# جذر ضيع (ض-ي-ع)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B9

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Zayi eder

- الحروف: ض - ي - ع
- في القرآن: الورود: ١٠ · الآيات: ١٠ · الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٠

## الصيغ (٥)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُضِيعُ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Zayi eder | ٤ | ٤ | [٣:١٧١](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/3:171.md) |
| [نُضِيعُ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%86%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8F.md) | نُفْعِلُ | Zayi ederiz | ٣ | ٣ | [٧:١٧٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/7:170.md) |
| [أَضَاعُوا](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعَلُوا | Zayi ettiler | ١ | ١ | [١٩:٥٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/19:59.md) |
| [أُضِيعُ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8F.md) | أُفْعِلُ | Zayi ederim | ١ | ١ | [٣:١٩٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/3:195.md) |
| [لِيُضِيعَ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8E.md) | لِيُفْعِلَ | Zayi etmesi | ١ | ١ | [٢:١٤٣](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/2:143.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٧٦ (الإجمالي: ٩٧)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [أجر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٧ · G² ٤٦ · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
2. [حسن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٦ · G² ٣٠ · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
3. [يوسف](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٢ · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
4. [خمص](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
5. [صلح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ١٠ · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
6. [ظمأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Susamak
7. [صوب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٩ · Sağanak yağmur demektir
8. [وسط](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B7.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Orta
9. [وطأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · “Vita” minder demektir
10. [صلو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٧ · Namaz
11. [صبر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٧ · Granit taş demektir
12. [رغب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
13. [غيظ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Öfke
14. [نيل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Erişirler
15. [عمل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٦ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
16. [خلف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٦ · Half : Ense demektir
17. [رأف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
18. [شهو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
19. [بوأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Bve bye’den dönüşmüştür
20. [غوي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D9%88%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Ğaviy, “Ğaye” kenar demek, “ğavy” kenara çekilmek, yoldan…
21. [تبع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٥ · İnek yavrusu, dana demektir
22. [سبل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٥ · Biribirini kesen yoldur
23. [أذي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
24. [عرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
25. [ثوب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Sevb dış elbise demektir
26. [مسك](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Koku veren yağdır
27. [حول](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
28. [منن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
29. [أنث](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
30. [هجر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
31. [حيث](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Hayese sürülmüş tarla demektir
32. [نصب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Dikili taş demektir
33. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ٦ · G² ٤ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
34. [جوب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
35. [مكن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Kevn tepe demektir
36. [تحت](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Ayağın alt tarafı demektir
37. [دور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
38. [كتب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٣ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
39. [جري](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Cariye yelkenli sandal demektir
40. [رحم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٣ · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
41. [عقب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
42. [أخو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
43. [أمن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٢ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
44. [بعض](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
45. [عدو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
46. [فضل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Fadl Deriden yapılan gömlektir
47. [نهر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
48. [دين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Dane, inek yavrusuna denir
49. [أمم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Emam ön demektir
50. [دخل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Dahl: Kuytu yer demektir
51. [رسل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢ · Saçak demektir
52. [بشر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
53. [أهل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Hilal yeni ay demektir
54. [قتل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
55. [شهد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Petekteki baldır
56. [كفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢ · Hufre, çukur demektir
57. [نعم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
58. [لقي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
59. [سوأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
60. [كبر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Yaşlı adamdır

