# جذر ضهي (ض-ه-ي)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%87%D9%8A

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Taklit ederler

- الحروف: ض - ه - ي
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٨
- تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ضهى

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُضَاهِئُونَ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%A6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفَاعِلُونَ | Taklit ederler | ١ | ١ | [٩:٣٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/ayet/9:30.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ١٢ (الإجمالي: ١٦)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [عزر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٥ · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
2. [مسح](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · Mesih
3. [فوه](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · Onların ağızları ile
4. [أفك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Fek alt veya üst çene demektir
5. [هود](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · “Hidayet”in değişik söylenişidir
6. [قتل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
7. [بنو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Oğullar
8. [نصر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
9. [قبل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Önce
10. [كفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Hufre, çukur demektir
11. [قول](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
12. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضهي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs kök; kullanımda hemzeli [ضهأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D8%A3.md) biçimiyle eşdeğerlik gösterir |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شبه](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md), [مثل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md), [حكي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%83%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [خلف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin şekil, nitelik veya tavırda başka bir şeye benzemesi, denk tutulması veya taklit edilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnanç, söylem ve iddialarda önceki bâtıl kalıpları ve inkârcı modelleri öykünerek kopyalama |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikat zemininden yoksun, harici bir modeli taklit yoluyla üretilen sahte kavramsal paralellik |
| Kritik Hata Riski | Kökü nötr bir benzerlik sayıp, bâtıl bir inancı ve söylemi kopyalayarak üretme boyutunu gözden kaçırmak |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضه | Bir etkinin tesiriyle şekil değiştirme, açığa çıkma veya bir kalıbın rengini/biçimini alma; karşılaştır: [ضهب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D8%A8.md) etin ateşte renk ve kıvam değiştirmesi, [ضهر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D8%B1.md) dağ yapısında farklılaşan kaya dokusu | ي | Açığa çıkan bu biçimsel durumu dinamik bir uyuma, başka bir modele öykünerek şekilsel veya sözlü denklik kurma eylemine dönüştürür |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Yan yatma, baskı, sıkıştırma (türetme imge) | Dışsal bir etkinin veya hazır bir modelin oluşturduğu yönlendirici baskı |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Dış baskı veya model karşısında biçimin görünür hale gelmesi, açığa çıkması |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Harici modele fiilen el uzatarak onun şeklini ve söylemini işleyip kopyalama |
| ضهي | Baskılanan veya örnek alınan bir modele doğru uzanarak onun biçimini görünür kılma | Dışarıdan hazır bulunan bir örneğe veya söze bilinçli biçimde öykünerek onunla aynı kalıba girme hareketi |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kadının hiç hayız görmemesi veya göğüslerinin belirginleşmemesi sebebiyle bedenen erkeği andırması; dış görünüşün başka bir cinse veya kalıba denk gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde tasvir yapanlar hakkında geçen ifadedir: أَشدُّ النّاس عذاباً الّذينَ يُضاهِئُونَ خَلْقَ اللهِ |

المصدر: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça kök ضهي, arkaik katmanda biçimsel uyum, eşleşme ve bir nesnenin diğerine dışsal nitelikler bakımından benzemesini ifade eder. Sami dilleri genelinde kökün doğrudan fonetik denklikleri sınırlı olup, Arapçada nâkıs form ضهي ile hemzeli form [ضهأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D8%A3.md) birbirinin yerine kullanılabilen diyalektik varyantlar olarak gelişmiştir. Kökün temel anlamsal ekseni, iki nesne arasında içsel bir mahiyet özdeşliğinden ziyade, dışarıdan algılanan şekil, tavır veya söylem denkliğidir (müdâhât). Arapçada bu semantik çekirdek, özellikle bir başkasının fiilini, yaratmasını veya sözünü taklit ederek ona denk iddialar üretme yönünde özelleşmiştir.

