# جذر زيغ (ز-ي-غ)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%BA

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil vermek, kalıba dökmek demektir

- الحروف: ز - ي - غ
- في القرآن: الورود: ٩ · الآيات: ٨ · الصيغ: ٩
- المعاجم: ١٢

## الصيغ (٩)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَزَاغَ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Saptırdı | ١ | ١ | [٦١:٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/61:5.md) |
| [تُزِغْ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B2%D9%90%D8%BA%D9%92.md) | تُفْعِلْ | Saptırma | ١ | ١ | [٣:٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/3:8.md) |
| [زَاغَ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8E.md) | فَعَلَ | Saptı | ١ | ١ | [٥٣:١٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/53:17.md) |
| [زَاغَتِ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8E%D8%AA%D9%90.md) | فَعَلَتِ | Saptı | ١ | ١ | [٣٣:١٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/33:10.md) |
| [زَاغَتْ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Saptı | ١ | ١ | [٣٨:٦٣](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/38:63.md) |
| [زَاغُوا](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Saptılar | ١ | ١ | [٦١:٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/61:5.md) |
| [زَيْغٌ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%BA%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Sapmak | ١ | ١ | [٣:٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/3:7.md) |
| [يَزِغْ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%BA%D9%92.md) | يَفْعِلْ | Sapar | ١ | ١ | [٣٤:١٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/34:12.md) |
| [يَزِيغُ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%BA%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Sapar | ١ | ١ | [٩:١١٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/9:117.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٦٦ (الإجمالي: ٨٨)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [قلب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٥ · G² ٢٧ · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
2. [بصر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ١٣ · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
3. [حنجر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AC%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Gırtlaklar
4. [رسخ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Devenin toynaklarının üst tarafı rush demektir
5. [سيل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Sel demektir
6. [قطر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Maden eriyiğidir
7. [سفل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · “Sufla” vadinin alt tarafına, “ulya” ise üst tarafına denir
8. [شبه](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Benzeşen
9. [عسر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Zorluk
10. [رأف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
11. [تبع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٦ · İnek yavrusu, dana demektir
12. [سليمان](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Süleyman
13. [غدو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
14. [لبب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Loblar
15. [شهر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
16. [لدن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Katın
17. [سعر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · “Sa’ire” ateşin alevidir
18. [أذي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
19. [وهب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Ve hibe ettik
20. [كود](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Neredeyse o
21. [هجر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
22. [بعد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٥ · Baid uzak demektir
23. [سخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Sahr kayalık sahadır
24. [طغي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Taşkınlaştıran
25. [فوق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Üst
26. [هدي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٤ · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
27. [سوع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
28. [روح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
29. [فسق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
30. [رحم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٤ · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
31. [ظنن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
32. [فتن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
33. [ذوق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
34. [عين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Ayn göz, “evya” göze demektir
35. [فرق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
36. [توب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Eveye yuva demektir
37. [بلغ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · İş ayakkabısı
38. [ربب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٣ · Ribve, tümsek demektir
39. [أذن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Kulak demektir
40. [بغي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Buğa boğa demektir
41. [أمم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Emam ön demektir
42. [يدي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · El ve kol demektir
43. [موسى](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Musa
44. [نصر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
45. [نبأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
46. [أول](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Alet kaldıraç demektir
47. [حكم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Gem demektir
48. [عند](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
49. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ٤ · G² ١ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
50. [جنن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Bahçe demektir
51. [أمر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Murar acı bir ağacın adıdır
52. [علم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · Dağın sivri noktası demektir
53. [أخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Uhur ense demektir
54. [أخذ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
55. [نزل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · “Nezle” konaklama yeri demektir
56. [جيأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
57. [ذكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
58. [كتب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
59. [عمل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
60. [عذب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Su yosunudur

البقية (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/neighbours?offset=60&limit=50