البقية (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضيع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فوت](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md), [هلك](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [خسر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حفظ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın veya hakkın gözetimsizlik, bakımsızlık ve ilgisizlik sebebiyle elden çıkması, işlevsizleşerek heba olması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahî adaletin teminatı olarak amellerin ve imanın asla heder edilmemesi; insanın ise sorumluluğu terk ederek ibadeti zayi etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, amel ve hakların muhafaza altına alınarak entropik çöküşe ve heder oluşa karşı korunması gerekliliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir eşya kaybı sanılarak namazın ve amelin zayi edilmesinin doğurduğu itikadi ve ahlaki yıkımın gözden kaçırılması |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Daralma, baskılanma, sınırların sıkışması veya varlığın eksilerek zedelenmesi; nitekim [ضيق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) alanın daralmasını, [ضير](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1.md) eksilerek zarara uğramayı, [ضيز](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2.md) payın eksiltilmesini, [ضيف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) ise sığınarak sınırın kenarına yanaşmayı gösterir. | ع | Boğaz harfi ayn harfinin sağladığı açığa çıkma, yayılma ve dışa salınım etkisiyle, daralan veya sahipsiz kalan varlığın tamamen elden çıkıp heba olması ve dağılarak kaybolması anlamı kesinleşmiştir. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sıkışma, baskı altında kalma ve sınırın daralması hareketini verir; harf ص ikizinden türetme olup yoğun bir tutma ve kıstırma baskısını taşır. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İnsanın müdahalesini, tasarrufunu, sahiplenmesini ve iş yapma kudretini simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Denetimi, gözetimi, farkındalığı ve varlığın başında durup onu koruma bilincini temsil eder. |
| ضيع | İnsanın tasarruf elinin ي ve gözetici bakışının ع gevşeyerek koruyucu baskıyı ض yitirmesi sonucu nesnenin kontrol dışına çıkarak heba olması ve kaybolması hareketini bütünleştirir. |  |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sürünün çobansız, bir malın muhafazasız bırakılarak sahipsiz kalması, telef olması; ayrıca sürekli bakım ve gözetim isteyen, terk edildiğinde kuruyup heba olan bağ, bahçe, akar ve zanaat mülkü. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şemmâh bin Dırâr bir beytinde kavminin dini ve emaneti ihmal edip ziyan etmesini bu kökle kınar: أعائش ما لأهلك لا أراهم / أضاعوا الدين أم خبلوا جنونا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mes'ûd'un rivayetinde dünyalığa ve sürekli bakım isteyen mülke dalıp asıl vazifeyi unutmayı yeren لا تتخذوا الضيعة فترغبوا في الدنيا ifadesi ile Hz. Peygamber'in malı boş yere heba etmeyi yasaklayan idâatü'l-mâl yasağı. |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dilleri ailesinde ضيع kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında belirginleşen zengin bir semantik çekirdeğe sahiptir. Kökün temelinde bir şeyin gözetimsiz kalarak sınırlarını kaybetmesi, sahipsiz kalarak heba olması fikri yer alır. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde kök doğrudan ض-ي-ع harfleriyle değil, ses denkliği ekseninde צ-ו-ע veya צ-ע-ה kökleriyle (eğilme, yıkılma, başıboş ve sahipsiz dolaşma) anlamsal bir kesişim gösterir. Ancak Arapçada kök, somut bedevi tecrübesinden (sürünün güdülmeyip kurda kuşa yem olması) yerleşik hayatın ziraat ve mülk idaresine (day'ah: ihmal edildiğinde helak olan bağ ve zanaat) doğru kesintisiz bir soyutlama çizgisi izlemiştir. İhmal edilen varlığın geri döndürülemez biçimde yok oluşunu niteleyen bu yapı, Arap dilinde koruma ve muhafaza zıddı olarak müstakil ve merkezi bir konuma oturmuştur.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çekirdeğin bakımsızlık sonucu heder olmayı niteleyen ecvef fiil formuna evrilmesi | Varlığın özünü koruyan denetimin kalkmasıyla değerin yok olması; day'ah (akar/zanaat) isminden türeyen fonksiyonel kayıp bağı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki başıboş kalma ve kayba uğrama çağrışımlı köklerle paralellik | Doğrudan üçlü harf denkliğinden ziyade semantik çekirdek ortaklığı ve fonetik kayma sınırında kalması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dil ailesinin diğer kollarında bu kökle doğrudan kanıtlanmış bir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Brown-Driver-Briggs.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضيع | Anlamlı | Kaybolma, heba olma, zayi etme | Gözetimsizlik yüzünden varlığın yok olması veya hakkın ödenmeyip boşa çıkarılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضعي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يضع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da bağımsız kök olarak geçmez; [وضع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) kökünün muzari biçimidir |
| يعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da bağımsız kök olarak geçmez; [عضض](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6.md) kökünün muzari biçimidir |
| [عضي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A.md) | Anlamlı | Parçalara ayırma, bölme | Bütünlüğü bozarak uzuvlara ayırma, parçalayarak işlevsiz kılma | Kur'an'da geçer (Hicr [15:91](https://lisan.digital/ar/ayet/15:91.md)); parçalama yoluyla yok etme anlam bağı |
| عيض | Anlamlı | Bedel, ivaz, karşılık verme | Kaybedilen bir şeyin yerine yenisini koyma ve telafi etme | Kur'an'da geçmez; zayi olanın ikamesi olarak tamamlayıcı anlam ilgisi |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضيع | Merkez | Kayıp ve heder olma | Gözetim ve bakım eksikliğinden kaynaklanan, hak ve amelin boşa gitmesini ifade eden kayıp | Bir değerin ihmal yüzünden işlevsiz kalarak kaybolması |
| [فوت](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) | Komşu | Kaçırma ve elde edememe | Vaktin veya imkanın elden kaçması; henüz elde edilememiş fırsatın kaçırılması yönüyle ayrılır | Hedef kök eldekinin ihmalle kaybı iken, fevt yakalanamayan imkandır |
| [هلك](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Yok oluş ve tükenme | Varlığın bütünüyle fiziki ve ontolojik olarak çökmesi ve tamamen yok olması yönüyle ayrılır | Hedef kök hak ve amelin boşa çıkmasını, helak ise toptan yok oluşu bildirir |
| [خسر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Zarar ve sermaye kaybı | Bir mübadele veya amel sürecinde çıktının girdiden az olması ve sermayenin eksilmesiyle ayrılır | Hedef kök doğrudan kaybolup gitmeyi, husr ise bilançodaki eksilmeyi anlatır |
| [حفظ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) | Zıt | Koruma ve gözetim | Değerin, amelin ve hakkın titiz bir kayıt ve gözetimle ziyan olmaktan muhafaza edilmesi | Zayi olmanın mutlak zıddı olup varlığın eksiksiz korunmasıdır |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضيع | Kaybolma, heder olma, zayi etme | Gözetimsizlik sebebiyle hakkın, amelin veya malın boşa gitmesi | Kesin |
| Latince | perdere, amittere | Kaybetmek, telef etmek, boşa harcamak | Maddi kayıp ve ziyanı karşılar; ancak kökün ilahi adalet ve amel bağlamındaki muhafaza karşıtlığını tam yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | to waste, to lose, to forfeit | Zayi etmek, heba etmek, kaybetmek | To waste ihmal kaynaklı heder olmayı, to forfeit ise hakkın düşmesini karşılar; ecrin heba olmaması derinliğini bağlam kurar | Güçlü |
| Almanca | vergeuden, verlieren, einbüßen | Heba etmek, kaybetmek, ziyan etmek | Vergeuden ihmal ve israf boyutunu, einbüßen ise hak veya değer kaybını başarılı biçimde karşılar | Güçlü |
| Fransızca | perdre, gaspiller | Kaybetmek, israf etmek, heder etmek | Gaspiller amelin ve kaynağın dikkatsizce boşa harcanmasını, perdre ise genel kaybı ifade eder | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُضِيعُ / نُضِيعُ / أُضِيعُ (Olumsuz yapı ile) | İyiliklerin ve ecrin karşılıksız bırakılmaması, ilahî adalette hakkın heba edilmemesi | Salih amel işleyenlerin, sabredenlerin ve ıslahatçıların çabalarının Allah katında mutlak koruma altında olduğu bağlamlar (Âl-i İmrân [3:171](https://lisan.digital/ar/ayet/3:171.md), [3:195](https://lisan.digital/ar/ayet/3:195.md); Tevbe [9:120](https://lisan.digital/ar/ayet/9:120.md); Hûd [11:115](https://lisan.digital/ar/ayet/11:115.md); Yûsuf [12:56](https://lisan.digital/ar/ayet/12:56.md), [12:90](https://lisan.digital/ar/ayet/12:90.md); A'râf [7:170](https://lisan.digital/ar/ayet/7:170.md); Kehf [18:30](https://lisan.digital/ar/ayet/18:30.md)) |
| لِيُضِيعَ (Olumsuz yapı ile) | İmanın ve önceki ibadetlerin geçersiz kılınmaması | Kıble değişimi sonrasında müminlerin önceki namazlarının ve samimi yönelişlerinin hükümsüz kalmayacağı teminatı (Bakara [2:143](https://lisan.digital/ar/ayet/2:143.md)) |
| أَضَاعُوا (Olumlu/Haberî yapı ile) | İbadetin terk edilmesi, vaktinin ve ruhunun heder edilmesi | Hidayet çizgisinden saparak namazı zayi eden ve şehvetlerine uyarak helake sürüklenen nesillerin akıbeti (Meryem [19:59](https://lisan.digital/ar/ayet/19:59.md)) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet-i ilahiye ve amel-ceza dengesi | Allah'ın salih amelleri zayi etmeyeceği ilkesi; amellerin boşa çıkması (ihbât) ile korunması arasındaki ilahî vaat ve adalet güvencesi | Kulun hiçbir haklı eyleminin karşılıksız kalmayacağı ontolojik kesinlik |
| Fıkıh | İbadetlerin ifası ve malın korunması | Namazın vaktinde kılınmayarak zayi edilmesi hükmü; yetim ve kamu malının heba edilmesinin (idâatü'l-mâl) haramlığı | İhmal ve gevşeklik sebebiyle doğan sorumluluk ve tazmin borcu |
| Tefsir | İmanın ve namazın zayi edilmemesi âyetleri | Bakara [2:143](https://lisan.digital/ar/ayet/2:143.md)'te geçen "iman" kelimesinin önceki kıbleye kılınan namazları ifade ettiği tespiti ve Meryem [19:59](https://lisan.digital/ar/ayet/19:59.md)'da namazı zayi etmenin büsbütün terk mi yoksa vakti geciktirmek mi olduğu tartışması | İman ile ibadetin zayi olmaya karşı birbirini koruyan ayrılmazlığı |
| Hadis | Mal ve imkanların korunması nehyi | Hz. Peygamber'in dedikodu ve çok soru sormakla birlikte malı zayi etmeyi (idâatü'l-mâl) açıkça yasaklaması | Kaynakların şuursuzca tüketilmesinin ve görevin ihmalinin ahlaki vebali |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve amel bilinci | İlahî muhafaza güvencesi | Amelin değerini korumak | Müminin ortaya koyduğu hiçbir gayretin kozmik düzlemde boşa gitmeyeceği inancı ibadette sebatı sağlar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve kayıt düzeni | Metodik koruma | Bilgiyi heder olmaktan kurtarmak | İlmi verilerin ve delillerin ihmal edilmeksizin tespiti, cehalet ve unutuluş kaynaklı bilgi zayiatını önler | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa hukuku | Liyakat ve emanet bilinci | Kamu hakkını heba etmemek | Yöneticilerin ihmalkarlığı toplumun adaletini ve can-mal güvenliğini zayi ederek idari meşruiyeti yıkar | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak idaresi ve mülkiyet | Değer ve sermaye muhafazası | İsrafı ve atıl kalmayı engellemek | Malın ve sermayenin verimsiz kılınarak zayi edilmesi iktisadi dengenin ve refahın çöküşüne yol açar | Kesin |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve enerjinin korunumu | Kapalı bir sistemde enerjinin yok olmaması gibi ilahî yasada ameller zayi olmaz; ancak denetimsiz sistemde kullanılabilir enerjinin heba olması gibi ihmal de verimi sıfırlar | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal sermaye kaybı ve ihmal kuramı | Hukuk ve sosyolojide denetim mekanizmalarının işletilmemesi sonucu kurumsal hafızanın, hakların ve insan kaynağının işlevsizleşerek tasfiye olması | Kesin |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gündelik bir eşyayı kaybetmek veya boş vakit geçirmek gibi yüzeysel ve bireysel bir dikkatsizlik seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da mutlak bir ilahî adalet ilkesi olarak "ameli ve imanı asla karşılıksız bırakmama" yasasını temsil ettiğini; insanın zayi etmesinin ise hayatın mihveri olan namazı terk edip arzulara teslim olmak anlamına geldiğini gözden kaçırmamak gerekir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çabalarının karşılıksız kalacağı zannıyla ümitsizliğe düşmek yahut Meryem [19:59](https://lisan.digital/ar/ayet/19:59.md)'daki namazı zayi etme ikazını basit bir ihmal sayıp toplumsal ve ahlaki çözülmenin temel sebebi olduğunu fark edememek. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında hiçbir samimi gayretin, ıslahat çabasının ve imanın sahipsiz kalmayacağını ilan ederek müminin ahlaki eylemine ontolojik bir dokunulmazlık ve değer kazandırdığı için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Muhsinlerin ecrinin eksiksiz ödeneceğini bildiren vaat âyetlerinde (Âl-i İmrân, Hûd, Tevbe, Yûsuf, Kehf) ve toplumların dinden uzaklaşma sürecini özetleyen kavim kıssalarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sonuçları hemen dünyada görülmeyen salih amellerin boşa gittiği vehmini yıkar; ibadetteki savsaklamanın sadece ferdî bir kusur değil, topyekun bir zihniyet ve istikamet kaybı olduğunu ortaya koyar. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Bir sürünün, malın veya sürekli bakım isteyen bir akarın (day'ah) çobansız ve gözetimsiz bırakılması neticesinde telef olması, dağılıp gitmesi.
- Soyut anlam: Amelin, inancın ve hakkın ihmal edilerek değerini yitirmesi; insanın varoluşsal sorumluluğu terk etmesi, buna karşılık ilahî adaletin hiçbir emeği heba etmemesi.
- Sistematik karşılık: İlahî düzlemde adaletin ve mükâfatın mutlak korunumu kanunu; beşerî düzlemde ise denetim ve ibadetin aksatılmasıyla başlayan entropik değer çöküşü.
- LaTeX modeli: $$ V = A \cdot (1 - D) $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V$ korunan ve varlığını sürdüren nihai değeri, $A$ ortaya konulan ameli ve potansiyeli, $D$ ise gözetimsizlik, heva ve ihmal sebebiyle oluşan zayiat katsayısını ($0 \le D \le 1$) temsil eder. İlahî nizamda salih ameller için $D = 0$ olup amel asla eksilmeksizin korunur ($V = A$). İnsanın namazı ve sorumluluklarını zayi ettiği fısk ortamında ise $D = 1$ haline gelir ve ortaya konan varoluşsal değer sıfırlanarak ($V = 0$) tam bir hüsran doğar.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١٠)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [البقرة ٢:١٤٣](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/2:143.md) — لِيُضِيعَ

وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ

### [آل عمران ٣:١٧١](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/3:171.md) — يُضِيعُ

يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ

### [آل عمران ٣:١٩٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/3:195.md) — أُضِيعُ

فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ

### [الأعراف ٧:١٧٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/7:170.md) — نُضِيعُ

وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ

### [التوبة ٩:١٢٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/9:120.md) — يُضِيعُ

مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

### [هود ١١:١١٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/11:115.md) — يُضِيعُ

وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

### [يوسف ١٢:٥٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/12:56.md) — نُضِيعُ

وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

### [يوسف ١٢:٩٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/12:90.md) — يُضِيعُ

قَالُوا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

### [الكهف ١٨:٣٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/18:30.md) — نُضِيعُ

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا

### [مريم ١٩:٥٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/19:59.md) — أَضَاعُوا

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا

## المعاجم (١٠)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ، والمستعملُ التَّعويضُ عوّضتُه من هِبَته خيراً. واستعاضني: سألني العِوَضَ. عاوَضْتُ فلاناً بعَوَضٍ في البيع والأخذ فاعتَضْته مما أعطيته.
عِياض: اسم رجل. وتقول: هذا عِياضٌ لك، أي: عِوَضٌ لك.
عَوْضُ: يجري مجرى القَسَم، وبعض النّاس يقول: هو الدّهر والزّمان، يقول الرّجلُ لصاحبه: عَوْضُ لا يكون ذاك أبداً، فلو كان اسماً للزّمان إذن لجرى بالتنوين، ولكنه حرفٌ يُرادُ به قَسَم، كما أنّ أجَلْ ونَحْوَها مما لم يتمكّن في التّصريف حُمِلَ على غير الإعراب. قال الأعشى:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
وتقول العرب: لا أفعل ذاك عَوْضُ، أي: لا أفعله الدّهر، ونصب عوض، لأنّ الواو حفزت الضّاد، لاجتماع السّاكنين.
ضوع، ضيع:
ضاعَتِ الريحُ ضوعاً: نَفَحَتْ. قال:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
ويقال: ضاعَ يَضُوعُ، وهو التَّضوُّر، في البكاء في شِدَّةٍ ورفعِ صوتٍ. تقول: ضَرَبَهُ حتّى تَضَوَّعَ، وتضوّر. وبكاءُ الصّبيّ تضوُّعٌ أكْثَرَهُ، قال:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
وأضاعَ الرّجلُ إذا صارت له ضَيْعَةٌ يشتغِلُ بها، وهو بِمَضِيعَةٍ وبمَضيع إذا كان ضائعاً، وأضاع إذا ضيّع.
والضُّوَعُ: طائر من طير اللّيل من جنسِ الهامِ إذا أَحَسَّ بالصّباح صَدَحَ.
وضَيْعةُ الرّجلِ: حِرْفَتُه، تقول: ما ضَيْعَتُك? أي: ما حِرْفَتُك? وإذا أخذ الرّجلُ في أمور لا تَعنيه تقول: فَشَتْ عليك الضَّيعة، أي: انتشرتْ حتّى لا تدري بأيّ أمرٍ تأخذ. وضاعَ عيالُ فلانٍ ضَيْعَةً وضِياعاً، وتركهم بمَضْيَعَةٍ، وبمَضِيعَةٍ، وأضاعَ الرّجلُ عيالَه وضيَّعهم إضاعةً وتضييعاً، فهو مُضِيعٌ، ومُضَيِّع.
ضعو:
الضَّعْوَةُ: شَجَرٌ تكون بالبادية، والضَّعة أيضاً بحذف الواو، ويجمع ضَعَوات، قال:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
وقال يصف رجلاً شهوان اللّحم:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة
وضع:
الوضاعةُ: الضَّعَةُ. تقول: وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة.
والوضيعة: نحو وضائع كسرى، كان ينقل قوماً من بلادهم ويسكنهم أرضاً أخرى حتّى يصيروا بها وَضِيعَةً أبداً. والوَضيعةُ أيضاً: قوم من الجند يُجْعَلُ أسماؤهم في كورة لا يغزون منها. والوضيعةُ: ما تَضَعُه من رأسِ مالكَ.
والخيّاط يُوضِّعُ القُطنَ على الثّوب توضيعاً، قال:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
وتقول: في كلامه توضيعٌ إذا كان فيه تأنيثُ كلامِ النِّساءِ.
والوَضْعُ: مصدرُ قولِك: وَضَعَ يَضَعُ. والدّابّة تضع السّير وضعاً وهو سير دون. وتقول: هي حسنة الموضوع. وأوضعها راكبها. قال الله عزّ وجلّ: "ولأوضعوا خلالكم".
والمُواضَعَةُ: أن تُواضِعَ أخاك أمراً فتناظره فيه. وفلان وضعه دخوله في كذا فاتّضع والتواضعُ: التَّذلُّلُ.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

ضاعَ الشيءُ يَضيعُ ضَيْعَةً وضَياعاً بالفتح، أي هلك، ومنه قولهم: فلان بدارِ مضيَعَةٍ. ورجلٌ مِضْياعٌ للمال، أي مُضَيِّعٌ. والإضاعَةُ والتَضْييعُ بمعنًى. والضَيْعَةُ: العقارُ، والجمع ضِياعٌ وضِيَعٌ أيضاً. وأضاعَ الرجل، إذا فشتْ ضِياعُهُ وكثرتْ، فهو مُضيعٌ. وتصغير الضَيْعَةِ ضُيَيْعَةٌ، ولا تقل ضُوَيْعَةٌ. وقولهم: فلان يأكل في مِعًى ضائِعٍ، أي جائعٍ. وتَضَيَّعَ المسكَ: لغةٌ في تَضَوّع، أي فاح.

