# جذر ضدد (ض-د-د)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AF%D8%AF

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Zıt

- الحروف: ض - د - د
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٧

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضِدًّا](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/siga/%D8%B6%D9%90%D8%AF%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فِعْلًا | Zıt | ١ | ١ | [١٩:٨٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/ayet/19:82.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٣ (الإجمالي: ٥)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [عبد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Ana kapının önündeki bekçidir
2. [كفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Hufre, çukur demektir
3. [كون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Kevn, tepe demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضدد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md), [ندد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md), [عدو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [وفق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%81%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Karşı karşıya gelip birbirini hükümsüz kılma ve yerinden söküp atma |
| Çekirdek Özet 2 | Güç ve koruma umulan sahte dayanakların hakikatte aleyhe dönüp hasım kesilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir arada bulunması mantıksal ve ontolojik olarak imkânsız olan karşıtlık |
| Kritik Hata Riski | Kökü pasif bir ayrışma sanıp arkasındaki aktif husumet ve çürütme iradesini gözden kaçırmak |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضد | Karşı durma, baskılama, sınırda direnç gösterme ve doldurarak engelleme | د | Kökün katlanmasıyla karşıt güç, hasımlık ve birbirini yok etme yönündeki direnç sürekli ve pekişmiş bir eyleme dönüşmüştür. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge) | Bir gücü kıskaca alma, sıkıştırarak baskı altına alma ve karşı tarafı hareketsiz bırakma yönündeki sert müdahaleyi ifade eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket, sınır | Karşılaşılan sınır çizgisini, bir tarafın diğerine geçişini durduran eşiği ve varlık düzlemindeki engeli simgeler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket, sınır | İkinci sınır unsuru olarak karşıdan gelen mukavemeti, kapanmayı ve geçişe izin vermeyen karşılıklı seddi pekiştirir. |
| ضدد | İki sınırın veya kapının birbirine çarparak kapanması gibi, iki varlığın birbirini içeri almayıp dışarıda bırakmak ve yok etmek üzere kenetlenerek direnç üretmesi hareketidir. |  |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin tam karşısına dikilip ona galebe çalmak suretiyle onu yerinden kovması; biri gelince diğerinin bütünüyle yok olması hali (gece ile gündüz veya ölüm ile yaşam arasındaki ilişki gibi). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | İki düşman tarafın bir kimseye karşı tek bir cephede birleşmesi durumunda القوم على ضد واحد ifadesiyle ortak husumet bağı olarak kullanılmıştır; ayrıca bir kabın tamamen doldurulması manasında الضَّدُّ: المَلْء kaydı mevcuttur. |

المصدر: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, es-Sıhâh.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dilleri ailesinde ضدد kökü, özellikle Merkezi ve Güney Sami dillerinde karşıtlık, mukavemet, hasımlık ve birbirini hükümsüz kılan antitez bağlamında belirginleşen bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) doğrudan aynı fonetik dizilimle geniş bir kök ailesi oluşturmak yerine, karşıtlık ve düşmanlık anlamları çoğunlukla daralma, sıkıştırma ve düşmanlık bildiren köklerle karşılanmıştır. Klasik Arapçada ise kök, iki unsurun birbirini dışlaması, bir araya gelmelerinin mantıken ve fiilen imkânsız oluşu (münâfât) ve bir güç dengesinde birinin diğerini ezerek yok etmesi dinamiği üzerine odaklanmıştır. Bu bakımdan kök, salt bir zihinsel ayrım değil, varoluşsal bir çatışma ve iptal etme matrisine dayanır.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Lisānü’l-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضدد kökünden türeyen kelimeler | Birbirine zıt olma, hasım kesilme, galebe çalma ve bir şeyin aleyhine dönen güç anlamlarında yoğunlaşmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Merkezi Sami karşıtlık formları | Baskılama, cephe alma ve birbirini dışlama semantik matrisinde ortak semantik izler taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik karşıtlık çekirdekleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