درجة الثقة: Muhtemel

المصدر: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisānü’l-Arab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضاها ve ضاهأ ses ve imla varyantları | Dilde hem nâkıs hem de hemzeli olarak bir modele öykünme ve denk durma anlamını karşılar | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde sınırlı izler | Kökün Sami dilleri genelindeki yayılımı zayıf olup Arapçada kavramsal bir terimleşme alanı bulmuştur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda doğrulanmış geniş bir kök akrabalığı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضهي | Anlamlı | Benzemek, taklit etmek | Bir modelin şeklini veya sözünü kopyalayarak ona denk olmaya çalışmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضيه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [هضي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D8%B6%D9%89.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [هيض](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6.md) | Anlamlı | İncitmek, kırığı nüksettirmek | İyileşmekte olan bir kemiği yeniden kırmak veya kederi tazelemek | Kur'an'da geçmez; hedef kökle anlam bağı zayıftır |
| يضه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يهض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضهي | Merkez | Öykünme ve benzeşme | Harici bir modeli veya sözü taklit ederek ona denk durmaya çalışmak | Bilinçli veya bilinçsiz bir kopyalama süreciyle biçimsel uyum sağlama |
| [شبه](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) | Komşu | Niteliksel benzerlik | İki şey arasındaki yapısal benzerlik sebebiyle durumun belirsizleşmesi | Şekil veya nitelikte taklit kastı olmaksızın var olan nesnel örtüşme |
| [مثل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) | Komşu | Mahiyet ve ölçü denkliği | İki şeyin birbirine değer, hakikat veya örnek olma bakımından tam denkliği | Model olma, misil teşkil etme ve mahiyette birebir eşitlik |
| [حكي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%83%D9%8A.md) | Komşu | Aktarma ve taklit | Bir eylemi, sesi veya sözü doğrudan canlandırma ve nakletme | Taklidin daha çok dışsal ses, tavır ve aktarım boyutunda yoğunlaşması |
| [خلف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) | Zıt | Ayrışma ve başkalık | Bir modele uymamak, farklılaşmak ve zıt yönde kalmak | Benzeşmenin ve taklit yoluyla örtüşmenin bütünüyle reddedilmesi |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضهي | Benzemek, taklit etmek | Bir modele öykünerek ona denk söz veya şekil üretme eylemini tam karşılar | Kesin |
| Latince | aemulari, simulare | Öykünmek, taklidini yapmak | aemulari denk gelme çabasını, simulare ise hakikati taklit eden sahte görüntüyü verir | Güçlü |
| İngilizce | emulate, imitate | Taklit etmek, öykünmek | imitate kopyalamayı, emulate model alarak ona denk duruma gelmeyi anlatır | Güçlü |
| Almanca | nachahmen, nacheifern | Öykünmek, taklit etmek | nachahmen dış görünüş ve davranışı kopyalamayı, nacheifern modele erişme çabasını içerir | Güçlü |
| Fransızca | imiter, émuler | Taklit etmek, öykünmek | imiter doğrudan söz ve davranışı kopyalamayı, émuler modele denk olma gayretini kapsar | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُضَاهِئُونَ | Önceki inkârcıların bâtıl iddia ve mitolojik söylemlerini taklit etme | Ehl-i Kitab'ın teolojik iddialarının geçmiş putperestlerin inanç kalıplarına öykünmesi bağlamı; Tevbe [9:30](https://lisan.digital/ar/ayet/9:30.md) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirkin kökeni ve teolojik sapmalar | Ehl-i Kitab'ın teslis ve oğul iddialarının vahiy kaynaklı olmayıp arkaik putperest doktrinlerin bir kopyası oluşu | Vahiy dışı dogmaların özgün fikirler değil, geçmiş şirk kültürlerinin taklidi sayılması |
| Fıkıh | Tasvir ve suret yapma yasağı | Canlı resmi veya heykeli yapmanın ilahi yaratma eylemine öykünme sayılıp sayılmayacağı | Yaratıcılık vasfına şekilsel veya sembolik düzeyde benzeşme çabasının sınırları |
| Tefsir | Tevbe [9:30](https://lisan.digital/ar/ayet/9:30.md) ayetinin semantik analizi | "Üzeyir Allah'ın oğludur" ve "Mesih Allah'ın oğludur" sözlerinin geçmiş kâfirlerin sözlerine denk kılınması | Teolojik sapmanın dilsel ve kavramsal düzeyde pagan mitolojileri taklit etmesi |