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج، وهو الضَّيَاح. يقال ضِحت اللّبن ضَيْحا، وضَيَّحت أكثَر.
(ضير) الضاد والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ، وهو من الضَّير والمضَرَّة. ولا يَضِيرني كذا، أي لا يضرُّني. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [آل عمران 120].
(ضيز) الضاد والياء والزاء قد مضى ذكره، وأصله فيما يقال الواو. وقد قيل إنَّه من بَنات الياء، فلذلك ذكرناه هاهنا. فالقِسمة الضّيزى: النّاقصة. يقال ضِزْته حقَّه، إِذا منعتَه. وحكى ناس ضَأَزَه، مهموز. وأنشدوا:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
ليس في الباب غيرُ هذا.
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
(ضيف) الضاد والياء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على مَيل الشيء إلى الشيء. يقال أَضَفْتُ الشَّيءَ إلى الشَّيء: أمَلْتهُ. وضافت الشمس تَضِيف: مالت؛ وكذلك تضيَّفَتْ، إذا مالت للغروب. وفي الحديث: "أنَّه نَهى عن الصَّلاة إِذا تضيَّفت الشَّمسُ للغروب". وقال امرؤ القيس:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])أي أَسْنَدْنا ظهورَنا. ويقال ضَافَ السَّهم عن الهدف يَضِيف. قال أبو زُبيد:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])والضَّيف منْ هذا، يقال ضِفْتُ الرَّجُل: تعرَّضْت لـه ليَضِيفَني. وأَضَفْتُهُ: أنْزلتُه عليَّ. ويقال ضَيَّفْته مثل أضفْتُهُ، إذا أنزلتَه بك. وفلانٌ يتضيَّفُ النّاسَ، إذا كان يتّبعهم ليُضِيفوه. وهو قولُ الفرزدق:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
والضَّيف يكون واحداً وجمعاً. ويقال أيضاً أضياف وضِيفانٌ. ويقال لناحية الوادي ضِيفٌ، وهما ضِيفانِ. وتَضايَفنا الوادِيَ: أتيناه من ضِيفيه([9]). وكذلك تَضَايَفَ الكلابُ [الصَّيدَ ([10])]، إذا أتوه من جوانبه([11]). قال:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
والمضاف:  الذي قد أُحِيط به في الحرب. قال:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])وهو من هذا القِياس. ويقال تضَيَّفُوه، إذا اجتمعوا عليه من جوانبه. قال:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
فأمَّا قول القائل:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])فهي الضَّيفةُ المعروفة من الضِّيافة. وقال قومٌ: ضافت المرأة: حاضت. وهذا ليس بشيء، ولا مما هو يدلُّ عليه قِياسٌ، ولا وجهَ للشُّغْل به.
فأمَّا قولهم أضاف من الشيء، إذا أشفقَ منه، فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه*، ويمكن أن يتَمَحَّل([16]) لـه بأن يقال أضاف من الشيء، إِذا أشفق منه، كأنَّه صار في الضِّيف، وهو الجانب، أي لم يتوسَّط إِشفاقاً. وهو بعيد، والأولى عندي أن يقال إنَّه شاذّ. والكلمة مشهورة. قال:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
وقال الهذليّ([18]):               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
أي تشفِق. قال أبو سعيد: ضاف الهمُّ، إِذا نَزَلَ بصاحبه. والقياس أنَّه إذا نزل به فقد مال نحوه.
(ضيق) الضاد والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على خلافِ السَّعة، وذلك هو الضِّيق والضَِّيقة: الفَقْر. يقال أضاق الرّجلُ: ذهب مالُهُ. وضاقَ، إِذا بخل. وشيءٌ ضَيْقٌ، أي ضَيِّق. والباب كلُّه قياس واحد. فأما قول القائل:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
فيقال إنَّ الضِّيقة منزلٌ في منازل القمر. قال أبو عمرو: الضِّيقة هاهنا من الضِّيق.
(ضيك) الضاد والياء والكاف كلمةٌ لا تتفرَّع. يقولون الضَّيَكانُ: مشْي الرَّجُل الكثيرِ لحمِ الفخِذين، فهو ربما يتفحَّج. ويقال هذه إِبلٌ تَضِيك، أي تفرّج أفخاذها من عِظَم ضُروعها.
(ضيم) الضاد والياء والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو كالقهر والاضطهاد. يقال ضامه يَضِيمُهُ ضَيْماً. فهو اسمٌ ومصدر. والرجل المَضِيم: المظلوم. وبقيت في الباب. كلمةٌ واحدةٌ، يقال إنَّ الضِّيم، بكسر الضاد: جانب الجبل. قال الهذَليّ([21]):

--------------ـــــ
([1]) أنشده في اللسان (ضيل).
([2]) من الآية 120 في سورة آل عمران. وهذه قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن واليزيدي. وقراءة الباقين: (لايَضُرُّكم). إتحاف فضلاء البشر 178.
([3]) صدره كما في اللسان (ضأز):  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) في الأصل: "الأصلية"، وليس يقولها.
([5]) كذا ورد الكلام مبتوراً. ويستشهدون بهذين البيتين للشماخ:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    ولعل بقية الكلام بعدهما عند ابن فارس: "فهذا من الإضاعة بمعنى التضييع".
([6])ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضيف).
([7]) سبق البيت وتخريجه في (رشق، صيف).
([8]) صدره في ديوانه 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
وفي اللسان (ضيف) كذلك. ومرة أخرى: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) في الأصل: "ضيفه"، وأثبت ما في المجمل.
([10])  التكملة من المجمل.
([11]) جعل للكلاب ضمير العاقل.
([12]) لمتمم بن نويرة في المفضليات: (1: 94) وصدره: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) للبريق الهذلي في اللسان (ضيف، فلم)، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 22 وشرح السكري للهذليين 110 وسيأتي في (فلم).
([14]) قبله في اللسان (ضيف): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) للبعيث يهجو جريراً، كما سبق في (رشم) حيث تخريج البيت في الحواشي.
([16]) في الأصل: "يتحمل".
([17]) للنابغة الجعدي، وصدره كما في اللسان (ضيف): * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) هو أبو ذؤيب الهذلي، والبيت في ديوانه 99.
([19]) البيت بتمامه، كما في الديوان:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) الأخطل في ديوانه 233 واللسان (ضيق). وصدره:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) بدلـه في المجمل:  "وهو في شعر الهذلي: فضيمها". والهذلي الذي عناه هو ساعدة ابن جؤية. وبيته، كما في اللسان (دبب، ضيم)، وديوان الهذليين 207:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

- ضاع الشيء يضيع ضياعا، وأضعته وضيعته. قال تعالى: ﴿لا أضيع عمل عامل منكم﴾ [آل عمران/195]، ﴿إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا﴾ [الكهف/30]، ﴿وما كان الله ليضيع إيمانكم﴾ [البقرة/143]، ﴿لا يضيع أجر المحسنين﴾ [التوبة/120]، وضيعة الرجل: عقاره الذي يضيع ما لم يفتقد، وجمعه: ضياع، وتضيع الريح: إذا هبت هبوبا يضيع ما هبت عليه.

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ض ي ع
ضاع عياله ضيعة وضياعاً وتركتهم بضيعة ومضيعة‏.‏
وبلدكم منساة العلم ومضيعة العالم‏.‏
وشيء مضاع ومضيع‏.‏
وقيل‏:‏ إضاعة النساء أن لا يتزوجن في الأكفاء‏.‏
ويقال‏:‏ ما ضيعتك‏:‏ ما عملك وضنعتك‏.‏
وفشت عليك الضيعة حتى لا تدري بأي أمر تأخذ أي كثرت أشغالك وأمورك وانتشرت عليك‏.‏
وقال عبد الله ابن شرية في علم الأخبار‏:‏ هي ضيعتي وضيعة آبائي من قبلي‏.‏
وسمعت منهم من يقول لبغلة‏:‏ ما ضيعة هذه المجينينة إلا قصب الأمراس‏.‏
وأضاع فلان‏:‏ كثرت ضياعه‏.‏
ورجل مضيع‏.‏
قال‏:‏ إذا كنت ذا نخل وزرع وهجمة فإني أنا المثري المضيع المسود