المصدر: Lisānü’l-ʿArab, Lane's Lexicon.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضدد | Anlamlı | Karşıtlık, husumet ve yok edici direnç | Birbirini dışlayan ve biri geldiğinde diğeri yok olan iki gücün karşılaşmasıdır. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| دضد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| ددض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضدد | Merkez | Karşıtlık ve husumet | Biri var olduğunda diğerini bütünüyle ortadan kaldıran ve uzlaşması imkânsız olan karşıt güçtür. | Karşı tarafı yok etme ve aleyhine dönme gayesi taşır. |
| [خلف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) | Komşu | Aykırılık ve muhalefet | Bir şeyin ardından gelme veya ters yönde hareket etme durumudur; doğrudan varlığı yok etmeyi gerektirmez. | İstikamet veya görüş ayrılığına odaklanır. |
| [ندد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Eşitlik iddialı karşıtlık | Bir güce denk olduğu iddia edilen, onun yerine konmaya çalışılan rakip ve emsaldir. | Birbirini dışlamaktan ziyade yerini alma ve ortaklık iddiası taşır. |
| [عدو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) | Komşu | Haddi aşma ve düşmanlık | Sınırı çiğneyerek karşı tarafa zarar verme kastıyla yürütülen fiilî düşmanlıktır. | Saldırganlık ve sınır ihlali boyutu baskındır. |
| [وفق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%81%D9%82.md) | Zıt | Uyuşma ve denk gelme | İki veya daha fazla unsurun çatışmadan, birbirini destekleyecek ve tamamlayacak şekilde örtüşmesidir. | Varlıkların birbiriyle uyum içinde bir arada bulunmasını ifade eder. |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضدد | Karşıt, hasım, iptal eden | Birbirini hükümsüz kılan ve varlığı diğerinin yokluğunu gerektiren güçtür. | Kesin |
| Latince | contrarius, adversarius | Karşıt, hasım | contrarius mantıksal zıtlığı ve karşıt kutbu verirken, adversarius fiilî hasımlığı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | opposite, adversary, counter-agent | Zıt, hasım, karşıt güç | opposite mantıksal karşıtlığı; adversary ve counter-agent ise aleyhe dönüp çatışan gücü yansıtır. | Güçlü |
| Almanca | Gegenteil, Widersacher | Karşıt, muhalif güç | Gegenteil soyut zıtlığı karşılarken, Widersacher arkadaki şahsi husumet ve direnci içerir. | Güçlü |
| Fransızca | contraire, adversaire | Karşıt, aleyhte duran hasım | contraire kavramsal zıtlığı, adversaire ise aktif düşmanlık ve aleyhte konumlanmayı belirtir. | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضِدًّا | Aleyhte hasım, karşıt şahit ve inkârcı unsur | İnsanın Allah'tan başka edindiği ilahların ve dayanakların, kıyamet gününde umulanın tam tersine dönerek ona düşman ve aleyhinde şahit kesilmesi bağlamıdır (Meryem [19:82](https://lisan.digital/ar/ayet/19:82.md)). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfatlar ve tevhid teorisi | İki zıddın aynı anda ve aynı mahalde bir arada bulunmasının imkânsızlığı (ictimâu'z-zıddeyn) ve Allah'ın zatında hiçbir zıddın (şerik veya muhalif denk) bulunamayacağı ilkesi. | Mantıksal ve ontolojik imkânsızlık olarak birbirini nakzeden zıtlık. |
| Fıkıh | Hüküm teorisi ve lafız yorumu | Bir şeyin emredilmesinin, onun zıddını nehyetmeyi kapsayıp kapsamadığı (el-emru bi'ş-şey' nehyun an zıddihî) tartışması. | Bir hükmün varlığının, karşıt hükmü hükümsüz kılması. |
| Tefsir | Tevhid ve şefaat eleştirisi | Müşriklerin güç, izzet ve şefaat umarak edindikleri sahte tanrıların kıyamette onlara destek olmak yerine bizzat aleyhlerine hasım kesilip ibadetlerini inkâr etmesi. | Güvencenin aleyhte azaba ve hasımlığa dönüşmesi. |
