# جذر سدي (س-د-ي)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D9%8A

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Başıboş

- الحروف: س - د - ي
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٥

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [سُدًى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/siga/%D8%B3%D9%8F%D8%AF%D9%8B%D9%89.md) | فُعْلًا | Başıboş | ١ | ١ | [٧٥:٣٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/ayet/75:36.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٣ (الإجمالي: ٤)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [ترك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
2. [حسب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Hisbe okun nişangah kısmına denir
3. [أنس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سدي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [همل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md), [عبث](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md), [ترك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [حكم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dokuma tezgâhında boyuna uzatılan ve henüz atkı ile örülmemiş çözgü iplikleri, çobansız serbest salınan deve ve gece düşen çiğ |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ilahi teklif, gaye ve hesaptan bağımsız, kendi haline terkedilmiş bir varlık olmadığını bildiren bağlam |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık tezgâhına gerilen insanın amaçsız bırakılmayıp ahlaki ve hukuki yükümlülüklerle tamamlanması ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir başıboşluk veya tembellik sanıp yaratılışın teleolojik ve varoluşsal dokusundan koparmak |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سد | Bir şeyi uzatmak, kapamak, doğrultmak veya bir hat boyunca engellemek; bu çekirdek [سدد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) kökünde doğruluk ve tıkanma, [سدر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) kökünde saçın ve yaprakların serbestçe salınması anlamındadır | ي | Çekirdeğin işaret ettiği uzama ve hat oluşturma eylemine esneklik, boylu boyunca serilme ve bir yöneliş içinde tamamlanmayı bekleme anlamı kazandırmıştır |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir omurga veya hat boyunca uzanarak yapının ana desteğini oluşturma işlevi |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir açıklıktan geçerek belirli bir doğrultuda ilerleme ve açılma hareketi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönlendirici bir irade ile ileriye doğru uzatılma ve işlenmeye açık olma durumu |
| سدي | Destek hattından geçerek ileriye doğru uzanıp tamamlayıcı müdahaleyi bekleyen serbest doğrultu | Tezgâhta boyuna uzanan iplerin veya kendi haline salınmış nesnenin bir amaç ve örgüyle kuşatılmayı beklemesi |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dokuma tezgâhına boydan boya gerilen çözgü iplikleri; henüz atkısı atılmamış, enine bağlanmamış hatlar; ayrıca otlağa çobansız ve başıboş bırakılan deve sürüsü ile gece düşen çiğ |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahitlerinde kök, geceleyin yayılan çiğ ve boşluğa serilmiş nem bağlamında geçer: يَمْسُدها القَفْر وليلٌ سَدي |
| Erken Arapça kullanım | Dokumanın atkısı ile çözgüsü arasındaki ayrımda kullanılır; birine karşılıksız bağış ve iyilik ulaştırmak için iyiliği uzatmak anlamında إسداء المعروف kalıbı yaygındır |

المصدر: Kitābü'l-ʿAyn, Esâsü'l-Belâga, Lisânü'l-Arab.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça سدي kökü, kök yapısı itibarıyla zayıf üçüncü harfe sahip olup Sami dil ailesinde uzanma, yayılma, hat oluşturma ve serbest bırakılma semantik alanıyla ilişkilidir. İbranicede açık alan, işlenmemiş kır ve serbest arazi anlamına gelen *sādeh* (שָׂדֶה) kelimesi ile kavramsal bir kesişim taşır; zira her iki dilde de ortak arka plan, sınırlandırılmamış, kendi haline yayılmış açık zemin fikridir. Süryanice ve Aramicede ise dokuma düzeni, sıra veya doğrultu bildiren biçimlerle fonetik ve anlamsal yakınlık görülür. Arapçada kök, göçebe yaşamın iki temel unsuru üzerinden somutlaşmıştır: Çobansız otlayan devenin başıboş salınımı ve dokumacılıkta kumaşın boyuna gerilen ancak henüz atkı ipliğiyle kilitlenmemiş çözgü iplikleri. Bu ilksel anlam, Kur'an'ın nazil olduğu dönemde bir gayeye bağlanmadan serbest bırakılmış varlık durumunu ifade eden en yetkin somut tasvir olmuştur.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisânü'l-Arab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dokumadaki çözgü (es-sedâ) ve başıboş deve (ibilün südâ) | Boyuna uzatılıp henüz bağlanmamış ve sınırlandırılmamış olmayı gösteren somut göçebe ve zanaat dili | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *sādeh* (açık kır, sahipsiz alan) ve Aramice serbest sıra/hat kavramları | Sınırlanmamış, kendi haline bırakılmış ve açıkta uzanan alan veya nesne semantiği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

