# جذر خردل (خ-ر-د)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

Hardal bitkisi, hurda

- الحروف: خ - ر - د
- في القرآن: الورود: ٢ · الآيات: ٢ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٩

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَرْدَلٍ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%8D.md) | فَعْلَلٍ | Hardal | ٢ | ٢ | [٢١:٤٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/ayet/21:47.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٢١ (الإجمالي: ٢٧)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [ثقل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢٢ · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
2. [حبب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٧ · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
3. [صخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · Kayalık sahadır
4. [لطف](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Lütufkar
5. [أتي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٠ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
6. [وزن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Terazi demektir
7. [قسط](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
8. [وضع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Koyar
9. [كفي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · “Dengi” demektir
10. [خبر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
11. [كون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٧ · Kevn, tepe demektir
12. [حسب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Hisbe okun nişangah kısmına denir
13. [بنو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Oğullar
14. [نفس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
15. [ظلم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Zalimler
16. [سمو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
17. [يوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · “Yemm” durgun akan su demektir
18. [أرض](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
19. [شيأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Şey
20. [قوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Hayvanların ön ayaklarına denir
21. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٠ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خردل |
| Yapı | Dörtlü (rubâî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ذرر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md), [نقر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md), [فتل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عظم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Etin parçalanıp ufalanması, son derece küçük daneli ve keskin acı hardal bitkisi tohumu |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adalet ve ilmin hassas terazisinde en küçük ve ağırlıksız birimin dahi hesaba dahil edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde ihmal edilebilir büyüklük bulunmadığı ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca bir bitki türü olarak görülüp Kur'an'daki mutlak asgari ölçü ve adalet simgesi işlevinin göz ardı edilmesi |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خر | Delmek, düşmek, parçalamak, yırtmak ve bütünden koparmak; bu çekirdek [خرق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md), [خرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%A8.md), [خرج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) ve [خرص](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) köklerinde de bir yarılma, ayrılma ve dışa çıkma hareketini temsil eder | د | Kopma ve delinme hareketine sonlu bir sınır ve kesiklik kazandırarak etin eklemlerinden ve parçalarından ayrılması anlamını kurmuştur |
| خر | Delmek, düşmek, parçalamak, yırtmak ve bütünden koparmak; bu çekirdek [خرق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md), [خرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%A8.md), [خرج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) ve [خرص](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) köklerinde de bir yarılma, ayrılma ve dışa çıkma hareketini temsil eder | ل | Ayrılan ve kesilen parçaları nihai ufalık, saçılma ve danemsi boyuta ulaştırarak hardal tohumu küçüklüğündeki zerrelere dönüştürmüştür |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvarın aşılması, perdenin yarılması (türetilmiş imge) | Maddi bir bütünlüğün sert bir hamleyle yarılması ve içindeki parçaların açığa çıkması |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst, yön | Parçalanma hareketinin belirli bir eksenden başlayarak bütüne doğru yönelmesi |
| د | Kapı; geçiş, ayrılma, sonlu sınır | Yarılmanın belirli kesim noktalarında son bulması ve birimin tekilleşmesi |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, kuşatma | En küçük parçanın dahi bir sınır altına alınması, toplanması ve kaybolmaktan alıkonması |
| خردل | Bütünün yarılıp parçalanarak sonlu sınırlara sahip en küçük birimlere ayrıştırılması | Somut bir varlığın ya da etin en ufak dilimlerine ayrılması ve gözden kaçmayacak asgari bir dane boyutuna indirgenmesi |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Etin doğranıp küçük parçalara ve lokmalara ayrılması; hurf cinsinden küçük, yakıcı tanelere sahip yabani hardal tohumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ka‘b b. Züheyr şiirinde etin parçalanmışlığını tasvir ederken kökü kullanır: يَغْدُو فيَلْحَم ضِرْغامَيْنِ عَيْشُهما / لَحْمٌ من القَوم مَعْفُورٌ خَرَادِيل |
| Erken Arapça kullanım | Hadis rivayetinde sırat köprüsündeki çengellerin günahkârları parçalamasını ve cehenneme düşüşünü ifade etmek üzere el-muhardal (المُخَرْدَل) kelimesi kullanılmıştır |