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

ضَيْعةُ الرجل : حِرْفَتُه وصِناعتُه ومعاشُه وكسبه . يقال : ما ضَيْعَتُك أَي ما حِرْفَتُك . وإِذا انتشرت على الرجل أَسبابه قيل : فشَت ضَيْعَتُه حتى لا يدري بأَيِّها يبدأُ ومعنى فشت أَي كثرت . قال شمر : كانت ضَيْعةُ العرب سِياسةَ الإِبل والغنم قال : ويدخل في الضَّيْعَة الحِرْفة والتجارة . يقال للرجل : قم إِلى ضَيْعَتِك . قال الأَزهري : الضَّيْعَةُ و الضِّياعُ عند الحاضرة مال الرجل من النخل والكرْم والأَرضِ والعرب لا تعرف الضيْعة إِلا الحرفةَ والصِّناعةَ قال : وسمعتهم ويقولونَ ضَيْعةُ فلان الجِزارةُ و ضيعة الآخَرِ الفَتْلُ وسَفُّ الخوص وعَمَلُ النخل ورَعْيُ الإِبل وما أَشبه ذلك كالصَّنْعةِ والزِّراعة وغير ذلك . وفي حديث ابن مسعود : لا تَتخِذُوا الضَّيْعةَ فَتَرْغَبوا في الدنيا . وفي حديث حنظلة : عافَسْنا الأَزْواجَ و الضَّيْعات أَي المَعايِشَ . و الضَّيْعةُ : العَقارُ . و الضَّيْعةُ : الأَرض المُغِلَّةُ والجمع ضِيَعٌ مثل بَدْرة وبِدَرٍ و ضِياعٌ فأَمَّا ضِيَعٌ فكأَنه إِنما جاء على أَن واحدته ضيعةٌ وذلك لأَن الياء مما سبيله أَن يأْتي تابعاً للكسرة وأَما ضِياعٌ فعلى القياس . و أَضاعَ الرجلُ : كثُرَتْ ضَيْعتُه وفَشَتْ فهو مُضِيعٌ قال ابن بري : شاهِدُهُ ما أَنشده أَبو العباس : إِنْ كُنْت ذَا زَرْعٍ ونَخْلٍ وهَجْمة فإِنِّي أَنا المُثْرِي المُضِيعُ المُسَوَّدُوفلان أَضْيَعُ من فلان أَي أَكثر ضِياعاً منه وتَصَعِيرُ الضيَّعة ضُيَيْعَةٌ ولا تقل ضُوَيْعَةٌ . وقال الليث : الضِّيَاعُ المنازل سميعت ضياعاً لأَنها إِذا ترك تعهّدها وعمارتها تَضِيعُ . وفَشَتْ عليه ضَيْعَته : كثر ماله عليه فلم يطق جِبايته وفي الحديث : أَفشى الله ضيعته أَي أَكثر عليه مَعاشه . وفشت عليه الضيعة : أَخذ فيما لا يَعْنِيه من الأُمورِ . ومن أَمثالهم : إِني لأَرى ضَيْعة لا يُصْلِحُها إِلا ضَجْعة قالها راع وفَضَتْ عليه إِبله فيالمَرْعَى فأَراد جمعها فتبدّدت عليه فاستغاث حين عجز بالنوم وقال جرير : وقُلْنَ ترَوَّحْ لا يَكُنْ لَك ضَيْعَة ٌوقَلْبُكَ مَشْغُولٌ وهُنَّ شواغِلُه وقد تكون الضَّيعةُ من الضَّياع وفي الحديث : أَنه نهى عن إِضاعةِ المال يعني إِنْفاقَه في غير طاعة الله والتَّبذير والإِسراف وأَنشد ابن بري للعرجي : أَضاعُوني وأَيَّ فَتَىً أَضاعُوا لِيَوْمِ كَرِيهةٍ وسِدادِ ثَغْرِ وفي حديث سعد : إِني أَخافُ على الأَعناب الضَّيْعةَ أَي أَنها تضيع وتتلَف . و الضَّيْعةُ في الأَصل : المرَّة من الضَّياعِ و الصَّيْعَةُ و الضَّياعُ : الإِهْمالُ ضاعَ الشيءُ يَضِيعُ ضَيْعةً و ضَياعاً بالفتح : هلك ومنه قولهم : فلان بدار مَضِيعة مثال مَعِيشة . وفي حديث عُمر رضي الله عنه : ولا تَدَعِ الكَسِيرَ بدار مَضِيعةٍ وفي حديث كعب بن مالك : ولم يَجْعَلْك اللَّهُ بدار هَوانٍ ولا مَضِيعة المضيعة بكسر الضاد مَفْعِلةٌ من الضَّياعِ الاطِّراحِ والهَوانِ كأَنه فيه ضائعٌ فلما كان عين الكلمة ياء وهي مكسورة نقلت حركتها إِلى العين فسكنت الياء فصارت بوزن معيشة والتقدير فيهما سواء . وتركَهم بِضَيْعَةٍ و مَضِيعةٍ و مَضْيَعةٍ . ومات ضِيعةً و ضِيَعاً و ضَياعاً أَي غير مُفْتَقَد و أَضاعَه و ضَيّعه . وفي التنزيل : ﴿وما كان الله لِيُضيعُ إِيمانَكم﴾ وفيه : ﴿أَضاعُوا الصلاة﴾ جاء في التفسير : أَنهم صَلَّوْها في غير وقتها وقيل : تركوها البتة وهو أَشبه لأَنه عَنَى به الكفار ودليله قوله عز وجل بعد ذلك : ﴿إِلا مَنْ تاب وآمن﴾ . و الضيَّاعُ : العِيالُ نَفْسُه . وفي الحديث : فمن تَرَك ضيَاعاً فإِليَّ التفسير للنضر : العِيالُ حكاه الهروي في الغريبين قال ابن الأَثير : وأَصله مصدر ضاعَ يَضِيعُ ضَياعاً فسمي العِيالُ بالمصدر كما تقول : من مات فترك فَقْراً أَي فُقَراء وإِن كَسَرْتَ الضاد كان جمع ضائعٍ كجائعٍ وجِياع ومنه الحديث : تُعِينُ ضائعاً أَي ذَا ضياعٍ من فَقْرٍ أَو عِيال أَو حال قَصَّرَ عن القيام بها ورَواه بعضهم بالصاد المهملة والنون وقيل : إِنه الصواب وقيل هو في حديث بالمهملة وفي آخر بالمعجمة وكلاهما صواب في المعنى . و أَضاعَ الرجلُ عِيالَه ومالَه و ضَيَّعَهُم إِضاعةً و تَضْيِيعاً فهو مُضِيعٌ و مُضَيِّعٌ و الإِضاعةِ و التَّضْيِيعُ بمعنى وقول الشماخ : أَعائِشَ ما لأَهْلِك لا أَراهُم ْيُضِيعُون السَّوامَ مع المُضِيعِ وكيفَ يُضِيعُ صاحِبُ مُدْفآتٍ على أَثباجِهنَّ من الصَّقِيعِ قال الباهلي : كان الشماخ صاحب إِبل يلزمها ويكون فيها فقالت له هذه المرأَة : إِنك قد أَفْنَيْتَ شبابك في رَعْي الإِبل ما لَك لا تُنْفِقُ مالَك ولا تَتَفَتَّى فقال لها الشماخ : ما لأَهلِك لا يفعلون ذلك وأَنت تأْمرينني أَن أَفعله ثم قال لها : وكيف أُضِيعُ إِبلاً هذه الصفة صفتها ودل على هذا قوله على أَثر هذا البيت : لَمالُ المَرْءِ يُصْلِحُه فيُغْني مَفاقِره أَعفُّ من القُنُوعِ يقول : لأَن يصلح المرءِ مالَه ويَقُومَ عليه ولا يضيعه خير من القُنوع وهو المسأَلة . ورجل مِضياعٌ للمال أَي مُضِيعٌ . وفي المثل : الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللبن هكذا يقال إِذا خوطب به المذكر والمؤنث والإثنان والجمع بكسر التاء لأَن أَصل المثل إِنما خوطب به امرأَة وكانت تحت رجل موسر فكرهته لكبره فطلقها فتزوّجها رجل مُمْلِقٌ فَبَعَثَت إِلى زوجها الأَول تَسْتَمِيحُه فقال لها هذا فأَجابته : هذا ومُذْقُه خَيْرٌ فجرى المثل على الأَصل والصيْفَ منصوب على الظرف . و ضاعَ عِيالُه من بعده : خَلَوا من عائل فاخْتَلُّوا و تَضَيَّعَتِ الرائحة : فاحَتْ وانتشرت كَتَضَوَّعَت . وقولهم : فلان يأْكل في مِعىً ضائعٍ أَي جائع . وقيل لابنة الخَسِّ : ما أَحَدُّ شيء قالت : نابٌ جائعٌ يُلْقِي مِعىً ضائع

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ض ي ع * * ضاعَ * الشيء يضيع * ضِيَاعاً * و * ضَيَاعاً * بكسر الضاد وفتحها أي هلك وفلان بدار * مَضِيعةٍ * بوزن معيشة و * الإضَاعَةُ * و * التَّضْييعُ * بمعنى و * الضَّيْعَةُ * العقار والجمع * ضِيَاعٌ * و * ضِيَعٌ * كبدرة وبدر وتصغير الضيعة * ضُيَيْعَةٌ * ولا تقل ضويعة قلت قال الأزهري * الضَّيْعَةُ * عند الحاضرة النخل والكرم والأرض والعرب لا تعرف الضيعة إلا الحرفة والصناعة و * تَضَيَّعَ * المسك لغة في * تَضَوَّعَ * أي فاح