| Hadis | Musavvirler hakkındaki tehdit lafızları | Yaratılışı taklit edenlerin ahiretteki sorumluluğu ve kendilerinden can vermelerinin istenmesi | İlahlık alanına ait fiillere biçimsel öykünmenin manevi ve ahlaki vebali |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancının korunması | Putperest dogmaların kopyalanması | Vahiy çizgisinden sapan inançların pagan mitolojileri taklit etmesini engellemek | Dini sistemde saf vahiy terk edildiğinde zihinler geçmiş şirk unsurlarını taklit ederek benzer sapmalar üretir | Güçlü |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kör taklitçilik | Araştırma ve tahkik yerine hazır kalıpları kopyalamayı eleştirmek | Bilgi üretiminde hakiki delil yerine geçmiş paradigmaların öykünülmesi ilmi özgünlüğü yok eder | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal ve ideolojik meşruiyet | Yabancı rejim taklitçiliği | Toplumların kendi değer zeminini bırakıp egemen güçlerin söylemlerini benimsemesini engellemek | Siyasi yapılarda zayıflayan otoriteler hâkim imparatorlukların diskurlarını ve sembollerini taklit eder | Güçlü |
| İktisadi | Üretim kalitesi ve inovasyon | Taklit ürün ve sahte meta | Özgün üretim yapmaksızın başkalarının modellerini kopyalama eğilimini sınırlamak | İktisadi sistemde taklitçilik, hakiki değer üretimi yerine dışsal formların kopyalanmasına dayanır | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Simülasyon ve sistem modelleme | Gerçek bir fiziksel sistemin veya veri kümesinin davranışlarını başka bir ortamda yapay olarak benzetip eşleme | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mimetik arzu ve sosyal taklit | Birey veya grupların kendi özgün fikirlerini değil, çevrelerindeki hâkim veya geçmiş modellerin dilini ve tavırlarını kopyalamaları | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir "benzerlik" veya "andırma" olarak görüp, kökteki bâtıl bir modeli bilinçsizce kopyalama ve sahte bir kurgu üretme boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, fiziksel benzerlikten öte, inanç ve teolojik söylem düzeyinde geçmiş inkârcıların mitolojik sapmalarını birebir yeniden üretme mekanizmasını ifşa eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ehl-i Kitab'ın teolojik iddialarını kendi iç gelişimlerinin münferit bir hatası sanmak; oysa Kur'an onların bu söylemlerle arkaik putperest doktrinleri doğrudan kopyaladıklarını göstermektedir |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiyden uzaklaşan toplumların özgün sapmalar değil, tarihteki şirk kültürlerinin kalıplarını yeniden üreten taklitçiler olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab'ın teolojik söylemlerinin pagan inançlarla mukayese edilip eleştirildiği ayetlerde, özellikle Tevbe [9:30](https://lisan.digital/ar/ayet/9:30.md) bağlamında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ehl-i Kitab'ın şirk unsurları taşıyan iddialarının ilahi vahyin bir yorumu olduğu yanılgısını yıkar; bunların kökeninde pagan mitolojileri taklit etme refleksinin yattığını ortaya koyar |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Bir varlığın şekil, görünüş veya dışsal özellikler bakımından başka bir varlığa denk getirilmesi, benzetilmesi.
- Soyut anlam: Bir düşünce, inanç veya söylemi, harici bir modelden alarak özgünlükten yoksun bir biçimde taklit edip kopyalama.
- Sistematik karşılık: Orijinal bir hakikat zeminine dayanmaksızın, geçmiş veya harici bir sistemin çıktılarını birebir simüle eden mimetik kopyalama mekanizması.
- LaTeX modeli: $$ S_1 \approx S_0, \quad d(S_1, S_0) \to 0 $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_0$ harici veya tarihsel olarak önceden var olan model söylemi (geçmiş inkârcıların iddialarını), $S_1$ ise bu modeli taklit ederek üretilen yeni söylemi temsil eder. $d$ bu iki söylem arasındaki semantik veya biçimsel mesafe fonksiyonu olup, farkın sıfıra yaklaşması ($d \to 0$) ve aradaki yaklaşık eşitlik ($\approx$), yeni yapının özgün bir hakikate değil, tamamen geçmiş modelin kopyalanmasına dayandığını sembolize eder.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%87%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [التوبة ٩:٣٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/ayet/9:30.md) — يُضَاهِئُونَ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