| Hadis | Birlik ve fırkalaşma bağlamı | Müminlerin tefrikaya düşüp birbirine karşı hasım cepheler kurmaması, hakka karşı zıtlaşma ve inatlaşmadan sakınılması. | Ortak zemini parçalayan karşılıklı düşmanlık ve inat. |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk analizi | Sahte sığınakların iflası | Yanılsamayı çürütme | Allah'tan başka sığınılan otoritelerin, sahibine izzet değil mutlak zillet ve husumet üretmesi. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve epistemoloji | Antitez ve çelişmezlik | Yanlışı ayıklama | İki zıt önermenin aynı anda doğru olamayacağı gerçeğiyle hakikatin zıddını tasfiye etmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve güç dengesi | Karşıt cephe ve hasımlık | İktidarı sınırlama | Haksız güç devşirmek üzere kurulan gayrimeşru ittifakların zamanla bizzat kurucusunu tasfiye eden bir karşı güce dönüşmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Değer ve piyasa dengesi | Değeri sıfırlayan karşıt risk | Aldanmayı engelleme | Güvence sanılarak yapılan spekülatif yatırımların kriz anında bizzat yatırımcının aleyhine borç ve batık üretmesi. | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Zıt yönlü vektörler ve nötrleme ($A + (-A) = 0$) | Aynı büyüklükte fakat zıt yönde etkiyen iki kuvvetin birbirini sıfırlaması veya pozitif ve negatif değerlerin birbirini hükümsüz kılması gibi, iki zıt unsurun birleştiğinde birbirini iptal etmesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Diyalektik antitez ve geri tepme etkisi (backfire effect) | Bir sistemin kendi bekasını korumak için ürettiği sahte savunma mekanizmalarının, sistemin çözülüşünü hızlandıran bir karşıt güce ve tehdide dönüşmesi dinamiğidir. | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca sözlüklerdeki siyah-beyaz gibi soyut bir karşıtlık veya zararsız bir fikir ayrılığı derecesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir şeyin sadece karşıtı olmakla kalmayıp, umulan faydanın bütünüyle tersine dönerek kişiye hasım, düşman ve yıkım vesilesi haline gelmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Meryem [19:82](https://lisan.digital/ar/ayet/19:82.md) ayetindeki derin hicvi ve ontolojik kırılmayı göremeyip, putların yalnızca pasif bir şekilde inkâr edeceğini sanmak; sahte güven kaynaklarının bizzat felaketin kaynağına dönüşeceği gerçeğini ıskalamak. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın sahte ilahlık, şefaat ve güç iddialarını nasıl çökerttiğini gösterir; insanın Allah dışında güç umduğu her nesnenin en kritik anda sahibinin aleyhine bir hasma dönüşeceğini tek bir kelimeyle açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şirk, sahte sığınaklar, kıyametteki yüzleşmeler, şefaat iddialarının boşa çıkışı ve inkârcıların dayanaklarının iflasını anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şirkin sadece soyut bir inanç hatası olduğu zannını yıkar; insanın yanlış yere bağladığı sadakatin bizzat kendi aleyhine işleyen bir tuzağa ve düşmana dönüşeceğini gösterir. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Bir şeyin karşısına dikilip onu bastıran, yerinden eden ve onun varlığıyla asla bağdaşmayan karşıt direnç gücü.
- Soyut anlam: Bir varlığın veya iddianın hakikat düzleminde kendi antiteziyle karşılaşarak hükümsüz kalması ve sığınılan dayanağın hasım kesilmesi.
- Sistematik karşılık: İnsanın gayrimeşru güç arayışıyla inşa ettiği sahte sığınakların diyalektik bir tersine dönüşle bizzat sahibini yıkan bir karşı güce evrilmesi.
- LaTeX modeli: $$S(A) \xrightarrow{\quad} -A \implies A + (-A) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ simgesi insanın güç, izzet veya koruma umarak inşa ettiği dayanağı temsil eder. $S$ işlevi bu sahte dayanağın hakikat anındaki dönüşüm sürecini gösterir. Sürecin sonunda ortaya çıkan $-A$ unsuru, başlangıçtaki beklentinin tam karşıtı olan hasmı simgeler. İki unsurun bir araya gelmesi ($A + (-A)$), karşılıklı iptal ve hükümsüzlük sonucunu ($\emptyset$) doğurur; bu da umulan izzetin mutlak zillete ve aleyhte şahitliğe dönüşmesini modeller.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [مريم ١٩:٨٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/ayet/19:82.md) — ضِدًّا

كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا

## المعاجم (٧)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الضاد مع الدال
ض د يستعمل فقط
ضد:
الضِّدُّ كلّ شيءٍ ضادَّ شيئاً ليغلبَه، والسَّواد ضدُّ البياض والموتُ ضِدُّ الحياة، تقول: هذا ضِدُّه وضَديدُه، والليّل ضِمدُّ النهار، اذا جاءَ هذا ذَهَبَ ذاكَ، ويجمع على الأضداد. قال اللهُ عَزّ وجلَّ: "ويكونون عليهم ضِدّا.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

الضِدُّ: واحد الأضْدادِ، والضَديدُ مثله. وقد يكون الضِدُّ جماعةً. قال تعالى: "ويَكونونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا" وقد ضادَّه القوم، وهما مُتَضادَّانِ. ويقال: لا ضِدَّ له ولا ضَديدَ له، أي لا نظير له ولا كُفءَ له. والضَدُّ بالفتح: المَلْءُ. يقال: ضَدَّ القِربةَ يَضُدُّها، أي ملأها. وأضدَّ الرجلُ: غَضِبَ.

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

الليث: الضِّدُّ كُلُّ شيءٍ ضادَّ شيئاً ليغلبه، والسّوادُ ضِدّ البياض، والموتُ ضِدُّ الحياة، والليل ضِدُّ النهار إِذا جاء هذا ذهب ذلك. ابن سيده: ضدُّ الشيءِ وضدَيدُه وضَديدَتُه خلافُه؛ الأَخيرة عن ثعلب؛ وضِدُّه أَيضاً مِثْلُه؛ عنه وحْدَه، والجمع أَضداد. ولقد ضادَّه وهما متضادّانِ، وقد يكون الضِّدُّ جماعةً، والقوم على ضِدٍّ واحِدٍ إِذا اجتمعوا عليه في الخصومة. وفي التنزيل: ويكونون عليهم ضدّاً؛ قال الفراء: يكونون عليهم عَوْناً؛ قال أَبو منصور: يعني الأَنامَ التي عَبَدَها الكُفَّار تكون أَعْواناً على عابِديها يوم القيامة. وروي عن عِكْرمة: يكونون عليهم أَعداء، وقال الأَخفش في قوله، عز وجل: ويكون عليهم ضدّاً؛ قال: الضِّدّ يكون واحداً وجماعة مثل الرَّصَدِ والأَرْصاد، والرَّصَدُ يكون للجماعة؛ وقال الفراء: معناه في التفسير ويكونون عليهم عَوْناً فلذلك وَحَّدَ. قال ابن السكيت: حكى لنا أَبو عمرو الضد مِثْلُ الشيءِ، والضّدُّ خلافه. والضَّدُّ المملوءُ، قال الجوهري: الضَّدُّ، بالفتح، المَلْء؛ عن أَبي عمرو. يقال: ضَدَّ القِرْبَةَ يَضُدُّها أَي مَلأَها. وأَضَدَّ الرجلُ: غَضِبَ. أَبو زيد: ضَدَدْتُ فلاناً ضَدّاً أَي غَلَبْتُه وخَصَمْتُه. ويقال: لَقِيَ القومُ أَضْدادَهُم وأَنْدادَهُم أَي أَقْرانَهُم. أَبو الهيثم: يقال ضادَّني فلان إِذا خالفك، فأَرَدْتَ طولاً وأَراد قِصَراً، وأَردْتَ ظُلْمة وأَراد نوراً، فهو ضِدُّك وضَديدُك، وقد يقال إِذا خالفك فأَردت وجهاً تذهب فيه ونازعك في ضده. وفلان نِدِّي ونَديدي: للذي يريد خلافَ الوجْه الذي تُريده، وهو مُسْتَقِلٌّ من ذلك بمثل ما تَسْتَقِلُّ به. الأَخفش: النِّدُّ الضد والشِّبْهُ؛ ويجعلون له أَنْداداً أَي أَضداداً وأَشْباهاً. ابن الأَعرابي: نِدُّ الشيء مِثْلُه وضِدُّه خِلافُه. ويقال: لا ضدّ له ولا ضديد له أَي لا نظير له ولا كُفْءَ له. قال أَبو تراب: سمعت زائدة يقول: صَدَّه عن الأَمْر وضَدَّه أَي صَرَفَه عنه برفق. أَبو عمرو: الضُّدَدُ الذين يَمْلؤُون للناس الآنِيةَ إِذا طَلَبُوا الماء، واحِدُهم ضادٌّ؛ ويقال: ضادِدٌ وضَدَد. وبنو ضِدٍّ: بطن؛ قال ابن دريد: هم قبيلة من عاد؛ وأَنشد:
وذُو النُّونَيْنِ من عَهْدِ ابْنِ ضِدٍّ،
تَخَيَّرَه الفَتى مِنْ قَوْمِ عادِ
يعني سيفاً.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ض د د * * الضِّدُّ * و * الضَّدِيدُ * واحد * الأضْدادِ * وقد يكون * الضِّدُّ * جماعة قال الله تعالى ﴿ويكونون عليهم ضداً﴾ وقد * ضَادَّهُ مُضَادَّةً * وهما * مُتَضَادَّانِ * ويقال لا * ضِدَّ * له ولا * ضَدِيدَ * له أي لا نظير له ولا كفء له