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

ضاع يضيع ضيعا، بالفتح ويكسر، وضيعة، وضياعا، بالفتح: هلك وتلف، قال متمم بن نويرة اليربوعي رضي الله عنه:
  ذاك الضياع، فإن حززت بمدية                      كفي فقولي محسن ما يصنـع

  وفي حديث سعد: إني أخاف على الأعناب الضيعة، أي أنها تضيع وتتلف. ضاع الشيء ضيعة وضياعا: صار مهملا، ومنه ضاعت الإبل، وضاع العيال، إذا خلوا من الرعاية والتعهد، وأهملوا. والضياع أيضا، أي بالفتح: العيال نفسه، ومنه الحديث:  فمن ترك ضياعا فإلي  أي عيالا، قاله النضر، وحكاه الهروي في الغريبين، وقال ابن الأثير: وأصله مصدر ضاع، فسمي بالمصدر، كما تقول: من مات وترك فقرا، أي فقراء، أو المراد منه ضيعهم، أي العيال الضيع، أي المهملون من الرعاية والتفقد. . الضياع: ضرب من الطيب. الضياع، بالكسر: جمع ضائع، كجائع، وجياع. يقال: مات فلان ضياعا، كسحاب، وضيعا، كعنب، وضيعا وضيعة، بكسرهما، أي غير مفتقد ولا متعهد. الضيعة: العقار، نقله الجوهري. وقال ابن فارس: تسميتهم العقار ضيعة ما أحسبها من اللغة الأصلية، وأظنها من محدث الكلام. قال: وسمعت من يقول: إنما سميت ضيعة، لأنها إذا ترك تعهدها ضاعت، فإن كان كذا فهو دليل ما قلناه: إنه من الكلام المحدث. الضيعة: الأرض المغلة، والتصغير ضييعة، ولا تقل: ضويعة، كما في الصحاح، ج: ضيع، وضياع كعنب ورجال، ومثله الجوهري ببدرة وبدر، فأما ضيع، فكأنه إنما جاء على واحدته ضيعة، وذلك لأن الياء مما سبيله أن يأتي تابعا للكسرة، وأما ضياع فعلى القياس، يقال أيضا: ضيعات، بالألف والتاء، كبيضة وبيضات، ومنه حديث حنظلة: عافسنا الأزواج والضيعات، أي المعايش. وقال الليث: الضياع: المنازل سميت لأنها إذا ترك تعهدها وعمارتها تضيع. قال الأزهري: الضيعة والضياع عند الحاضرة: مال الرجل من النخل والكرم والأرض. والعرب لا تعرف الضيعة إلا حرفة الرجل وصناعته، قال: وسمعتهم يقولون: ضيعة فلان الجزارة، وضيعة الآخر الفتل، وسف الخوص، وعمل النخل، ورعي الإبل وما أشبه ذلك، كالصنعة والزراعة. وزاد غيره: ضيعة الرجل: معاشه وكسبه، يقال: ما ضيعتك? أي ما حرفتك? قال شمر: كانت ضيعة العرب سياسة الإبل والغنم. قال: ويدخل في ضيعة الرجل: حرفته وتجارته، يقال للرجل: قم إلى ضيعتك، وبين الضيعة والصنعة جناس تصحيف. يقال: هو بدار مضيعة، كمعيشة، وعليه اقتصر الجوهري. مضيعة، مثل مهلكة، أي بدار ضياع، مفعلة من الضياع، وهو الاطراح والهوان، فلما كانت عين الكلمة ياء، وهي مكسورة، نقلت حركتها إلى العين، فسكنت الياء فصارت بوزن معيشة، والتقدير فيهما سواء. ورجل مضياع للمال، كمحراب: مضيع له. وأضاع الرجل: فشت ضياعه وكثرت، فهو مضيع، وفي الحديث: أفشى الله ضيعته، أي أكثر معاشه، قال ابن بري: وشاهد المضيع ما أنشده أبو العباس:
  إذا كنت ذا زرع ونخل وهجمة                      فإني أنا المثري المضيع المسود أضاع الشيء: أهمله وأهلكه، كضيعه، فهو مضيع ومضيع، وأنشد ابن بري للعرجي:
  أضاعوني وأي فتى أضاعوا                      ليوم كريهة وسداد ثـغـر

  وفي التنزيل العزيز:  وما كان الله ليضيع إيمانكم  ، أي صلاتكم، أي يهملها، وقال أيضا:  أضاعوا الصلاة  ، جاء في التفسير: صلوها في غير وقتها، وقيل: تركوها البتة، وهو أشبه، لأنه عنى بهم الكفار، ودليله قوله بعد ذلك: إلا من تاب وآمن  ، وفي الحديث أنه نهى عن إضاعة المال، يعني إنفاقه في غير طاعة الله، والتبذير والإسراف، وكذلك أضاع عياله: إذا ترك تفقدهم، والإضاعة والتضييع بمعنى، قال الشماخ:
  أعائش ما لأهلك لا أراهـم                      يضيعون السوام مع المضيع
  وكيف يضيع صاحب مدفآت                      على أثباجهن من الصقـيع قال الباهلي: عاتبته امرأته في ملازمة رعي الإبل، فقال لها: ما لأهلك لا يفعلون ذلك، وأنت تأمرينني أن أفعله? ثم قال لها: وكيف أضيع إبلا هذه الصفة صفتها? ودل عليه قوله بعد ذلك:
  لمال المرء يصلحه فيغني                      مفاقره أعف من القنوع يقول: لأن يصلح المرء ماله، ويقوم عليه خير من القنوع، وهو المسألة. قلت: ومن التضييع بمعنى الإهلاك استعمال العامة: ضيعوا فلانا، إذا ضربوا عنقه بالسيف خاصة. وفي المثل: الصيف ضيعت اللبن، بكسر التاء، قال يعقوب: هكذا يقال:، ولو خوطب به المذكر أو الجمع، لأنه في الأصل خوطبت به امرأة كانت تحت موسر، أي غني فكرهته لكبره، فطلقها، فتزوجها رجل مملق، أي فقير، فبعثت إلى زوجها الأول تستميحه، وفي بعض نسخ الصحاح تستمنحه، ومعناهما واحد، أي تسترفده، وتطلب منه برا، فقال ذلك لها، والصيف: منصوب على الظرف، كما في الصحاح. أو طلق الأسود بن هرمز امرأته العنود الشنية، من بني شن، وفي سائر النسخ الشنيئة على وزن سفينة، وهو خطأ، رغبة عنها إلى امرأة جميلة من قومه. وفي العباب: ذات جمال ومال، ثم جرى بينهما ما أدى إلى المفارقة، فتتبعت نفسه العنود، فراسلها فأجابته بقولها:
  أتركتـنـي حـتـى إذا                      علقت خودا كالشـطـن
  أنشأت تطلب وصـلـنـا                      في الصيف ضيعت اللبن وعلى هذا التاء مفتوحة، لتغير المثل وقيل: مرسل المثل عمرو بن عمرو بن عدس، قاله لدختنوس بنت لقيط بن زرارة، فضربت يدها على منكب زوجها، وقالت: هذا ومذقة خير. وتضيع المسك: فاح، لغة في تضوع، نقله الجوهري، وفي العباب: وهذا من باب الإبدال. وعثمان بن بلج الضائع: محدث، سمع عمرو بن مرزوق، وعنه ابن داسة. عالم غرناطة أبو الحسن علي بن محمد الكتامي ابن الضائع الأشبيلي، من نحاة المغرب، مات سنة ثمانين وستمائة. ومما يستدرك عليه: يقال للرجل إذا انتشرت عليه أسبابه حتى لا يدري بأيها يبدأ: فشت ضيعته. وفلان أضيع من فلان: أي أكثر ضياعا منه. ويقال: معنى: فشت ضيعته: كثر مال عليه، فلم يطق جبايته، وقيل: معناه أخذ فيما لا يعنيه من الأمور. ومن أمثالهم: إني لأرى ضيعة لا يصلحها إلا ضجعة، قالها راع رفضت عليه إبله، فأراد جمعها، فتبددت عليه، فاستغاث حين عجز بالنوم، وقال جرير:
  وقلن تروح لا تكن لك ضيعة                      وقلبك لا تشغل، وهن شواغله

  والضيعة: المرة من الضياع. وتركته بضيعة، أي غير مفتقد. والضائع: ذو فقر أو عيال، أو حال قصر عن القيام بها، وبه فسر الحديث: وتعين ضائعا، ويروى بالصاد والنون، وقد تقدم، وكلاهما صواب في المعنى. وقولهم: فلان يأكل في معى ضائع، أي جائع، وقيل لابنة الخس: ما أحد شيء? قالت: ناب جائع، يلقي في معى ضائع. نقله الجوهري. والضائع: لقب عمرو بن قميئة الشاعر، كان رفي امرئ القيس، ضبطه الحافظ. وتضيع الريح: هبت هبوبا، لأنها تضيع ما هبت عليه، نقله الراغب.