المصدر: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça kök خردل, Sami dil ailesinin genelinde hardal bitkisini ve onun son derece küçük danelerini karşılayan ortak bir nebatî ve morfolojik mirasa işaret eder. İbranicede hardal tohumunu ifade eden chardal (חַרְדָּל) ve Süryanicede aynı bitkiyi karşılayan hardelā (ܚܪܕܠܐ) biçimleriyle fonetik ve semantik tam bir uyum gösterir. Akadca metinlerde doğrudan birebir kök denkliklerinden ziyade kesme ve ufalama eylemlerine dayalı biçimlerle temas kurulsa da, terimin kuzeybatı Sami dillerinden Arapçaya uzanan müşterek kültür sahasında yakıcı, ufalanmış ve mikroskobik boyut çağrışımı yapan bir tohum adı olarak yerleşikleştiği açıktır. Arapçadaki iç türetimlerde etin küçük parçalara bölünmesi anlamına gelen hardele (خَرْدَلَ) fiilinin varlığı, tohumun adından hareketle türetilmiş bir isim-fiil ilişkisine veya tersine ufalama eyleminin tohumu nitelemesine dayanır.

درجة الثقة: Kesin

المصدر: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisānü’l-ʿArab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خَرْدَلَة / خَرْدَل | Parçalamak, ufalamak ve en küçük dane boyutundaki tohumu karşılamak üzere türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice chardal, Süryanice hardelā | Doğu Akdeniz ve Sami florasında hardal tohumuna verilen ortak ve kadim isimdir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan ses denkliği gösteren bir kök doğrulanmamıştır | Muhtemel |

