# جذر ختر (خ-ت-ر)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AA%D8%B1

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

Htr(tı) devenin arkasına bulaşan pislik demektir

- الحروف: خ - ت - ر
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَتَّارٍ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%8D.md) | فَعَّالٍ | Kışkırtıcı | ١ | ١ | [٣١:٣٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/ayet/31:32.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ١٣ (الإجمالي: ٢١)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [قصد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٤ · Kemik iliğidir
2. [موج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%88%D8%AC.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٤ · Dalga
3. [جحد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · Cehd sert topraktır
4. [غشو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Örter
5. [برر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Berr kara, burr buğday demektir
6. [خلص](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Hales : Çekirdek içidir
7. [ظلل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Gölge demektir
8. [نجو](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Özel konuşmak
9. [دين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Dane, inek yavrusuna denir
10. [دعو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
11. [كفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Hufre, çukur demektir
12. [أيي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Evye kuş yuvası demektir
13. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ختر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غدر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1.md), [مكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md), [نكث](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md), [كيد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [وفى](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İlaç, zehir veya içki etkisiyle uzuvların gevşemesi, iradenin çözülmesi ve bedensel uyuşukluk |
| Çekirdek Özet 2 | Verilen ahdi ve taahhüdü alçakça, sinsice ve en çirkin biçimde bozma eğilimi |
| Çekirdek Özet 3 | Güvenlik ve sözleşme zeminini içeriden gevşetip çökerten ahlaki ve hukuki çözülme |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca basit bir hile veya kışkırtma sanılması; ahdin tabiatındaki iradi çözülmeyi ve dönekliğin ağırlığını gözden kaçırma |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خت | Bir şeyi kapatma, gizleme, örtme, sinsi bir müdahaleyle yapıyı sarıp işlevsizleştirme; nitekim [ختم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85.md) kökünde üzerini örtüp sonlandırma, [ختل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84.md) kökünde gizlice aldatma ve [ختن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86.md) kökünde örtüyü kesip ayırma anlamları mevcuttur. | ر | Titreşim, tekrar ve bedensel sirayet bildiren ses değeriyle örtme ve gizleme eylemini bedensel bir gevşemeye, iradenin uyuşmasına ve taahhüdün sinsice gevşetilip terk edilmesine dönüştürmüştür. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar imgesinin sürtünmeli ve hırıltılı varyantı (türetme imge); korumanın delinmesi, gizli geçiş, yapay set | İçeriye sızma, gizlenme ve koruma duvarını sinsice arkadan aşma eğilimini başlatır. |
| ت | İşaret, sınır çizgisi, antlaşma ve belirlenmiş son imgesi | Belirlenmiş ahdi, hukuki sınırı veya taraflar arasındaki sözleşme imini temsil eder. |
| ر | İnsan başı, üst, yöneliş ve başlangıç imgesi | Bilinci, iradeyi ve bu iradenin yöneldiği ahit sorumluluğunun merkezini kurar. |
| ختر | Belirlenmiş sınıra ve ahde yönelen zihinsel bilincin, sinsi bir gevşeme ve gizli bir çözülmeyle sınırı ihlal etmesi | Güven duvarının arkasından dolaşarak belirlenmiş sözleşme bağını içeriden uyuşturup koparan haince yönelişi resmeder. |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İlaç, zehir, bozuk süt veya içki içildiğinde bedene çöken uyuşukluk, el ve ayakların tutmaması, halsizlik ve yürümede tembellik gösterme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | es-Semev'el b. Âdiyâ'nın Haris b. Zâlim'e karşı ahde vefayı savunurken ختر kelimesini en çirkin döneklik ve hainlik anlamında kullandığı rivayet edilir. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis ve haberlerinde ahdi bozup hıyanet etmenin en ağır derecesi olarak geçmektedir: ما خَتَرَ قومٌ بالعهد إِلاَّ سُلِّطَ عليهم العدوّ |

المصدر: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dilleri ailesinde ختر kökü, merkezi ve güneybatı Sami sahasında daralmış, bilhassa Arap yarımadası göçebe ve yerleşik kültüründe hukuki ve ahlaki ihanetin en iğrenç biçimini nitelemek üzere özelleşmiş bir yapı arz eder. Kökün ilksel fonosemantik katmanı, bedenin gücünü kaybetmesi, sarhoşluk veya uyuşturucu etkisiyle uzuvların peltekleşmesi manasını veren [خدر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1.md) ile yakın akrabadır; daldan teye geçiş ile anlam somut uyuşukluktan iradi zafiyete ve ahdi tutmaktan geri durmaya kaymıştır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan birebir ses denkliğiyle bu kökün yaygın bir kök soydaşı tespit edilememekle birlikte, benzer ikili çekirdekler örtme, gizleme ve aldatma sahasında toplanmaktadır. Arapçada kök, ahdi yerine getirme konusundaki gevşekliği ve bilinçli terk edişi adlandırarak tamamen ahlaki bir terime dönüşmüştür.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [خدر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1.md) ve [ختل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84.md) kökleriyle kavramsal akrabalık | Bedensel gevşeme ve hissizleşme anlamından, ahit yükümlülüğünü yerine getirmeme ve sözü arkadan gevşetip bozma manasına geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik alanı | Genel Sami katmanında kök morfolojik olarak sınırlı olup Arapçada ahlaki ve hukuki ihanetin zirve formu olarak billurlaşmıştır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer ailelerle doğrudan doğrulanmış soydaşlık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