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

ضَاعَ
1 ضَاعَ ذ , aor. يَضِيعُ, inf. n. ضَيَاعٌ and ضَيْعَةٌ (S, Mgh, O, Msb, K) and ضَيْعٌ and ضِيعٌ, (K,) It (a thing, S, Mgh, O, Msb) perished, came to nought, passed away, or became lost. (S, O, Msb, K.) It is said in a trad. of Saad, اـِنِّى أَخَافُ عَلَى الأَعْنَابِ الضَّيْعُةَ i. e. [Verily I fear, for the grapes,] their [lit. the] perishing, or becoming lost. (TA.) ― -b2- And ضاع, (K, TA,) inf. n. ضَيَاعٌ and ضَيْعَةٌ, (TA,) It (a thing) was left; left, or let, alone; or neglected. (K, TA.) Hence, ضاعت الاـِبِلُ, and ضاع العِيَالُ, The camels, and the family, or household, were left untended, and unminded; and were left alone, or neglected. (TA.) -A2- ضاع, aor. يَضِيعُ, said of perfume, or sweet odour, i. q. ضاع having for its aor. يَضُوعُ. (Har p. 670.) [See 5 in art. ضوع: and see also 5 in the present art.]

ضيّع الشَّىْءَ
2 ضيّع الشَّىْءَ ذ , (O, Msb, K,) inf. n. تَضْيِيعٌ; (S;) and ↓ اضاعهُ, (O, Msb, K,) inf. n. اـِضَاعَةٌ; (S;) both signify the same; (S, O, Msb, K;) He made, or caused, the thing to perish, or become lost; he destroyed it, wasted it, or lost it. (Msb, K, TA.) Hence, ضَيَّعُوا فُلَانًا is used by the vulgar as meaning They beheaded such a one with the sword. (TA.) It is said in a prov., الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ [In the spring, or in the summer, thou losedst the milk], in which the ت is with kesr when the words are addressed to a male, or to a female, or to a pl. number, because originally addressed to a woman, the wife of a wealthy man, whom she disliked because of his being aged, wherefore he divorced her, and a poor man married her, and she sent to her first husband requesting a gift, and he answered her thus; (S, O, K; *) الصيف being in the accus. case as an adv. n.: so says Yaakoob: (S, O:) or El-Aswad Ibn-Hurmuz divorced his wife El- ' Anood Esh-Shenneeyeh, (O, K,) of the BenooShenn, (TA,) preferring to her a beautiful and wealthy woman of his people; (O, K; *) then there occurred between them what led to their separation, and he sought to obtain [again] El- ' Anood, and sent a message to her; but in replying to him she said,
أَنْشَأْتَ تَطْلُبُ وَصْلَنَا
فِى الصَّيْفِ ضَيَّعْتَ اللَّبَنْ
[Thou hast begun to seek our union: in the spring, or in the summer, thou losedst the milk]: (O, * K:) the ت in this case being with fet-h. (K. [See more in Freytag's Arab. Prov. ii. 197-8, or in Har p. 577; in both of which, however, and in the O, ضيّعت is with kesr in the latter case, as in the former.]) [One says also, ضيّع عَهْدَهُ, meaning He broke his compact, contract, or covenant]. The phrase, in a trad., نَهَى عَنْ المَالِ ↓ اـِضَاعَةِ means He forbade the expending of wealth otherwise than in obedience to God, and the squandering thereof, and extravagance. (TA.) ― -b2- See also the next paragraph.

اضاع الشَّىْءَ
4 اضاع الشَّىْءَ ذ : see 2, first sentence, and last but one. ― -b2- Also, [and app. ↓ ضيّعهُ likewise, accord. to the K,] He left the thing; left it, or let it, alone; or neglected it. (K, TA.) You say, اضاع عِيَالَهُ He neglected his family, or household; omitted taking good care of them, or being mindful of them. (TA.) وَمَا كَانَ اللّٰهُ لِيُضِعَ اـِيمَانَكُمْ, in the Kur [ii. 138], means And God will not neglect [or make to be lost] your prayer. (TA.) أَضَاعُوا الصَّلَاةَ, in the same, [xix. 60,] means Who neglected, or omitted, prayer, (Bd, TA,) altogether: (TA:) or deferred it: (Bd:) or who performed it in other than its right time: but the first explanation is more suitable, for the unbelievers are meant thereby. (TA.) -A2- اضاع [is also intrans., and] may signify He found his affair to be coming to nought. (Ham p. 33.) ― -b2- And His estates (ضِيَاعُهُ) became wide-spread, (S, O, K,) and many, or numerous. (S, O, Msb, K.)

تضيّع
5 تضيّع ذ , said of the wind, It blew: because it [often] destroys that upon which it blows: so says Er-Rلghib. (TA. [But it may be from what here follows.]) ― -b2- Said of musk, It diffused its odour, or fragrance: (S, O, K;) a dial. var. of تضوّع: (S:) or an instance of substitution [of ى for و]. (O.) [See also 1, last explanation.]

مَاتَ ضِيْعًا
مَاتَ ضِيْعًا ذ and ضِيَعًا: see ضَيَاعٌ.

ضَيْعَةٌ
ضَيْعَةٌ ذ an inf. n. of 1. (S, &c.) ― -b2- See ضَيَاعٌ, below, last sentence but one. ― -b3- Also A single case, or occasion, of perishing, coming to nought, passing away, or becoming lost; or of being left, left or let alone, or neglected. (TA.) ― -b4- تَرَكْتُهُ بِضَيْعَةٍ means I left him unsought-after, or unminded, or unmissed. (TA. [See also a similar phrase voce ضَيَاعٌ.]) -A2- Also i. q. عَقَارٌ [meaning An estate consisting of land, or of land and a house, or of a house or land yielding a revenue, or of a house and palm-trees, or the like]; (S, O, Msb, K;) and [particularly] land yielding a revenue; (K;) or with the people of the towns and villages and cultivated lands it signifies the property, of a man, consisting of palm-trees and grape-vines and land: but the Arabs [of the desert] know not the word in this sense: (Az, TA:) IF says, I do not reckon the application of this word as a name for the عَقَار to be of the original language, but think it to be an innovation in speech; and I have heard it said that this is termed a ضيعة because, when frequent attention to it is neglected, it perishes; and if it be so, this is an evidence of what we have said, that it is of the innovated speech: (O, TA:) the dim. is ↓ ضُيَيْعَةٌ, for which one should not say ضُوَيْعَةٌ: (S, O, K:) the pl. is ضِيَاعٌ and ضِيَعٌ, (S, O, Msb, K,) as though the latter were a contraction of the former, (Msb,) and ضَيْعَاتٌ: (K:) accord. to Lth, the first of these pls. signifies places of alighting or abode or settlement; which are thus called because, when the paying frequent attention to them, or taking good care of them, and the keeping them, or putting them, in a good state, or state of repair, is neglected, they come to nought: and ضَيْعَاتٌ occurs in a trad. as meaning the means of subsistence. (TA.) And, (T, O, Msb, K,) as used by the Arabs [of the desert], who know not the word in any other sense than this, (T, O,) A craft, or handicraft, by which one gains his subsistence; a mode, or manner, of gain; or any habitual work or occupation of a man; (T, O, Msb, K) as the sewing of skins or boots and the like; and the twisting of ropes; and the weaving, or plaiting, of palm-leaves; and the culture of palm-trees (عَمَلُ النَّخْلِ); and the pasturing of camels; and the like thereof; (T, O;) including the sowing, or tilling, of land: (TA:) or the ضَيْعَة of the Arabs was the management, or tending, of camels and of sheep and goats: and the term includes a man's craft, or handicraft, or means of gain: (Sh, O:) and his traffic: (Sh, O, K:) one says to a man, قُمْ اـِلَى ضَيْعَتِكَ [Arise to thy craft, &c.]: (Sh, O:) and كُلُّ رَجُلٍ وَضَيْعَتَهُ, [Every man should occupy himself with his proper craft, &c.] (Msb.) أَفْشَى اللّٰهُ, ضَيْعَتَهُ, occurring in a trad., means God made or may God make, his means of subsistence to be abundant. (TA.) And one says, فَشَتْ ضَيْعَتُهُ, [or, more commonly, فَشَتْ عَلَيْهِ ضَيْعَتُهُ, as in the TA in art. فشو, &c.,] which is said to mean His property was, or became, large, or abundant, [or wide-spread,] so that he was unable to collect it together: and [hence] his means of attaining his object [or his affairs (as in the TA in art. فشو)] became disordered so that he knew not with which of them to begin: (TA:) or he took to doing an affair that did not concern him: (TA, and Ham p. 33:) it is nearly like the saying اِتَّسَعَ الخَرْقُ عَلَى الرَّاقِعِ [expl. in art. خرق]. (Ham ibid.) And اـِنِّى لَأَرَى ضَيْعَةً لَا يُصْلِحُهَا اـِلَّا ضَجْعَةٌ [Verily I see property that nothing but a sleep will restore to a right state] a prov.; said by a pastor whose camels had dispersed themselves, and who, desiring to collect them together, and being unable to do so, sought aid of sleep. (O.)