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زيغ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli/yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ميل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md), [ضلل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md), [حيد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md), [جور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Doğru veya sabit çizgiden, merkez eksenden yana doğru eğilme, sapma |
| Çekirdek Özet 2 | Kalbin, niyetin veya bakışın haktan ve istikametten bilinçli ya da istemsiz olarak eğilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin sabit eksenini bırakıp eğriye meyletmenin kaçınılmaz ontolojik ve ahlaki kırılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt «yoldan çıkma» veya «inkâr etme» sanılarak, merkezde kalması gereken zihnin ve kalbin yöneliş açısındaki sapma (meyil) niteliğinin gözden kaçırılması |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زي | Bir sınırdan dışa doğru taşma, belirginleşme, fazlalık ve yönelme hareketi. Bu çekirdek, fazlalaşarak sınırını aşmayı anlatan [زيد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md), yüzeyi dışa doğru açıp bezemeyi anlatan [زين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) ve parlak bir akışkanlıkla yüzeye yayılan [زيت](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) köklerinde de taşma ve dışa yönelim dinamiğiyle görülür. | غ | Boğazın gerisinden gelen örtülme, kararma ve batma çağrışımlı üçüncü harf, taşma ve yönelme hareketini sabit doğrultudan koparıp karanlık, örtük veya eğri bir yöne doğru kaymaya, istikameti kaybetmeye özelleştirmiştir. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Doğru çizgiyi veya mevcut bütünlüğü kesintiye uğratan ani bir ayrılma hareketini başlatır. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelimi, harekete geçmeyi ve bir tarafa doğru uzanıp eğilmeyi sağlar. |
| غ | Göz imgesi temelinde türetme; ses farkıyla örtülme, gölgelenme, bulanıklık | Görüşün bulanması, netliğin kaybolması ve hareketin karanlık/kusurlu bir meyle dönüşmesidir. |
| زيغ | Kesilerek ayrılan ve gölgeli/eğri bir tarafa yönelen hareket | Sabit ve düz bir hatta ilerleyen irade veya bakışın, netliğini kaybederek yana ve eğriye doğru kırılmasıdır. |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin göğün tam ortasındaki dik konumundan (zeval vaktinde) yana doğru meyletmesi; gözün korkudan veya zaaftan ötürü hedeften yana kayması; dişlerin dizilimindeki çarpıklık ve eğrilik. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairleri tarafından hedefe atılan okun hedef tahtasından yana kaymasını ve çöl sıcağında güneşin tam tepe noktasından batıya doğru meylini (زاغت الشمس) ifade etmek üzere kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe ve sahâbe rivayetlerinde korku anında gözlerin dönmesi ve yuvasından yana kayması (إذ زاغت الأبصار) ile Hz. Ebû Bekir’in Hz. Peygamber’in yolunu terk etmekten sakınırken doğru yoldan eğrilmeyi ifade eden (أخاف إن تركت شيئاً من أمره أن أزيغ) sözünde yer almıştır. |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve erken dönem hadis rivayetleri.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça زيغ kökü, klasik sözlüklerde tek bir somut eksene irca edilir: bir şeyin dik ve doğru konumundan yana doğru eğrilmesi (el-meyl). Sami dilleri ailesinde kökün doğrudan *z-y-ġ* biçimindeki yansımaları sınırlı olmakla birlikte, z-y/z-w kök ailesi İbranice ve Ârâmîcede dışarı çekilme, uzaklaşma, titreyip sarsılma (*zûaʿ / zûʿ*) semantik ekseniyle fonetik ve kavramsal bir akrabalık sergiler. İbranicede *zûaʿ* (sarsılmak, yerinden oynamak, yana kaymak) fiili, Arapçadaki nesnenin merkezî dengesini kaybedip yana meyletmesi olgusuyla kesişir. Arapçada boğaz harfi olan gayn harfinin katılımıyla kök, salt bir titreşim veya yer değiştirme olmaktan çıkmış; özellikle görüşün bulanması, güneşin zevali, niyetin ve kalbin haktan eğrilmesi gibi hem fiziksel hem ahlaki-psikolojik bir istikamet kaybını ifade eden özgül bir semantik derinlik kazanmıştır.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زيغ / Doğrudan eğrilme ve meyil | Güneşin tepe noktasından meyli (زاغت الشمس), dişlerin çarpıklığı (تزايغ الأسنان) ve eğrilen bir asanın düzeltilmesi (زيغت العود) gibi doğrudan fiziksel sapma olgularından ahlaki sapmaya evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / İbranice *zûʿ* (זוּעַ) ve Ârâmîce kökler | Merkezî duruşun sarsılması, yerinden oynaması ve yana kayması anlamındaki köklerle semantik matris ortaklığı gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve düzenli ses denkliği taşıyan ikna edici bir kökdeş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زيغ | Anlamlı | Meyletmek, sapmak | Doğru ve merkezî çizgiden yana doğru eğrilmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| زغي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydında mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| يزغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel permütasyondur; Kur'an'da geçmez. |
| يغز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel permütasyondur; Kur'an'da geçmez. |
| غزي | Anlamlı | Yönelmek, talep etmek, savaşmak | Bir hedefe doğru kasıtla yönelmek, akın düzenlemek. | Kalb/harf değişimiyle farklı semantik alandır; Kur'an'da geçer ([غزو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B2.md)). |
| [غيز](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B2.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliştir; Kur'an'da geçmez. |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زيغ | Merkez | Doğrudan sapma, meyil | Doğru bir hizada iken dengesini kaybedip yana doğru eğrilme; kalpteki ilk meyil. | Doğruluk zemininden yana kayışı, bakıştaki veya kalpteki açı bozulmasını anlatır. |
| [ميل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Bir tarafa eğilme | Fiziksel veya duygusal olarak tarafsızlığı bırakıp bir yana yönelme. | [ميل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) nötr bir yönelişi de ifade edebilirken, زيغ istikameti terk edip bozulmayı gösterir. |
| [ضلل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Yolu kaybetme, sapıklık | Yolu bütünüyle şaşırıp hedeften büsbütün uzaklaşma durumu. | زيغ yol üzerindeyken başlayan açısal meyil iken, [ضلل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) yolun tamamen kaybedilmesidir. |
| [حيد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Kaçınma, yoldan çıkma | Karşılaşılan bir engelden ötürü zorunlu veya kasıtlı olarak yana kaçma. | [حيد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) bir şeyden ürkerek/kaçarak sapmayı, زيغ ise iç meyil sonucu eğrilmeyi vurgular. |
| [جور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Haddi aşma, adaletsizlik | Hak olan sınırdan çıkıp başkasının hakkına tecavüz etme, zulmetme. | [جور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) ahlaki ve hukuki dengenin çiğnenmesi iken, زيغ yön ve istikamet bozulmasıdır. |
| [قوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Dik durma, istikamet | Hiçbir tarafa eğrilmeden dosdoğru ve dengeli biçimde ayakta durma. | زيغ meyil ve eğriliğin, [قوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) ise mutlak dikliğin ve adil istikametin ifadesidir. |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زيغ | Bir çizgiden yana sapma, meyil | Merkezî doğrudan, haktan veya odaklanılan noktadan yana doğru eğrilmeyi tam olarak karşılar. | Kesin |