المصدر: Lisān al-ʿArab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ختر | Anlamlı | Ahdi en çirkin biçimde bozmak, gevşemek | Bedensel uyuşukluk ve verilen sözü arkadan sinsice terk etme hali | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خرت](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA.md) | Anlamlı | Delmek, yarmak, kılavuzluk etmek | İğne deliği, halkanın deliği ve çölü delip geçen mahir yol gösterici | Çekirdeğin yararak açığa çıkarma yönü; Kur'an'da geçmez |
| [تخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%AE%D8%B1.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [ترخ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AE.md) | Anlamlı | Bir şeyin yumuşaması, gevşemesi | Hamurun veya çamurun cıvıyıp yumuşaması | Gevşeme semantiğiyle hedef kökle dolaylı akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| [رخت](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%AA.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [رتخ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AE.md) | Anlamlı | Deriyi hafifçe çizmek, az yarmak | Hacamatçının deriyi derin yarmayıp hafifçe çizmesi | Kesme ve ayırmanın yüzeysel kalması; Kur'an'da geçmez |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ختر | Merkez | Ahdi bozma ve ihanet | Ahdi yerine getirme azmini gevşetip arkadan en rezil biçimde bozmak | Bedensel rehavet ve uyuşukluk kökenli sinsi ve çirkin döneklik |
| [غدر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Sözleşmeyi ihlal etmek | Arkada bırakıp gitmek suretiyle ahdi terk etmek | Terk etme ve yüzüstü bırakma vurgusu taşır; ختر kökünden daha geneldir |
| [مكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) | Komşu | Gizli plan ve düzen kurmak | Muhatabın fark edemeyeceği gizli tedbir ve tertip içine girmek | Stratejik gizlilik ve zeka odaklıdır; doğrudan ahit bozma şartı taşımaz |
| [نكث](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) | Komşu | İpi çözmek, sözden dönmek | Sağlamca bükülmüş bir bağı veya bağıtlanmış sözü çözüp dağıtmak | Daha önce kurulmuş hukuki irtibatı çözme mekaniğine odaklanır |
| [كيد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Hile ve tuzak hazırlamak | Bir hedefe zarar vermek için gizlice çaba harcamak ve tuzak kurmak | Çaba, gizli tertip ve mücadele boyutu baskındır |
| [وفى](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) | Zıt | Ahdi tastamam yerine getirmek | Verilen taahhüdü eksiksiz, noksansız ve sadakatle tamamlamak | Ahdin gereğini hiçbir gevşeme göstermeden tam ifa etmektir |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ختر | En çirkin ahit bozma ve gevşeme | İrade uyuşması sonucu taahhüdü alçakça arkadan terk etme | Kesin |
| Latince | Perfidia, proditio | Hainlik, inancın kötüye kullanımı | Perfidia imanın ve sözün ihlalini karşılar ancak kökteki bedensel uyuşma ve rehavet nüansını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Treachery, perfidy, faithlessness | Kalleşlik, ahde vefasızlık, hainlik | Treachery güveni istismar eden kalleşliği verir; kökün sinsi ve gevşetici tabiatını kısmen kapsar. | Güçlü |
| Almanca | Treubruch, Hinterlist, Wortbrüchigkeit | Ahdi bozma, kalleşlik, sözden dönme | Treubruch sadakat bağının kırılmasını açıkça karşılar, ancak eylemin iğrençlik derecesini bütünüyle hissettirmez. | Güçlü |
| Fransızca | Perfidie, félonie, traîtrise | Kalleşlik, ahde ihanet | Félonie feodal bağlılık andını çiğneme suçudur; perfidie ise içten pazarlıklı dönekliği ifade eder. | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَتَّار (Mübalağa kalıbı) | Nankörce ahdini bozan, en sinsi biçimde döneklik yapan | Denizde dalgalar arasında ölümle yüz yüzeyken Allah'a ihlasla yalvarıp karaya sağ salim çıkarıldığında sözünden dönen kimseler bağlamında geçer; Lokmân [31:32](https://lisan.digital/ar/ayet/31:32.md). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fıtrat ve iman sözleşmesi | İnsanın zorluk anında tevhide yönelip kurtulunca inkara sapmasının ontolojik bir ahit bozma sayılıp sayılmayacağı | Yaratıcıya karşı verilen ontolojik taahhüdün nankörce ve dönekçe ihlali |
| Fıkıh | Ahit ve eman güvenliği | Savaş ve barış hukukunda verilen emanın veya akdedilen barış antlaşmasının hileyle bozulmasının hükmü | Hıyanetin en ağır, en aşağılık türü sayılarak meşruiyetin ortadan kalkması |
| Tefsir | Lokmân Suresi 32. ayetin tahlili | Mübalağa sîgasındaki خَتَّار lafzının كَفُور ile yan yana gelmesinin belagî tahlili | Ahdi çiğnemenin ve nimetleri inkar etmenin sürekli bir ahlaki karaktere dönüşmesi |
