# جذر خذل (خ-ذ-ل)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B0%D9%84

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

Tek başına dolaşan geyik demektir

- الحروف: خ - ذ - ل
- في القرآن: الورود: ٣ · الآيات: ٣ · الصيغ: ٣
- المعاجم: ١٣

## الصيغ (٣)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَذُولًا](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Ortada bırakan | ١ | ١ | [٢٥:٢٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/25:29.md) |
| [مَخْذُولًا](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Ortada kalmış | ١ | ١ | [١٧:٢٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/17:22.md) |
| [يَخْذُلْكُمْ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B0%D9%8F%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعُلْكُمْ | Sizi ortada bırakır | ١ | ١ | [٣:١٦٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/3:160.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ١٨ (الإجمالي: ٢٨)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [ذمم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir
2. [بعد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٠ · Baid uzak demektir
3. [قعد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Temel demektir
4. [غلب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
5. [وكل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
6. [شطن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
7. [ذو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Sahip
8. [نصر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
9. [مع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Beraber
10. [ضلل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
11. [أخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Uhur ense demektir
12. [جيأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
13. [ذكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
14. [جعل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
15. [أنس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
16. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
17. [أمن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
18. [كون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٠ · Kevn, tepe demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خذل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ترك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md), [سلم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md), [ثبط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md), [وهن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [نصر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yardımı ve desteği tam ihtiyaç anında kesip kendi haline bırakmak, geride kalıp ayrılmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın güvendiği sahte dayanakların veya şeytanın kişiyi kriz anında yapayalnız ve çaresiz bırakması |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi inayetin kesilmesiyle korumasız kalma, ontolojik ve ahlaki desteksizlik hali |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yalnız bırakma veya pasif kalma sanmak; beklenti ve güvenin boşa çıkarılması unsurunu gözden kaçırmak |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خذ | Gevşeme, bağın çözülmesi, kesilme ve dirençsizleşme; nitekim [خذا](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D8%A7.md) gevşek ve sarkık olmayı, [خذم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%85.md) ise hızla kesip koparmayı ifade eder. | ل | Yöneltme ve sevk bildiren ل harfinin katılmasıyla gevşeme ve bağın kopması eylemi, bir bağlılığı sürdürmeme ve yardımı geri çekerek muhatabı hedefsiz ve dayanaksız bırakma yönünde özelleşmiştir. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinden türetme; sınırda aşınma, zayıflama veya sızma. | Koruyucu kalkanın ve sınırın çözülmeye başlamasını, güvenli irtibatın gevşemesini simgeler. |
| ذ | Kapı imgesinden türetme; açıklık, geçişkenlik ve mukavemetsizlik. | Açılan aralıktan gücün boşalmasını, direncin düşmesini ve tutunmanın kaybolmasını temsil eder. |
| ل | Çoban değneği; yönlendirme, sevk etme ve tutma. | Yönlendirici iradenin ve desteğin geri çekilmesini, bağın yönünün tersine çevrilmesini ifade eder. |
| خذل | Koruyucu bağın çözülmesiyle desteğin ve yönlendirici gücün geri çekilmesi. | Kendisine dayanılan unsurun koruma ve tutma vasfını aniden kesmesiyle nesnenin desteksiz ve açıkta kalması hareketidir. |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sürüden geri kalıp tek başına kalan, yavrusunun yanında durarak arkadaşlarını terk eden yaban sığırı veya ceylan; uzvun tutmayıp yere yığılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde felçli olmadığı halde adımı tutmayan ve bacakları dermansız kalan kişiyi tasvir ederken kökü uzuvların desteği kesmesi anlamında kullanır: بین مغلوب تلیل خده / وخذول الرجل من غیر کسح |
| Erken Arapça kullanım | Adiyy b. Zeyd bir atı betimlerken kuyunun ağacından bağları kopup düşen kova için kökü kullanır: فهو كالدلو بكف المستقي / خذلت عنه العراقي فانجذم |