| Latince | Declinatio, aberrare | Sapma, yana eğilme, yoldan sapma | *Declinatio* bir çizgiden yana kırılmayı verir; ancak kalbî meyil boyutunu tam taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Deviation, swerving, straying | Sapma, yön değiştirme, meyil | *Deviation* teknik açı sapmasını, *swerving* ani kırılmayı verir; batınî bozulmayı kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Abweichung, Abirrung | Sapma, yoldan eğrilme | Doğru istikametten ayrılmayı iyi karşılar; dinsel-kalbî nüansı tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | Déviation, écart | Sapma, hizada olmama | Eksen dışına çıkışı ifade eder; ahlaki yönelimdeki içsel motivasyonu eksik bırakır. | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زَيْغٌ | Kalpteki eğrilik, fitneye meyil | Müteşâbih ayetlerin peşine düşenlerin iç dünyasındaki niyet bozukluğu ve hakikati çarpıtma arzusu (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/ar/ayet/3:7.md)). |
| تُزِغْ | Kalbin hidayetten sonra meyledilmesi | İnananların hidayet bulduktan sonra kalplerinin eğrilmemesi için yaptıkları dua bağlamı (Âl-i İmrân [3:8](https://lisan.digital/ar/ayet/3:8.md)). |
| زَاغَتِ / يَزِيغُ | Bakışın veya kalbin hedeften kayması | Korku ve dehşet anında gözlerin hedeften şaşması veya meşakkat anında kalplerin zaafa uğraması (Ahzâb [33:10](https://lisan.digital/ar/ayet/33:10.md), Tevbe [9:117](https://lisan.digital/ar/ayet/9:117.md), Sâd [38:63](https://lisan.digital/ar/ayet/38:63.md)). |
| زَاغَ | Bakışın sınırını aşmaması, yanılmaması | Miraç hadisesinde Hz. Peygamber’in gözünün sağa sola kaymayıp gördüğüne tam odaklanması (Necm [53:17](https://lisan.digital/ar/ayet/53:17.md)). |
| زَاغُوا / أَزَاغَ | Kasıtlı sapmaya karşılık ilahî ceza | İnsanların kendi iradeleriyle haktan yüz çevirmeleri üzerine Allah’ın kalplerini sapıklıkta bırakması (Saf [61:5](https://lisan.digital/ar/ayet/61:5.md)). |
| يَزِغْ | Emirden ve itaatten çıkma | Cinlerin Hz. Süleyman’ın emrinden ve tayin edilen vazifeden dışarı taşması, isyanı (Sebe [34:12](https://lisan.digital/ar/ayet/34:12.md)). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet-dalâlet ve kesb meselesi | Kulun kendi iradesiyle sapması neticesinde Allah’ın onu saptırması (Saf [61:5](https://lisan.digital/ar/ayet/61:5.md)) ekseninde irade ve ilahî adalet tartışması. | İnsanın meylinin (kesb) sonucu olarak cezaî mahiyetteki saptırma. |
| Fıkıh | Hüküm istinbatında niyet ve sapma | Haktan meylederek usulsüz tevil ve heva ile hüküm vermekten sakınma ilkesi. | Şer’î sınırların dışına kasıtlı açı kaymasıyla çıkılması. |
| Tefsir | Muhkem-müteşâbih ayrımı | Kalplerinde zeyğ bulunanların müteşâbih ayetleri tevil bahanesiyle fitne çıkarmaları (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/ar/ayet/3:7.md)). | Hakikati tahrif etmeye yönelik ideolojik ve zihnî ön yargı. |
| Hadis | İstikamet ve kalbî sebat | Kalbin değişkenliği karşısında «kalpleri evirip çeviren Allah’tan» istikamet isteme duaları. | İmanın ve kalbî dengenin her an yana kayabilme kırılganlığı. |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İtikad ve hidayet | Eksen kayması | İstikametten kopuş | Hidayet dairesine girdikten sonra kalbin hakikatten yana eğrilmesi tehlikesi. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Yöntem sapması | Yanlı tevil ve önyargı | Açık ve kesin bilgiyi (muhkem) bırakıp zannî ve muğlak olanla hüküm bina etme kusuru. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | Çizgiden ayrılma | Hukukun çiğnenmesi | Yöneticinin veya toplumun adalet sözleşmesinden ve anayasal ilkeden keyfî olarak sapması. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve ölçü düzeni | Denge bozulması | Spekülatif hile | Dürüst ticaret ekseninden çıkıp piyasayı suni manipülasyonlarla haksız kazanca kaydırma. | Güçlü |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Açısal sapma (angular deviation) ve optik aberasyon | Bir ışın veya hareket vektörünün doğrusal eksenden belirli bir açı derecesiyle sapması; hedefe odaklanan merceğin kırılarak netliği kaybetmesi olgusuyla birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Bilişsel yanlılık (cognitive bias) ve ahlaki yabancılaşma | Bireyin veya grubun nesnel gerçeklikten kendi arzu, korku ve ideolojik saplantıları doğrultusunda açısal olarak kopması ve normatif dengesini yitirmesi. | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün salt ateizm, doğrudan inkâr veya kaba bir kâfirlik durumu olarak algılanıp; dindar veya hakikat dairesindeki bir zihnin de yaşayabileceği açı kaymalarının dışarıda bırakılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an’da زيغ, hidayete ermiş kimselerin (Âl-i İmrân [3:8](https://lisan.digital/ar/ayet/3:8.md)) ya da bizzat peygamber ordusunda yer alan müminlerin (Tevbe [9:117](https://lisan.digital/ar/ayet/9:117.md)) dahi yaşayabileceği bir iç sarsıntı, bakış kayması ve niyet zaafıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendisini hidayette sayarak zihnî ve kalbî eğrilmelerden güvende hissetmesi; müteşâbih bilgi peşinde koşarken sergilenen yöntemsel sapmanın dindarlık kılıfıyla meşrulaştırılması. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhkem-müteşâbih epistemolojisinin (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/ar/ayet/3:7.md)) ve insan psikolojisindeki ahlaki dönüşüm yasasının (Saf [61:5](https://lisan.digital/ar/ayet/61:5.md)) temel kavramsal anahtarıdır. Sapmanın dışsal bir zorlamayla değil, içsel bir meyil ile başladığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Epistemolojik yöntemin belirlendiği ayetlerde, korku ve imtihan anlarında kalplerin durumunu tasvir eden ayetlerde ve peygamberlerin tebliğine karşı toplumların iç tutumlarını açıklayan kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah’ın kullarını durduk yere saptırdığı (cebr) zannını çürütür; ilahî saptırmanın (izâğa), kulun kendi iradesiyle meyli (zeyğ) seçmesinin bir sonucu ve ilahî sünnetin tecellisi olduğunu ortaya koyar. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Doğru, dik ve dengeli bir çizgide duran nesnenin (güneş, göz, diş, ok) merkezî ekseninden yana doğru eğrilmesi.
- Soyut anlam: Kalbin, niyetin, aklın ve idrakin hakikat ve istikamet zemininden sübjektif arzular doğrultusunda açısal kırılmaya uğraması.
- Sistematik karşılık: Kulun iradî meyli (kesb) neticesinde hakikatten kopması ve bu kopuşun ilahî yasalar çerçevesinde kalıcı bir sapmaya dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$S_1 \xrightarrow{\theta > 0} S_2 \implies f(S_2) = S_2'$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_1$ başlangıçtaki doğru ve dengeli istikamet durumunu temsil eder. $\theta > 0$ ifadesi, sıfır olması gereken merkezî hattan yana doğru gerçekleşen açısal sapmayı (meyli) gösterir. Bu meyil sonucu ulaşılan eğrilmiş durum $S_2$ olarak sembolize edilir. İlahî sünneti ifade eden $f$ fonksiyonu devreye girdiğinde, kendi tercihiyle meyleden yapı $S_2'$ biçiminde kalıcı ve dönülmez bir sapma tesciline uğrar; bu da kulun meyli neticesinde kalbin saptırılması gerçeğini matematiksel olarak karşılar.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ٨)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/occurrences?meal=IK