المصدر: Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خردل | Anlamlı | Ufalanmış dane, hardal tohumu | Parçalanmış et ve asgari ağırlık birimi | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خردل | Merkez | Asgari ölçü ve küçük dane | Hissedilebilir ve tartılabilir en küçük tohum sınırını belirler | Tartı terazisinde ihmal edilemeyecek ağırlık birimi |
| [ذرر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Görünmez toz ve parçacık | Güneş ışığında uçuşan zerre gibi ağırlığı neredeyse hissedilmeyen ufaklık | Ağırlıktan çok sayılamaz çokluk ve dağılmışlık boyutu |
| [نقر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | Çekirdek oyuğu | Hurma çekirdeğinin sırtındaki minik nokta ve çukurluk | Hacimsel eksiklik ve fiziksel bir oyuk nitelemesi |
| [فتل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md) | Komşu | Lif ve iplikçik | Hurma çekirdeğinin yarığındaki incecik kıl veya iplik | Biçimsel incelik ve değersizlik derecesi |
| [عظم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) | Zıt | Büyüklük ve kütle | Gözle görülen, ağır basan, hacimli ve ezici olan varlık | Hardal tanesinin mikroskobik boyutuna zıt düşen devasa kütle |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خردل | Hardal tohumu, asgari parça | Gözle seçilebilen en ufak ağırlık ve hacim birimi | Kesin |
| Latince | Sinapis | Hardal bitkisi ve tohumu | Botanik türü karşılar ancak parçalama fiil kökünü taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Mustard seed, grain | Hardal tohumu, asgari dane | En küçük parça ve inanç/sorumluluk metaforunu karşılar | Kesin |
| Almanca | Senfkorn | Hardal tanesi | Büyüklük skalasında en alt sınırı simgeler | Kesin |
| Fransızca | Grain de moutarde | Hardal tanesi | Mikro ölçekteki asgari parçayı ve tohumu ifade eder | Kesin |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَرْدَلٍ | Amellerin ve sorumluluğun asgari tartı birimi | Kıyamet günü kurulacak adalet terazilerinde hiçbir şeyin zayi edilmeyeceğini anlatır; Enbiyâ [21:47](https://lisan.digital/ar/ayet/21:47.md) |
| خَرْدَلٍ | İlahi ilmin nüfuz ettiği en gizli ve asgari nesne | Kayaların içinde veya göklerin derinliğinde olsa dahi Allah'ın açığa çıkaracağı zerre; Lokmân [31:16](https://lisan.digital/ar/ayet/31:16.md) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve adalet sıfatı | Allah'ın cüziyyatı ve en küçük varlık birimlerini bizzat bilip bilmediği ve hesaba katıp katmadığı tartışması | Mutlak kuşatıcı ilim ve ihmal edilmez adalet |
| Fıkıh | Tazminat ve tartı hukuku | Hukuken ihmal edilebilir (yesîr) zarar sınırının belirlenmesi ve ölçü aletlerinin hassasiyet çıtası | Hak ihlalinde en alt eşik |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Ayetteki hardal tanesinin gerçek bir ağırlık mı yoksa mutlak küçüklüğü anlatan bir darb-ı mesel mi olduğu | Asgari somut ölçü sembolü |
| Hadis | İman ve kibir terazisi | Kalbinde hardal tanesi kadar kibir veya iman bulunan kişinin uhrevi akıbeti rivayetleri | En alt varoluşsal miktar |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi hesap ve sorumluluk | Asgari amel | Hesaptan kaçamayacak mikroskobik eylem | En küçük iyilik ya da kötülüğün dahi tartıya gireceği bilinci | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve ontoloji | Asgari ölçülebilir birim | Algılanabilir fiziksel alt sınır | Maddi evrenin tespit edilebilir en küçük yapı taşlarına yönelik araştırma | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu otoritesi | Hukuki hakkaniyet tabanı | En zayıf vatandaşın en ufak hakkının korunması | Devlet mekanizmasının hiçbir bireysel hakkı küçük görerek yok saymaması | Güçlü |
| İktisadi | İktisadi denge ve mizan | Mikro değer ve küsurat | Kayıt dışı kalamayacak en ufak iktisadi değer | Muhasebede hiçbir kayıp veya kuruşun görmezden gelinmemesi prensibi | Kesin |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İntegral hesabındaki diferansiyel eleman ($dx$) | Sürekli bir eğri altında kalan alanın hesaplanmasında sıfıra yaklaşan ancak sıfır olmayan en küçük yapı taşı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro sosyolojideki atomik eylem teorisi | Toplumsal yapıları inşa eden en ufak, anlık ve gözden kaçan bireysel etkileşimlerin belirleyiciliği | Muhtemel |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin sadece bir tarım ürünü veya basit bir benzetme sanılarak ahlaki ve hukuki ölçü sistematiğinden koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hardal tanesi, ontolojik ve ahlaki hiyerarşide ihmal edilemezliğin, mutlak ilahi ilmin ve sıfır hata ile işleyen ilahi adaletin evrensel mizanıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Küçük görülen günahların veya önemsiz sanılan hakların sistem dışı kalabileceği zannı ve bu temelde doğacak ahlaki sorumsuzluk |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın adalet, ilim ve sorumluluk tasavvurunda hiçbir varlık ve eylemin kaybolamayacağını somut, bilinen en küçük ölçekle zihinlere kazıması açısından merkezidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Uhrevi mahkeme sahnelerinin, ilahi terazilerin kurulduğunu bildiren eskatolojik ayetlerde ve Lokmân'ın oğluna öğütlerindeki ontolojik uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Küçük görülen amellerin önemsizleştiği, gizli mekanlarda işlenen fiillerin kaybolup gittiği ve adaletin yalnızca makro olaylarda arandığı yanılgısını düzeltir |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Parçalanıp ufalmış et lokması, gözle görülüp elle tutulabilen en ufak daneli yakıcı hardal tohumu.
- Soyut anlam: İlahi bilgi ve adalet matrisinde hiçbir ihmal edilebilir değerin bulunmadığını bildiren asgari varoluş eşiği.
- Sistematik karşılık: Sonsuz hassasiyete sahip bir muhasebe sisteminde sıfırdan büyük her girdinin nihai toplama dahil edilmesi mecburiyeti.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\epsilon \to 0^+} \int_{\Omega} f(x) \, d\mu \neq 0 \implies \forall \, \epsilon > 0, \quad \mathcal{M}(\epsilon) \cap \mathcal{K} \neq \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\epsilon$ hardal tanesiyle simgelenen asgari varlık veya amel miktarını; $\Omega$ tüm eylem ve olaylar uzayını; $f(x)$ amelin ahlaki ya da ontolojik ağırlık fonksiyonunu; $\mu$ ilahi adalet ve ilim ölçüsünü; $\mathcal{M}(\epsilon)$ bu asgari birimi; $\mathcal{K}$ ise ilahi hesap ve kayıt kümesini temsil eder. Model, büyüklüğü sıfıra yaklaşan en ufak bir değerin bile ilahi sistemde yok sayılamayacağını ve mutlaka kayda geçirileceğini ifade eder.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ٢)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/occurrences?meal=IK