المصدر: Brown-Driver-Briggs, Lisânü'l-Arab, Tâcü'l-Arûs.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سدي | Anlamlı | Boyuna uzatmak, başıboş bırakmak, çözgü | Tezgâha çözgü germek, ihmal etmek, iyilik ulaştırmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سيد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AF.md) | Anlamlı | Topluluğu yönetmek, önderlik etmek | Toplumun düzenini kuran, onu başıboşluktan kurtaran reis | Kardeş kök; Kur'an'da geçer |
| [دسي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%8A.md) | Anlamlı | Gizlemek, sokmak, örtmek | Bir şeyi değersizleştirerek veya bozarak araya sokmak | Kardeş kök; Kur'an'da geçer |
| [ديس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B3.md) | Anlamlı | Çiğnemek, harman dövmek | Ekinin veya nesnenin üzerinden geçerek ezmek | Kardeş kök; Kur'an'da geçmez |
| يسد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [يدس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%AF%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سدي | Merkez | Çözgü halinde bırakılma, teklifsizlik | Dokuma tezgâhına gerilip enine bağlanmadan kendi haline bırakılan şey | Varoluşsal ve amaçsal başıboşluk |
| [همل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Sahipsizlik, gözetimsizlik | Çobanı veya koruyucusu olmaksızın kendi başına otlamaya bırakılan canlı | Bakımsız ve kontrolsüz bırakılma |
| [عبث](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md) | Komşu | Gayesizlik, anlamsız eylem | Hikmetten ve faydadan yoksun, oyuncak kabilinden iş yapma | Failin eylemindeki maksatsızlık |
| [ترك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Vazgeçme, geride bırakma | Daha önce elde veya koruma altında olan bir şeyi kasten bırakma | Bir bağı koparıp terk etme |
| [حكم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Zıt | Hikmet, sağlam bağ, muhkem kılma | Nesneyi fesattan alıkoyacak şekilde sımsıkı örme ve gayesine bağlama | Başıboşluğun zıddı olan mutlak nizam |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سدي | Başıboş bırakılma, çözgü hali | Hem zanaattaki boyuna gerilmiş çözgü ipini hem de gayesiz bırakılmayı içerir | Kesin |
| Latince | neglectus, inane | İhmal edilmiş, boşlukta bırakılmış | Çözgü metaforunu taşımaz; salt denetimsizliği ve amaçsızlığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | aimless, unguided, warp | Amaçsız, serbest salınmış, çözgü ipi | Dokuma terimi olarak teknik anlamı verir ancak Kur'ani ahlaki vurguyu tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Almanca | zwecklos, ungebunden, Kette | Gayesiz, bağlanmamış, çözgü | Çözgü ipliği anlamı ile sorumluluksuz bırakılma anlamı farklı sözcüklerle karşılanır | Güçlü |
| Fransızca | laissé à l'abandon, sans but, chaîne | Terkedilmiş, hedefsiz, dokuma çözgüsü | İnsanın ilahi nizamdan bağımsız bırakılmayacağı fikrini aktarmak için çoklu ifade gerekir | Güçlü |