### [آل عمران ٣:٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/3:7.md) — زَيْغٌ

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأَوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

### [آل عمران ٣:٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/3:8.md) — تُزِغْ

رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ

### [التوبة ٩:١١٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/9:117.md) — يَزِيغُ

لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ

### [الأحزاب ٣٣:١٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/33:10.md) — زَاغَتِ

إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا

### [سبأ ٣٤:١٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/34:12.md) — يَزِغْ

وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ

### [ص ٣٨:٦٣](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/38:63.md) — زَاغَتْ

أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ

### [النجم ٥٣:١٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/53:17.md) — زَاغَ

مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى

### [الصف ٦١:٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/61:5.md) — زَاغُوا · أَزَاغَ

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

## المعاجم (١٢)

### ★ معجم آق إيفلر (بالتركية)

Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil vermek, kalıba dökmek demektir. Sad’ın Ze’ye dönüşmesi ile bir şeyi kasten bozmak değiştirmek anlamını kazanmıştır.

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الغين والزاي
غ ز و، و ز غ، ز ي غ مستعملات غزو: غَزَوْتُ أَغْزُو غَزْواً، والواحدة غَزْوةٌ.
ورجل غَزَويٌّ أي غَزّاءٌ.
والغَزِيُّ: جماعة الغُزاةِ مثل الحجيج، قال:
قل للقَوافِلِ والغَزِيِّ إذا غَزَوا
والغُزَّى: جمع غازٍ على "فُعَّلٍ" .
والمَغْزاةُ والمغازي: مواضع الغَزْوِ، وتكون المغازي مَناقِبُهم وغَزَواتُهم.
وأَغْزَتِ المرأة أي غَزَا زَوْجُها، فهي مُغْزِيَةٌ.
وجمع الغَزْوةِ غَزَواتٌ.
وتقول للرجل: ما غَزْوَتُكَ أي ما تعني بما تقول.
وأَغْزَيْتُه أي: بعثته إلى الغَزْوِ.
وأَغْزَتِ النَّاقةُ أي عسر لقاحها.
زيغ: الزَّيْغُ: الميل.
والتَّزايُغ: التمايل في الأسنان.
وزغ: الوزَغُ سوام أبرص، الواحدة بالهاء.
ووُزِّغَ الجنين في البطن أي تبينت صورته وتحرك.
وأَوْزَغَتِ الناقة ببولها رَمَتْ به قطعةً قِطعةً تَنْضَخُه نَضْخاً، قال:
وطَعْناً كإيزاغِ المَخاضِ الضَّوارِبِ

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

الزَيْغُ: الميلُ. وقد زاغَ يَزيغُ. وزاغَ البصر، أي كَلَّ. وأَزاغَهُ عن الطريق، أي أمالَه. وزاغَتِ الشمس، أي مالت، وذلك إذا فاء الفَيْءُ. وقومٌ زاغَةٌ عن الشيء، أي زائِغونَ. والتَزايُغُ: التمايلُ. وتَزَيَّغَتِ المرأةُ، أي تزيَّنت وتبرجت.