المصدر: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve el-Müfredât.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça خذل kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle yardımı kesme, geri çekilme, bağı çözme ve tek başına bırakma anlam örgüsüyle belirginleşen bir morfolojik yapıya sahiptir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki izleri incelendiğinde, kökteki خذ ikili çekirdeğinin gevşeme, zayıflama, kopma ve sarkma gösteren semantik bir matrise dayandığı görülür. İbranice ve Süryanicede doğrudan aynı kök dizilişi yerine, benzer anlamsal işlevleri karşılayan ve ayrılma, desteği kesme veya pörsüme bildiren köklerle kavramsal yakınlık mevcuttur. Arapçada bu kök, hayvanın sürüden kopup geride kalması gibi somut göçebe ve çöl gözleminden, kriz ve tehlike anında ittifakı bozup yardım bekleyeni yüzüstü bırakma şeklindeki hukuki ve ahlaki kavrama doğru düzenli bir semantik genişleme göstermiştir.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Brown-Driver-Briggs.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sürüden ayrılma, bacağın gövdeyi taşımaktan vazgeçmesi, bağın kopması. | Somut bedeni ve göçebe hayat tecrübesinden ahlaki ve ontolojik bir yüzüstü bırakma kavramına geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami havzasında gevşeme, geri çekilme ve desteği kesme semantiği. | Arapçadaki form, yardım yükümlülüğünün ihlali anlamında özgül bir ahlaki terime dönüşmüştür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanmış bir soydaş form tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خذل | Anlamlı | Yardımı kesmek, yüzüstü bırakmak | Destek bekleyen birini en muhtaç olduğu anda yalnız bırakıp çekilmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| خلذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| ذخل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| ذلخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| لخذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| لذخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خذل | Merkez | Destek kesme | Hak veya beklenti olan desteği tam ihtiyaç anında çekip muhatabı çaresiz bırakmak. | Merkez köktür. |
| [ترك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Ayrılma | Genel olarak bir şeyi kendi haline koymak; önceden bir yardım taahhüdü veya beklentisi şart değildir. | Nötr veya kasıtsız bırakışları da içerir. |
| [سلم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Teslim etme | Koruma altındaki birini tehlikeye veya düşmana terk etmek, aradan çekilmek. | Düşmanın inisiyatifine bırakma vurgusu baskındır. |
| [ثبط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Alıkoyma | Birini hareketten, savaştan veya yardımdan alıkoyup gevşetmek. | Yardıma gitmek isteyenin şevkini kırma yönündedir. |
| [وهن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) | Komşu | Zayıflık | İçsel güçsüzlük ve dermanın tükenmesi. | Dış desteğin kesilmesinden ziyade failin kendi zayıflığıdır. |
| [نصر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) | Zıt | Destekleme | Zor durumdaki kişiye güç ve koruma sağlayarak onu zafere veya kurtuluşa ulaştırmak. | Kökün tam karşıtıdır; himaye ve arka çıkmayı ifade eder. |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خذل | Desteği çekip yalnız bırakmak | İhtiyaç anında yardım etmeyerek mağduriyete yol açma durumudur. | Kesin |
| Latince | deserere, destituere | Terk etmek, desteksiz bırakmak | deserere bağı koparıp çekilmeyi, destituere ise altta kalan desteği çekmeyi anlatır. | Güçlü |
| İngilizce | to forsake, to abandon, to let down | Yüzüstü bırakmak, hayal kırıklığına uğratmak | to let down beklentiyi boşa çıkarmayı, to forsake ise bütünüyle terk etmeyi karşılar. | Güçlü |
| Almanca | im Stich lassen, verlassen | Yarı yolda bırakmak, yüzüstü bırakmak | im Stich lassen deyimi tehlike anında korumasız bırakma nüansını tam karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | faire défection, abandonner | Yarı yolda bırakmak, sırt çevirmek | İttifakı bozup muhatabı tehlikeyle baş başa bırakmayı ifade eder. | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَخْذُولًا | İlahi yardımdan ve inayetten mahrum kalmış, korumasız | Allah ile birlikte başka ilah edinenlerin düşeceği kınanmış ve desteksiz kalma hali; İsrâ [17:22](https://lisan.digital/ar/ayet/17:22.md). |
| يَخْذُلْكُمْ | Desteği kesmek, yardımsız ve tek başına bırakmak | Müminlerin yalnızca Allah'ın yardımına güvenmesi gerektiğini, O yardımını çekerse hiçbir gücün destek olamayacağını bildiren bağlam; Âl-i İmrân [3:160](https://lisan.digital/ar/ayet/3:160.md). |
| خَذُولًا | Güven verip kritik anda aldatan, yüzüstü bırakan | Şeytanın insanı ayartıp helake sürükledikten sonra felaket anında yapayalnız bırakma vasfı; Furkân [25:29](https://lisan.digital/ar/ayet/25:29.md). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hulf-i inayet ve tevfik kavramları | Allah'ın kulunu kendi nefsine bırakması, günahtan koruyucu tevfik ve ismet lütfunu çekmesi tartışması. | İnayetin kesilmesi ve kulun korumasız kalması. |
| Fıkıh | Cihad, velayet ve yardımlaşma hukuku | Savaş meydanında orduyu desteksiz bırakma (tahzîl) ve haksızlığa uğrayan Müslümana yardım etmeme yasağı. | Hukuki ve ahlaki dayanışma yükümlülüğünün ihlali. |
| Tefsir | Şeytanın tabiatı ve şirk koşanların akıbeti | Şeytanın insanı günaha sevk ettikten sonra azap günü terk etmesi ve sahte ilahların acziyetinin izahı. | Aldatıcı sığınakların çöküşü. |
| Hadis | Müslümanların kardeşlik hukuku | Hadiste geçen Müslümanın Müslümanı yardımsız bırakamayacağı ilkesi. | Mazluma arka çıkma emri ve duyarsızlığın haram oluşu. |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | İlahi inayetten mahrumiyet | Sahte dayanakları yıkma | Yegane hakiki yardımcının Allah olduğunu, O'nun dışındakilerin kulu krizde yalnız bırakacağını kavratır. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Güvenilmez temelin çökmesi | Yanılgıyı açığa çıkarma | Sağlam delile dayanmayan kabullerin kriz anında düşünceyi desteksiz ve çelişkide bırakmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | İttifak ve savunma hukuku | Müttefiki yüzüstü bırakma, bozgunculuk | Birliği zaafa uğratma | Savaş ve kriz anında taahhüdü bozup toplumu savunmasız bırakan tahzîl faaliyetidir. | Kesin |
| İktisadi | Sosyal dayanışma ve sigorta | Finansal güvencesizlik, teminatsızlık | Riski tek tarafa yükleme | Kriz döneminde kredi veya yardımı keserek zayıf aktörü iflasa ve yıkıma terk etmektir. | Güçlü |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kritik sınırda dış desteğin veya mesnedin sıfırlanması | Statik bir sistemde yükü taşıyan dış mesnedin aniden çekilmesiyle sistemin yapısal çöküşe uğraması hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve güven sözleşmesinin çöküşü | Bireyin ait olduğu gruptan veya kurumdan koruma beklediği kriz anında terk edilerek marjinalleşmesi ve çaresizliğe itilmesidir. | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bireysel bir dost kırgınlığına veya sıradan bir yalnız kalma duygusuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın güven verip ardından kişiyi ontolojik, askeri, ahlaki veya uhrevi felaket anında mutlak çaresizliğe terk etmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın dostluğunun veya sahte güç odaklarının dünyada vadettiği desteğin mahiyetini kavrayamamak; ilahi yardım kesildiğinde hiçbir sistemin ayakta kalamayacağını gözden kaçırmak. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhid vurgusunda insanın kime güvenip kime dayanması gerektiğini gösteren temel zıtlığı (nusret ile hızlân) inşa ettiği için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir ve Uhud savaşlarını değerlendiren ayetlerde, şirk koşanların dünyevi ve uhrevi acziyetini tasvir eden bölümlerde ve şeytanın insanı aldatma yöntemlerinin anlatıldığı kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın maddi müttefiklere, askeri kalabalıklara veya nefsin hevasına dayanarak mutlak güvenlik sağlayabileceği vehmini çürütür; Allah dilemedikçe hiçbir desteğin koruyamayacağını gösterir. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Sürüden veya arkadaşlarından geri kalıp tek başına ayrılmak; bağın kopması sebebiyle desteği kesip yere yığılmak.
- Soyut anlam: Bir hak, güven veya beklenti varken kriz ve ihtiyaç anında desteği geri çekerek muhatabı çaresizliğe terk etmek.
- Sistematik karşılık: Varlığın sahte dayanaklarının kriz anında çökmesiyle ortaya çıkan ontolojik, toplumsal ve uhrevi himayesizlik hali.
- LaTeX modeli: $$S(t) = B(t) + \delta(t) N(t), \quad \lim_{t \to t_c} \delta(t) = 0 \implies \Psi(t_c) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$, sistemin zaman içindeki toplam dayanma ve güvenlik kapasitesini; $B(t)$, failin kendi iç direncini; $N(t)$, dışarıdan beklenen yardım ve ittifak desteğini temsil eder. Destek katsayısı olan $\delta(t)$, kriz anı olan $t_c$ noktasına ulaşıldığında sıfıra yaklaşarak desteğin aniden çekildiğini ($\delta \to 0$) gösterir. Bu durumda failin koruma alanı $\Psi(t_c)$ boş kümeye dönüşür ve sistem yüzüstü kalarak mutlak çöküşe uğrar.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ٣)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B0%D9%84/occurrences?meal=IK