| Hadis | Toplumsal çöküş illetleri | Toplumlarda ahitlerin bozulmasının düşman istilası ve zillete sebep olmasıyla ilgili rivayetler | Verilen sözü tutmamanın toplumun koruma kalkanını düşüren bir zafiyet olması |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı ile kul arasındaki kulluk misakı | İtikadi döneklik ve misak ihlali | Fıtri teslimiyet zeminini içeriden çökertme | Darlıkta verilen tevhit sözünün genişlikte çiğnenmesi itikadın tutarlılığını yok eder. | Kesin |
| İlmi | Bilimsel doğruluk ve delile sadakat | Epistemik ciddiyetsizlik ve delile hıyanet | Hakikate karşı gevşeklik gösterip delili tahrif etme | Açık kanıtları gördükten sonra kişisel rehavet ve çıkar sebebiyle hakikati inkar etmektir. | Güçlü |
| Siyasi | Devletler arası antlaşmalar ve toplumsal sözleşme | Kalleşçe ittifak bozma ve hıyanet | Kamu düzeni ve ittifak güvenlik zeminini dinamitleme | Karşı tarafa güven verip zafiyet anında arkadan vurmak meşru siyasal yapıyı bozar. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari akitler ve borçlanma hukuku | Sözleşmeye kasıtlı riayetsizlik ve güven istismarı | Piyasadaki itimat ve işlem güvenliğini tahrip etme | Akit esnasında taahhüt altına girilen yükümlülükleri bilerek ifa etmeyip piyasayı felç etmektir. | Güçlü |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Histerezis ve yapısal yorulma (fatigue) | Bir malzemenin dış gerilim altındayken şeklini koruması, fakat gerilim kalktığında iç bağlarının gevşeyip kalıcı deformasyonla orijinal durumuna dönememesi hadisesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal sermaye çöküşü (erosion of trust) | Bireylerin risk altındayken kurdukları iş birliği protokollerini kriz geçtikten sonra tek taraflı feshetmeleriyle toplumsal dokunun aniden dağılmasıdır. | Kesin |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece ortalığı karıştıran, basit bir kışkırtıcı veya sıradan bir fesatçı olarak tercüme edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelimenin özündeki bedensel uyuşukluk ve irade gevşemesinden beslenen, ölüm tehlikesi geçince Allah'a verilen kesin sözü arkadan en çirkin ve alçakça tavırla çiğneme karakteri |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki psikolojik portrenin derinliği kaybolur; insanın kriz anındaki sahte dindarlığı ile kriz sonrası nankörce dönekliği arasındaki ahlaki uçurum anlaşılamaz. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca tek bir yerde (Lokmân [31:32](https://lisan.digital/ar/ayet/31:32.md)) ve mübalağa kalıbıyla geçerek, insanın acziyet anında Allah'a yönelip rahata erdiğinde sergilediği ahit tanımazlığın ahlaki vahametini en radikal tabirle ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın tehlike, deniz dalgaları ve musibet anlarındaki yakarışlarını, sonrasındaki nankörlük ve sözünden dönme psikolojisini tasvir eden ayet gruplarında anahtar rol oynar. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahdi bozmanın yalnızca siyasi veya ticari bir uyuşmazlık değil; ruhsal bir peltekleşme, vicdani uyuşma ve hakikati örtme hastalığı olduğunu göstererek olayı ahlaki zeminine oturtur. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: İlaç, zehir veya içki etkisiyle bedene çöken uyuşukluk, el-ayak kesilmesi, takatsizlik ve yürümede gevşeklik gösterme hali.
- Soyut anlam: Verilen sözün, akdedilen misakın ve üstlenilen yükümlülüğün, kriz hali geçtikten sonra iradi bir gevşeme ve nankörce bir kalleşlikle arkadan terk edilmesi.
- Sistematik karşılık: Güvenlik sözleşmesinin baskı kalktığı anda tek taraflı ve en çirkin biçimde ihlal edilmesi; sosyal ve itikadi güven zeminini çökerten asimetrik döneklik.
- LaTeX modeli: $$F(t) = \sigma(t) \cdot C_0 \cdot \left[1 - H(t - t_0)\right] + \epsilon \cdot H(t - t_0)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $C_0$ başlangıçta vaat edilen tam taahhüt seviyesini, $\sigma(t)$ kriz anındaki dış tazyik ve zorunluluğu temsil eder. $t_0$ krizin bittiği ve kurtuluşun gerçekleştiği eşik andır. $H(t - t_0)$ Heaviside basamak fonksiyonu olup kriz anında sıfır, kriz sonrasında bir değerini alır. Dolayısıyla sistem kriz esnasında tam sadakat üretirken, tehlikenin geçtiği $t > t_0$ durumunda taahhüt sıfırlanmakta ve yerini asgari vefa kalıntısı dahi bırakmayan alçakça bir ihlal durumunu gösteren ihmal edilebilir veya negatif yönlü $\epsilon$ değerine bırakmaktadır.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [لقمان ٣١:٣٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/ayet/31:32.md) — خَتَّارٍ

وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ

## المعاجم (١٣)

### ★ معجم آق إيفلر (بالتركية)

Htr(tı) devenin arkasına bulaşan pislik demektir. Tı Te’ye dönüşerek Htr (te) midesi bulanmak anlamına gemiştir. Hattar mideyi bulandıran, topluluk içinde ortalığı karıştırıp, ayaklandıran kimse demektir.

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الخاء والتاء والراء معهما
خ ت ر، خ ر ت، ر ت خ مستعملات ختر: الخَتْرُ: شِبْهُ الغَدْر، ورجل ختَارٌ: غدّار.
والخَتَرُ كالخَدَر، وهو ضَعْفٌ يأخُذُكَ منشُرب دَواءٍ أو سُمٍّ أو سكر، تقول: انخَتَرَتْ يدي.
خرت: الخُرْت: ثقبة الإبرة والحلقة والفأس ونحوه، وجمعه خُرْوت.
وجَمَلٌ مَخْروتٌ الأَنْفِ: خَرَتَه الخِشاش.
والخِرِّيتُ: الدليل وجمعه الخَرارت، قال:
يَعْيا على الدَّلامِزِ الخَرارِتِ
وبه سُمِّيَ لَسعَة المَفازةِ، ويُجْمَع خَراريتَ أيضاً، والدًَّلامِز: المواضي، وقال:
وبَلْدَةٍ ليسَ بها الخِرِّيتُ
وأخْراتُ المَزادة: راها بينها القَصَبة التي تحمل بها، والواحدة خُرْتَةٌ، هُذَليّةٌ.
رتخ: الرَّتْخ: قِطَعٌ صِغارٌ في الجلد خاصَةً. وإذا لم يُبالغِ الحَجّام في الشَّرْط. قالو: أَرْتَخَ إرْتاخاً، وهو شَقُّ أعلَى الجلد، وأراد أبو عَلْقَمةَ أن يَجْتَجِمَ فقال للحجّأم: انظر ما آمُرُك به فاصْنَعْه لا كَمَن أُمِرَ فضيِّعَه: اتق غسل المحاجم، واشتدد قصب الملازم وارهف ظبات المباضع، وشرشر الوضع، وأخف القطع، وائِّتِدْ ولا تُرْتِخْ، وليكُنْ مَصُّكَ لينا، وشرطك نهساً، ولا تردن آتياً ولا تُكرِهنَّ آبياً، حتى إذا الدم آل إلى غاية، وصرت من سكبه إلى نهاية فأحسن المسح، وقم عني فتنح، فقال الحجام: هذه صفة الحروب، ولم أقاتل قط، فحمل جونته وانصرف. وقرادٌ رَتْخٌ أي يابسٌ.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

الخَتْرُ: الغدر. يقال: خَتَرَهُ فهو خَتَّارٌ.

### [تهذيب اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — الأزهري · القرن ١٠

خ ت ر
ختر ، خرت ، رتخ ، ترخ : مستعملة .
ختر : قال الله جلّ وعزّ : ( كل ختار كفور (
[ لقمان : 32 ] .
قال الفرَّاء وغيرُه : ) ( الخَتّارُ ) ( : الْغَدّار .
ويقال : الخَتْرُ : أَسْوَأُ الغَدْر .
وقال الليث : الْخَتْرُ : كالْخَدَرِ ، وهو
ما يأخُذُك من شرْب الدَّواء والسُّمِّ ونحوِ
ذلك حين تَضْعُفُ .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ : خَتَرَتْ
نَفْسُهُ _ أي : خَبُثَتْ ، وتختّرَتْ _ بالتاء _
أي : اسْتَرْخَتْ .
والتَّخَتُّرُ : التّفَتُّرُ والاستِرْخاء .
يقال : شربَ اللبَنَ حتى تختَّر .
خرت : قال الليث : الخُرْت : لِلإِبْرَة والفأس
ونحوه ، وهو ثَقْبُه . . ويُجمع على
الخُرُوتِ ، وكذلك : خَرْتُ الحَلْقَة .
وجَمَلٌ مَخرُوتُ الأَنْف : خَرَتَهُ الْخِشَاشُ .
وقال شَمر : دَلِيلٌ خِرِّيتٌ بِرِّيتٌ _ إذا كان
ماهراً بالدِّلالة ، مأخوذٌ من الخُرْتِ .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ : فأسٌ
فِنْدَأْيَةٌ : ضَخْمةٌ لها خُرْتٌ ، وخُرَاتٌ وهو
خَرْقُ نِصابها .
ويقال : هذا الطريق يخْرُتُ بك إلى موضع
كذا وكذا .
وقال ابن المُظَفر : الخرِّيتُ الدليل
وجَمْعُهُ : خَرَارِتُ . . وأنشد :
يُعْيي عَلَى الدَّلاَمِز الْخَرَارِتِ
قال : وإنما سُمِّي ) ( خِرِّيتاً ) ( لشَقِّهِ المَفَازَةَ .
قال : وفي المزادَةِ أَخْرَاتُها ، وهي الْعُرا
بينها القَصَبُ التي تُحمَلُ بها . . الواحدة
خُرْتَةٌ .
قلتُ : هذا وَهْمٌ ، إنما هو خُرَبُ
المزَادة . . الواحدَة خُرْبَةُ ، وكذلك خُرْبَةٌ
الأُذُنِ _ بالباء _ وغُلامٌ أَخرَبُ الأُذُنِ .
والخُرْتَةُ _ بالتاء _ : في الحديد من الفأس
والإبْرَة .
والخُرْبَةُ _ بالباء _ : في الجِلْد .
وقال أبو عمرو : الْخُرْتَةُ : ثَقْبُ الشَّغِيزَةِ
وهي المِسَلَّةُ .
قال ابن الأعرابي : وقال السّلُوليُّ : رَاد
خُرْتُ القوْم _ إذا كانوا غَرِضِينَ بمَنْزِلِهِمْ
لاَ يَقِرُّونَ ، ورَادتْ أَخْرَاتُهُمْ _ ومنه قوله :
لقد قَلِقَ الخُرْتُ إلاّ انتظَارَا
أبو الهيثم : والخَرَاتانِ من كواكب
) ( الأسَد ) ( ، وهما كوكبان بينهما قَدْرُ سَوْطٍ ،
وهما كَتِفَا ) ( الأسَد ) ( ، وهما زُبْرَةُ ) ( الأسد ) ( .
قال الراجز :
إذا رَأَيْتَ أَنجُماً مِنَ الأَسَدْ
جَبْهَتَه أَوِ الخَرَاتَ والْكَتَدْ
باَلَ سُهَيْلٌ في الْفَضِيخِ فَفَسَدْ
وَطَابَ أَلْبَانُ اللِّقَاحِ وبَرَدْ
رتخ : قال الليث : الرَّتْخُ : قِطَعٌ صَغَارٌ في
الجلْدِ خاصّةً .
وإذا لم يبَالِغِ الحجَّامُ في الشَّرْطِ قيل :
أَرْتَخَ .
ترخ : وروى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
التَّرْخُ : الشرطُ اللَّيِّن .
يقال : اتْرَخْ شَرْطِي . . ارْتَخْ شَرْطِي .
قلت : فهما لغتان _ التَّرْخُ والرَّتْخُ بمعنى
الشرط اللَّيِّن ، مثلُ الْجَذْبِ والْجَبْذِ .
وقال ابن دُرَيْدٍ : رَتِخَ العَجِينُ رَتَخاً _ إذا
رَقَّ فلم ينْخَبِزْ ، وطينٌ رَتِخٌ _ أي : زَلِقُ .
وقال الليثُ : قُرَادٌ رَتِخٌ _ وهو الذي شقَّ
أَعْلَى الجِلْدِ فلَزِقَ به _ رُتُوخاً .
وقال غيرُه : رَتَخَ فلانٌ بالمكان _ إذا ثَبَتَ
به .

