# جذر ثيب (ث-ي-ب)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%8A%D8%A8

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Dul kadınlar

- الحروف: ث - ي - ب
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٥

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [ثَيِّبَاتٍ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَيْعِلَاتٍ | Dul kadınlar | ١ | ١ | [٦٦:٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/ayet/66:5.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ١٣ (الإجمالي: ١٥)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [سيح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٦ · Seyha (sin, ha): “Seyih” yerde akan su, dere
2. [بكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · Bekr genç deve demektir
3. [قنت](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
4. [طلق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · “Dalk” sansar demektir
5. [عسى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Umulur
6. [بدل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Bedr dolunay demektir
7. [توب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Eveye yuva demektir
8. [زوج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · İlik ve düğme çiftinin her biridir
9. [سلم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · “Süllem” merdiven demektir
10. [خير](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Hayr : At sürüsü demektir
11. [عبد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Ana kapının önündeki bekçidir
12. [أمن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
13. [ربب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Ribve, tümsek demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثيب |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثوب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md), [عنس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B3.md), [أيم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [بكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Daha önce evlilik ve cinsel birliktelik yaşamış olup eşinden ayrılmış veya dul kalmış olma durumu |
| Çekirdek Özet 2 | Fıtri ve toplumsal tecrübe geçirmiş, veli vesayetinden bağımsız irade beyanında bulunabilen kadın konumu |
| Çekirdek Özet 3 | Statü, ehliyet ve hukuki sorumluluğun yaşanmış fıtri tecrübe üzerinden yeniden tanımlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel bekaret yokluğu olarak anlaşılıp taşıdığı bağımsız hukuki ehliyet ve tecrübe boyutunun göz ardı edilmesi |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثب | Bir yere yerleşme, durulma, geri gelip toplanma veya karar kılma anlamı taşır; [ثوب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) (geri dönmek, toplanmak), [ثبت](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) (yerinde sabit kalmak) ve [ثبر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B1.md) (tutulup kalmak) köklerinde bu çekirdek belirgindir. | ي | Orta harfteki yâ unsuru kökteki genel dönüş ve toplanma hareketini, tecrübe geçirmiş bireyin hukuki ve medeni statüsündeki fiili dönüşüme ve yetkinliğe özelleştirir. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, sınır ve antlaşma simgesi olan ت imgesinin yoğunlaşmış türevidir; varılmış bir eşiği, kesinleşmiş hukuki sınırı ve mühürlenmiş tecrübeyi imler. |  |
| ي | El ve kol imgesi; fiili eylemi, iş yapmayı, bizzat tasarrufta bulunmayı ve hak kullanımını gösterir. |  |
| ب | Ev ve çadır imgesi; iç mekânı, sığınağı, aile kurumunu ve mahremiyet alanını temsil eder. |  |
| ثيب | Aile ve evlilik mahremiyetine fiilen girmiş, bu eşiği bizzat tecrübe ederek hukuki ve medeni ehliyet sınırına bağımsız olarak ulaşmış kimsenin hareketini ve durumunu ifade eder. |  |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Evlenmiş ve zifaf gerçekleşmiş, ardından boşanma ya da ölüm yoluyla eşinden ayrılmış kadının durumu; daha önce cinsel birliktelik yaşamış olma hâli. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde doğrudan ثيب kökünden türeyen kelimenin geçtiği müstakil bir beyit tespit edilememiştir; kavram erken dönem kabile örfünde bizzat hukuki statü bildiren bir unvan olarak yaşamıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis ve rivayet metinlerinde bakirenin karşıtı olarak, kendi nikâh akdinde doğrudan rızası aranan tecrübeli kadın anlamında kullanılmıştır: الثيب أحق بنفسها من وليها. |