### [آل عمران ٣:١٦٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/3:160.md) — يَخْذُلْكُمْ

إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

### [الإسراء ١٧:٢٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/17:22.md) — مَخْذُولًا

لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا

### [الفرقان ٢٥:٢٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/25:29.md) — خَذُولًا

لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا

## المعاجم (١٣)

### ★ معجم آق إيفلر (بالتركية)

Tek başına dolaşan geyik demektir.

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الخاء والذال واللام معهما
خ ذ ل يستعمل فقط خذل: خَذَل يخذُلُ خَذْلاً وخِذْلاناً، وهو تركك نصرة أخيك.
وخِذْلانُ الله للعبد: ألا يعصمه من السوء.
والخاذِلُ والخَذولُ من الظباء والبقر الوحشية: التي تخذُلُ صواحبَها في المرعى وتنفرد مع ولدها، وقد أخْذَلَها ولدها.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

خَذَلَهُ خِذْلاناً، إذا ترك عونَه ونُصْرَتَهُ. قال الأصمعي: إذا تخلّف الظبيُ عن القطيع قيل: خَذَلَ. ويقال: خَذَلَتِ الوحشيّةُ، إذا قامت على ولدها. وتَخاذَلَتْ مثله. وتَخَاذَلَتْ رِجْلاهُ، أي ضَعُفتا. قال الأعشى:
وخَذولِ الرِجْلِ من غير كَسَحْ
وخَذَّلَ عنه أصحابَه تَخْذيلاً، أي حملهم على خِذْلاَنِهِ. وتَخاذَلوا، أي خَذَلَ بعضُهم بعضاً. ورجلٌ خَذَلَةٌ، أي خاذِلٌ لا يزال يَخْذِلُ.

### [تهذيب اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/tehzib.md) — الأزهري · القرن ١٠

خ ذ ل
خذل
استعمل منه : [ خذل ] .
خذل : قال الليث : تقول : خَذَلَ يَخْذَلَ خَذْلاً
وخِذْلاَناً ، وهو تَرْككَ نُصْرَةَ أخيك .
وخِذْلاَنُ الله تعالى للعبد : ألا يعْصِمَه من
السَّيِّئة فيقعُ فيها .
قال : والخاذِلُ والخذُولُ _ من الظِّبَاء
والبقر _ : التي تَخْذُلُ صَوَاحِبَاتِهَا في
المرعى وتَنْفُر مع ولدها _ وقد أَخْذَلَهَا
وَلَدُها .
قلت : هكذا رَأَيْتُه في النُّسْخَةِ : ) ( وتَنْفُرُ ) (
والصواب : ) ( وتَتَخَلفُ ) ( مع ولدها .
وقيل : ) ( تَنْفَرِدُ ) ( مع ولدها .
هكذا رواه أبو عبيد _ عن الأصمعي .
قال : الْخَذُولُ : التي تَتَخَلَّفُ عن القطيع
_ وقد خَذَلَتْ وخَذَرَتْ .
وأنشد غيره :
خَذُولٌ تُراعي رَبْرَباً بِخَمِيلَةٍ
والتَّخْذِيلُ حَمْلُ الرجل عَلَى خِذْلان
صاحبه ، وتَثْبِيطُهُ عن نُصْرَتِه .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الخَاذِلُ :
المنْهَزمُ .
والخَاذِلُ : ضد الناصر .