### [تهذيب اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/tehzib.md) — الأزهري · القرن ١٠

باب الغين والزاي
غزا ، غوز ، زيغ ، زغا ، وزغ .
غزا : قال الليث : غزوتُ بني فلانٍ أغزوهم غزواً ، والواحدةُ غَزْوَةٌ ، وأغْزَت المرأةُ ، فهي مُغزيةٌ : إذا غَزَا زَوْجُهَا ، والغُزَّى على بناء الرُّكَّع والسُّجَّدِ .
قال الله عزَّ وجلَّ : ( أَوْ كَانُواْ غُزًّى ) ( آل عمران : 156 ) ، والْمغزاةُ : موضعُ الغزْوِ ، وجمعها المغَازِي ، وتكون المَغازي بمعْنَى غَزَواتٍ ، يقال : غَزَوْتُ مَغْزًى ، وأَغْزَتِ الناقةُ فهي مُغز إذا عسُرَ لِقاحُهَا .
عمرو عن أبيه : الغزْوُ : الْقصدُ ، وكذلك الغَوْزُ ، قد غَزَاه وغَازَه غَزْواً وغَوْزاً : إذا قصدهُ ، قال : وغَزَّ فلانٌ بفلانٍ واغتزَّ بهِ واغتزَى بهِ : إذا اختصَّهُ من بين أصحابه .
أبو عبيد عن الأمويِّ : المُغْزيَةُ من الإبل التي جازتِ الحقَّ ولم تلدْ ، وحَقُّها : الوقتُ الذي ضربت فيه .
وقال الأصمعيُّ : المغْزِيةُ من الغنم التي يتأخرُ وِلادُهَا بعد الغنم بشهر أو شهرين ، لأنها حملت بأَخَرَةٍ .
وقال ذو الرُّمَّةِ : فجعلَ الإغْزَاءَ في الوحشِ :
رباعٍ أقَبُّ البطنِ جَأْبٌ مطرَّدٌ
بِلَحْييهِ صَكُّ المغزِياتِ الرَّواكل
ويقال لجمع الغَازي غَزِيٌّ مثل : نادٍ ونديَ وناجٍ ونجيَ للقومِ يَتناجَوْنَ .
وقال زيادُ الأعجم :
قلْ للقوافلِ والغزيِّ إذا غَزَوْا
والباكِرِينَ وللمجدِّ الرَّائح
أبو عبيدٍ عن الكسائيِّ : ينسَبُ إلى غَزِيَّةَ غَزَويٌّ وإلى الغَزْو غَزَوِيٌّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيِّ : النِّتاجُ الصيفي هو المُغْزَى ، والإغْزاءُ : نتاجُ سوءٍ ، حُوَارُهُ ضعيفٌ أبداً ، ويقال : ما تَغْزو ، أي : ما تطلبُ ، وما مَغزَاكَ من هذا الأمر : ما مطلبكَ ، وأَغزى فلانٌ فلاناً : إذا أعطاهُ دابة يغزُو عليها .
زيغ : قال الليث : الزَّيغُ : الميلُ ، والتَّزايُغ : التمايلُ .
وقال أبو سعيد : زَيَّغتُ فلاناً تَزييغاً : إذا أقمت زَيغَهُ ، قال : وهو مثلُ قولهمْ : تَظَلَّمَ فلانٌ من فُلانٍ إلى فُلانٍ فَظَلَّمَهُ تَظْلِيماً .
أبو عبيد عن أبي زيدٍ : تَزَيَّغَتِ المرأةُ تَزَيُّغاً ، وتزيقت تزيقاً : إذا تَزَينتْ .
وقال غيره : زَاغَتِ الشمس تَزيغ زيُوغاً ، فهي زَائغةٌ : إذا مالت وزالت .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَزَاغَ اللَّهُ ) ( الصف : 5 ) ، والزَّاغُ : هذا الطائر ، وجمعهُ : الزِّيغَانُ ، وَلا أَدري أعربيٌّ أمْ معرِّبٌ .
زغا : الزُّغاوَةُ : جِنسٌ من السودان والنسبةُ إليهم زغَاوِيٌّ .
وقال ابن الأعرابيِّ : الزُّغَى : رائحةُ الْحبَشيِّ ، والغُزَى : القصدُ .
وزغ : قال الليث : الوَزَغُ : سوامُّ أبرصَ ؛ الواحدة : وَزغةٌ .
وقال أبو عبيدة : إذا تبين صورةُ المهرِ في بطن أمه فقد وُزِّغ توزيغاً .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابيِّ : أوزغتِ الناقةُ ببولها إيزاغاً : إذا أزغلتْ به إزغالاً وقطعتهُ .
وأنشد أبو عبيد هذا البيت :
بضرْبٍ كآذان الفراء فضولُهُ
وطعنٍ كإيزاغِ المَخاض تبورها
ويقال لجمع الْوَزغِ وِزْغانٌ ووُزغَان ، ويقال بفلانٍ وزَغٌ : أي رِعْشةٌ .
وفي الحديث : ( أن الحكم بن العاص حاكى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) من خلفهِ فعلمَ بذلك فقال له : كذا فلتكن فكان به وَزغٌ ) .
غوز : ( عمرو عن أبيه : الغوزُ : القصد ، يقال : غازَه غوْزاً ، وغزاهُ غزواً : إذا قصدهُ ؛ قال : والأغْوَزُ : البارُّ بأهله ) .