المصدر: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سُدًى | Emirsiz, yasaksız, hesapsız ve dirilişsiz başıboşluk | İnsanın yaratılış gayesi, teklif altına alınışı ve ahirette hesaba çekileceği vurgusu (Kıyâme [75:36](https://lisan.digital/ar/ayet/75:36.md)) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teklif ve hikmet nazariyesi | Allah'ın insanı amaçsız yaratmasının muhal oluşu ve ba'sın zorunluluğu | İnsanın ilahi bir gayeye matuf olarak yaratılması ve abes fiilden tenzih |
| Fıkıh | Mükellefiyetin temeli | İnsanın mutlak ibâha ve başıboşluk halinde bulunmayıp şer'i hitaba muhatap olması | Hukuki ve ahlaki sorumluluk altına alınma zorunluluğu |
| Tefsir | Kıyâme [75:36](https://lisan.digital/ar/ayet/75:36.md) tefsiri | Ayetteki ifadenin emir ve nehiyden muaf bırakılmama ve hesaba çekilme olarak izahı | Klasik tefsirlerde lafzın ihmal ve çobansız deve imgesiyle şerh edilmesi |
| Hadis | Emanet ve mesuliyet bilinci | İnsanın yeryüzünde kendi arzusuna terk edilmiş bir varlık olmadığı ilkesi | Yaratılışın bir hesap ve gözetim çerçevesinde cereyan ettiği vurgusu |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve teklif | Teklif ve hesap zorunluluğu | Gayesizliği iptal etme | İnsan ilahi bir gaye ile var edilmiş olup emir ve yasaklardan muaf değildir | Kesin |
| İlmi | Teleoloji ve kozmoloji | Determinizm ve ereksellik | Rastlantısallığı dışlama | Evrende hiçbir süreç gayesiz ve sistemsiz bir boşlukta cereyan etmez | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve otorite | Anarşi karşıtlığı | Toplumsal bağı kurma | Bireylerin veya toplumun kuralsız ve denetimsiz başıboş bırakılamayacağı ilkesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Sorumlu tasarruf | Atıl bırakmayı engelleme | Kaynakların ve emeğin başıboş, hedefsiz ve verimsiz terk edilmemesi gereği | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır koşulları olmayan serbest sistem | Matematiksel veya fiziksel bir modelde denklemin çözümünü belirleyecek sınır şartlarının ve kısıtların bulunmaması hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve normsuzluk | Sosyolojide bireyin toplumsal ve ahlaki kuralların bağlayıcılığından koparak amaçsız kalması durumu | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca dünyevi bir avarelik, işsizlik veya can sıkıntısı olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın varoluşsal bir kumaş gibi tezgâha gerilip teklif, vahiy ve hesap atkılarıyla örülmeksizin gayesiz bırakılmayacağı gerçeği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yaratılışın teleolojik boyutunu unutarak insanın ahiret hesabından ve ahlaki mükellefiyetten muaf olduğunu varsayma yanılgısı |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunun temel taşı olan gayelilik ve hesap verme bilincini, Arap dilinin en somut zanaat ve çöl imgelerinden biriyle billurlaştırdığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış evrelerini, dirilişi, ilahi teklifi ve ahiret sorgusunu konu edinen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın evrende tesadüfen var olduğu, dilediği gibi yaşayıp hesapsızca yok olup gideceği şeklindeki deist ve materyalist yaklaşımları tashih eder. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Dokuma tezgâhında boyuna uzatılmış ancak henüz enine atkı ipliğiyle örülüp bağlanmamış çözgü telleri; açık arazide çobansız ve başıboş bırakılan deve.
- Soyut anlam: Bir amaca, ahlaki bir yüke, ilahi bir hitaba veya hesaba bağlanmadan kendi haline terk edilmiş olma durumu.
- Sistematik karşılık: Varlık alanına çıkarılan insanın ontolojik bir kurgu içinde mutlaka ilahi teklif ve sınır koşullarıyla tamamlanması gerektiği ilkesi.
- LaTeX modeli: $$H \implies \neg (C = \emptyset \land \Omega = 0)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $H$ varoluşsal düzlemde insanı, $C$ ilahi teklif ve ahlaki sınır koşullarını, $\Omega$ ise nihai gaye ve ahiret hesabını temsil eder. Model, insanın varoluşunun ($H$), sınır koşullarının yokluğu ($C = \emptyset$) ve nihai gayenin sıfırlanması ($\Omega = 0$) durumunun mantıksal olarak değillenmesini ($\neg$) ifade eder; yani insan asla başıboş ve gayesiz bırakılamaz.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [القيامة ٧٥:٣٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/ayet/75:36.md) — سُدًى

أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى

## المعاجم (٥)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب السين والدال و و ا ي ء معهما
س د و، س و د، د س و، د و س، و س د، و د س، س ي د، س د ي، س أ د، أ س د مستعملات
سدو:

السَّدْوُ: مدُّ اليَد نحوَ الشّيء كما تَسْدُو الإبلُ في سَيرها بأيدها، وكما يَسدُو الصِّبيانُ إذا لعبوا بالجَوْز فرَمَوْا بها في الحُفْرة، والزَّدْ ولغةٌ في السَّدْو، صِبيانيّة، مثل أزْد للأسد وفلانٌ يَسدُ وسَدْوَ وكذا، أي يَنحُو نَحوه.
سود:
السَّوْدُ: سَفْحٌ مُسْتَوٍ بالأرض، كثير الحجارة، خشنها، والغالبُ عليها لَوْنُ السّواد. القِطْعة منها: سَوْدةٌ، وقلمّا يكونُ إلاّ عند جَبَلٍ فيه مَعدِنٌ، والجميعُ: الأَسْواد.
والسَّواد: نقيضُ البياض. والسّواد: لَطخُ الشَّفَتَيْن من أَكْل شيء، وما يُصيب الثَّوب من زرعٍ مأروق، ونحوه والسَّواد: الشَّخص.
والسِّواد: إدناه السَّواد من السَّواد، أي سَواد الإنسان يعني: شخصه، قال:
فأَدْنِ إذَنْ سوادَك من سَوادي
وسُئِلت ابنةُ الخس من أين يكون لك الولد، فقالت: قُرْبُ الوِساد وطول السِّواد.
والسِّواد: السِّرار. ساوَدْتُه مُساوَدةً وسِواداً، أي: سارَرْته.
والسُّودَدُ: معروف. والمُسَوَّد: الذّي سوّده قَوْمُه عليهم، والمَسُود: الذّي ساده غيرُه، والسُّؤْدُدُ، لغة طيّئ.
وأَسْوَدَ فلان: وُلِدَ له ولدٌ أَسود وفُلانٌ أَسْوَدُ منفلان في السُّودَد.
وسَوَّدتُ الشّيء: غيّرْت بياضَه سواداً، وسُدتُه لغة، وسَوِدته، قال:
سَوِدْتُ فلم أملِكْ سَوادي وتَحْتَـه		قميصٌ من القُوهيِّ بيضٌ بَنائِقُهْ
والسُّوادانّية: طائرٌ يأكُل العِنَبَ والتّمر، ويُسَمَّى: سُواديّة والسّودان: جَمعُ الأسود.
والأَسودانِ: التَّمْرُ واللَّبَنُ. ويُقالُ: التَّمرُ والماءُ وأَسْوَدة: بئر بجنب جبل أسود.
والأساوِدُ: حيّاتٌ سُودٌ، واحدها: أَسْوَد، ويقال: أسود سالخٌ.
والسُّوَيْداء: حبّةُ الشُّونيز وسواد القلب وسواديّه وأسوده وسَوْ داؤه: حبّته.
يقال: رميته فأصبتُ سواد قلبه، فإذا صغّروه ردّوه إلى سٌويداء، ولا يقولون: سٌوَيْد قَلبِه، كما يقولون: حلَّق الطائر في كَبِد السّماء وكُبَيداء السّماء ولا يقولون: في كُبَيد السّماء.
والسّوادُ: ما حَوالَي الكوفةِ من القُرَى والرَّساتيق وقد يقال: كُورةُ كذا كذا، وسوادُها ولما حَوالَيْ مدينتها وقَصَبتها وفُسطاطها من رَساتيقها وقُراها.
والسَّوادُ: جماعة من النّاس تراهم، ويقال: كثّرتُ القومَ بسوادي ونحوه.
دسو:
دسا يَدْسُو دُسُوّاً، ودَسْوَةً، وهو نقيض زكا يزكو زَكاءً وزكاةً، وهو داسٍ لا زاكٍ. ودَسَّى نفسَهُ ودَسَى يَدْسَى لُغَةٌ. ويَدْسُو أَصْوَبُ. ودَسا كقولك: غَوَى.
دوس:
الدَّوْس: قبيلة، وأبو هريرة منهم.
والدَّوْسُ: الدِّياس، والبقر التي تَدُوس الكُدْس هي: الدَّوائس. يقال: أَلقَوا الدّوائس في بَيدَرهم والمِدْوَس: الذّي يُداسُ به الكُدْس يُجَرُّ عليه جَرّاً. والجميع: مَداوِس.
والمِدْوَسُ: خَشَبةٌ يُشَدُّ عليها مِسَنٌّ يَدوسُ بها الصَّيْقلُ السَّيْفَ حتّى يَجْلُوَهُ، وجمعه: مداوس، قال:
وأبيضَ كالصَّقيع ثَوَى عليه		قُيُون بالمَداوِسِ نِصْفَ شَهرِ
والدِّوْسُ: شِدّة الوَطْ ِبالأقدام حتّى يتفتَّت ما وُطِئَ بالأَقْدام والقَوائم كما يتفتَّتُ قَصَبُ السّنابل، فيصيرُ تِبْناً ومن هذا يقال: طريقٌ مَدُوسٌ. والخَيْلُ تدوس القَتْلَى بالحوافر.
والمَداسُ: المكانُ الذي يُداسُ فيه الطَّعام، والجميع: مَداوِس.
وسد:
وَسَّدَ فلانٌ فلاناً، وتَوَسّد، أي: وضع رأسه على وِسادة، والإسادةُ لُغةٌ وهو اسم وقع على وسائد، وهي لغة بني تميم، وكذلك لغتعهم في كلّ واوٍ مكسورة في الأدوات على فِعالٍ وفِعالة، والجميعُ: وسائد أمّا الوِسادُ بغير الهاء فكلّ شيءٍ يُوضَعُ تحتَ الرّأس، وإنْ كان من التُّراب أو الحِجارة، وجمع الوِساد: وُسُدٌ.
ودس:
الوادِس من النَّبات: ما غَطَّى وَجْهَ الأَرْض، ولمّا يتشعّب شُعَبُه بَعْدُ، إلاّ أنّه كثيرٌ مُلْتَفٌّ وأَوْدَسَتِ الأرض ووَدَّسَتْ والتَّوْديس: رعي الوادِس من النّبات.
ويُقال: ما أَدري أين وَدَس فلان، أي: أين ذهب.
سيد:
السِّيدُ: الذِّئب، وربّما سُمِّيَ يه الأسد، قال:
كالسِّيد ذي اللِّبْدةِ المستأسد الضّاري
والسِّيدانةُ: الذِّئبة، وامرأة سِيدانةٌ: جزيئة.
سدي:

سَدِيتْ ليلتُنا، أي: كَثُر نَداها، قال:
يَمْسُدها القَفْر وليلٌ سَدي
والسَّدَي: النَّدَى القائم، وقلّما يُقال: يومٌ سَدٍ، إنّما يُوصَفُ به اللَّيْل.
والسّدي والسّداء: المعروف، يُمَدُّ ويُقصر، يقال: اسدى فلانٌ إلى فُلانٍ مَعروفاً. وسَدَّى عليه يُسَدّس، قال:
وما رأينا أَحَداً من أَحْد
سدّى من المعروف ما تُسَدّي
والسَّدى: خلاف اللُّحمة، الواحدة بالهاء.
وإذا نَسَجَ الإنسان كلاما أو أمراً بينَ قوم قيل: سَدَّى بينَهم. والحائك يُسَدِّي الثّوب، ويَتَسدّاه لنفسِهِ، وأمّا التَّسْديةُ فله ولغيره، وكذلك ما أشبه هذا، وقوله جلّ وعزّ: "أَيَحْسَبُ الإنسان أن يُترَكَ سُدى"، أي: هملا، وأسديت الأمرَ إسداء، أي: أهملته وقيل: السَّدى: البَلَح الأخضر بشمارخه، قال:
فَعْمٌ مْخَلخَلُها وعثٌ مؤزّرُهـا		عَذْبٌ مُقَبَّلُها طَعْمُ السَّدى فوها
الواحدةُ: سَداةٌ.
والمُسدّي: الدّيك، قال:
غناء المسدّي بأبشارها
يعني: يبشّر بالصّبح.
سأد:
السَّأَدُ: دأب السّير في اللّيل أسأد ليله، أي. أدأب السّير فيه، قال لبيد: يُسئِدُ السَّيْر عليها راكبٌ رابط الجأشِ على كلّ وَجَلْ
أسد:
الأَسَدُ: معروف، وجمعُه: أُسْدٌ وأساودُ، والمأسدة له معنيان، يقال لموضع الأسد: مَأْسَدة، ويُقالُ للأَسَدِ: مَأْسَدة، كما يُقال: مَسْيَفة للسُّيُوف، ومَجنّة للجِنّ، ومَضَبَّة للضِّباب، ويُقالُ: أسَدْتُ بين الكلاب والقوم، أي: هارشتَ وأَغْريت والمُؤْسِدُ: الكلاّب الذي يُوسِدُ كلبه للصَّيْد، يدعوه ويُغريه.
واستأسد فلانٌ: صار في جُرْأته كالأسد، قال أبو النَّجم:
مستأسد ذبّانه في غَيْطَلِ
يقول للرائد: أَعشَبْتَ انْزِلِ
واستأسد النّباتُ: طال، وذهب كلّ مَذْهب.