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الخاء والذال وما يثلثهما)
  (خذع) الخاء والذال والعين يدلُّ على قَطْع الشيء؛ يقال خَذَّعَهُ بالسَّيف، إذا ضربَه. ورُوِي بيتُ أبي ذؤيب:
  * وكِلاهُما بَطَلُ الِّلقاءِ مُخَذَّعُ([1]) *
  أي كأنه قد ضُرِب بالسَّيف مِراراً. ويقال نباتٌ مخذَّعٌ، إذا أُكِل أعلاه. وصَحَّفهُ ناس فقالوا مُجدَّع. وليس بشيءٍ.
   (خذف)  الخاء والذال والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الرمْي. يقال خَذَفْت بالحصاة، إذا رميتَها من بين سَبَّابَتَيْك. قال:
كأنَّ الحَصَى مِن خَلْفِها وأَمامِها *** إذا نجَلَتْهُ رجلُها خَذْفُ أَعْسَرَا([2])  والمِخْذَفة، هي التي يُقال لها المِقْلاع. ويقال أتانٌ خَذُوفٌ، أي سمينة. قال أبو حاتم: قال الأصمعيّ: يُراد بذلك أنّها لو خُذِفَتْ بحَصاة لدخَلَتْ في بطنها من كثرة الشَّحم. وهذا الذي يحكيه عن هؤلاء الأئمّة وإن قلّ فهو يدلُّ على صحّة ما نَذهب إليه من هذه المقايَسات، كالذي ذكرناه آنفاً عن الخليل في باب الإخدَاع، وكما قاله الأصمعيُّ في الأتانِ الخَذوف.
  والخَذَفَانُ: ضربٌ من [سير] الإبل([3]) وهو بِتَرَامٍ قليل.
  (خذق)  الخاء والذال والقاف ليس أصلاً، وإنّما فيه كلمةٌ من باب الإبدال. يقال خَذَق الطّائر، إذا ذَرَقَ. وأراه *خَزَق، فأُبدِلت الزاءُ ذالاً.
  (خذل)  الخاء والذال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تَرْك الشَّيء والقُعود عنه. فالخِذْلان: تَرك المَعُونة. ويقال خَذَلَتِ الوحْشيَّةُ: أقامَتْ على وَلَدِها؛  وهي خَذُول. قال:
خَذُولٌ تُراعِي رَبْرَباً بخَميلةٍ *** تَنَاوَلُ أَطرافَ البَريرِ وترتَدِي([4])  ومن الباب تخاذَلَتْ رِجلاه: ضَعُفَتَا. من قوله:
  * وخَذُولِ الرِّجْل من غير كَسَحْ([5]) *
  وقال آخر([6]):
  * صَرْعى نوؤُها متخاذِلُ *
  ورجلٌ خُذَلة، للَّذي لا يزال يَخْذُلُ.
  (خذم)  الخاء والذال والميم يدلُّ على القَطْع. يقال خَذَمْتُ الشَّيء: قطعتُه. [و] سيفٌ مِخْذَمٌ. والخَذْماء: العنْز تنشقُّ أذُنُها عَرْضاً من غير بيْنُونة. والخَذَم: السُّرْعة في السَّير؛ وهو من الباب.
  (خذا)  الخاء والذال والحرف المعتل والمهموز يدلُّ على الضَّعف واللِّين. يقال خَذَا الشيءُ يَخْذُو خذْواً: استرخى. وخذِي يخْذَى. وينَمَةٌ خَذْواءُ: ليِّنة، وهي بَقْلة. وأُذُنٌ خَذْواءُ: مسترخيَة. ويُكْرَهُ من الفَرَس الخَذَا في الأذُن.
  ومن الباب خَذِئْت وخَذَأْت أخْذَأ، إذا خضَعْت له خُذُوءاً وخَذْأً. ويقال استخذَيْت واستخذَأْت، لغتان، وهم إلى ترك الهمز فيها أمْيَل. وقد قال كثيّر:
فما زِلْتُمُ بالناس حتَّى كأنَّهم *** مِنْ الخَوف طَيْرٌ أخْذَأَتْها الأجادلُ  فهمز. يقال أخذَيْتُ فلاناً، أي أذلَلتْهُ.
---------------------------------------------------------------
([1]) ديوان أبي ذؤيب 18 والمفضليات (2: 228). وصدره فيهما وفي اللسان:
* فتناديا وتوافقت خيلاهما * وقد سبق إنشاد هذا العجز في (1: 330).
([2]) لامرئ القيس في ديوانه 98 واللسان (خذف، نجل).
([3]) في المجمل: "والخذفان: ضرب من السير".
([4]) لطرفة في معلقته.
([5]) للأعشى في ديوانه 163 واللسان (خذل). وصدره: * كل وضاح كريم جده *
([6]) هو جعفر بن علبة. انظر الحماسية رقم 4 وما سيأتي في (نوي).
ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

- قال تعالى: ﴿وكان الشيطان للإنسان خذولا﴾ [الفرقان/29]، أي: كثير الخذلان، والخذلان: ترك من يظن به أن ينصر نصرته، ولذلك قيل: خذلت الوحشية ولدها، وتخاذلت رجلا فلان، ومنه قول الأعشى:
*بين مغلوب تليل خده ** وخذول الرجل من غير كسح*
(البيت في ديوانه ص 41؛ وعجزه في المجمل 2/281. التليل الصريع)
ورجل خذلة: كثيرا ما يخذل.

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

خ ذ ل
أعوذ بالله من خذلانه‏.‏
وهو خذال لأصحابه وخذول‏:‏ غير نصور وعذلة خذلة‏.‏
وتقول‏:‏ لا يستوي من بذل نصرته لقومه بذلاً ومن يخذلهم إذا استنصروه خذلاً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خذلت الوحشية عن القطيع‏:‏ تخلفت عنها على ولدها‏.‏
قال النمر‏:‏ وكأنها عيناء أم خويدر خذلت له بالرمل خلف صوارها وهي خذول وخاذل وهـن خـواذل وخـذل كأنهـا حيـن لـم توافـق صواحبهـا خذلتهـا وأخذلهـا ولدها‏.‏
وخذل عني أصحابي‏:‏ ثبطهم ولذلـك سمـي الأحنـف المخـذل لتخذيلـه النـاس عـن عائشـة رضـي اللـه عنهـا يوم الجمل‏.‏
وخذل عني أصحابي‏:‏ تأخروا‏.‏
وهو خذول الرجل‏:‏ لمن لا تتبعه رجله إذا مشى لضعفه‏.‏
قال الأعشى يصف السكارى‏:‏ بيـن مغلوب كريم جده وخذول الرجل من غير كسـح وتخاذلـت رجلـاه‏.‏
وتقـول‏:‏ فلـان نـوءه متخاذل ونهضه متواكل‏.‏
وشخص متخاذل‏:‏ مختلف الخلقة‏.‏