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ أَزْيَب. ويقولون لمن قارَبَ خَطْوَه: أَزْيَب. وقد أعلمْتُكَ أنَّ مرجع البابِ كلِّه إلى الخِفّة وما قاربها.
وممّا يصلُح أن يقال إنّه شذّ عن الباب، قولهم للجَنُوب من الرِّياح: أَزْيَب.
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
(زيح) الزاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو زَوال الشيء وتنحِّيه. يقال زاح الشيءُ يَزيحُ، إذا ذهَب؛ وقد أزَحْتُ عِلَّته فزاحت، وهي تَزِيح.
(زيج) الزاء والياء والجيم ليس بشيء. على أنهم يسمُّون خيطَ البنَّاءِ زِيجاً([2]). فما أدري أعربيٌّ هو أم لا.
(زيد) الزاء والياء والدال أصلٌ يدلُّ على الفَضْلِ. يقولون زاد الشيء يزيد، فهو زائد. وهؤلاء قومٌ زَيْد على كذا، أي يزيدون. قال:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])ويقال شيءٌ كثير الزَّيايد، أي الزّيادات، وربما قالوا زوائد. ويقولون للأسد: ذو زوائد. قالوا: وهو الذي يتزيَّد في زَئِيرِهِ وصَولتهِ. والناقة تَتَزَيَّد في مِشيتها، إذا تكلفَتْ فوق طاقتها، ويروون:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
بالياء، كأنّه أراد التّزيّد في الكلام.
(زير) الزاء والياء والراء ليس بأصلٍ. يقولون: رجلٌ زِيرٌ: يحبُّ مجالسَةَ النِّساء ومحادثتَهن. وهذا عندي أصلُهُ الواو، من زَارَ يزورُ، فقلبت الواو ياءً للكسرة التي قبلها، كما يقال هو حِدْثُ نِساء. قال في الزِّير:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])(زيغ) الزاء والياء والغين أصلٌ يدل على مَيَل الشيء. يقال زاغ يَزيغُ زَيْغاً. والتَّزَيُّغ: التَّمايُل([6])، وقوم زاغَةٌ، أي زائغون، وزاغَت الشمس، وذلك إذا مالت وفاء الفيء([7]). وقال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]، فأمَّا قولهم: تزيّغت المرأةُ، فهذا من باب الإبدال، وهي نونٌ أبدلت غيناً.
(زيم) الزاء والياء والميم أصلٌ يدلُّ على تجمّعٍ. يقال لحم زِيَمٌ، أي مُكتنِز. ويقال اجتمع الناسُ فصاروا زِيَما. قال الخليل:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *
(زيل) الزاء والياء واللام ليس أصلاً، لكنّ الياء فيه مبدلةٌ من واو، وقد مضى ذِكره، وذُكِرَتْ هنالك كلماتُ اللَّفظِ. فالتَّزايل: التباين. يقال زَيَّلْتُ بينه، أي فرّقْت، قال الله تعالى: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] ويقال إن الزَّيَل تباعُدُ ما بين الفَخِذين، كالفَحَجِ. وذُكرَ عن الشيبانيّ إن كان صحيحاً تزايلَ  فلانٌ عن فلانٍ، إِذَا احتشَمَه. وهو ذاك القياسُ إن صحّ.
(زين) الزاء والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسن الشيء وتحسينه. فالزَّيْن نَقيضُ الشَّيْن. يقال زيَّنت الشيء تزييناً. وأزْيَنتِ الأرضُ وازّيَّنتْ وازدانت([8]) إذا حَسَّنَها عُشْبُها. ويقال إن كان صحيحاً ـ إنّ الزَّين: عُرْف الدِّيك. ويُنشدون:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])(زيف) الزاء والياء والفاء فيه كلام، وما أظنُّ شيئاً منه صحيحاً. يقولون درهم زائِف وزَيْف. ومن الباب زَافَ الجملُ في مَشيه يزيف، وذلك إذا أسرع. والمرأة تَزِيف في مَشيها، كأنها تستدير. والحمامة تَزِيف عند الحَمَام. فأمّا الذي يُروَى في قول عديّ:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])فيقولون إِنّ الزَّيف الطُّنُف الذي يقي الحائط: ويقال "لزيْفهن([11])". وكلُّ هذا كلام. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت الأخير في المجمل.
([2]) ذكر في المعرب 169 أنه فارسي، عربيته "المطمر".
([3]) البيت لذي الإصبع العدواني من قصيدة له في المفضليات (1/158).
([4]) التكملة من المجمل واللسان. وصدره في اللسان:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) أنشده في اللسان (سود). والسواد، بالكسر: المسارة.
([6]) في الأصل : "والتماثل"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "وذلك إذا فاءت الفيء" صوابه من المجمل واللسان.
([8]) ويقال أيضاً: "ازبنت" كاحمرت، و "ازبأنت".
([9]) البيت للحكم بن عبدل، كما في الحيوان (2: 305) واللسان (زين).
([10]) الكلمتان الأخيرتان من البيت في المجمل. وأنشده في اللسان (زيف).
([11]) كذا في الأصل.

ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

- الزيغ: الميل عن الاستقامة، والتزايغ: التمايل، ورجل زائغ، وقوم زاغة، وزائغون، وزاغت الشمس، وزاغ البصر، وقال تعالى: ﴿وإذ زاغت الأبصار﴾ [الأحزاب/10]، يصح أن يكون إشارة إلى ما يداخلهم من الخوف حتى أظلمت أبصارهم، ويصح أن يكون إشارة إلى ما قال: ﴿يرونهم مثليهم رأي العين﴾ [آل عمران/13]، وقال: ﴿ما زاغ البصر وما طغى﴾ [النجم/ 17]، ﴿من بعد ما كاد يزيغ﴾ [التوبة/117]، ﴿فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم﴾ [الصف/5]، لما فارقوا الاستقامة عاملهم بذلك.