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

س د ي
جمل سدّي وإبل سدًى‏:‏ مهملة وقوم سدًى وأرض سدًى‏:‏ لا تعمر‏.‏
ووقـع النـدى والسـدى وهو ما يقع بالليل‏.‏
وهذا الثوب سداه حرير وأسديته وأسدى الحائك الثوب وسداه‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ قـد أسديـت فألحـم وأسرجت فألجم وأسدى إليه معروفاً‏.‏
وسدى منطقاً وإنـا لمحقوقون أن لا تردنا أقاويل ما سدوا علينا ولصقوا ويقال‏:‏ أمر مبرم مسدى ملحم‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ رام بهـا أمراً مسدًى ملحماً وأسدى بين القوم‏:‏ أصلح وما أنت بلحمة ولا سداة‏:‏ لا تضر ولا تنفع‏.‏
والريح تسدي المعالم وتنيرها‏.‏
قال عمر بن أبي ربيعة‏:‏ لمـن الديـار كأنـه سطـور تسدي معالمها الصبا وتنير وتسدّاه‏:‏ علاه وأخذه من فوقه كما يفعل سدى الليل‏.‏
قال‏:‏ وما أبو ضمرة بالرث ألوان يـوم تسـدّى الحكـم بـن مروان وذلك أنه أخذ بناصيته وهو على فرس‏.‏

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* س د ي * * السَّدَى * بفتح السين ضد اللحمة و * السَّدَاةُ * مثله تقول منه * اسْدَى * الثوب و * السُّدَى * بالضم المهمل يقال إبل سدى أي مهملة وبعضهم يقول * سَدًى * بالفتح و * أسْدَاها * أهملها و * السَّادِي * السادس بإبدال السين ياء

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

: ( ى هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ يو ، فإنَّ الحَرْفَ واوِيُّ يائِيُّ كما سَتراهُ ، ولذا فرَّقَه ابنُ سِيدَه في مَوْضِعَيْن فمن الياء :
( *!السَّدَى من الثَّوبِ ) : لُحْمَتُه ؛ وقيلَ : أَسْفَلُه ، وقيلَ : هو ( ما مُدَّ منه ) طُولاً في النَّسْجِ .
وفي الصِّحاحِ : هو خِلافُ اللُّحْمَةِ ؛ ( *!كالأُسْدِيِّ ، كتُرْكِيَ ) ؛ قالَ الحُطَيْئة يَذْكُر طريقاً :
مستهلك الورد كالأُسْدِيِّ قد جُعِلَتْ
أَيْدِي المَطِيِّ به عادِيَةً ركبا ( ويُفْتَحُ .
( *!والسَّداةِ ) : وهو واحِدُ *!السَّدَى وهو أَخَصُّ منه ، وهُما *!سَدَيانِ ، والجَمْعُ *!أَسْدِيةٌ ، كما في

الصِّحاحِ .
وفي المِصْباح : *!أَسْداءٌ .
( وقد *!أَسْدَى الثَّوبَ ) وأَسْتاهُ ( وسَدَّاهُ ) *!تَسْديةً ، ( *!وتسَدَّاهُ ) : أَقامَ *!سدَاهُ ، قالَ رُؤْبَة :
كفَلْكَةِ الطَّاوِي أَدرّ الشَّهْرَقا
أَرْسل غَزْلاً *!وتَسَدَّى خَشْتَقا وقيلَ : *!سَدَّاهُ لغيرِهِ ، *!وتَسَدَّاهُ لنَفْسِه .
( و ) *!السَّدَى : ( نَدَى اللَّيلِ ) ، وهي حياةُ الزَّرْعِ ؛ قالَ الكُمَيْت وجَعَلَه مثلاً للجود :
فأَنت النَّدَى فيمَا يَنُوبُك *!والسَّدَى
إذا الخَوْدُ عَدَّتْ عُقْبَةَ القِدْرِ مالَهَاوالجَمْعُ *!أسْداءٌ ، قالَ غَيْلانُ الرَّبَعيُّ :
كأَنَّها لمَّا رَآها الرّآء
عُقبانُ دُجْنٍ في نَدَى *!وأَسْداء ( و ) *!السَّدَى : ( البَلَحُ الأخْضَرُ ) بشمارِيخِه ، يُقْصَرُ ( ويُمَدُّ ) ، يمانيةٌ ، واحِدَتُه *!سَداةٌ *!وسَداءَةٌ .
القَصْرُ عن أَبي عَمْروٍ .
وَرواهُ شَمِرٌ بالمَدِّ والقَصْر ، وقالَ : بلُغَةِ أهْلِ المدينَةِ .
( و ) *!السَّدَى : ( الشَّهْدُ ) *!يُسَدِّيه النَّحْلُ ، وهو مجازٌ .
( و ) السَّدَى : ( المَعْروفُ ) ، وهو مجازٌ أَيْضاً .
( و ) السَّدى : ( المُهْملَةُ مِن الإِبِلِ ، والضَّمُّ أَكْثَرُ ، كِلاهُما للواحِدِ والجَمْعِ ) . يقالُ : ناقَةٌ *!سُدىً ، وإبِلٌ سُدىً ، أَي مُهْملَةٌ ؛ ( *!كالسَّادِي .
( *!وأَسْدَاه : أَهْمَلَهُ ) .
في الصِّحاحِ : *!السُّدى ، بالضمِّ : المُهْمَلُ . يقالُ : إبِلٌ *!سُدىً ، أَي مُهْمَلَةٌ ، وبعضُهم يقولُ :