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

الخاذِلُ: ضد الناصر. خَذَله وخَذَل عنه يَخْذُله خَذْلاً وخِذْلاناً: تَرَكَ نُصْرته وعَوْنه. والتَّخْذيل: حَمْلُ الرجل على خِذْلان صاحبه وتَثْبِيطُه عن نصْرته. الأَصمعي. إِذا تَخَلَّف الظبيُ عن القَطِيع قيل خَذَل؛ قال عدي بن زيد يصف فرساً:
فهو كالدَّلْو بكَفِّ المُسْتَقِي،
خَذَلَت عنه العَرَاقي فانْجَذَم
أَي بايَنَتْه العَراقي. وخِذْلانُ الله العبدَ: أَن لا يَعْصِمَه من الشُّبَه فيقع فيها، نعوذ بلطف الله من ذلك. وخَذَّل عنه أَصحابَه تخذيلاً أَي حَمَلَهم على خِذْلانه. وتَخَاذَلوا أَي خَذَل بعضُهم بعضاً. وفي الحديث: المؤمن أَخو المؤمن لا يَخْذُله؛ الخَذْل: ترك الإِعانة والنصرة. ورجل خُذَلة، مثال هُمَزة، أَي خاذل لا يزال يَخْذُل. ابن الأَعرابي: الخَاذِل المنهزم، وتَخَاذَل القومُ: تَدَابَروا. وخَذَلَت الظَّبيةُ والبقرةُ وغيرُهما من الدواب، وهي خاذل وخَذُول: تَخَلَّفَت عن صواحبها وانفردت، وقيل: تَخَلَّفت فلم تَلْحَق. وخَذَلَت الظَّبيةُ وأَخْذَلَتْ، وهي خاذل ومُخْذِل: أَقامت على ولدها، ويقال: هو مقلوب لأَنها هي المتروكة، وتَخَاذَلَتْ مثلُه. التهذيب: الخاذل والخَذُول من الظباء والبقر التي تَخْذُل صَوَاحِباتها وتَنْفُر مع ولدها، وقد أَخْذَلَها ولَدُها. قال أَبو منصور: هكذا رأَيته في النسخة: وتَنْفُر، والصواب وتتخلف مع ولدها وتَنْفَرِد مع ولدها، قال: هكذا روى أَبو عبيد عن الأَصمعي.
والخَذُول: التي تتخلف عن القَطِيع وقد خَذَلَتْ وخَدَرَتْ؛ وأَنشد غيره:خَذُول تُرَاعِي رَبْرباً بخَمِيلة
والخَذُول من الخَيْل: التي إِذا ضَرَبَها المَخاض لم تَبْرَح من مكانها. وتَخَاذَلَت رِجْلا الشيخ: ضَعُفَتا. ورَجُل خَذُول الرِّجْل: تَخْذُله رِجْلُه من ضَعْف أَو عاهة أَو سُكْر؛ قال الأَعشى:
فتَرَى القومَ نَشَاوَى كُلَّهم،
مثل ما مُدَّت نِصَاحَاتُ الرَّبَح
كُلّ وَضَّاحٍ كريمٍ جَدُّه،
وخَذُولِ الرِّجْل من غير كَسَح
قال ابن بري: صدر البيت:
بين مغلوب نَبِيل جَدُّه
ويروى: كريمٍ جَدُّه.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* خ ذ ل * * خَذَلَهُ * يخذله بالضم * خِذْلاَناً * بكسر الخاء ترك عونه ونصرته

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

خذله، خذل عنه خذلا بالفتح وخذلانا، بالكسر: ترك نصرته قال الله تعالى:  وإن يخذلكم فمن ذا الذي ينصركم من بعده  . وخذلان الله العبد: أن لا يعصمه، زاد الأزهري: من السيئة فيقع فيها. فهو خاذل، قال ابن الأعرابي: رجل خذلة، كهمزة: أي خاذل لا يزال يخذل. خذلت الظبية وغيرها كالبقرة وغيرها من الدواب: تخلفت عن صواحبها وانفردت، أو تخلفت فلم تلحق، فهي خاذل وخذول وقال الأصمعي: إذا تخلف الظبي عن القطيع، قيل: قد خذل، قال طرفة:
  خذول تراعي ربربا بخمـيلة                      تناول أطراف البرير وترتدي يقال أيضا: خذلت الظبية وفي العباب: الوحشية: إذا أقامت على ولدها. ويقال: هو مقلوب، لأنها هي المتروكة كأخذلت وتخاذلت، فهي خاذل ومخذل. وقال الليث: الخاذل والخذول من الظباء والبقر: التي تخذل صواحباتها في الرعى، تنفر مع ولدها، وقد أخذلها ولدها. قال الأزهري: هكذا رأيته في النسخة تنفر والصواب: وتتخلف مع ولدها، وقيل: تنفرد معه، كذا روى أبو عبيد عن الأصمعي والخذول: الفرس التي إذا ضربها المخاض لم تبرح من مكانها نقله ابن سيده. وتخاذلت رجلاه أي الشيخ: إذا ضعفتا من عاهة أو غير ذلك، قال جعفر بن علبة:
  فقلنا لهم تلكم إذا بعـد كـرة                      تغادر صرعى نوؤها متخاذل تخاذل القوم: إذ ا تدابروا أي خذل بعضهم بعضا. والخاذل: المنهزم عن ابن الأعرابي. قال الليث: أخذل ولد الوحشية أمه، معناه: وجد أمه تخذله. والتركيب يدل على ترك الشيء والقعود عنه.
 ومما يستدرك عليه:

  الخذول: الكثير الخذلان، ومنه قوله تعالى:  وكان الشيطان للإنسان خذولا  . ورجل خذول الرجل: تخذله رجله من ضعف أو عاهة أو سكر، قال الأعشى:
  بين مغـلـوب كـريم جـده                      وخذول الرجل من غير كسح والتخذيل: حمل الرجل على خذلان صاحبه، وتثبيطه عن نصرته، نقله الأزهري. وكل تارك: خاذل، قال عدي بن زيد العبادي:
  فهو كالدلو بكف المستقـى                      خذلت منه العراقي فانجذم أي باينته العراقي. وأخذله: لغة في خذله، وبه قرأ عبيد بن عمير قوله تعالى:  وإن يخذلكم  بضم الياء وكسر الذال.

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

خَذَلَهُ
1 خَذَلَهُ ذ , (S, Msb, K,) and خَذَلَ عَنْهُ, (Msb, K,) aor. خَذُلَ , (JK, Msb,) inf. n. خِذْلَانٌ (JK, S, K) and خَذْلٌ, (JK, Msb, * K,) or ↓ خِذْلَانٌ is a simple subst.; (Msb;) and ↓ اخذلهُ; (TA;) He abstained from, or neglected, aiding him, or assisting him; (JK, * S, Msb, K;) and held back from him: (Msb:) and خَذَلَهُ he left, forsook, or deserted, him: (MA:) and, accord. to AZ, خَذَلَ عَنْهُ, aor. خَذُلَ , inf. n. خُذُولٌ, he left him, and held back from going with him. (T in art. تلو.) And ↓ خِذْلَانٌ signifies God's failing to preserve a man; accord. to Az, from an evil action; so that he falls into it. (TA.) It is said in the Kur [iii. 154], وَ اـِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِى يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ [But if He fail to aid you, or to preserve you, then who is he that will aid you after Him?]: here 'Obeyd Ibn-'Omeyr read ↓ يُخْدِلْكُمْ, with damm to the ى and kesr to the ذ. (TA.) ― -b2- And خَذَلَ He (a gazelle) held back from going with the herd; or remained behind the herd. (As, S.) And خَذَلَتْ She (a gazelle, &c., K, as, for instance, a [wild] cow, TA) held back from going with her female companions, and remained alone: or held back, or remained behind, not overtaking [the others]: (K:) or you say, of a female gazelle, and of a [wild] cow, تَخْذُلُ صَوَاحِبَاتِهَا She holds back from going with her female companions, or remains behind them, with her young one, in the place of pasturage: or remains alone with him; as A'Obeyd says, on the authority of As. (T, TA.) And خَذَلَتْ She (a wild animal, S, O, or a gazelle, K) remained attending to her young one [when the rest of the herd had gone]; (S, O, K;) said by some to be inverted [as to the meaning], because she is [not the one that leaves, but] the one that is left; (S;) as also ↓ تخاذلت, (S, K,) and ↓ اخذلت. (K.) ― -b3- A poet says, (namely, 'Adee Ibn-Zeyd, TA,) describing a horse,
فَهْوَ كَالدَّلْوِ بِكَفِّ المُسْتَقِى
خَذَلَتْ عَنْهُ العَرَاقِى فَانْجَذَمْ
meaning [And he is, or was, like the bucket in the hand of the drawer of water,] of which the cross pieces of wood have become separated from it [so that it has become severed from the wellrope]. (S.)