## المعاجم (٨)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الهاء والضاد ووايء معها
ضهو،هي ض، ضهي،هض ء مستعملات ضهو: الضَّهْواء: التي لم تَنْهَد.
هيض: الهَيْض: كَسْرُك العَظْمَ بعدما كاد يَسْتوي جَبْرُه. هِضْتُه فانهاض.
والهَيْضَةُ: مُعاوَدةُ الهَمَّ والحزنِ، والَمْرضَة بعدَ المَرْضةِ. والُمْسَتهاضُ: المريضُ.
قال:
أُخَوَّفُ بالحجّاج حتّى كأنّـمـا		يُحَرَّكُ عظمٌ في الفؤاد مَهِيضُ
وقال: وما عادَ قَلْبي الهَمُّ إلاّ تَهَيَّضا وهَيْضُ الطائِر: سَلْحه.وقد هاضَ الطّائرُ يَهيضُ هيضاً إذا سَلَح. قال:
كأنَّ مَتْنَيْه من النَّفِيَّ
مَهايضُ الطَّير على الصُّفِيِّ
والهَيْضة: العِلَّوْصُ.
ضهي: الضَّهياءُ من النِّساء: التي لم تَحِضْ قطّ. وقد ضَهِيَتْ تَضْهَى ضَهيً.
والمُضاهاةُ: مُشاكلةُ الشّيءَ الشّيءَ قال الله عزّ وجلّ: "يُضاهُون قول الّذِينَ كَفَروا"، وربّما همزوا، .يُضاهِئُون قولَ الّذينَ كَفَروا" أي: يقولونَ مثلَ قولهم. وفي الحديث: "أَشدُّ النّاس عذاباً الّذينَ يُضاهِئُونَ خَلْقَ اللهِ".
هضأ: الهَضَاءُ: الجماعة من النّاس. قال الطِرِّمّاح:
قد تجاوزتُها بِهَضّاءَ كالـجِـنَّ		ةِ يُخفون بَعْض قَرْعِ الوِفاضِ