*!سَدىً بالفتْحِ .
*!وأَسْدَيْتُها : أَهْمَلْتُها .
وفي التهْذِيبِ : قالَ أَبو زَيْدٍ : *!أَسْدَيْتُ إِبِلي *!إسْداءً إذا أَهْمَلْتُها ، والاسمُ *!السُّدى .
وفي المُحْكَم : *!السُّدى *!والسَّدى : المُهْمَلُ ، الواحِدُ والجَمْعُ فيه سواءٌ .
وقْولُه تعالى : ﴿أَيَحْسَبُ الإِنْسانُ أَن يُتْركَ *!سُدىً﴾ ، أَي مُهْملاً غَيْر مَأْمورٍ ولا مَنْهيّ ، وقد *!أَسْداهُ ؛ وقولُ ساعِدَةَ الهُذَلي :
*!سادٍ تَجَرَّمَ في البَضِيعِ ثمانِياً
يُلْوى بعَيْقاتِ البحارِ ويُجْنَبُ *!السادِي من *!السّدَى أَي مُهْملٌ لا يُرَدُّ عن شُرْبٍ .
( و ) *!أَسْدَى ( بَيْنهما : أَصْلَحَ ) ؛ عن أَبي عَمْروٍ نقلَهُ الأزهريُّ .
( و ) أَسْدى ( إليه : أَحْسَنَ *!كسَدَّى ) *!يُسَدِّي ( *!تَسْدِيَةً ) ؛ نقلَهُ الأزْهريُّ .
وفي المُحْكَم : *!أَسْدَى إليه *!سَدىً *!وسَدَّاهُ عليه .
وفي المِصْباحِ : *!أَسْدَى إليه مَعْروفاً : اتَّخَذَه عنْدَه .
وذَكَرَ ابنُ سِيدَه بَعْدَ أَنْ ساقَ ما ذَكَرَه المصنِّف ما نَصّه : وإنَّما قَضَيْت على هذا كُلِّه بالياءِ لأنَّها لامٌ ، ومَرَّ أَنَّ اللامَ ياءٌ أَكْثَر منها واواً ، انتَهَى .

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

سَدِيَ
سَدِيَ A ( n. ac. سَدًي [ 4 ] ),
a.  Was tender ( date ).

سَدَّيَ
سَدَّيَ II ,
a.  see IV (a) , ( b ).

أَسْدَيَ
أَسْدَيَ IV ,
a.  Arranged, wove the warp of.

b.  [ Ila ], Did good to. II ( c ), Moistened ( ground ).

d.  Neglected, left alone.

e.  Attained to, obtained; effected.

سَدًى
سَدًى [ 4 ] , ( pl. أَسْدِيَة [ 15t ] ),
a.  Warp; woof.

b.  Benefit, favour.

c.  Dew.

d.  Honeycomb.

e.  Green date.

سَدَاة
سَدَاة [ 4tA ],
a.  see 4 (a) .

سُدًى
سُدًى
a.  In vain.

سَذَاب
سَذَاب
a.  Rue ( herb ).

سَذَاجَة
سَذَاجَة
a.  [ coll. ], Simplicity; good naturedness.