المصدر: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, el-Müfredât.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça ثيب kökü, genel Sami kök ailesinde rücu, geri dönüş ve eski duruma yöneliş ifade eden [ثوب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) çekirdeğiyle doğrudan akrabadır. İbrancada benzer kök alanlarında bir duruma geri dönme veya tecrübe etme anlamları görülmekle birlikte, Arapçada bu kök ses ve biçim ayrışmasına uğrayarak özellikle evlilik tecrübesi geçirmiş kadının hukuki durumunu belirten teknik bir ada dönüşmüştür. Kökün temelinde yer alan eve veya aileye geri dönme (boşanma veya vefat sonrası baba evine dönüş) ya da evlilik tecrübesini tekrarlama yetisi, kavramın semantik çekirdeğini oluşturur. Doğu Sami (Akadca) katmanında doğrudan ثيب ses dizilimiyle birebir örtüşen bağımsız bir soydaş kelime bulunmayıp kök daha çok Batı Sami dillerindeki dönüş ve karar kılma semantiğiyle irtibatlıdır.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisānü’l-ʿArab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [ثوب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) kökünden türeme veya yâî dönüşüm | Evlilikten sonra baba ocağına veya yeni bir nikâha geri dönen (tâibe) kadın anlamıyla bağlantılıdır. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dönüş ve toplanma kökleri | İbrance ve Aramicede dönüş bildiren köklerle anlamsal arka plan paralelliği mevcuttur. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrudan genetik soydaşlık kuracak doğrulanmış veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