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

#### المدخل: ضهى

الضَهْياء ممدودٌ: شجر. والضَهْياءُ أيضاً: المرأة التي لا تحيض. وحكى أبو عمرو: امرأةٌ ضَهْياةٌ وضَهْياهٌ، بالتاء والهاء، قال: وهي التي لا تَطمُث. وهذا يقتضي أن يكون الضَهْيا مقصوراً. والمُضاهاة: المشاكلة، تهمز ولا تهمز. وهذا ضَهِيُّ هذا.

### [تهذيب اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — الأزهري · القرن ١٠

#### المدخل: ضهى

باب الهاء والضاد
ضهى ، ضاهي ، ضهو ، وهض ، هاض ، هضى .
هضي : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : هاضاهُ إذا اسْتَحْمَقَه ، واستَخَفَّ به .
وقال : الأَهْفاءُ : الجماعاتُ من الناس . والهَضَّاء بتشديد الضاد : الجَماعةُ من النّاس .
ضهى : قال الليث : المُضاهاةُ : مُشاكلةُ الشيء بالشيء ، وربَّما هَمزوا فيه . قال الله جلّ وعزّ : ( يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُواْ ) ( التوبة : 30 ) .
وقال الفرّاء : يُضَاهُون أي يُضارِعُون قولَ الذين كفَرُوا ، لقولهم : اللات والعُزّى .
قال : وبعضُ العرب يَهمِز فيقول : ( يُضَاهِئُونَ ) ( التّوبَة : 30 ) ، وقد قرأَ بها عاصم .
وقال أبو إسحاق : معنى قولِه : ( يضاهون قول الذين كفروا ) أي يُشَابِهون في قولِهم هذا قولَ مَن تقدّم من كَفَرَتِهم ، أي إنما قالوه اتّباعاً لهم . قال : والدليل على ذلك قولُه جلّ وعزّ : ( اتَّخَذُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً ) ( التّوبَة : 31 ) أي قَبِلُوا منهم أنّ المسيحَ والعُزَيْرَ ابنا الله .
قال : واشتقاقُه من قولهم : امرأةٌ ضَهْيَاء وهي التي لا يَظهَر لها ثَدْي ؛ وقيل : هي التي لا تَحيض ، فكأنّها رَجُل شَبَهاً .
قال : وضَهْياءُ فَعْلاءُ ، الهمزة زائدة كما زِيدتْ في شَمأل ، وفي غِرْقِىء البَيْض .
قال : ولا نَعلم لهمزَةٍ زِيدتْ غيرَ أوَّلٍ إلا في هذه الأسماء .
قال : ويجوز أن تكون الضَّهْيَأُ بوَزْن الضَّهْيَع : فَعْيَلاً وإن كانت لا نظير لها في الكلام . فقد قالوا : كَنَهْبَلُ ، ولا نظهير له .
وقال أبو زيد : الضَّهْيَأُ بوزن الضَّهْيَع مهموزٌ مقصور ، مثلُ السَّيَال وجَناتُهما واحد في سِنْفَةٍ ، وهي ذات شَوْكٍ ضعيف .
قال : ومَنِبيها الأودية والجِبال .
ورَوَى ثعلب عن عَمرٍ و عن أبيه قال : أضَهَى فلانٌ إذا رَعَى إبِلَه الضَّهْيَأَ ، وهو نَباتٌ مَلبَنةٌ مَسمَنة .
وقال ابن بُزُرْج : ضَهْيَأَ فلانٌ أَمرَه إذا مَرَّضَه ولم يَصرِمه .
وقال الليث : الضَّهْيَاء : التي لم تَحِض قَطّ . وقد ضَهِيَتْ تَضْهَى ضَهًى .
قال : والضَّهْوَاء التي لم تَنْهَد . ( قلت : رواه أبو عبيد عن أصحابه الضَّهْيَاء على فَعْلاء : المرأةُ التي لا تحيض ، وجمعُها ضُهْيٌ . قال ذلك الأصمعيّ والكسائيّ معاً ، ومَدَّاها .
وقال شمر : امرأةٌ ضَهْياء وضَهْواء بالواو والياء .
وقال أبو سعيد : فلانٌ ضَهِيُّ فلان ، أي نظيرُه .
وفي الحديث ( أشَدُّ الناس عذاباً يومَ القيامة الذين يُضاهُون خَلْقَ الله ) ، أراد المصوِّرِين ، وكذلك معنى قولِ عمر لكعب : ضاهَيْتَ اليهوديةَ ، أي عارضتَها .
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبة : المضاهاةُ المتابَعة ، يقال : فلان يُضاهي فلاناً ، أي يُتابِعه .
ضهو : عمر عن أبيه : الضَّهْوة : بِركةُ الماء ، والجميع أضْهَاء .
أبو عُبيد عن الأمويّ : ضاهأْتُ الرجلَ : رَفَقْتُ به .
ورُوِي أنّ عِدّةً من الشعراء دَخَلوا على عبدِ الملك ، فقال : أَجِيزوا :
وضَهْيَاءَ من سِرِّ المَهارِي نَجيبةٍ
جلستُ عليها ثم قلت لها إخِّ
فقال الراعي :
لِنَهْجَعَ واستَبْقَيتُها ثم قَلَّصَتْ
بسُمْرٍ خِفافِ الوَطْءِ واريةِ المُخِّ
والضَّهْيَاء من النُّوق : التي لا تَضْبَع ولا تَحمِل ، ومن النساء : التي لا تحيض .
هيض : رُوي عن عائشة أنها قالت في أبيها : ( لو نَزَل بالجبال الراسيات ما نَزَل بأبي لهاضَها ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ وغيرُه : قولُها : لَهاضَها ، الهَيْض : الكَسْر بعد جُبورِ العَظْم ، وهو أشدّ ما يكون من الكَسْر ، وكذلك النُّكْس في المَرَض بعد الاندمال . وقال ذو الرُّمّة :
ووجه كقَرْن الشمس حُرّ كأنما
تَهيضُ بهذا القَلْب لَمْحتُه كَسْرا
وقال القطاميّ :
إذا ما قلتُ قد جَبَرتْ صُدُوعٌ
تُهاضُ وما لماهِيضَ اجتِبار
وقال الليث : الهَيْضة : معاوَدة الهَمّ والحُزْن ، والمَرْضة بعد المَرْضة .
وقال غيرُه : أصابت فلاناً هَيْضَةٌ ، إذا لم يوافِقْه شيء يأكُلُه وتغيَّر طبعُه ، وربما لان من ذلك بطنُه فكثُر اختلافُه .
وقال ابن شميل : المُستهاض : المريض يَبرأ فيَعمل عملاً يَشُقُّ عليه ، فيُنْكَس .
وهض : وقال الأصمعي : يقال لِما اطمأنّ من الأرض : وَهْضة .
وقال أبو السَّميْدَع : هي الوهْضة والوَهْطة وذلك إذا كانت مُدَوَّرة .
وقال ابن الأعرابيّ في قول عائشة : لَهاضَها ؛ أي لألانَها . والهَيْضُ : اللِّين .