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ز ي غ
فيه زيغ عن الهدى وزاغ عنه‏.‏
وأزاغ الله قلبه‏.‏
وقوم زائغون وزاغة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زاغت الشمس‏.‏
وزاغ البصر‏.‏
وتزايغت أسنانه‏:‏ تمايلت‏.‏
وزيغت العود‏:‏ أقمت زيغه أي عوجه‏.‏

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

الزَّيْغُ: المَيْلُ، زاغَ يَزِيغُ زَيْغاً وزَيَغاناً وزُيُوغاً وزَيْغُوغةً وأَزَغْتُه أَنا إزاغةً، وهو زائِغٌ من قوم زاغةٍ: مالَ. وقومٌ زاغةٌ عن الشيء أَي زائغون. وقوله تعالى: رَبَّنا لا تُزِغْ قلوبَنا بعد إِذْ هَدَيْتَنا؛ أَي لا تُمِلْنا عن الهُدَى والقَصْدِ ولا تُضِلَّنا، وقيل: لا تُزِغْ قلوبَنا لا تَتَعَبَّدْنا بما يكون سبباً لزيغ قلوبِنا، والواوُ لغة. وفي حديث الدعاء: اللهم لا تُزِغْ قَلْبي أَي لا تُمَيِّلْه عن الإِيمانِ. يقال: زاغَ عن الطريق يَزِيغُ إذا عدَلَ عنه. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَخافُ إِن تَرَكْتُ شيئاً من أَمرِه أَن أَزِيغَ أَي أَجُورَ وأَعْدِلَ عن الحقّ، وحديث عائشة: وإذْ زاغت الأَبصار أَي مالَتْ عن مكانها كما يَعْرِضُ للإِنسان عند الخوف. وأَزاغه عن الطريق أَي أَمالَه. وزاغتِ الشمسُ تَزِيغُ زَيُوغاً، فهي زائِغةٌ: مالَتْ وزاغَتْ، وكذلك إِذا فاءَ الفيءُ؛ قال الله تعالى: فلمَّا زاغُوا أزاغَ الله قلوبَهم. وزاغَ البصرُ أَي كَلَّ.
والتَّزايُغُ: التَّمايُلُ، وخصَّ بعضُّهم به التَّمايُلَ في الأَسْنانِ. أَبو سعيد: زَيَّغْتُ فلاناً تَزَيِيغاً إذا أَقَمْتَ زَيْغَه، قال: وهو مثل قولهم تَظَلَّمَ فلان من فلان فَظَلَّمَه تَظْليماً. والزَّاغُ: هذا الطائر، وجمعه الزِّيغانُ؛ قال الأَزهري: ولا أَدري أَعربيّ أَم معرّب. وفي حديث الحَكَمِ: أَنه رخَّصَ في الزَّاغِ، قال: هو نوع من الغِرْبانِ صغير.
وتَزَيَّغَتِ المرأَةُ تَزَيُّغاً مثل تَزَيْقَتْ تَزَيُّقاً إِذا تَزَيَّنَتْ وتَبَرَّجَتْ وتَلَبَّسَتْ كَتَزَيَّنَتْ؛ عن ابن الأَعرابي.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ز ي غ * الزَّيْغُ * الميل وبابه باع و * زَاغَ * البصر كلَّ و * زَاغَتِ * الشمس مالت وذلك إذا فاء الفيء

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

زاغ يزيغ زيغا: وزيغانا، الأخيرة محركة، وزيغوغة كشيخوخة: مال فهو زائغ، والواو لغة.

  ومن المجاز زاغ البصر زيغا، أي: كل، ومنه قوله تعالى: ما زاغ البصر وما طغى، وقيل: زاغت الأبصار، أي: مالت عن مكانها، كما يعرض للإنسان عند الخوف.
 ومن المجاز أيضا: زاغت الشمس زيغا وزيوغا، فهي زائغة: مالت، ففاء الفيء.
 والزيغ: الشك، والجور عن الحق، ومنه قوله تعالى: في قلوبهم زيغ، وفي حديث أبي بكر، رضي الله عنه: أخاف إن تركت شيئا من أمره أن أزيغ، أي: أجور وأعدل عن الحق، وقال الراغب: الزيغ الميل عن الاستقامة إلى أحد الجانبين وزال، ومال، وزاغ متقاربة، لكن زاغ لا يقال إلا فيما كان عن حق إلى باطل.
 وقوم زاغة عن الشيء، أي:زائغون، كالباعة للبائعين.
 والزاغ: غراب صغير إلى البياض، لا يأكل الجيف، وقد رخص في أكله. قلت: وهو المسمى الآن بمصر بالغراب النوحي ج: زيغان، كطيقان وطاق، وقال الأزهري: لا أدري أعربي أم معرب? قلت: الصحيح أنه فارسي ثم عرب?، ولكن يطلق على مطلق الغربان صغيرا أم كبيرا، فلما عرب خصص لنوع واحد منها، فتأمل.
 وأزاغه إزاغة: أماله ومنه قوله تعالى: ربنا لا تزغ قلوبنا أي: لا تملنا عن الهدى والقصد، ولا تضلنا، وقوله تعالى: فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم، قال الراغب: لما فارقوا الاستقامة عاملهم بذلك.
 وقال أبو سعيد: زيغه تزييغا: أقام زيغه، قال: وهو مثل قولهم: تظلم فلان من فلان إلى فلان، فظلمه تظليما.
 وتزايغ: تمايل، وخص بعضهم به التمايل في الأسنان، وهو مجاز.
 وقال أبو زيد: تزيغت المرأة: تزيغا: مثل تزيقت تزيقا: إذا تبرجت وتزينت وتلبست، ونقله ابن الأعرابي أيضا وقال ابن فارس: وهو من باب الإبدال، نون أبدلت غينا.
 ومما يستدرك عليه: الزيوغ، بالضم الميل.
 وأزاغه: أوقعه في الزيغ.