### [الأنبياء ٢١:٤٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/ayet/21:47.md) — خَرْدَلٍ

وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ

### [لقمان ٣١:١٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/ayet/31:16.md) — خَرْدَلٍ

يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ

## المعاجم (٩)

### ★ معجم آق إيفلر (بالتركية)

Hardal bitkisi, hurda.

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

الخاء والدال
ردخل: الإرْدَخْلُ: التار السمين.
خردل: الخُرْدُولةُ: عضو وافر اللحم. وخَرْدَلْتُ اللحم: فصلت أعضاءه موفرة، قال:
يسعى ويلحم ضِرْغامَيْنِ ذُخْرُهُما		لحم من القوم معفور خَـراديلُ
والخَرْدَلُ: ضرب من الحرف، وخَرْدَلْتُ الطعام: أكلت خياره وأطايبه.
والمُخَرْدَلُ: المصروع المرمي في بعض الحيث.
دربخ: الحمامة تُدَرْبخُ الذكر عند السفاد إذا طاوعته، قال العجاج:
ولو نقول دَرْبِخُوا الدَرْبَخُوا
دلخم: الدِّلَّخْمُ: الداء الشديد، يقالك رماه الله بالدِّلَّخْمِ.
دخدب: جارية دِخْدِبَةٌ ودَخْدَبَةٌ بكسر الدالين وفتحمها أي: مكتنزة.
بخدن: بَخْدَنُ من أسماء النساء.
خندف: الخَنْدَفَةُ: مشية كالهرولة للنساء والرجال، قالت ليلى القضاعية لزوجها إلياس بن مضر بن نزار: مازلت أُخَنْدِفُ في أثركم، فقال لها: خِنْدِف، فصار اسمها إلى اليوم.
وظلم رجل على عهد الزبير بن العوام، فنادى: يا آل خِنْدِف، فخرج الزبير وهو يقول: أُخَنْدِفُ إليك أليها المُخَنْدِفُ، والله لو كنت مظلوما لأنصرنك.
خفدد: الخَفَيْدَدُ: الظليم، ولعله خَفَيْفَدٌ.
خبند: وامرأة خَبَنْداةٌ وبَخَنْداةٌ وخُبانِدٌ وبُخانِدٌ أي: تارة. وإن شئت بَخَنْداتُ.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

الخَرْدَلُ معروفٌ، الواحدة خَرْدَلَةٌ. وخَرْدَلْتُ اللحمَ، أي قطّعته صغاراً، بالدال والذال.