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الضاد والهاء وما يثلثهما)
(ضهي) الضاد والهاء والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مشابهة شيءٍ لشيء([1]). يقال ضاهاه يُضاهِيهِ، إِذا شاكَلَهُ؛ وربما هُمِزَ فقيل يُضاهِئُ. والمرأة الضَّهْياء، هي التي لا تَحِيض؛ فيجوز على تمحُّلٍ واستكراه، أن يقال كأنَّها قد ضاهت الرِّجالَ فلم تَحِضْ.
(ضهب) الضاد والهاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شَيءٍ وما أشبَه ذلك. فمن ذلك اللحم المضَهَّب: الذي يُشْوَى. وقال قومٌ: هو الذي يُشوى ولا يُنضَج. وقال امرؤ القيس:
نَمُشُّ بأعرافِ الجِيادِ أكفَّنا *** إِذا نحن قُمنا عن شواءٍ مُضَهَّبِ([2])وقالوا: الضَّيْهَب: المكان يُحمَى ليُشوَى عليه اللحم. وقال قومٌ: اللحم المضهّب: المقطّع. وليس هذا بشيء إلاَّ أن يكونَ مقطعاً مشويّاً؛ لأن القياس كذا هو. تقول: ضهّبت القَوْسَ [و] الرُّمح بالنار عند التَّثقيف([3]).
(ضهر) الضاد والهاء والراء ليس بشيء، ولا فيه شاهدُ شعرٍ، لكنهم يقولون: إنَّ الضَّهْرَ: خِلْقَةٌ في الجبل من صخرٍ يخالف جِبِلّته.
(ضهس) الضاد والهاء والسين ليس بشيء. على أنَّ ابنَ دُرَيد([4]) ذكر أن العضَّ بمقدَّم الفم يسمى ضَهْساً، يقال منه ضَهَسَ ضَهْساً. قال: وفي الدُّعاء على الإنسان: "لا تأكُل [إلاّ]  ضاهساً ولا تشربُْ إلاَّ قارساً"، أي إنَّه لا يأكل ما يتكلَّف مضغَه، إِنَّما يَأكل النَّزْر من نبات الأرض. والقارس: البارد، أي لا يشرب إلاّ الماء.
(ضهل) الضاد والهاء واللام * أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على قِلّةٍ والآخر على أوبةٍ.
فالأوّل: ضَهَلَت الناقةُ إِذا قلَّ لبنُها. وهي ناقة ضَهُولٌ. وعينٌ ضاهلة: قليلة الماءِ. وفي حديث يحيى بن يَعمر: "إنْ سَأَلَتْكَ ثمنَ شَكْرها وشَبْرِك أنشأتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُها". ومن الباب ضَهَلَ الشّرابُ: قلَّ ورقّ.
والأصل الآخر: هل ضَهَل إليكم خَبرٌ، أي عادَ. قال الأصمعي: ضَهَلْتُ إلى فلان: رجعت على وجه المقاتَلة والمغالبة.
وممّا شذَّ عن البابين: أضْهَلَت النّخلةُ: أرطبَتْ.
(ضهد) الضاد والهاء والدال كلمةٌ واحدةٌ. ضَهَدْتُ فلاناً: قهرتُهُ، فهو مضْطَهَدٌ ومضْهُودٌ.
--------------ــ
([1]) في الأصل: "بشيء".
([2]) ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضهب).
([3]) في المجمل: "ضهبت القوس بالنار والرمح، إذا عرضتهما عليها عند التثقيف".
([4]) في الجمهرة: (3: 25).

ـ

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ض ه ي
فلان لا يضاهي كرماً ولا يضاهيه أحد وتقول‏:‏ فلان يباهيك ولا يضاهيك‏.‏

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

: ( ى *!الضَّهْياءُ ) ، بالمدِّ ( وتُقْصَرُ ) : هي ( المرأَةُ التي لا تَحيضُ ولا تَحْمِلُ ) فكأَنَّها رجلٌ شَبَهاً ، وهي فَعْلاءُ ، الهَمْزَةُ زائِدَةٌ كزِيادَتِها في شَعْأَلٍ وغِرْقِىء البَيْضِ ، ولا نَعْلَمُها زِيْدَت غَيْر أَوَّلٍ إلاَّ في هذه الأَسْماءِ ؛ ويجوزُ كَوْن *!الضِّهْيَأ بوزْنِ الضَّهْيَعِ فَعْيَلاً ، وإن كانتْ لا نَظِيرَ لها ، فقد قالوا كنَهْبَل ولا نَظِيرَ له ؛ قالَهُ الزجَّاجُ .
وفي الصِّحاح : وحَكَى أَبو عَمْروٍ : امرأَةٌ *!ضَهْياةٌ *!وضَهْياةٌ ، بالتاءِ والهاءِ ، قالَ : وهي التي لا تَطْمِث ، قالَ : وهذا يَقْتضِي أَنْ يكونَ *!الضَّهْيا مَقْصوراً .
وقالَ شيْخُنا : *!ضَهْيًا المَقْصورُ المُنوَّنُ هَمْزتُه زاِئدَةٌ عنْدَ سِيْبَوَيْه وإنْ لم تكنْ أَوَّلاً لقوْلِهم بمعْناه *!ضَهْياَء مَمْدوداً مَمْنوع الصَّرْف فأُصُولُهما واحِدَةٌ لامْتِناعِ زِيادَةِ الياءِ . وأَصالَةُ الهَمْزةِ في المَمْدودِ المَمْنوع الصَّرْف .
( أَو ) التي ( تَحيضُ ولا تَحْمِلُ ) ، أَو التي لا تَلِدُ وإن حاضَتْ ؛ ومنه قوْلُ امرأَةٍ للحجَّاج في ابنِها وهو مَحْبوسٌ : إنِّي أَنا *!الضَّهْياءُ الذَّنَّاءُ ، والذَّنَّاءُ المُسْتحاضَةُ .
( أَو ) التي ( لا يَنْبُتُ ثَدْياها ) فإذا كانتْ كذا فهي لا تَحيضُ ، وقيلَ بالمدِّ التي لا تَحيضُ وهي حُبْلَى .
قالَ ابنُ جنِّي : امرأَةٌ *!ضَهْيَأَةٌ ، وَزْنُها فَعْلأَةٌ لقوْلِهم في مَعْناها ضَهْياءُ ، وأَجازَ الزجَّاجُ في همزْةِ *!ضَهْيَأَة كَوْنها أَصْلاً ، وتكونُ الياءُ هي الزائِدَةُ ، فعَلَى هذا تكونُ فيعلة ، وذَهَبَ فيه مَذْهباً حَسَناً في الاشْتِقاقِ لولا شَيءٌ اعْتَرَضه ، لأنَّه قالَ : ضاهَيْتُ زَيْداً وضاهَأْتُه بياءٍ وهَمْزةٍ ،