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الخاء والتاء وما يثلثهما)
  (ختر)  الخاء والتاء والراء أصلٌ يدلُّ على تَوانٍ وفُتُورٍ. يقال تَخَتَّرَ الرجلُ في مِشيته، وذلك أن يَمشي مِشْية الكَسْلان. ومن الباب الخَتْر، وهو الغَدْر، وذلك أنّه إذا خَتَر فقد قعَد عن الوفاء. والخَتَّار: الغَدَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ [لقمان 32].
  (ختع)  الخاء والتاء والعين أصلٌ واحد يدلُّ على الهجوم والدّخولِ فيما يَغِيب الداخلُ فيه. فيقول خَتَع الرجل خُتُوعاً، إذا ركب الظُّلْمة.
  ومن الباب الخَيْتَعَة: قطعةٌ مِن أدمٍ يلُفُّها الرَّامِي على يده عند الرَّمي.
  ويُحمَل على ذلك، فيقال للنَّمِرة الأنثى الخَتْعَة؛ وذلك لجُرأتها وإقدامها. وقال العجّاجُ([1]) في الدليل الذي ذكرناه:
  * أَعْيَتْ أَدِلاَّءَ الفلاة الخُتَّعَا([2]) *
  (ختل)  الخاء والتاء واللام أُصَيل فيه كلمةٌ واحدة، وهي الخَتْل، قال قومٌ: هو الخَدْع. وكان الخليل يقول: تخاتَلَ عن غَفْلةٍ.
  (ختن)  الخاء والتاء والنون كلمتان: إحداهما خَتْن الغُلام الذي يُعْذَر. والخِتان: موضع القَطْع من الذَّكَر([3]).والكلمة الأُخرى الخَتَن، وهو الصِّهر، وهو الذي يتزوَّج في القوم.
  (ختم)  الخاء والتاء والميم أصلٌ واحد، وهو بُلوغ آخِرِ الشّيء. يقال خَتَمْتُ العَمَل، وخَتم القارئ السُّورة. فأمَّا الخَتْم، وهو الطَّبع على الشَّيء، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنّ الطَّبْع على الشيءِ لا يكون إلاّ بعد بلوغ آخِرِه، في الأحراز. والخاتَم مشتقٌّ منه؛ لأنّ به يُختَم. ويقال الخاتِمُ، والخاتام، والخَيْتام. قال:
  * أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ([4]) *
  والنبي صلى الله عليه وسلم خاتَِمُ الأنبياء؛ لأنّه آخِرُهم. وخِتام كلِّ مشروبٍ: آخِرُه. قال الله تعالى: ﴿خِتَامُهُ مِسْكٌ﴾ [المطففين 26]، أي إنّ آخرَ ما يجِدونه منه عند شُربهم إياه رائِحَةُ المسك.
  (ختا)  الخاء والتاء والحرف المعتل والمهموز ليس أصلاً، وربّما قالوا: اختَتَأْتُ له اختِتاءً، إذا ختلْتَه([5]).
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا. والصواب أنه "رؤبة". وقصيدة البيت في ديوانه 87-93.
([2]) ديوان رؤبة 89 واللسان (ختع) حيث نسب البيت إلى رؤبة.
([3]) هذا مذهب من يخصص الختان للذكور، والخفض للإناث. ومن جعل الختان لهما زاد: "وموضع القطع من نواة الجارية".
([4]) ويروى: "خيتامي" كما في اللسان. وقبله: * يا هند ذات الجورب المنشق *
([5]) في الأصل: "إذا أختلت"، صوابه من المجمل واللسان.
ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

- الختر: غدر يختر فيه الإنسان، أي: يضعف ويكسر لاجتهاده فيه، قال الله تعالى: ﴿كل ختار كفور﴾ [لقمان/32].