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

الخُرْدُولة: العضو الوافر من اللحم. وخَرْدَل اللحمَ: قَطَّع أَعضاءَه وافرة، وقيل: خَرْدَل اللحمَ قَطَّعه صغاراً، قيل: خَرْدل اللحم قَطَّعه وفَرَّقه، والذال فيه لغة. ولحم خَرادِيلُ ومُخَرْدَلٌ إِذا كان مُقَطَّعاً؛ ومنه قول كعب بن زهير:
يَغْدُو فيَلْحَم ضِرْغَامَيْنِ، عَيْشُهما
لَحْمٌ من القَوم مَعْفُورٌ خَرَادِيل
أَي مُقَطَّع قِطَعاً. والمُخَرْدَل: المصروع
والخَرْدَل: ضرب من الحُرْف معروف، الواحدة خَرْدَلة. وفي التنزيل العزيز: وإِن كان مثقال حَبَّة من خَرْدَل أَتينا بها؛ أَي زِنَة خَرْدَل.وخَرْدَلَتِ النَّخْلةُ وهي مُخَرْدِلة وهي مُخَرْدِلٌ: كثر نَفَضُها وعظم ما بقي من يُسْرِها. وخَرْدَل الطعامَ خَرْدَلة: أَكل خِيَاره وأَطايِبَه؛ ومنه الحديث: فمنهم المُوبَقُ بعمله ومنهم المُخَرْدَل؛ قال: المُخَرْدَل المصروع المَرْمِيُّ، وقيل: المخردَل المُقَطَّع تُقَطِّعه كلاليب الصراط حتى يَهْوِيَ في النار.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* خ ر د ل * * الخَرْدَلُ * نبات معروف الواحدة * خَرْدَلةٌ

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

خردل الطعام خردلة: أكل خياره وأطايبه، عن أبي زيد. قال الأصمعي: خردلت النخلة: كثر نفضها وعظم ما بقي من بسرها، فهي مخردل كما في العباب والمحكم. قال الليث: خردل اللحم: إذا قطع أعضاءه وافرة، أو قطعه صغارا وفرقه، يقال: لحم خراديل: أي مخردل أي مقطع. قال البكري في شرح أمالي القالي: ولا واحد لها من لفظها، قال كعب بن زهير رضي الله تعالى عنه:
  يغدو فيلحم ضرغامين عيشهما                      لحم من القوم معفور خراديل وقال ابن مقبل:
  حتى أتت مغرس المسكين تطلبه                      وحولها قطع مـنـه خـراديل

  والمخردل: المصروع وبه روى حديث البخاري:  فمنهم الموبق بعمله، ومنهم المخردل  وقد ذكره المصنف في ج - ر - د - ل وسبق الكلام عليه هناك. والخردل: حب شجر م معروف مسخن ملطف جاذب قالع للبلغم ملين هاضم، نافع طلاؤه للنقرس والنسا والبرص والبهق، وينقى الوجه، وينفع من داء الثعلب، خصوصا البري منه. ودخانه يطرد الحيات ونص القانون: وتهرب من دخانه الهوام. وماؤه يسكن وجع الآذان تقطيرا وكذلك دهنه. ومسحوقه على الضرس الوجع غاية خصوصا إذا طبخ به الحلتيت. وينقي رطوبات الرأس، ويحلل الأورام المزمنة وضعا مع الكبريت، لا سيما الخنازير. وينفع من الجرب والقوابي، ووجع المفاصل. وقال بعضهم: إن شرب منه على الريق ذكى الفهم. ويزيل الطحال، وينفع من اختناق الرحم، ويشهي الباه، وينفع من الحميات العتيقة والدائرة، قاله الرئيس. والخردل الفارسي: نبات يكون بمصر، يعرف بحشيشة السلطان.
 ومما يستدرك عليه: الخردولة، بالضم: العضو الوافر من اللحم، كما في المحكم. وفي التهذيب: عضو من اللحم وافر.

