُدْعَى قبلَ ذلك ثَجَّةً وهذا نَقَلَه ابن سِيدَه عن أَبي حَنِيفَة . وفي التّهذيب عن ابنِ شُمَيْل : الثَّجَّةُ : " الرَّوْضَةُ فيها حِياضٌ ومِسَاكاتٌ للمَاءِ تَصَوَّبُ في الأَرْضِ ولا تُدْعَى ثَجَّةً ما لمْ يكُنْ فيهَا حِياض و " ج ثَجَّاتٌ " صرّحَ به أَبو حنيفةَ . وفي التهذيب - عقيب ترجمة ثوج - : أَبو عُبَيْد : الثَّجَّةُ : الاقْنَة وهي : حُفْرَةٌ يحْتَفِرُها ماءُ المطَرِ وأَنشد :
" فوَرَدَتْ صادِيَةً حِرَارَا
" ثَجّاتِ ماءٍ حُفِرَتْ أُوَارَا
" أَوْقَاتَ أُقْنٍ تَعْتَلِى الغِمَارَا وقال شَمِرٌ : الثَّجَّةُ بالفتحِ والتّشديد : الرَّوْضَةُ التي حَفَرَت الحِياضَ وجمعُها ثَجَّاتٌ سُمِّيَتْ بذلك لثَجِّهَا الماءِ فيها . " والمِثَجُّ " بالكَسر " كَمِسَلٍّ " من أَبنية المبالغَة وقولُ الحَسَن في ابنِ عَبَّاسٍ إِنّه كانَ مِثَجّاً أَي كان يَصُبّ الكلامَ صَبّاً شَبَّه فَصاحتَه وغَزارةَ مَنْطِقِه بالماءِ الثَّجُوجِ . ورَجلٌ مِثَجٌ : وهو : " الخَطِيبُ المُفَوَّهُ " وهو مَجَاز . أَتانَا الوَادِى بثَجِيجِه " الثَّجِيجُ السَّيْلُ " وفي حديث رُقَيْقَةَ : " اكْتَظَّ الوَادِي بثَجِيجِهِ " أَي امتلأَ بسَيْلِه . " والثَّجِيجَةُ : زُبْدَةُ اللَّبَنِ تَلْزَقُ باليَدِ والسقاءِ " . يقال : " وَطْبٌ مُثَجَّجٌ " كمُعَظَّمٍ إِذا لَزِقَ اللَّبَنُ في السّقاءِ من حَرٍّ أَو بَرْدٍ و " لمْ يجْتَمِعْ زُبْدُه "
ومما يستدرك عليه : ما وَرَدَ في حديث أُمّ مَعْبَدٍ : " فَحَلَبَ فيهِ ثَجّاً " أَي لَبَناً سائِلاً كِثيراً . ومَطرٌ مِثَجٌّ بالكسر وثَجَّاجٌ وثَجِيجٌ قال أَبو ذُؤَيْبٍ :
سَقَى أُمَّ عَمْرٍو كلَّ آخِرِ لَيْلَةٍ ... حنَاتِمُ سُحْمٌ ماؤُهُنَّ ثَجِيجُ معنَى " كُلّ آخِرِ ليلةٍ " : أَبَداً . وثَجِيجُ الماءِ : صوتُ انْصِبابِه . وماءٌ ثَجُوجٌ وثَجَّاجٌ : مَصبوبٌ وفي التنزيل العزيز : " وأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً " . في المحكَم : قال ابنُ دريد : هذا مما جاءَ في لَفْظِ فاعِلٍ والمَوْضِعُ مفعول ؛ لأَن السَّحابَ يَثُجُّ الماءَ فهو مَثْجُوجٌ . " وقال بعضُ أَهل اللغة : ثَجَجْتُ الماءَ أَثُجُّه ثَجّاً إِذا أَسالَه وثَجَّ الماءُ نَفْسَه يَثُجُّ ثُجُوجاً إِذا انْصَبَّ فإِذا كان كذبك فأَنْ يكونَ ثَجّاجٌ في معنَى ثَاجٍّ أَحْسَنُ من أَن يُتَكَلَّفَ وَضعُ الفاعِل مَوضِعَ المفعولِ وإِن كان ذلك كثيراً . قاله بعض العلماءِ : ويَجُوزُ أَثجَجْتُهُ بمعنَى ثَجَجْتُه . ودَمٌ ثَجَّاجٌ : مُنْصَبُّ مُصَوَّبٌ قال :
" حتّى رَأَيْتَ العَلَقَ الثَّجّاجَا
" قد أَخْضَلَ النُّحُورَ والأَوْدَاجَا ومَطرٌ ثَجَّاجٌ : شديدُ الانْصِبابِ جِدّاً . وعَيْنٌ ثَجُوجٌ : غزِيرةُ الماءِ قال :
" فصَبَّحَتْ والشَّمْسُ لم تُقَضِّبِ
" عَيْناً بِغَضْيَانَ ثَجُوجِ العُنْبَبِ ومن المجاز : فُلان غَيْثُه ثَجَّاجٌ وبَحرُه عَجَّاجٌ كذا في الأَساس