خذّلهُ
2 خذّلهُ ذ , inf. n. تَخْذِيلٌ, He incited him, or induced him, to abstain from, or to neglect, aiding him, or assisting him; and hindered him, withheld him, or prevented him, from aiding his companion, or assisting him. (T, TA.) And خذّل عَنْهُ أَصْحَابَهُ, inf. n. as above, He incited, or induced, his companions to abstain from, or to neglect, aiding him, or assisting him. (S.) ― -b2- He induced him to be cowardly and weak-hearted, and to abstain from fighting. (Msb.)

4 أَخْذَلَ see 1, in three places. ― -b2- Also اخذل, (K,) or اخذل أُمَّهُ, (T, TA,) said of the young one of a wild animal, (K,) or of the young one of a gazelle or [wild] cow, (T,) means وَجَدَ أُمَّهُ تَخْذُلُهُ (K, TA) [which may be rendered He found his mother to hold back from him; or to leave him, and hold back from going with him: or it means] he found his mother to hold back from going with her female companions, or to remain behind them, with him; or to remain alone with him. (T.)

تخاذلوا
6 تخاذلوا ذ They abstained from, or neglected, aiding, or assisting, one another: (S:) i. q. تدابروا [which has the foregoing signification accord. to the TA, but properly means they turned their backs, one upon another]: (K:) they left, forsook, or deserted, one another in trouble. (MA.) [And, accord. to Freytag's Lex., They fled from fight, or battle.] ― -b2- تخاذلت رِجْلَاهُ (said of an old man, TA) His legs became weak (S, K, TA) in consequence of some evil affection. (TA.) ― -b3- And تخاذل He was, or became, behind. (KL.) ― -b4- See also 1.

7 اـِنْخَذَلَ [انخذلوا, accord. to Freytag's Lex., They were destitute of aid, or assistance: they fled.]

خُذَلَةٌ
خُذَلَةٌ ذ A man constantly abstaining from, or neglecting, the rendering of aid, or assistance. (IAar, S, K. * [In the K, this is not distinguished from خَاذِلٌ in the first of the senses assigned to this latter below. See also خَذُولٌ.])

خِذْلَانٌ
خِذْلَانٌ ذ : see 1, in two places.

خَذُولٌ
خَذُولٌ ذ One who often abstains from, or neglects, the rendering of aid, or assistance: so in the Kur xxv. 31, applied to the Devil; (TA;) because he forsakes the unbeliever, and declares himself to be clear of him, on the occasion of trial, or affliction. (Jel.) ― -b2- See also خَاذِلٌ. ― -b3- Also A mare that, when suffering from the pain of parturition, moves not from her place. (ISd, K.) ― -b4- خَذُولُ الرِّجْلِ A man whose leg aids him not, in consequence of weakness, (S, * TA,) or of some evil affection, or of intoxication. (TA.)

خَاذِلٌ
خَاذِلٌ ذ Abstaining from, or neglecting, the rendering of aid, or assistance. (S, K.) ― -b2- And Any one leaving, forsaking, or deserting. (TA.) ― -b3- Also, and ↓ خَذُولٌ, (T, K,) A female gazelle, and a [wild] cow, holding back from going with her female companions, or remaining behind them, with her young one, in the place of pasturage: or remaining alone with him: (T:) or a female gazelle, &c., (K,) as, for instance, a [wild] cow, (TA,) holding back from going with her female companions, and remaining alone: or holding back, or remaining behind, not overtaking [the others]: (K:) or the latter signifies a female gazelle that has left, forsaken, or deserted, her young ones. (EM p. 60.) ― -b4- And the former, A female gazelle remaining attending to her young one; as also ↓ مُخْذِلٌ. (K. [See 1.]) ― -b5- Also Routed, defeated, or put to flight. (IAar, K.)

مُخْذِلٌ
مُخْذِلٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مَخْذُولٌ
مَخْذُولٌ ذ Having no aider, or assister. (Jel in xvii. 23.)

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

خَذَلَ
خَذَلَ U ( n. ac. خَذْل 1 ,  خَذْلَاْنُ 33 ,  خِذْلَاْن 34 ),
a.  Left, abandoned, forsook, deserted; remained behind.

خَذَّلَ
خَذَّلَ II
a.  [ acc. &  'An ], Caused to forsake.

خَاْذَلَ
خَاْذَلَ III ,
a.  Abandoned, left without succour.

تَخَاْذَلَ
تَخَاْذَلَ VI ,
a.  Forsook, left one another.

اِنْخَذَلَ
اِنْخَذَلَ VII ,
a.  Found himself deserted, forsaken, without succour.

خُذَلَة
خُذَلَة 9t ,
a.  Forsaker; coward.

خَاْذِل
خَاْذِل 21 , ( pl. خُذَّاْل 29 ),
a.  Forsaking, deserting, failing.

b.  Straggler.

خَذُوْل
خَذُوْل 26 ,
a.  see 9t &  21 .

خَذڤلَ
N. P. خَذڤلَ I ,
a.  Refused, rejected; abandoned, helpless.