المصدر: Brown-Driver-Briggs; Lisānü’l-ʿArab; Lane's Lexicon.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثيب | Anlamlı | Dul veya tecrübeli kadın | Evlilik tecrübesi geçirip eşinden ayrılmış veya dul kalmış kimse. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ثبي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%A8%D9%8A.md) | Anlamlı | Toplama, biriktirme | Dağınık şeyleri bir araya getirme veya suyun havuzda toplanması. | Kur'an'da geçmez; çekirdek anlamla ortaklık taşır. |
| يثب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil kök kaydı yoktur. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliş. |
| يبث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle kök oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliş. |
| بثي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu harf sırasında lügatte tescil edilmiş bağımsız kök bulunmaz. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliş. |
| [بيث](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AB.md) | Anlamlı | Gecelemek veya içe kapanmak | Geceyi bir yerde geçirme ve sığınma durumunu bildiren nadir kullanım. | Kur'an'da geçmez; türevsel kullanım. |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثيب | Merkez | Medeni hâl ve tecrübe | Bizzat evlilik ve cinsel birliktelik tecrübesi yaşamış olup boşanma veya ölümle bekâr kalmış kimse. | Hem fiziki tecrübeyi hem de doğrudan ehliyet bağımsızlığını içerir. |
| [أيم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%85.md) | Komşu | Eşsiz kalma durumu | Eşi olmayan kadın veya erkek; daha önce evlenmiş olsun veya olmasın fiilen nikâhsız bulunan kimse. | Eşsizlik durumuna odaklanır; tecrübe şartı aramaz. |
| [عنس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B3.md) | Komşu | Yaş ilerlemesiyle bekârlık | Evlenme çağı geçtiği hâlde baba evinde bekâr kalmış kadın durumu. | Yaş ve evde kalma olgusunu vurgular; evlilik tecrübesi içermez. |
| [ثوب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Dönüş ve rücu | Bir durumdan diğerine dönme, mükâfat veya ceza olarak karşılığını bulma. | Kökün morfolojik ve semantik olarak türediği ana hareket zeminidir. |
| [بكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) | Zıt | İlk olma ve el değmemişlik | Daha önce hiç evlenmemiş, cinsel tecrübe yaşamamış kimse; her şeyin ilk ve erken hâli. | ثيب kökünün tam zıddı olup ilk defalık ve tecrübesizlik bildirir. |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثيب | Dul veya tecrübeli kadın | Evlilik ve zifaf tecrübesi geçirmiş, bağımsız iradeli kadın. | Kesin |
| Latince | Vidua, deflorata | Dul kadın, bekareti gitmiş kimse | Vidua yalnızca eşin ölümünü karşılar; deflorata ise sadece fiziksel durumu ifade eder, hukuki ehliyeti dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Widow, divorcée, non-virgin | Dul, boşanmış veya tecrübeli kadın | Widow sadece ölümü, divorcée boşanmayı karşılar; tek bir kelime Arapçadaki hem dul hem boşanmış kapsamını bütünüyle veremez. | Güçlü |
| Almanca | Witwe, Geschiedene | Dul kadın, boşanmış kadın | Almanca terimler hukuki ayrımı kesin çizgilerle böler; kökün fıtri tecrübe boyutunu tek başına taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | Veuve, femme divorcée | Dul kadın, boşanmış kadın | Evliliğin sona eriş biçimine göre iki ayrı kelime gerektirir; kökün içerdiği kurucu fıtri vasfı eksik bırakır. | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary; Wehr Arabic-English Dictionary.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثَيِّبَاتٍ | Daha önce evlenmiş, tecrübe sahibi dul veya boşanmış kadınlar | Peygamber eşlerinin toplumsal, ahlaki ve insani çeşitliliğini, tek tip fıtrat yerine hayat tecrübesi bulunan kadınların da faziletini bildiren bağlam; Tahrîm [66:5](https://lisan.digital/ar/ayet/66:5.md). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan itikadi veya kelami bir ihtilaf konusu olmamıştır. | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Nikâh velayeti ve had cezaları | Nikâhta velinin cebir yetkisinin düşmesi, kadının bizzat sözlü rızasının şart oluşu ve zina cezasındaki muhsanlık statüsü. | Kendi üzerinde tasarruf hakkı tam olan ve fıtri tecrübesi hukuki statü doğuran birey. |