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

زَاغَ
1 زَاغَ ذ , aor. يَزِيغُ, inf. n. زَيْغٌ (S, O, Msb, K) and زَيَغَانٌ and زَيْغُوغَةٌ (O, K) and زُيُوغٌ, (TA,) He, or it, (a thing, Msb,) declined, deviated, swerved, or turned aside, (S, O, Msb, K,) from the right course or direction, accord. to an explanation of زَيْغٌ by Er-Rلghib; and from the truth: (TA:) and زاغ, aor. يَزُوغُ, inf. n. زَوْغٌ, is a dial. var. thereof. (Msb, TA. *) In the Kur iii. 5, (O,) زَيْغٌ means A doubting, and a declining, or deviating, from the truth. (O, K.) ― -b2- You say also, زَاغَتِ الشَّمْسُ, (S, Msb, K,) aor. تَزِيغُ, inf. n. زَيْغٌ (Msb, TA) and زُيُوغٌ, (TA,) The sun declined [from the meridian], (S, * Msb, K,) so that the shade turned from one side to the other. (S, * K.) ― -b3- And زاغ البَصَرُ, (S, O, K,) inf. n. زَيْغٌ, (TA,) (tropical:) The eye, or eyes, or the sight, became dim, or dull: (S, O, K, TA:) so in the phrase مَا زَاغَ البَصَرُ in the Kur [liii. 17]: (O, TA:) or, as some say, زَاغَتِ الأَبْصَارُ signifies the eyes turned aside from their places; as in the case of a man in fear. (TA.)

زَيَّغْتُ فُلَانًا
2 زَيَّغْتُ فُلَانًا ذ , inf. n. تَزْيِيغٌ, I rectified the زَيْغ [or declining, or deviating, &c.,] of such a one. (Aboo-Sa'eed, O, K. *)

ازاغهُ
4 ازاغهُ ذ , (S, O, Msb, K,) عَنِ الطَّرِيقِ, (S, O,) inf. n. اـِزَاغَةٌ, (Msb,) He made him to decline, deviate, swerve, or turn aside, (S, O, Msb, K,) from the way. (S, O.) Hence, in the Kur [iii. 6, accord. to the usual reading], رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا, (O, TA,) meaning O our Lord, make us not [or make not our hearts] to decline from the right way and course: make us not to err, or go astray. (TA. [See another reading in the first paragraph of art. زوغ.]) ― -b2- And He made him to fall into الزَّيْغ [app. as meaning deviation from the truth, or the right way of belief or conduct]. ((TA.) ― -b3- فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ, in the Kur [lxi. 5], means, accord. to Er-Rلghib, And when they quitted the right way, God dealt with them according to that: (TA:) or God turned their hearts from the acceptance of the truth, and the inclining to the right course. (Bd.)

تَزَيَّغَتْ
5 تَزَيَّغَتْ ذ She (a woman) ornamented, or adorned, herself, and showed, or displayed, her finery, or ornaments, and beauties of person or form or countenance, to men, or strangers, (AZ, S, K,) and decked herself with apparel; like تَزَيَّقَتْ: (AZ, TA:) IF says that its غ is a substitute for ن. (TA.)

تَزَايُغٌ
6 تَزَايُغٌ ذ i. q. تَمَايُلٌ, (JK, S, O, K,) An inclining towards each other, (PS,) accord. to some, peculiarly, (TA,) in the teeth. (JK, TA.)

زَاغٌ
زَاغٌ ذ [The rook;] a small غُرَاب [or bird of the crow-kind], inclining to white, (O, Mgh, K, TA,) that does not eat carrion, (O, Mgh, TA,) and is allowed to be eaten; now called in Egypt the غُرَاب نُوحِىّ [or Noachian crow]: (TA:) or a غُرَاب like the pigeon, black, with a dusty colour in its head; or, as some say, inclining to white; that does not eat carrion: (Msb in art. زوغ:) or a small black غُرَاب, that is eaten; also called حَذَفٌ, of which the n. un. is with ة: (ISh, TA in art. حذف:) [these descriptions correctly apply to different varieties of the rook; some of which are distinguished by more or less whiteness in the head and other parts: in the present day, the word is, by some, perhaps generally, erroneously applied to the carrion-crow:] Az says, “ I know not whether it be Arabic or arabicized: ” (Msb in art. زوغ, and TA:) the truth is, that it is a Pers. word, [زَاغْ,] arabicized; originally applied to crows (غِرْبَان), whether small or large; but when arabicized, applied peculiarly to one species thereof: (TA:) pl. زِيغَانٌ. (O, Mgh, Msb, K.)

زَائِغٌ
زَائِغٌ ذ Declining, deviating, swerving, or turning aside: (TA:) pl. زَاغَةٌ, applied to a number of men, (S, O, K, TA,) i. q. زَائِغُونَ, (S, O, TA,) like بَاعَةٌ meaning بَائِغُونَ. (O, TA.)

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

زَاغَ
زَاغَ ( y )  I ( n. ac. زَيْغ 1 ,  زُيُوْغ 27 ,  زَيَغَاْن 36 ),
a.  Turned aside; swerved; deviated; leant.

b.  Declined, was low ( sun ).

c.  Became dull, dim ( sight ).

زَيَّغَ
زَيَّغَ II ,
a.  Rectified, righted, redressed ( wrong ).

أَزْيَغَ
أَزْيَغَ IV ,
a.  Made to turn aside &c.

تَزَيَّغَ
تَزَيَّغَ V ,
a.  Adorned himself, decked himself out.

زَيْغ
زَيْغ 1 ,
a.  Doubt, hesitation, uncertainty.

b.  Injustice, wrong.

زَاْيِغ
زَاْيِغ 21 , ( pl. زَاغَة [ 1tA ] ),
a.  Deviating; inclining.

زَيَغَاْن
زَيَغَاْن 36 ,
a.  Deviation; inclination.

زَاغ
زَاغ P. , ( pl. زِيْغَان [ 34 ] ),
a.  Rook; crow.