قالَ : والضَّهْيَأَةُ التي لا تَحيضُ ، وقيلَ : التي لا ثَدْي لها ، قالَ : وفي هذين مَعْنى المُضاهأَة لأنَّها قد ضَاهَأَت الرِّجالَ فيهما بأَن لا تَحيضَ ولا ثَدْي لها ، قالَ : فتكونُ فَعْيَلَةُ من ضَاهَأَت بهَمْز .
قالَ ابنُ جنِّي : إلاَّ أَنَّه ليسَ في الكَلامِ فَعْيَلٌ بالفتْحِ إنَّما هو بكسْرِها كحِذْيَمٍ وطِرْيَمٍ وغِرْيَنٍ ولم يأْتِ الفَتْح في هذا الفَنِّ ثَبْتاً ، إنَّما حَكَاهُ قوْمٌ شاذّاً .
قُلْتُ : وقد جاءَ على فَعْيَل ضَهْيَد ، اسْمُ مَوْضِع ، وعَتْيَد ، وحَمَلَ عليه بعضٌ مَرْيَم إنْ كانَ عربيّاً .
( وقد *!ضَهِيَتْ ) ، كرَضِيَ ، ( ( *!ضَهًا ) ) ، مَقْصورٌ .
( و ) *!الضَّهْيا ، مَقْصورٌ : ( الأرضُ ) التي ( لا تُنْبِتُ ) شيئاً .
( و ) قيلَ : هو ( شَجَرٌ عِضاهِيٌّ ) له بَرَمَةٌ وعُلَّفَةٌ ، وهو كثيرُ الشَّوْكِ .
( *!وأَضْهَى ) الرَّجُلُ : ( رَعَى إبِلَه فيها .
( و ) أَيْضاً : ( تَزَوَّجَ *!بضَهْياءَ ) ؛ نقَلَهُما أبو عَمْروٍ .
( *!وضَاهاهُ ) *!مُضاهاةً : ( شاكَلَهُ ) ، يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ .
وقُرِىءَ : ﴿يضاهِئونَ قوْلَ الذين كَفَرُوا﴾ ، أَي يُشاكِلُونَ . وقالَ الفرَّاءُ ، أَي يُضارِعُون لقوْلِهِم اللاَّت والعُزَّى .
( و ) هو ( *!ضَهِيُّكَ ) ، على فَعِيلٍ : أَي ( شَبِيهُكَ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الضُّهَى ، بالضمِّ : جَمْعٌ *!لضَهْياءٍ للمَرْأَةِ ؛ نقلَهُ الرّاغبُ .
*!وضَاهَى الرَّجُلَ وغيرَهُ : رَفَقَ به .
*!والمُضاهَاةُ : المُعارَضَةُ .
وقالَ خالِدُ بنُ جَنَبة : فلانٌ *!يُضاهِي فلاناً ، أَي يُتابِعُه .
*!وضُهاءُ ، كغُرابٍ : مَوْضِعٌ ؛ ذَكَرَه ابنُ سِيدَه هنا ، وقد تقدَّم في الهَمْزةِ .