| Tefsir | Tahrîm [66:5](https://lisan.digital/ar/ayet/66:5.md) tefsiri | Ayette bakirelerden önce zikredilmesinin hikmeti, kadın fıtratındaki farklı kemal türleri ve tecrübenin değeri. | Tek tip kadın tasavvurunu yıkan, olgunluk ve tecrübe boyutu öne çıkan vasıf. |
| Hadis | Nikâh ve ceza rivayetleri | Bakirenin sükutunun, tecrübeli kadının ise açık sözlü beyanının aranması; الثيب تعرب عن نفسها rivayeti. | İrade beyanında sarihlik ve bağımsızlık göstergesi. |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve fıtrat çeşitliliği | Fıtri tecrübe kemali | İnsani olgunluğu tescil etme | Dinde faziletin fiziksel ilkliğe indirgenemeyeceğini, tecrübenin manevi ve ahlaki değer ürettiğini gösterir. | Kesin |
| İlmi | Sosyolojik ve antropolojik sınıflandırma | Hayat döngüsü aşaması | Toplumsal rolü belirleme | Bireyin aile içi rollerden bağımsız sosyal ve hukuki kimlik kazanma sürecini tanımlar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki öznellik ve vesayet | Vesayetsiz irade | Doğrudan temsil hakkı | Kamusal ve hukuki sözleşmelerde velayet vesayetinin sona erip bizzat ehliyetin geçerli olması ilkesini kurar. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve mehir tasarrufu | Bağımsız mali ehliyet | Mülk üzerinde tam tasarruf | Kendi mehrini ve malını velinin onayına ihtiyaç duymadan yönetebilme serbestisini pekiştirir. | Güçlü |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durum değişimi geçirmiş sistem (histerezis) | Bir sistemin daha önce maruz kaldığı etkilerin izini taşıması ve başlangıç durumuna dönse bile tepkilerinin bu geçmiş tecrübe tarafından belirlenmesi durumu. | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Kazanılmış hukuki erginlik (emancipation) | Bireyin yaşadığı somut bir olay veya sözleşme sonrasında yasal vesayetten çıkarak kendi adına tam yetkiyle hareket etme hakkı kazanması. | Kesin |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın sadece fiziki zardan yoksunluk veya kocasından ayrılmış çaresiz dul imgesine hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ve nebevi sünnette, hayatın içinde pişmiş, iradesi veliden bağımsızlaşmış, fıtri tecrübesiyle topluma değer katan saygın ve olgun kadın vasfı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kadının değerini sadece bekaret üzerinden ölçen ataerkil yanılgıya düşülmesi ve tecrübeli kadının bağımsız irade ve ehliyet hakkının göz ardı edilmesi. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kadın tasavvurunda tek tipçi ve yüzeysel estetik beklentileri kırıp, hayat tecrübesi ve olgunluğun değerini tescil ettiğini gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku, peygamber hanımlarının konumu ve fıtri çeşitliliğin ilahi hikmetle açıklandığı ayetlerde belirleyicidir (Tahrîm [66:5](https://lisan.digital/ar/ayet/66:5.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Erken toplumların ve modern önyargıların kadını sadece bekaret simgesine indirgeyen bakışını düzeltir; tecrübenin bir eksiklik değil, yetkinleşme ve irade bağımsızlığı vesilesi olduğunu ortaya koyar. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Evlilik ve zifaf tecrübesi geçirip eşinden ayrılmış, hayat tecrübesi bulunan kadın.
- Soyut anlam: Geçirilmiş fiili bir tecrübe sonucunda vesayetten kurtulup tam ehliyet ve sarih irade beyanı hakkı kazanma hâli.
- Sistematik karşılık: Hukuki ve toplumsal düzlemde vesayetin sona erip öznelliğin bizzat bireyde merkezileşmesi.
- LaTeX modeli: $$S_1 \xrightarrow{\Delta t} S_2 \implies V(S_2) = 0 \land I(S_2) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_1$ ilk tecrübesiz durumu, $\Delta t$ evlilik ve hayat tecrübesini, $S_2$ tecrübe sonrası ulaşılan ثيب durumunu simgeler. $V(S_2) = 0$ birey üzerindeki dış vesayetin sıfırlanıp kalktığını, $I(S_2) = 1$ ise bireyin kendi adına tam ve bağımsız irade beyanı ehliyetine ulaştığını gösterir.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [التحريم ٦٦:٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/ayet/66:5.md) — ثَيِّبَاتٍ

عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا

## المعاجم (٥)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الثاء والباء و و أ ي ء معها
ث و ب، و ث ب، ث ب ي، ث ي ب، ث أ ب مستعملات
ثوب:
ثاب يَثُوبُ ثُؤُوباً، أي: رَجَعَ بَعدَ ذَهابه.. وثاب البئرُ إلى مثابه، أي: استفرغ النّاس ماءه إلى مَوْضِعِ وَسَطِهِ.
والمَثابةُ: الذي يَثُوبُ إليه النّاس، كالبيت جَعَله اللهُ للنّاس مَثابةً، أي: مُجْتَمْعاً بَعْدَ التَّفريق، وإن لم يكونوا تفرّقوا مِنْ هنالك، فقد كانوا مُتَفَرِّقينَ... والمَثُوبةُ: الثّواب. وثَوَّبَ المؤذِّنُ إذا تنحنح للإقامة ليأتِيَهُ النّاسُ.
والثَّوْبُ: واحدُ الثِّياب، والعَدَدُ: أَثْوابٌ، وثلاثةُ أَثْوُب بغير همز، وأمّا الأسؤُقُ والأَدْؤُرُ فمهموزان، لأنّ أَدْؤُن على دار، وأَسؤُق على ساق. والأَثْوُبُ حُمِلَ الصَّرْفُ فيها على الواو الّتي في الثَّوْب نفسها، والواو تحتمل الصَّرْفَ من غير انهماز.. ولو طُرح الهَمْز من أَدْؤُرٍ وأَسؤُقٍ لجاز على أن تُرَدَّ تلكَ الألف إلى أَصلِها، وكان أَصْلُها الواو، كما قالوا في جماعةِ النّاب من الإنسان: أَنْيُب، بلا هَمْز بردّ الأَلِف إلى أَصْله، وأَصْلُه الياءُ. وإنّما يتبيّن الأصل في اشتقاق الفِعْل نحو ناب، وتصغيره: نُيَيب وجَمعُه: أنياب. ومن الباب: بويب، وجمعه: أبواب، وإنّما يجوز في جَمْعِ الثَّوْب: أَثْوُب لقول الشاعر: لكُلِّ حالٍ قد لَبِستُ أَثْوُبا
وثب:
يُقال: وَثَبَ وَثْباً ووُثوباً ووِثاباً ووثيباً، والمرّةُ الواحدة: وَثْبة.
وفي لغة حمير: ثِب معناه: اقعد. والوِثاب: الفِراشُ بلغتهم.
والمَوْثِبُ: المكان الذي تثب منه. والثِّبةُ: اسمٌ موضوعٌ من الوثب.
وتقول: اتَّثب الرّجلان إذا وثب كلّ واحدٍ منهما على صاحبه.. وتقول: أوثبته.
والمِيثَبُ: السَّهل من الرّمل، قال:
قَريرةُ عَيْنٍ حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها		خَراشيّ قَيضٍ بين قوزِ ومِيثَبِ
ثبى:
الثُّبةُ: العُصبة من الفُرْسان، ويجمع: ثُباتٍ وثُبِينَ، قال عمرو بن كلثوم:
فأمّا يومَ لا نخشى عليهم		فنصبح في مجالسنا ثُبينا
والثُّبَى أيضاً مثل: الثُّبات، وما كان من المَنْقوص مَضْموماً أو مكسوراً فإِنّه لا يُجْمَعُ بالتّمام.
والثُّبةُ: وَسَط الحَوْض يَثُوب إليه بقيّةُ الماء، ومن العرب من يُصَغِّرُها: ثُوَيبة، يقول: هو من ثاب يثوبُ، والعامّة يُصَغِّرونها على ثُبَيّة، يتبعون اللفظ. والثُّبة من الخيل لا يختلفونَ في تَصْغيرِها على ثُبَيَّة، والذين يقولون: ثُوَيْبة في تصغير ثُبِة الحوض لزموا القياس فردّوا إليها النُّقصان في موضعها، كما قالوا في تصغير رئة رُوَيَّة، والذّين يلزمون اللَّفْظ يقولون: رُيَيّة، على قياس قُوّة وقُوَيَّة، وإنّما تُكْتَبُ الهمزة على التَّليين، لأنّها لاحظّ لها في الهجاء والكتابة إنّما تُردّ في ذلك إلى الياء والواو والألف اللّيّنة، فإِذا جاءت في كَلِمةٍ قليِّنها، فإِنْ صارت ياءً فاكتُبْها ياءً نحو: الرِّيات وإن صارت واواً في التَّلْيِين فأَسْقِطها من الكِتابةِ نحو: المسألة، ويَجْرون، أي: يَجْأَرونَ، ولذلك لا نكْتُبُ في الجزء واواً لسُكُونِ ما قبلَها. وتقول بغير الهمزة: جزو، ومن كَتَبَ الواوَ في جُزْو فإنّما ذلك تَحويلٌ، وليس تلييناً.. والبُصَراءُ من الكَتَبة يحذفون الواو من جزو، لأنّهم يَكتُبُونَها على التَّلْيين، فإِذا قلت: جُزْء جوّلت صَرْفَها على الزّاي، وسَقَطَتِ الهمزة، وإذا قلت: جُزْو حوّلْتَ الهَمزة واواً.
ثيب:
الثَّيِّبُ: الّتي قد تزوّجت وبانت بأيّ وجهٍ كان بعد أن مسّها، ولا يوصف به الرّجل، إلاّ أَنْ يُقال: وَلَدُ الثَّيِّبَيْنِ، وولد البِكرين.
ثاب:
الثَّأَبُ: أن يأكلَ الإنسانُ شيئاً. أو يَشْرَب شيئاً تَغْشاهُ له فترةً كثَقْلة النُّعاس من غير غَشْيٍ عليه، يقال: ثُئِبَ فلان ثَأَباً وهي من الثُّوَباء.
والثُّوَباء: ما اشْتُقَّ منه التَّثاؤبُ بالهمز.
والأَثابُ: شجرٌ يَنْبُتُ في بطون الأَوْدية بالبادية، وهو شبيه بالذي تسمّيه العجم: النِّسْك الواحدة: أثابَة.