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

الضد، بالكسر: كل شيء ضاد شيئا ليغلبه. والسواد ضد البياض، والموت ضد الحياة، قاله الليث. والضد، عن ثعلب وحده، والضديد: المثل وجمعه: أضداد. ويقال: لا ضد له ولا ضديد له، أي لا نظير له ولا كفء له. ويقال: لقي القوم أضدادهم وأندادهم، أي أقرانهم. وقال الاخفش: الند: الضد والشبه  وتجعلون له أندادا  أي أضدادا وأشباها. والضد والضديد والضديدة، الأخيرة عن ثعلب: المخالف، ضد قال ابن السكيت: حكاه لنا أبو عمرو: الضد: مثل الشيء، والضد: خلافه. ومثله في المحكم، والمصباح. وقد يكون الضد جمعا وفي بعض النسخ: ويكون للجمع جمعا. وعبارة اللسان: وقد يكون جماعة، والقوم على ضد واحد، إذا اجتمعوا عليه في الخصومة، ومنه قوله تعالى  ويكونون عليهم ضدا  قال الفراء: يكونون عليهم عونا، قال أبو منصور: يعني الأصنام التي عبدها الكفار، تكون أعوانا على عابديها يوم القيامة. وروي عن عكرمة: يكونون عليهم أعداء. وقال الأخفش: الضد يكون واحدا وجماعة، مثل الرصد، والأرصاد، والرصد يكون للجماعة. وعن أبي زيد: ضده في الخصومة ضدا: غلبه وخصمه. وقال أبو تراب: سمعت زائدة يقولك صده عن الأمر، وضده عنه: صرفه، ومنعه برفق. وفي الصحاح: الضد، بالفتح: الملء، ضد القربة يضدها ضدا: ملأها. وأضد الرجل: غضب وليس هذا من باب كبه فأكب، كما زعمه بعض المحشين، لاختلاف معناهما. وبنو ضد، بالكسر: قبيلة من قوم عاد، قاله ابن دريد، وأنشد:
  وذو النونين من عهد ابن ضد                      تخيره الفتى من قوم عـاد يعني سيفا، كذا في المحكم. وضاده: خالفه، فأراد أحدهما طولا، والثاني قصرا، فهو ضده وضديده، وهما متضادان، وقد يقال إذا خالفه فأراد وجها يذهب فيه، ونازعه في ضده: هو مضاده، وضديده، ونده ونديده، للذي يريد خلاف الوجه الذي تريده، وهو مستقل من ذلك بمثل ما تستقل به.
 ومما يستدرك عليه: عن أبي عمرو: الضدد: الذين يملؤون للناس الآنية، إذا طلبوا الماء، واحدهم: ضاد، ويقال ضادد وضدد.

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

ضَدَّ
ضَدَّ U ( n. ac. ضَدّ 1 ),
a.  Overcame, got the better of, vanquished.

b.  [ acc. &  'An ], Turned, dissuaded from.

ضَاْدَدَ
ضَاْدَدَ III ,
a.  Opposed; contradicted.

b.  Was the contrary, opposite of, formed a contrast with.

تَضَاْدَدَ
تَضَاْدَدَ VI ,
a.  Were opposed, contrary.

ضِدّ
ضِدّ 2 ,
a.  Contrary, opposite.

b.  The like, counterpart, fellow, equal of.

c.  ( pl. أَضْدَاْد 38 ), Opponent, adversary, antagonist.

d.  Word having two contradictory meanings.

ضَدِيْد
ضَدِيْد 25 ,
a.  Contrary, opposite; contradictory.

b.  Similar, like.

مُضَادَّة
مُضَادَّة ,  تَضَادّ
a.  Opposition.

b.  Contradiction.

c.  Contrast.

ضِدّ
ضِدّ ,  بالضِدّ
a.  Against; contrary to.

b.  On the contrary.