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

خ ت ر
هو ختار وهو من أهل الختر وهو أقبح الغدر‏.‏
وعن بعضهم‏:‏ لن تمد لنا شبراً من غدر إلا مددنـا لـك باعـاً مـن ختـر‏.‏
وقـال السمـوأل الوفـيّ للحـارث بـن ظالـم حيـن قـال لـه‏:‏ إنـي قاتـل ابنـك‏:‏ أ ت وذاك فأما الختر فلن أتلبس به‏.‏

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

الخَتْرُ: شبيه بالغَدْرِ والخديعة؛ وقيل: هو الخديعة بعينها؛ وقيل: هو أَسوأُ الغدر وأَقبحه. وفي التنزيل العزيز: كلَّ خَتَّارٍ كَفورٍ. ويقال: خَتَرَهُ فهو خَتَّارٌ. وفي الحديث: ما خَتَرَ قومٌ بالعهد إِلاَّ سُلِّطَ عليهم العدوّ؛ الخَتْرُ: الغَدْرُ؛ خَتَرَ يَخْتِر؛ فهو خاتِرٌ، وخَتَّارٌ للمبالغة. وفي الخبر: لَنْ تَمُدَّ لنا شِبْراً من غَدْرٍ إِلاَّ مَدَدْنا لك باعاً من خَتْرٍ؛ خَتَرَ يَخْتُر خَتْراً وخُتُوراً، فهو خاتر وخَتَّار وخَتِّيرٌ وخَتُورٌ. ابن عرفة: الخَتْرُ الفساد، يكون ذلك في الغدر وغيره؛ يقال: خَتَّرَهُ الشرابُ إِذا فسد بنفسه وتركه مسترخياً.والخَتَرُ: كالخَدَرِ، وهو ما يأْخذ عند شرب دواء أَو سم حتى يَضْعُفَ ويَسْكَرَ. والتَّختُّر: التَّفَتُّر والاسترخاء؛ يقال: شرب اللبن حتى تَخَتَّر. وتَخَتَّر: فَتَرَ بدنُه من مرض أَو غيره. ابن الأَعرابي: خَتَرَتْ نفسه أَي خَبُثَتْ وتَختَّرَتْ ونحو ذلك، بالتاء، أَي استرختْ.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* خ ت ر * * الخَتْرُ * الغدر وبابه سرب يقال * خَتَرهُ * فهو * خَتَّار

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

الختر، بفتح فسكون: شبه الغدر، وقيل: هو الخديعة بعينها، أو هو أقبح الغدر وأسوؤه، كالختور، بالضم. والفعل ختر، كضرب ونصر، يختر، فهو خاتر، وختار، وختير، كأمير، وختور، كصبور، وختير، كسكت. وفي التنزيل العزيز  كل ختار كفور  وفي الحديث:  ما ختر قوم بالعهد إلا سلط عليهم العدو  . وفي خبر آخر  أن تمد لنا شبرا من غدر إلا مددنا لك باعا من ختر  . وقال شيخنا: وهل الغدر والخديعة مترادفان أو متباينان أو متقاربان أو أحدهما أعم والآخر أخص? فيه نظر. الختر، بالتحريك، مثل الخدر يحصل عند شرب دواء أو سم، حتى يضعف ويسكر. وتختر الرجل: تفتر واسترخى وكسل وحم وفتر بدنه من مرض وغيره. تختر: اختلط ذهنه من شرب اللبن ونحوه. يقال: شرب اللبن حتى تختر. تختر: مشى مشية الكسلان. عن ابن الأعرابي: خترت نفسه: خبثت، وتخترت: استرخت. قال غيره: خترت، إذا فسدت. قال ابن عرفة: الختر: الفساد، يكون ذلك في الغدر وغيره. يقال: ختره الشراب تختيرا: أئفسد نفسه، ونص ابن عرفة: إذا فسد بنفسه وتركه مسترخيا. ومما يستدرك عليه: رجل مختر، كمعظم، أي مسترخ.

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

خَتَرَتْ نَفْسُهُ
1 خَتَرَتْ نَفْسُهُ خترت نفسه خترت نفسة His soul [or stomach] became heavy; or heaved, or became agitated by a tendency to vomit; syn. خَبُثَتْ: (IAar, K:) and became in a corrupt, or disordered, state. (K.) -A2- خَتَرَهُ, (S, K, *) aor. خَتِرَ and خَتُرَ , (K,) inf. n. خَتْرٌ (S, A, K) and خُتُورٌ, (K,) He acted, or behaved, towards him with perfidy, treachery, or unfaithfulness: (S, K: *) or with the foulest perfidy or treachery or unfaithfulness: (A, K:) or with deceit, guile, or circumvention: (K:) or in a bad, or corrupt, manner. (Ibn-'Arafeh.) And خَتَرَ بِالعَهْدِ [He was unfaithful, &c., to the compact, or covenant]. (TA, from a trad.)

ختّرهُ
2 ختّرهُ ختر ختره خترة , inf. n. تَخْتِيرٌ, said of wine, or beverage, It corrupted, or disordered, his soul [or stomach], (Ibn-'Arafeh, K,) and rendered him relaxed. (Ibn-'Arafeh.)

تختّر
5 تختّر تختر ختر ٱختار He (a man, TA) was, or became, languid, (تَفَتَّرَ,) and relaxed, and heavy, or sluggish, and fevered: (K:) he was, or became, languid in body, in consequence of disease &c.: (TA:) and his intellect became confused, from drinking milk and the like. (K.) And تختّرت نَفْسُهُ His soul [or stomach] was, or became, languid. (TA.) ― -b2- He walked with the gait of him who is heavy, or sluggish. (K.)

خَتَرٌ
خَتَرٌ ختر Languor (خَدَرٌ), (K,) or the like thereof, (TA,) that betides on the occasion of drinking medicine or poison, (K, TA,) such as weakens and intoxicates. (TA.)

خَتُورٌ
خَتُورٌ ختور : see what follows.

خَتِيرٌ
خَتِيرٌ ختير : see what follows.

خَتَّارٌ
خَتَّارٌ ختار : see what follows.

خِتِّيرٌ
خِتِّيرٌ ختير : see what follows.