### [كتاب الله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — مستخلص من الاستعمال القرآني

خذل
خَذَلَ - يَخْذُلُ - خَذوْل- مَخْذُوْل
خَذَلَ - يَخْذُلُ + كائن + كائناً: يتخلف عن عونه ونصرته عند الضرورة والحاجة لهما: يتخلى ويتخلف عنه ويتركه يذهب منفرداً إلى معركة أو حرب أوما شابه في الوقت الحرج
خَذُوْل: على وزن " فـَعول " اسم فاعل مبالغة من " خَذَلَ - يَخْذُلُ ": خاذل بكثرة وتكرار
مَخْذُوْل: اسم مفعول من " خَذَلَ - يَخْذُلُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم الاستمرار بالفعل بعد بدئه، والتراجع والتقهقر والنكوص والخذلان والتخلي عن الواجب أو الالتزام أو النصرة "، وهي:
نَكَفَ - يَنْكُفُ (نَكِفَ - يَنْكَفُ)، نَكَصَ - يَنْكِصُ، حَنِثَ - يَحْنَثُ، خَذَلَ - يَخْذُلُ، خَانَ - يَخُوْنُ، خَتَرَ - يَخْتِرُ

خذل - يخذل
 	﴿إن ينصركم الله فلا غالب لكم وإن يخذلكم فمن ذا الذي ينصركم من بعده وعلى الله فليتوكل المؤمنون(160)﴾ آل عمران
مخذول - مخذولا
 	﴿لا تجعل مع الله إلها آخر فتقعد مذموما مخذولا(22)﴾ الإسراء
خذول - خذولا
 ﴿لقد أضلني عن الذكر بعد إذ جاءني وكان الشيطان للإنسان خذولا(29)﴾ الفرقان
مختار الصحاح
● [خذل] خ ذ ل: خَذَلَهُ يخذله بالضم خِذْلاَناً بكسر الخاء ترك عونه ونصرته
الراغب
خذل
- قال تعالى: }وكان الشيطان للإنسان خذولا{ [الفرقان/29]، أي: كثير الخذلان، والخذلان: ترك من يظن به أن ينصر نصرته، ولذلك قيل: خذلت الوحشية ولدها، وتخاذلت رجلا فلان، ومنه قول الأعشى:
- 136 - بين مغلوب تليل خده *** وخذول الرجل من غير كسح (البيت في ديوانه ص 41؛ وعجزه في المجمل 2/281. التليل الصريع)
ورجل خذلة: كثيرا ما يخذل.
ملخص اللسان
1.     الخاذِلُ: ضد الناصر. خَذَله وخَذَل عنه يَخْذُله خَذْلاً وخِذْلاناً: تَرَكَ نُصْرته وعَوْنه.
2.     والتَّخْذيل: حَمْلُ الرجل على خِذْلان صاحبه وتَثْبِيطُه عن نصْرته.
3.     وتَخَاذَلوا أَي خَذَل بعضُهم بعضاً - وتَخَاذَل القومُ: تَدَابَروا
4.     وخَذَلَت الظَّبيةُ والبقرةُ وغيرُهما من الدواب، وهي خاذل وخَذُول: تَخَلَّفَت عن صواحبها وانفردت،
لسان العرب
● - خذل: الخاذِلُ: ضد الناصر. خَذَله وخَذَل عنه يَخْذُله خَذْلاً     وخِذْلاناً: تَرَكَ نُصْرته وعَوْنه. والتَّخْذيل: حَمْلُ الرجل على خِذْلان     صاحبه وتَثْبِيطُه عن نصْرته. الأَصمعي. إِذا تَخَلَّف الظبيُ عن القَطِيع     قيل خَذَل؛ قال عدي بن زيد يصف فرساً:     فهو كالدَّلْو بكَفِّ المُسْتَقِي،     خَذَلَت عنه العَرَاقي فانْجَذَم     أَي بايَنَتْه العَراقي. وخِذْلانُ الله العبدَ: أَن لا يَعْصِمَه من     الشُّبَه فيقع فيها، نعوذ بلطف الله من ذلك. وخَذَّل عنه أَصحابَه تخذيلاً     أَي حَمَلَهم على خِذْلانه. وتَخَاذَلوا أَي خَذَل بعضُهم بعضاً. وفي     الحديث: المؤمن أَخو المؤمن لا يَخْذُله؛ الخَذْل: ترك الإِعانة والنصرة.     ورجل خُذَلة، مثال هُمَزة، أَي خاذل لا يزال يَخْذُل. ابن الأَعرابي:     الخَاذِل المنهزم، وتَخَاذَل القومُ: تَدَابَروا. وخَذَلَت الظَّبيةُ والبقرةُ     وغيرُهما من الدواب، وهي خاذل وخَذُول: تَخَلَّفَت عن صواحبها وانفردت،     وقيل: تَخَلَّفت فلم تَلْحَق. وخَذَلَت الظَّبيةُ وأَخْذَلَتْ، وهي خاذل     ومُخْذِل: أَقامت على ولدها، ويقال: هو مقلوب لأَنها هي المتروكة،     وتَخَاذَلَتْ مثلُه. التهذيب: الخاذل والخَذُول من الظباء والبقر التي تَخْذُل     صَوَاحِباتها وتَنْفُر مع ولدها، وقد أَخْذَلَها ولَدُها. قال أَبو     منصور: هكذا رأَيته في النسخة: وتَنْفُر، والصواب وتتخلف مع ولدها وتَنْفَرِد     مع ولدها، قال: هكذا روى أَبو عبيد عن الأَصمعي.     والخَذُول: التي تتخلف عن القَطِيع وقد خَذَلَتْ وخَدَرَتْ؛ وأَنشد     غيره:خَذُول تُرَاعِي رَبْرباً بخَمِيلة     والخَذُول من الخَيْل: التي إِذا ضَرَبَها المَخاض لم تَبْرَح من     مكانها. وتَخَاذَلَت رِجْلا الشيخ: ضَعُفَتا. ورَجُل خَذُول الرِّجْل: تَخْذُله     رِجْلُه من ضَعْف أَو عاهة أَو سُكْر؛ قال الأَعشى:     فتَرَى القومَ نَشَاوَى كُلَّهم،     مثل ما مُدَّت نِصَاحَاتُ الرَّبَح     كُلّ وَضَّاحٍ كريمٍ جَدُّه،     وخَذُولِ الرِّجْل من غير كَسَح     قال ابن بري: صدر البيت:     بين مغلوب نَبِيل جَدُّه     ويروى: كريمٍ جَدُّه.