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

#### المدخل: ضهى

ضَهِيَتْ
1 ضَهِيَتْ ذ , aor. ضَهَىَ , inf. n. ضَهًى, She was, or became, such as is termed ضَهْيَآء. (K.)

ضاهاهُ
3 ضاهاهُ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. مُضَاهَاةٌ, (S, Msb,) He resembled, or conformed with, him, or it; syn. شَاكَلَهُ; (S, Msb, K;) like ضَاهَأَهُ [q. v.]: (S, Msb:) and, like the latter, he imitated him. (Msb, TA. *) It is said in a trad., أَشَدُّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ القِيَامَةِ الَّذِين يُضَاهُونَ خَلْقَ اللّٰهِ i. e. [The most severely punished of mankind on the day of resurrection will be] those who imitate by what they make [the creation of God]; meaning the sculptors or limners or the like. (Msb.) ― -b2- Also, [or ضَاهَى بِهِ, like ضَاهَأَ به, q. v.,] He was, or became, gentle, tender, or courteous, or he acted, or behaved, gently, &c., with him, or to him; namely, a man, and other than a man. (TA.)

اضهى
4 اضهى ذ He married, i. e. took to wife, a woman such as is termed ضَهْيَآء. (AA, K.) -A2- And He pastured his camels upon the species of tree called ضَهْيَآء. (K.)

ضَهْيًا
ضَهْيًا ذ : see the next paragraph, in four places.

ضَهْيَآءُ
ضَهْيَآءُ ذ A woman that does not menstruate: pl. ضُهْىٌ; which necessarily implies that the former is [as above, i. e.] with the long ا: but AA mentions ↓ ضَهْيَاةٌ and ↓ ضَهْيَاهٌ, with ة and with ه, as having this meaning; which necessarily implies that ضهيا is with the short ا [i. e., accord. to a general rule, ↓ ضَهْيًا, with tenween, like ضَهْيَأٌ, q. v. in art. ضهيأ, though (accord. to a general rule) this should be regarded as a masc. epithet]: (S) or ضَهْيَآءُ, and also with the short ا [app. ↓ ضَهْيًا, as above, not ضَهْيَا, or, as I rather incline to think, ضَهْيَأٌ (which is mentioned in art. ضهيأ) may be here meant], signify a woman that does not menstruate nor become pregnant; (K, TA;) so that she is as though she resembled a man: (TA: [see 3:]) or that menstruates but does not become pregnant: (K, TA:) or that does not bring forth, though she menstruate: (TA:) or whose breasts do not grow forth; (K, TA;) and when this is the case, she does not menstruate: or the former signifies that does not menstruate, being pregnant. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) Land that does not give growth to anything; as also with the short ا [i. e. ↓ ضَهْيًا or ضَهْيَأٌ]. (K. [In the TA this meaning is restricted, app. without reason, to the form with the short ا.]) -A2- Also, (S, K,) and with the short ا [i. e. ↓ ضَهْيًا or ضَهْيَأٌ], (K,) A species of tree (S, K) of the kind called عِضَاه, (K,) having a بَرَمَة [q. v.] and a pod (عُلَّفَة) [which succeeds the بَرَمَة], and many thorns. (TA. [For further descriptions thereof, see ضَهْيَأٌ, in art. ضهيأ.])

ضَهْيَاةٌ
ضَهْيَاةٌ ذ and ضَهْيَاهٌ: see the next preceding paragraph.

ضَهِىٌّ
ضَهِىٌّ ذ , (S, K,) of the measure فَعِيلٌ, (S,) The like of another [thing or person]: (S, K:) one says, هٰذَا ضَهِىُّ هٰذَا This is the like of this: (S:) or هُوَ ضَهِيُّكَ He is the like of thee. (K.)

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

ضَهِيَ
ضَهِيَ A ( n. ac. ضَهًى [ 4 ] ),
a.  Was barren ( ground ); had no milk ( woman ).

ضَاْهَيَ
ضَاْهَيَ III ,
a.  Resembled, was like.

b.  Conformed with, imitated.

c.  [ Bi ], Was gentle, courteous to.

أَضْهَيَ
أَضْهَيَ IV ,
a.  Married.

ضَهِيّ
ضَهِيّ [ 25 ],
a.  Similar, like.

ضَهْيَآء
ضَهْيَآء [ 42 ],
a.  Sterile, barren.

b.  A thorny plant.

مُضَاهَاة
مُضَاهَاة [ N. Ac. ضَاْهَيَ III ( ضِهْي 2 )],
a.  Resemblance; conformity.