خَاتِرٌ
خَاتِرٌ خاتر (K) and [in an intensive sense] ↓ خَتَّارٌ (S, A, K) and ↓ خَتِيرٌ and ↓ خَتُورٌ and ↓ خِتِّيرٌ (K) One who acts, or behaves, with perfidy, treachery, or unfaithfulness: (S, K:) or with the foulest perfidy or treachery or unfaithfulness: (A, K:) or with deceit, guile, or circumvention: (K:) [or in a bad, or corrupt, manner: (see 1:) the second and following epithets signifying one who does so much, or frequently, or habitually.]

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

خَتَرَ
خَتَرَ I ,  U ( n. ac. خَتْر 1 ,  خُتُوْر 27 ),
a.  Deceived, betrayed.

خَتِرَ
خَتِرَ A ( n. ac. خَتَر 4 ),
a.  Was disordered through drink ( mind ).

تَخَتَّرَ
تَخَتَّرَ V ,
a.  Was slothful, sluggish.

خَتْر
خَتْر 1 ,
a.  Perfidy, treachery.

خَاْتِر
خَاْتِر 21 ,  خَتِيْر 25 ,  خَتُوْر 26 ,
a.  Perfidious, treacherous.

خُتُوْر
خُتُوْر 27 ,
a.  see 1 . -  خَتَّاْر 28 ,  خِتِّيْر 30 ,  see 21 .

### [كتاب الله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — مستخلص من الاستعمال القرآني

ختر
خَتَرَ - يَخْتِرُ - خَتَّار
خَتَرَ - يَخْتِرُ + كائن + بكائن أو شيءً: يغدر به: يتخلى عن الوفاء بالواجب تجاه أمر أو كائن، أو يفسده بعد صلاحه جحداً وكفراَ
خَتَرَ - يَخْتِرُ + كائن + بأمر: يغدر به: يفسده بعد صلاحه جحداً وكفراَ: يرد على فعل فيه صلاح وكرم وإحسان بفعل فيه نكران وأذى وضر وفساد
خَتَّار: على وزن " فـَعـَّـال " اسم فاعل مبالغة من  " خَتَرَ - يَخْتِرُ ": من يكثر الختر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم الاستمرار بالفعل بعد بدئه، والتراجع والتقهقر والنكوص والخذلان والتخلي عن الواجب أو الالتزام أو النصرة "، وهي:
نَكَفَ - يَنْكُفُ (نَكِفَ - يَنْكَفُ)، نَكَصَ - يَنْكِصُ، حَنِثَ - يَحْنَثُ، خَذَلَ - يَخْذُلُ، خَانَ - يَخُوْنُ، خَتَرَ - يَخْتِرُ