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

خَرْدَلٌ
خَرْدَلٌ خردل [Mustard-seed;] the grain of a certain tree, (K,) well known; (S, K;) a species of حُرْف [q. v.]; (JK;) heating; emollient; drawing; a phlegmagogue; lenitive; digestive; used as a liniment, good for the نِقْرِس [or gout], and [especially] the نَسَا [or sciatica], and the [malignant species of leprosy termed] بَرَص (K,) and the [mild species thereof termed] بَهَق; clearing to the face; good for the alopecia, especially the wild sort thereof; (TA;) its smoke drives away serpents, or, as in the Kلnoon, venomous or noxious reptiles or the like; (TA;) its juice, dropped, allays earache, (K,) and in like manner its oil; (TA;) and its powder, upon the aching tooth, is extremely efficacious, (K,) especially when حِلْتِيت [or assa] has been cooked with it: (TA: [in which many other properties assigned to it are mentioned:]) n. un. with ة. (S.) ― -b2- الخَرْدَلُ الفَارِسِىُّ is A certain plant in Egypt known by the name of حَشِيشَةُ السُّلْطَانِ. (K.)

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

خَرْدَلَ
خَرْدَلَ
a.  Hashed ( meat ).

خَرَاْدِلُ
خَرَاْدِلُ 47 ,
a.  Hash.

خَرْدَل
خَرْدَل 51 ,
a.  Mustard, mustard-seed.

خَرْدَلَة
خَرْدَلَة 51t ,
a.  Grain of mustard-seed.