### [كتاب الله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — مستخلص من الاستعمال القرآني

ضدد
ضَدَّ - يَضُدُّ - ضِدّ
ضَدَّ - يَضُدُّ + كائن + كائناً أو شيئاً: يعكسه: يصده ويصرفه ويحوله عنه باتجاه مخالف ومعاكس للاتجاه الذي كان يتقدم وفقه
ضِدّ: على وزن " فَعِلٌ ": اسم فعل بمعنى مفعول من " ضَدَّ - يَضُدُّ ": الكائن الآخر الذي يقف في وجه حركة متحرك ليمنعه من التقدم: الذي يقوم بفعل " يضادد " به فعل كائن آخر ليمنعه ويبطله من اتمامه
﴿ويكونون عليهم ضدا﴾: سينقلبون عليهم ويكونون ذا قول وفعل يعاكس ويخالف رأيهم
ضادَّ - يضاددُ : يبادل آخر فعل " ضَدَّ - يَضُدُّ ": يفعل فعلاً مقابلاً ومضاداً ومعاكساً لفعل كائن آخر، ليبطل أو يوقف به فعله وحركته
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صد وإيقاف تقدم كائن أو مهاجم ورده وإجباره على التراجع أو التحول إلى اتجاه آخر"، وهي:
صَدَّ - يَصُدُّ، صَدَع َ- يَصْدَعُ، ضَدَّ - يَضُدُّ، دَرَأَ - يَدْرَأُ، رَدَّ - يَرُدُّ، رَجَعَ - يَرْجِعُ (المتعدي)
ضد
 	﴿كلا سيكفرون بعبادتهم ويكونون عليهم ضدا(82)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [ضدد] ض د د: الضِّدُّ و الضَّدِيدُ واحد الأضْدادِ وقد يكون الضِّدُّ جماعة قال الله تعالى ﴿ويكونون عليهم ضداً﴾ وقد ضَادَّهُ مُضَادَّةً وهما مُتَضَادَّانِ ويقال لا ضِدَّ له ولا ضَدِيدَ له أي لا نظير له ولا كفء له
معجم الفرائد القرآنية:
ض د د
"ضِدّاً" في قوله تعالى :" كَلاّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً " (82) مريم .
الضِّدُّ: المخالف، والمعنى أن هذه الآلهة بدل أن تكون عوناً للكافرين يوم القيامة تصبح عوناً عليهم .
الراغب
ضد
- قال قوم: الضدان الشيئان اللذان تحت جنس واحد (انظر: التعريفات، ص 37)، وينافي كل واحد منهما الآخر في أوصافه الخاصة، وبينهما أبعد البعد كالسواد والبياض، والشر والخير، وما لم يكونا تحت جنس واحد لا يقال لهما ضدان، كالحلاوة والحركة. قالوا: والضد هو أحد المتقابلات، فإن المتقابلين هما الشيئان المختلفان، اللذان كل واحد قبالة الآخر، ولا يجتمعان في شيء واحد في وقت واحد، وذلك أربعة أشياء: الضدان كالبياض والسواد، والمتناقضان: كالضعف والنصف، والوجود والعدم، كالبصر والعمى، والموجبة والسالبة في الأخبار، نحوك كل إنسان ههنا، وليس كل إنسان ههنا (قال الأخضري في السلم:
تناقض خلف القضيتين في * كيف، وصدق واحد أمر قفي
ثم قال:
فإن تكن موجبة كلية * نقيضها سالبة جزئية
والتناقض: ثبوت الشيء وسلبه، ففي الكلية: كل إنسان حيوان، بعض الإنسان ليس بحيوان. انظر: إيضاح المبهم من معاني السلم ص 11). وكثير من المتكلمين وأهل اللغة يجعلون كل ذلك من المتضادات، ويقولون: ما لا يصح اجتماعهما في محل واحد. وقيل: الله تعالى لا ند له ولا ضد؛ لأن الند هو الاشتراك في الجوهر؛ والضد هو أن يعتقب الشيئان المتنافيان على جنس واحد، والله تعالى منزه عن أن يكون جوهرا، فإذا لا ضد له ولا ند، وقوله: }ويكونون عليهم ضدا{ [مريم/82]، أي: منافين لهم.