مقاييس اللغة:
(خذل)  الخاء والذال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تَرْك الشَّيء والقُعود عنه. فالخِذْلان: تَرك المَعُونة. ويقال خَذَلَتِ الوحْشيَّةُ: أقامَتْ على وَلَدِها؛  وهي خَذُول. قال:
خَذُولٌ تُراعِي رَبْرَباً بخَميلةٍ *** تَنَاوَلُ أَطرافَ البَريرِ وترتَدِي([4])
ومن الباب تخاذَلَتْ رِجلاه: ضَعُفَتَا. من قوله:
* وخَذُولِ الرِّجْل من غير كَسَحْ([5]) *
وقال آخر([6]):
* صَرْعى نوؤُها متخاذِلُ *
ورجلٌ خُذَلة، للَّذي لا يزال يَخْذُلُ.
القاموس المحيط:
خَذَلَه، وعنهُ خَذْلاً وخِذْلاناً، بالكسر تَرَكَ نُصْرَتَهُ، فهو خاذِلٌ وخُذَلَةٌ، كهُمَزَةٍ، و الظَّبْيَةُ، وغيرُها تَخَلَّفَتْ عن صَواحِبِها، وانْفَرَدَتْ، أو تَخَلَّفَتْ فلم تَلْحَقْ، فهي خاذِلٌ وخَذولٌ، و الظَّبْيَةُ أقامَتْ على وَلَدِها، كأَخْذَلَتْ وتَخَاذَلَتْ، فهي خاذِلٌ ومُخْذِلٌ. والخَذولُ الفَرَسُ التي إذا ضَرَبَها المَخاضُ لم تَبْرَحْ من مكانِها. وتَخاذَلَتْ رِجْلاهُ ضَعُفَتَا، و القومُ تَدَابَروا. والخاذِلُ المُنْهَزِمُ.
وأخْذَلَ ولَدُ الوَحْشِيَّةِ: وجَدَ أُمَّهُ تَخْذُلُه.
تاج العروس:
خ - ذ - ل
خَذَلَهُ خَذَل عنه خَذْلاً بالفتح وخِذْلاناً بالكسر : تَرَك نُصْرَتَه قال اللَّهُ تعالى : " وَإنْ يَخْذُلْكُم فَمَنْ ذَا الذي يَنْصُرُكُم مِنْ بَعْدِه " . وخِذْلانُ اللَّهِ العَبدَ : أن لا يَعْصِمَه زاد الأزهريُّ : مِن السيئةِ فيقَعَ فيها . فهو خاذِلٌ قال ابنُ الأعرابيّ : رَجُلٌ خُذَلَةٌ كهُمَزَةٍ : أي خاذِلٌ لا يَزالُ يَخْذُلُ . خَذَلَت الظَّبيةُ وغيرُها كالبَقَرة وغيرِها مِن الدَّوابّ : تَخلَّفَتْ عن صَواحِبِها وانْفَرَدَتْ أو تَخَلَّفتْ فلم تَلْحَقْ فهي خاذِلٌ وخَذُولٌ وقال الأصمعي : إذا تَخلَّف الظَّبي عن القَطيع قيل : قد خَذَلَ قال طَرَفَةُ :
خَذُولٌ تُراعِي رَبْرَباً بخَمِيلَةٍ ... تَناوَلُ أَطْرافَ البَرِيرِ وتَرتَدِي يُقال أيضا : خَذَلَت الظَّبيةُ وفي العُباب : الوَحْشِيَّةُ : إذا أقامَتْ على وَلَدِها . ويقال : هو مَقْلُوبٌ لأنها هي المَترُوكَةُ كأخْذَلَتْ وتَخاذَلَتْ فهي خاذِلٌ ومُخْذِلٌ . وقال اللّيث : الخاذِلُ والخَذُولُ مِن الظِّباء والبَقَر : التي تَخْذُلُ صَواحِباتِها في الرَّعْى تَنْفُرُ مع وَلَدِها وقد أخْذَلَها ولَدُها . قال الأزهريُّ : هكذا رأيتُه في النُّسخَة تَنْفرُ والصَّوابُ : وتَتخلَّفُ مع وَلَدِها وقيل : تَنْفَرِدُ معه كذا روى أبو عبيد عن الأصمَعِي والخَذُولُ : الفَرَسُ التي إذا ضَرَبها المَخاضُ لم تَبرَح مِن مَكانِها نقلَه ابنُ سِيدَه . وتَخاذَلَتْ رِجْلاه أي الشيخُ : إذا ضَعُفَتا مِن عاهَةٍ أو غيرِ ذلك قال جعفر بن عُلْبَةَ :
فقُلْنا لَهم تِلْكُم إذاً بَعْدَ كَرَّةٍ ... تُغادِرُ صَرعَى نَوْؤُها مُتَخاذِلُ تَخاذَلَ القَومُ : إذ ا تَدابَرُوا أي خَذَل بعضُهم بعضاً . والخاذِلُ : المُنْهَزِمُ عن ابنِ الأعرابيّ . قال اللّيث : أَخْذَلَ وَلَدُ الوَحْشِيَّةِ أُمَّه معناه : وَجَدَ أُمَّه تَخْذُلُه . والتَّركيب يَدُلُّ على تَركِ الشيء والقُعُودِ عنه
ومما يُسْتَدْرَكُ عليه :
الخَذُولُ : الكَثِيرُ الخِذْلانِ ومنه قولُه تعالى : " وَكَانَ الشَّيطَانُ لِلإنْسَانِ خَذُولاً " . ورجُلٌ خَذُولُ الرِّجْلِ : تَخْذلُه رِجْلُه مِن ضَعفٍ أو عاهَةٍ أو سُكْرٍ قال الأعشى :
بَيْنَ مَغْلُوبٍ كَرِيمٍ جَدُّهُ ... وَخذُولِ الرِّجلِ مِن غَيْرِ كَسَحْ والتَّخْذِيلُ : حَمْلُ الرَّجُلِ علَى خِذْلانِ صاحبِه وتَثْبيطُه عن نُصْرَته نقله الأزهريُّ . وكلُّ تارِكٍ : خاذِلٌ قال عَدِيُّ بنُ زَيد العِبادِيُّ :
فَهْوَ كالدَّلْوِ بكَفِّ المُستَقِى ... خُذِلَتْ مِنه العَراقِي فانْجَذَمْ أي بايَنَتْهُ العَراقِي . وأخْذَلَه : لُغَةٌ في خَذَلَهُ وبه قرأ عُبَيد بن عُمَير قولَه تعالى : " وَإنْ يُخْذِلْكُم " بضَمّ الياء وكسر الذال