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

الثَّيِّبُ من النساءِ: التي تَزَوّجَتْ وفارَقَتْ زَوْجَها بأَيِّ وجْهٍ كان بَعْدَ أَنْ مَسَّها. قال أَبو الهيثم: امرأَةٌ ثَيِّبٌ كانت ذاتَ زَوْج ثم ماتَ عنها زوجُها، أَو طُلِّقت ثم رجَعَتْ إِلى النكاح. قال صاحب العين: ولا يقال ذلك للرجل، إلا أَن يقال ولَدُ الثَّيِّبَيْنِ وولد البِكْرَيْنِ. وجاء في الخبر: الثَّيِّبانِ يُرْجَمانِ، والبِكْرانِ يُجْلَدانِ ويُغَرَّبانِ. وقال الأَصمعي: امرأَة ثَيِّبٌ ورجل ثيّب إِذا كان قد دُخِلَ به أَو دُخِلَ بها، الذكَرُ والأُنثى، في ذلك، سواء. وقد ثُيِّبَتِ المرأَةُ، وهي مُثَيَّبٌ. التهذيب يقال: ثُيِّبَتِ المرأَةُ تَثْيِيباً إِذا صارت ثَيِّباً، وجمع الثَّيِّبِ، من النساءِ، ثَيّباتٌ. قال اللّه تعالى: ثَيِّباتٍ وأَبْكاراً. وفي الحديث: الثَّيِّبُ بالثيبِ جَلْدُ مائةٍ ورَجْمٌ بالحجارة. ابن الأَثير: الثَّيِّبُ مَن ليس بِبِكْر. قال: وقد يُطْلَقُ الثَّيِّبُ على المرأَةِ البالِغةِ، وإِن كانت بِكْراً، مَجازاً واتِّساعاً. قال: والجمع بين الجَلد والرَّجْم منسوخ. قال: وأَصل الكلمة الواو، لأَنه من ثابَ يَثُوبُ إِذا رَجع كأَنَّ الثَّيِّب بِصَدَد العَوْدِ والرُّجوع. وثِيبانُ: اسم كُورة.

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

ثيبان ككيزان: اسم كورة نقله الصاغاني.
 والثيب، كصيب، من النساء: المرأة التي تزوجت وفارقت زوجها، قال أبو الهيثم: امرأة ثيب كانت ذات زوج ثم مات عنها زوجها أو طلقت ثم رجعت إلى النكاح، وقال الأصمعي: امرأة ثيب، ورجل ثيب إذا كان قد دخل به أو دخل بها الذكر والأنثى في ذلك سواء، أو لا يقال ذلك للرجل إلا في قولك: ولد الثيبين وولد البكرين، قاله صاحب العين، وجاء في الخبر الثيبان يرجمان، والبكران يجلدان ويغربان  وقد ثيبت المرأة وهي مثيب كمعظم، وقد تثيبت. في التهذيب، يقال: ثيبت المرأة تثييبا، إذا صارت ثيبا، وجمع الثيب من النساء ثيبات، قال الله تعالى:  ثيبات وأبكارا  وفي الحديث:  الثيب بالثيب جلد مائة ورجم بالحجارة وقال ابن الأثير: الثيب: من ليس ببكر، قال: ويطلق الثيب على المرأة البالغة وإن كانت بكرا مجازا واتساعا، قال: والجمع بين الجلد والرجم منسوخ، وذكرثه في ث و ب وهم، قال شيخنا: ليس كذلك، بل جزم كثيرون أن أصله واوي.
 قلت: وقال ابن الأثير: وأصل الكلمة الواو، لأنه من ثاب يثوب إذا رجع، كأن الثيب بصدد العود والرجوع، فإنما الواهم ابن أخت خالته.
 ومما ذكره ابن منظور في ث و ب عن التهذيب: قولهم: وبئر ذات ثيب وغيث إذا استقي منها عاد مكانه ماء آخر، أي من ثاب الماء: بلغ إلى حاله الأول بعدما يستقى، ثم قال: وثيب كان في أصله ثيوب، ولا يكون الثؤوب أول الشيء حتى يعود مرة أخرى، ويقال: بئر ثيب، أي يثوب الماء فيها.

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

For several words mentioned in the M and K as belonging to this art., see art. ثوب.

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%8A%D8%A8/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

ثَابَ
ثَابَ ( y )
a.  II, V, Was divorced, separated.

ثَيِيْب
ثَيِيْب 25 ,
a.  Divorced.

ثِيْن
ثِيْن
a.  Pearl-diver.

b.  Drill, bore, ( for pearls ).

ثِيَّة
ثِيَّة
a.  Pen; sheep-fold.