ملخص اللسان
1.     صَدَّه عن الأَمْر وضَدَّه أَي صَرَفَه عنه برفق
2.     الضِّدُّ كُلُّ شيءٍ ضادَّ شيئاً ليغلبه،
3.     ضدُّ الشيءِ وضدَيدُه وضَديدَتُه خلافُه
4.     والجمع أَضداد. ولقد ضادَّه وهما  متضادّانِ، وقد يكون الضِّدُّ جماعةً، والقوم على ضِدٍّ واحِدٍ إِذا اجتمعوا  عليه في الخصومة.
5.     نِدُّ الشيء مِثْلُه وضِدُّه  خِلافُه. ويقال: لا ضدّ له ولا ضديد له أَي لا نظير له ولا كُفْءَ له
لسان العرب
● - ضدد: الليث: الضِّدُّ كُلُّ شيءٍ ضادَّ شيئاً ليغلبه، والسّوادُ ضِدّ  البياض، والموتُ ضِدُّ الحياة، والليل ضِدُّ النهار إِذا جاء هذا ذهب ذلك.  ابن سيده: ضدُّ الشيءِ وضدَيدُه وضَديدَتُه خلافُه؛ الأَخيرة عن ثعلب؛  وضِدُّه أَيضاً مِثْلُه؛ عنه وحْدَه، والجمع أَضداد. ولقد ضادَّه وهما  متضادّانِ، وقد يكون الضِّدُّ جماعةً، والقوم على ضِدٍّ واحِدٍ إِذا اجتمعوا  عليه في الخصومة. وفي التنزيل: ويكونون عليهم ضدّاً؛ قال الفراء: يكونون  عليهم عَوْناً؛ قال أَبو منصور: يعني الأَنامَ التي عَبَدَها الكُفَّار  تكون أَعْواناً على عابِديها يوم القيامة. وروي عن عِكْرمة: يكونون عليهم  أَعداء، وقال الأَخفش في قوله، عز وجل: ويكون عليهم ضدّاً؛ قال: الضِّدّ  يكون واحداً وجماعة مثل الرَّصَدِ والأَرْصاد، والرَّصَدُ يكون للجماعة؛  وقال الفراء: معناه في التفسير ويكونون عليهم عَوْناً فلذلك وَحَّدَ. قال  ابن السكيت: حكى لنا أَبو عمرو الضد مِثْلُ الشيءِ، والضّدُّ خلافه.  والضَّدُّ المملوءُ، قال الجوهري: الضَّدُّ، بالفتح، المَلْء؛ عن أَبي  عمرو. يقال: ضَدَّ القِرْبَةَ يَضُدُّها أَي مَلأَها. وأَضَدَّ الرجلُ:  غَضِبَ. أَبو زيد: ضَدَدْتُ فلاناً ضَدّاً أَي غَلَبْتُه وخَصَمْتُه.  ويقال: لَقِيَ القومُ أَضْدادَهُم وأَنْدادَهُم أَي أَقْرانَهُم.  أَبو الهيثم: يقال ضادَّني فلان إِذا خالفك، فأَرَدْتَ طولاً وأَراد  قِصَراً، وأَردْتَ ظُلْمة وأَراد نوراً، فهو ضِدُّك وضَديدُك، وقد يقال إِذا  خالفك فأَردت وجهاً تذهب فيه ونازعك في ضده. وفلان نِدِّي ونَديدي: للذي  يريد خلافَ الوجْه الذي تُريده، وهو مُسْتَقِلٌّ من ذلك بمثل ما  تَسْتَقِلُّ به. الأَخفش: النِّدُّ الضد والشِّبْهُ؛ ويجعلون له أَنْداداً أَي  أَضداداً وأَشْباهاً. ابن الأَعرابي: نِدُّ الشيء مِثْلُه وضِدُّه  خِلافُه. ويقال: لا ضدّ له ولا ضديد له أَي لا نظير له ولا كُفْءَ له. قال أَبو  تراب: سمعت زائدة يقول: صَدَّه عن الأَمْر وضَدَّه أَي صَرَفَه عنه برفق.  أَبو عمرو: الضُّدَدُ الذين يَمْلؤُون للناس الآنِيةَ إِذا طَلَبُوا  الماء، واحِدُهم ضادٌّ؛ ويقال: ضادِدٌ وضَدَد. وبنو ضِدٍّ: بطن؛ قال ابن  دريد: هم قبيلة من عاد؛ وأَنشد:  وذُو النُّونَيْنِ من عَهْدِ ابْنِ ضِدٍّ،  تَخَيَّرَه الفَتى مِنْ قَوْمِ عادِ  يعني سيفاً.
مقاييس اللغة:
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
القاموس المحيط:
الضِّدُّ، بالكسر، والضَّديدُ المِثْلُ، والمُخالِفُ، ضِدٌّ، ويكونُ جَمْعاً، منه " ويكونونَ عليهم ضِدًّا " . وضَدَّه في الخُصومَةِ غَلَبَه، وعنه صَرَفَه، ومَنَعَه بِرِفْقٍ، والقِرْبَةَ مَلأَها. وأضَدَّ غَضِبَ. وبنو ضِدٍّ، بالكسر قبيلةٌ من عادٍ. وضادَّه خالَفَه. وهما مُتضادَّانِ.
تاج العروس:
ض - د - د
الضِّدُّ بالكسر : كلُّ شيءٍ ضَّادّ شيئاً لِيَغْلِبَه . والسَّوادُ ضِدُّ البَياضِ والمَوْتُ ضِدُّ الحَيَاةِ قاله الليث . والضِّدُّ عن ثَعْلَبٍ وَحْدَه والضَّدِيدُ : المِثْلُ وجَمْعُه : أَضْدادٌ . ويقال : لا ضِدَّ لهُ ولا ضَدِيدَ له أَي لا نَظير له ولا كُفْءَ له . ويقال : لَقِيَ القومُ أَضدادَهم وأَنْدَادَهُم أَي أَقْرَانَهُم . وقال الاخفشُ : النِّدُ : الضِّدُّ والشِّبْهُ " وتَجْعَلُونَ لَهً أَنْدَاداً " أَي أَضداداً وأَشْبَاهاً . والضِّدُّ والضَّدِيدُ والضَّدِيدةُ الأخيرةُ عن ثعلبٍ : المُخَالِفُ ضِدٌّ قال ابن السِّكِّيت : حَكَاه لنا أَبو عَمْرو : الضِّدُّ : مِثلُ الشيء والضِّدُّ : خِلافه . ومِثْلُه في المحكم والمصباح . وقد يكونُ الضِّدُّ جَمْعاً وفي بعض النسخ : ويكونُ للجَمْعِ جَمْعاً . وعبارة اللسان : وقد يكونُ جماعةً والقومُ على ضِدٍّ واحدٍ إذا اجْتَمَعُوا عليه في الخُصُومَةِ ومنه قوله تعالى " ويَكُونونَ عَلَيْهِم ضِدّاً " قال الفراءُ : يكونون عليهم عَوْناً قال أبو منصور : يعني الأصنامَ التي عَبَدَها الكُفَّارُ تكون أَعواناً على عابِدِيها يومَ القِيامَة . ورُوِيَ عن عِكْرِمَةَ : يكونون عليهم أَعداءً . وقال الأخفش : الضِّدُّ يكون واحداً وجماعَةً مثل الرَّصَدِ والأَرْصادِ والرَّصَدُ يكون للجماعَةِ . وعن أبي زيد : ضَدَّهُ في الخُصُومَةِ ضَدَّاً : غَلَبَهُ وخَصَمَه . وقال أَبو تُراب : سَمِعْتُ زائدَة يقولك صَدَّه عن الأَمر وضدَّه عنه : صَرَفَهُ ومَنَعَهُ بِرِفْقٍ . وفي الصحاح : الضَّدُّ بالفتح : المَلءُ ضَدَّ القِرْبَةَ يَضُدُّهَا ضَدّاً : مَلأَهَا . وأَضَدَّ الرجُلُ : غَضبَ وليس هذا من باب كَبَّهُ فأَكَبَّ كما زَعمَه بعض المُحَشِّينَ لاختلاف معناهما . وبَنُو ضِدٍّ بالكسر : قبيلةٌ من قَوْمِ عادٍ قاله ابن دُرَيْدٍ وأَنشد :
وذُو النُّونَيْنِ من عَهْدِ ابنِ ضِدٍّ ... تَخَيَّرَه الفَتَى من قَومِ عادِ يعني سَيْفاً كذا في المحكم . وضادَّه : خالَفَهُ فأَراد أَحدُهما طُولاً والثاني قِصَراً فهو ضِدُّهُ وضَدِيدُه وهُمَا مُتَضادَّان وقد يقال إذا خالفَه فأَراد وَجْهَاً يَذْهَب فيه ونازَعَه في ضدِّه : هو مُضادُّه وضَدِيدُه ونِدُّه ونَدِيدُه للذي يُرِيدُ خِلاَفَ الوَجْهِ الذي تُرِيدُه وهو مُستَقِلٌّ من ذلك بمثل ما تَسْتَقِلُّ به
ومما يستدرك عليه : عن أبي عمرو : الضُّدَدُ : الذين يَمْلَؤُون للناس الآنِيَةَ إذا طَلَبُوا الماءَ واحِدُهم : ضَادٌّ ويقال ضادِدٌ وضَدَدٌ