مَاتَ ضِيعَةً
مَاتَ ضِيعَةً ذ : see the next paragraph.

ضَيَاعٌ
ضَيَاعٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (S, &c.) [Hence] one says, مَاتَ ضَيَاعًا, as also ↓ ضِيَعًا, and ↓ ضِيْعًا, and ↓ ضِيعَةٌ, He (a man, TA) died unsought-after, or unminded, or unmissed. (K, TA. [See also a similar phrase voce ضَيْعَةٌ.]) ― -b2- Also A family, or household: (ISh, O, K:) or the meaning is عِيَالٌ ضُيَّعٌ, (Mgh, O, K, *) i. e. a family, or household, neglected, untended, and unminded; (TA;) or such as are exposed, or liable, to perish, (بِعَرَضِ أَنْ يَضِيعَ,) as young children, and those who are crippled, or deprived of the power of motion, who cannot manage their own affairs: (Mgh:) occurring in a trad., in which it is said that when a man died leaving such as are thus termed, (تَرَكَ ضَيَاعًا,) they were to be brought to the Prophet, (Mgh, O,) to be maintained by means of the government-treasury: (Mgh:) a prefixed noun is to be understood [i. e. it is for عِيَالَ ضَيَاعٍ or the like]: (Mgh:) or it is an inf. n. used as a subst. [properly thus termed]: (Mgh, O:) or, accord. to one relation of the trad., the word is ↓ ضَيْعَةً [which is likewise an inf. n., and in this case to be expl. in the same manner]: (Mgh:) if read ضِيَاعًا, it would be pl. of ضَائِعٌ. (Mgh, O.) -A2- Also A sort of perfume, or odoriferous substance. (K.)

ضُيَيْعَةٌ
ضُيَيْعَةٌ ذ dim. of ضَيْعَةٌ, q. v. (S, O, K.)

ضَائعٌ
ضَائعٌ ذ Perishing, coming to nought, passing away, or becoming lost: (Mgh, * Msb:) [and being left; left, or let, alone; or neglected:] part. n. of 1: (Mgh, Msb:) pl. ضِيَاعٌ (Mgh, O, Msb, K) and ضُيَّعٌ. (Mgh, O, * Msb, K. *) [See an ex. of the latter pl. in a verse cited voce دَانَ, in art. دين. See also سَائِعٌ, in art. سوع.] ― -b2- And A man in a state of poverty: or having a family, or household, to sustain: or in a state of circumstances by means of which he is unable to subsist. (TA.) ― -b3- فُلَانٌ يَأْكُلُ فِى مِعًى ضَائِعٍ means جَائِعٍ [i. e. Such a one eats into a hungry, or an empty, gut]: and it was said to the daughters of ElKhuss, “ What is the sharpest thing? (مَا أَحَدُّ شَىْء;) and she answered, نَابٌ جَائِعٌ يُلْقِى فِى مِعًى ضَائِعٍ [A hungry canine tooth that throws the food into an empty gut]. (S.)

أَضْيَعُ
أَضْيَعُ ذ means أَكْثَرُ ضَيَاعًا: so in the saying, فُلَانٌ أَضْيَعُ مِنْ فُلَانٍ [Such a one is in a more perishing state than such a one]. (TA.)

مُضِيعٌ
مُضِيعٌ ذ act. part. n. of the trans. v. اضاع. (TA.) [See مِسْيَاعٌ, in art. سوع.] -A2- And part. n. of the intrans. v. اضاع; as such signifying One whose estates (ضِيَاعُهُ) are becoming wide-spread, and many, or numerous. (S, TA.)

مَضِيعَةٌ
مَضِيعَةٌ ذ and مَضْيَعَةٌ i. q. ضَيَاعٌ [an inf. n. of 1, q. v.]. (Mgh, O, Msb, K.) So in the saying, تَرَكَ عِيَالَهُ بِمَضِيعَةٍ or بِمَضْيَعَةٍ [He left his family, or household, in a state of perishing, &c.]. (Mgh.) So too in the saying, السَّارِقُ لَا يُقْطَعُ فِى مَالٍ بِمَضِيعَةٍ [The thief shall not suffer amputation of his hand in the case of his stealing property in a neglected state]. (Mgh.) And so in the saying, هُوَ بِدَارِ مَضِيعَةٍ (S, * O, K) and مَضْيَعَةٍ (O, K) [He is in a place (lit. an abode) of perdition, &c.]: or as meaning in this saying, abandonment, and ignominy. (TA.) And هُوَ مُقِيمٌ بِدَارِ مَضِيعَةٍ or مَضْيَعَةٍ means [He is dwelling in the abode of indolence; or] his characteristic in his affairs is indolence. (Msb.) ― -b2- Also, [or perhaps the latter only, as meaning A cause of perishing &c., this latter being app. of the class of مَبْخَلَةٌ and مَجْبَنَةٌ &c.,] A desert, or waterless desert, that is cut off [from inhabited regions]: or, as expl. by IJ, a place in which a man perishes, or is lost. (Msb.)

مُضَيِّعٌ
مُضَيِّعٌ ذ : see what follows.

رَجُلٌ مِضْيَاعٌ لِلْمَالِ
رَجُلٌ مِضْيَاعٌ لِلْمَالِ ذ i. q. لَهُ ↓ مُضَيِّعٌ [i. e. A man who wastes, or squanders, wealth, or property]. (S, O, K.)

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

ضَاعَ
ضَاعَ ( y )  I ( n. ac. ضَيْع 1 ,  ضَيْعَة 1t ,  ضِيْع 2 ,  ضَيَاْع 22 ),
a.  Perished; became lost.

b.  Was neglected.

ضَيَّعَ
ضَيَّعَ II ,
a.  Lost, mislaid.

b.  Wasted, squandered.

c.  Neglected; ruined.

أَضْيَعَ
أَضْيَعَ IV ,
a.  see II (a) , ( b ), ( c ).

d.  Had large estates, had landed property.

e.  Perceived he had lost something.

ضَيْع
ضَيْع 1 ,
a.  Loss.

ضَيْعَة
ضَيْعَة 1t , ( pl.
a.  reg., ضِيَع 7 ,  ضِيَاْع 23 ), Village, hamlet; estate, land; property.

b.  Trade, handicraft, occupation.

ضَاْيِع
ضَاْيِع 21 , ( pl. ضُيَّع 11 ,  ضَيَّاْع 28 ),
a.  Lost. - ضَيَاْع 22 ,  ضِيْعَاْن 34 , Loss.

مِضْيَاْع
مِضْيَاْع 45 ,
a.  Squanderer.

ضَيَّعَ
N. Ag. ضَيَّعَ II ,
a.  see 45 .

ضَيَاعًا
ضَيَاعًا
a.  Unheeded, unmissed; vainly, fruitlessly.

يَا ضِيْعَانَهُ
يَا ضِيْعَانَهُ
a.  [ coll. ], What a loss!

ضَيْغَم
ضَيْغَم
a.  Lion.