ختار
 	﴿وإذا غشيهم موج كالظلل دعوا الله مخلصين له الدين فلما نجاهم إلى البر فمنهم مقتصد وما يجحد بآياتنا إلا كل ختار كفور(32)﴾ لقمان
مختار الصحاح
● [ختر] خ ت ر: الخَتْرُ الغدر وبابه سرب يقال خَتَرهُ فهو خَتَّار
معجم الفرائد القرآنية:
خ  ت  ر
"خَتَّارٍ" في قوله تعالى :" وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إِلاّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ" (32) لقمان .
الخَتْرُ : الفساد في الغدر وغيره، وقال الأزهري : الختر أقبح الغدر، والختّار : الغدّار
الراغب
ختر
- الختر: غدر يختر فيه الإنسان، أي: يضعف ويكسر لاجتهاده فيه، قال الله تعالى: }كل ختار كفور{ [لقمان/32].
ملخص اللسان
1.     الخَتْرُ: الغَدْرُ؛ - خَتَرَ يَخْتِر؛ فهو خاتِرٌ،  وخَتَّارٌ للمبالغة.
2.     الخَتْرُ: شبيه بالغَدْرِ والخديعة؛ وقيل: هو الخديعة بعينها؛  وقيل: هو أَسوأُ الغدر وأَقبحه. وفي التنزيل العزيز: كلَّ خَتَّارٍ كَفورٍ.  ويقال: خَتَرَهُ فهو خَتَّارٌ. وفي الحديث: ما خَتَرَ قومٌ بالعهد إِلاَّ  سُلِّطَ عليهم العدوّ؛
3.     الخَتْرُ الفساد، يكون ذلك  في الغدر وغيره؛
4.     خَتَّرَهُ الشرابُ إِذا فسد بنفسه وتركه  مسترخياً.
5.     والخَتَرُ: كالخَدَرِ، وهو ما يأْخذ عند شرب دواء أَو سم حتى يَضْعُفَ  ويَسْكَرَ.
6.     والتَّختُّر: التَّفَتُّر والاسترخاء؛ يقال: شرب اللبن حتى  تَخَتَّر. وتَخَتَّر: فَتَرَ بدنُه من مرض أَو غيره.
7. خَتَرَتْ نفسه أَي خَبُثَتْ وتَختَّرَتْ ونحو ذلك، بالتاء، أَي استرختْ
لسان العرب
● - ختر: الخَتْرُ: شبيه بالغَدْرِ والخديعة؛ وقيل: هو الخديعة بعينها؛  وقيل: هو أَسوأُ الغدر وأَقبحه. وفي التنزيل العزيز: كلَّ خَتَّارٍ كَفورٍ.  ويقال: خَتَرَهُ فهو خَتَّارٌ. وفي الحديث: ما خَتَرَ قومٌ بالعهد إِلاَّ  سُلِّطَ عليهم العدوّ؛ الخَتْرُ: الغَدْرُ؛ خَتَرَ يَخْتِر؛ فهو خاتِرٌ،  وخَتَّارٌ للمبالغة. وفي الخبر: لَنْ تَمُدَّ لنا شِبْراً من غَدْرٍ  إِلاَّ مَدَدْنا لك باعاً من خَتْرٍ؛ خَتَرَ يَخْتُر خَتْراً وخُتُوراً، فهو  خاتر وخَتَّار وخَتِّيرٌ وخَتُورٌ. ابن عرفة: الخَتْرُ الفساد، يكون ذلك  في الغدر وغيره؛ يقال: خَتَّرَهُ الشرابُ إِذا فسد بنفسه وتركه  مسترخياً.والخَتَرُ: كالخَدَرِ، وهو ما يأْخذ عند شرب دواء أَو سم حتى يَضْعُفَ  ويَسْكَرَ. والتَّختُّر: التَّفَتُّر والاسترخاء؛ يقال: شرب اللبن حتى  تَخَتَّر. وتَخَتَّر: فَتَرَ بدنُه من مرض أَو غيره. ابن الأَعرابي:  خَتَرَتْ نفسه أَي خَبُثَتْ وتَختَّرَتْ ونحو ذلك، بالتاء، أَي استرختْ.
مقاييس اللغة:
(ختر)  الخاء والتاء والراء أصلٌ يدلُّ على تَوانٍ وفُتُورٍ. يقال تَخَتَّرَ الرجلُ في مِشيته، وذلك أن يَمشي مِشْية الكَسْلان. ومن الباب الخَتْر، وهو الغَدْر، وذلك أنّه إذا خَتَر فقد قعَد عن الوفاء. والخَتَّار: الغَدَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ [لقمان 32].
القاموس المحيط:
الخَتْرُ الغَدْرُ والخَدِيعَةُ، أو أقْبَحُ الغَدْرِ، كالخُتُورِ، والفِعْلُ كضَرَبَ ونَصَرَ، فهو خاتِرٌ وخَتَّارٌ وخَتِيرٌ وخَتورٌ وخِتِّيرٌ، وبالتحريك الخَدَرُ يَحْصُلُ عندَ شُرْبِ دواءٍ أو سَمٍّ.وتَخَتَّرَ تَفَتَّرَ واسْتَرْخَى، وكسِلَ، وحُمَّ، واخْتَلَطَ ذِهْنُهُ من شُرْبِ اللَّبَنِ ونحوِهِ، ومَشَى مِشْيَةَ الكَسْلانِ. وخَتَرَتْ نَفْسُهُ خَبُثَتْ وفَسَدَتْ. وخَتَّرَهُ الشَّرابُ تَخْتِيراً أفسدَ نَفْسَهُ.
تاج العروس:
ختر
الخَتْرُ بفَتْح فَسُكُون : شِبْه الغَدْرِ وقِيلَ : هو الخَدِيعَةُ بعَيْنِها أَو هو أَقْبَحُ الغَدْر وأَسْوَؤُه كالخُتُورِ بالضَّمّ . والفِعْلُ خَتَرَ كضَرَبَ ونَصَرَ يَخْتُرُ فهو خَاتِر وخَتَّارٌ وخَتِيرٌ كأَمِير وخَتُورٌ كصَبُور وخِتِّيرٌ كسِكِّت . وفي التَّنْزِيل العَزِيز " كُلُّ خَتَّارٍ كفُور " وفي الحَدِيثِ : " ما خَتَر قَوْمٌ بالعَهْد إِلا سُلِّط عليهم العَدوُّ " . وفي خَبَرٍ آخَرَ " أَنْ تَمُدَّ لنا شِبْراً مِن غَدْر إِلاَّ مَدَدْنَا لك بَاعاً من خَتْر " . وقال شَيْخُنَا : وهَل الغَدْر والخَدِيعَةُ مُتَرَادِفَان أَو مُتَبَايِنَان أَو مُتَقَارِبَان أَوْ أَحَدُهما أَعَمُّ والآخَرُ أَخَصّ ؟ فيه نَظَرٌ . الخَتَر بالتَّحْرِيك مثْل الخَدَرُ يَحْصُل عِنْدِ شُرْبِ دَوَاءٍ أَو سَمٍّ حتى يَضْعُفَ ويَسْكَرَ . وتَخَتَّرَ الرجُل : تَفَتَّر واسْتَرْخَى وكَسِلَ وحُمَّ وفَتَرَ بَدَنُه من مَرَضٍ وغَيْره . تخَتَّر : اخْتَلَطَ ذِهْنُه مِنْ شُرْبِ اللَّبَنِ ونَحْوِه . يقال : شَرِبَ اللَّبنَ حتَّى تَخَتَّر . تَخَتَّرَ : مَشَى مِشْيَةَ الكَسْلاَنِ . عن ابْنِ الأَعْرَابِيِّ : خَتَرَتْ نَفْسُه : خَبُثَتْ وتَخَتَّرَت : استَرْخَت . قال غَيرُه : خَتَرَتْ إِذَا فَسَدَت . قال ابْنُ عَرَفَةَ : الخَترُ : الفَسَادُ يَكُون ذلِك في الغَدْرِ وغَيْرِه . يقال : خَتَّرهُ الشَّرَابُ تَخْتِيراً : أئَفْسَدَ نَفْسَه ونَصُّ ابْنِ عَرَفةَ : إِذا فَسَدَ بنَفْسِه وتَرَكَهُ مُسْتَرْخِياً . ومما يُسْتَدْرَك عليه : رجلٌ مُخَتَّرٌ كمُعَظَّم أَي مُسْتَرْخٍ