### [كتاب الله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — مستخلص من الاستعمال القرآني

خردل
خَرْدَلَ - يُخَرْدِلُ - خَرْدَل
خَرْدَلَ - يُخَرْدِل + كائن + شيئاً: يفرم ويفتت: يقطعه ثم يفرقه قطعاً ناعمة صغيرة متفرقة: مثل فرم اللحم أو قطع البلاستيك أو فتات الأشجار
خَرْدَل: على وزن " فـَعـْلـَل: اسم فعل بمعنى مفعول من " خَرْدَلَ - يُخَرْدِلُ ": الشيء المتفتت والمفروم: وهو اصطلاحاً اسم نوع من نبات الحب على شكل فتات وفرمات ناعمة صغيرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقطيع والتفريق إلى أجزاء صغيرة متباعدة"، وهي:
كَسَفَ - يَكْسِفُ، فَضَّ - يَفُضُّ، وَرَقَ - يَرِقُ، صَارَ - يَصُورُ (صَارَ - يَصِيْرُ) المتعدي، بَذَرَ - يَبْذُرُ، خَرْدَلَ - يُخَرْدِل
خردل
 	﴿ونضع الموازين القسط ليوم القيامة فلا تظلم نفس شيئا وإن كان مثقال حبة من خردل أتينا بها وكفى بنا حاسبين(47)﴾ الأنبياء ﴿يابني إنها إن تكن مثقال حبة من خردل فتكن في صخرة أو في السماوات أو في الأرض يأت بها الله إن الله لطيف خبير(16)﴾ لقمان
مختار الصحاح
● [خردل] خ ر د ل: الخَرْدَلُ نبات معروف الواحدة خَرْدَلةٌ
ملخص اللسان
1.     وخَرْدَل اللحمَ: قَطَّع  أَعضاءَه وافرة، وقيل: خَرْدَل اللحمَ قَطَّعه صغاراً،
2.    خَرْدل اللحم  قَطَّعه وفَرَّقه، - المخردَل المُقَطَّع تُقَطِّعه كلاليب  الصراط حتى يَهْوِيَ في النار
3.     الخُرْدُولة: العضو الوافر من اللحم.
4.     والخَرْدَل: ضرب من الحُرْف معروف، الواحدة خَرْدَلة. وفي التنزيل     العزيز: وإِن كان مثقال حَبَّة من خَرْدَل أَتينا بها؛ أَي زِنَة     خَرْدَل.
5.     وخَرْدَلَتِ النَّخْلةُ وهي مُخَرْدِلة وهي مُخَرْدِلٌ: كثر نَفَضُها     وعظم ما بقي من يُسْرِها.
6.     المُخَرْدَل المصروع المَرْمِيُّ،
7.    وخَرْدَل الطعامَ خَرْدَلة: أَكل خِيَاره وأَطايِبَه؛
لسان العرب
● - خردل: الخُرْدُولة: العضو الوافر من اللحم. وخَرْدَل اللحمَ: قَطَّع     أَعضاءَه وافرة، وقيل: خَرْدَل اللحمَ قَطَّعه صغاراً، قيل: خَرْدل اللحم     قَطَّعه وفَرَّقه، والذال فيه لغة. ولحم خَرادِيلُ ومُخَرْدَلٌ إِذا كان     مُقَطَّعاً؛ ومنه قول كعب بن زهير:     يَغْدُو فيَلْحَم ضِرْغَامَيْنِ، عَيْشُهما     لَحْمٌ من القَوم مَعْفُورٌ خَرَادِيل     أَي مُقَطَّع قِطَعاً. والمُخَرْدَل: المصروع     والخَرْدَل: ضرب من الحُرْف معروف، الواحدة خَرْدَلة. وفي التنزيل     العزيز: وإِن كان مثقال حَبَّة من خَرْدَل أَتينا بها؛ أَي زِنَة     خَرْدَل.وخَرْدَلَتِ النَّخْلةُ وهي مُخَرْدِلة وهي مُخَرْدِلٌ: كثر نَفَضُها     وعظم ما بقي من يُسْرِها. وخَرْدَل الطعامَ خَرْدَلة: أَكل خِيَاره     وأَطايِبَه؛ ومنه الحديث: فمنهم المُوبَقُ بعمله ومنهم المُخَرْدَل؛ قال:     المُخَرْدَل المصروع المَرْمِيُّ، وقيل: المخردَل المُقَطَّع تُقَطِّعه كلاليب     الصراط حتى يَهْوِيَ في النار.
مقاييس اللغة:
ومن ذلك (خَرْدَلْتُ) اللحم: قَطّعته وفرّقته. والذي عندي في هذا أنّه مشبَّه بالحبّ الذي يسمَّى الخَرْدَل، وهو اسمٌ وقع فيه الاتّفاق بين العرب والعجَم، وهو موضوعٌ من غير اشتقاق. ومن قال (خَرْذَل) جعل الذال بدلاً من الدال.
القاموس المحيط:
خَرْدَلَ الطعامَ أَكَلَ خِيارَهُ، و النَّخْلَةُ كثُرَ نَفْضُها، وعَظُمَ ما بَقِيَ من بُسْرِها، فهي مُخَرْدِلٌ،
و اللَّحْمَ: قَطَعَ أعْضاءَهُ وافِرَةً، أو قَطَعَهُ وفَرَّقَهُ. ولَحْمٌ خَراديلُ: مُخَرْدَلٌ. والمُخَرْدَلُ: المَصْروعُ. والخَرْدَلُ: حَبُّ شجرٍ م، مُسَخِّنٌ مُلَطِّفٌ جاذِبٌ، قالِعٌ للبَلْغَمِ، مُلَيِّنٌ هاضمٌ، نافِعٌ طلاؤُهُ للنِقْرِسِ والنَّسا والبَرَصِ، ودُخانُه يَطْرُدُ الحَيَّاتِ، وماؤُهُ يُسَكِّنُ وجَعَ الآذانِ تَقْطيراً، ومَسْحوقُهُ على الضِرْسِ الوَجِعِ غايَةٌ. والخَرْدَلُ الفارِسِيُّ: نَبَاتٌ بِمِصْرَ يُعْرَفُ بحَشيشَةِ السُّلْطانِ.
تاج العروس:
خ - ر - د - ل
خَرْدَلَ الطَّعامَ خَرْدَلةً : أَكَل خِيارَهُ وأَطايِبَه عن أبي زيد . قال الأصمَعي : خَردَلَتِ النَّخْلَةُ : كَثُر نَفْضُها وعَظُمَ ما بَقِيَ مِن بُسْرِها فهي مُخَرْدِلٌ كما في العُباب والمُحكَم . قال اللَّيثُ : خَرْدَلَ اللَّحْمَ : إذا قَطَع أعضاءَه وافِرَةً أو قَطَعَهُ صِغاراً وفَرَّقَهُ يُقال : لَحْمٌ خَرادِيلُ : أي مُخَرْدَلٌ أي مُقَطَّعٌ . قال البَكْريُّ في شَرحِ أمالِي القالِي : ولا واحِدَ لها مِن لفظِها قال كَعبُ بن زُهَير رضي اللّه تعالى عنه :
يَغْدُو فيَلْحَمُ ضِرغامَيْنِ عَيشُهُما ... لَحْمٌ مِن القَوْمِ مَعْفُورٌ خَرادِيلُ وقال ابنُ مُقْبِل :
حتَّى أتَتْ مَغْرِسَ المِسكِين تَطْلُبهُ ... وحَوْلَها قِطَعٌ مِنه خَرادِيلُ
والمُخَردَلُ : المَصْرُوعُ وبه روِى حديثُ البُخارِيّ : " فمِنْهُم المُوبَقُ بعَمَلِه ومِنهم المخَردَلٌ " وقد ذكره المصنف في ج - ر - د - ل وسَبَق الكلامُ عليه هناك . والخَردَلُ : حبُّ شَجَرٍ م معروف مُسَخِّنٌ مُلَطِّفٌ جاذِبٌ قالِعٌ للبَلْغَمِ مُلَينٌ هاضِمٌ نافِعٌ طِلاؤُه للنِّقْرِس والنَّسا والبَرَصِ والبَهَقِ ويُنَقِّى الوَجْهَ ويَنفع مِن داء الثَّعلَب خصوصاً البَرِّيُّ منه . ودُخانُه يَطْرُدُ الحَيّاتِ ونَصّ القانُون : وتَهْرُب من دُخانِه الهَوَامُّ . وماؤُه يُسَكِّن وَجَع الآذانِ تَقْطِيراً وكذلك دُهْنُه . ومَسحُوقُه علَى الضِّرسِ الوَجِعِ غايَةٌ خُصُوصاً إذا طبخَ به الحِلْتِيتُ . ويُنَقِّي رُطوباتِ الرَّأسِ ويُحَلِّلُ الأورامَ المُزْمِنةَ وَضْعاً مع الكِبرِيت لا سِيَّما الخَنازِير . ويَنفَعُ مِن الجَرَبِ والقَوابِي ووَجَعِ المَفاصِل . وقال بعضُهم : إنْ شُرِب مِنه علَى الرِّيقِ ذَكَّى الفَهْمَ . ويُزِيلُ الطِّحالَ ويَنفَعُ من اختِناق الرَّحِم ويُشَّهي الباهَ وينفَعُ مِن الحُمِّيّات العَتِيقة والدائرةِ قاله الرَّئيسُ . والخَرْدَل الفارِسي : نَباتٌ يكونُ بمِصْرَ يُعرَفُ بحَشِيشةِ السُّلْطان
ومما يُستَدْرَكُ عليه : الخُرْدُولَةُ بالضمّ : العُضْو الوافِر مِن اللَّحم كما في المُحكَم . وفي التهذيب : عُضْوٌ مِن اللَّحم وافِرٌ
