# جذر عسى (ع-س-ى)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D9%89

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Umulur

- الحروف: ع - س - ى
- في القرآن: الورود: ٣٠ · الآيات: ٢٨ · الصيغ: ٤
- المعاجم: ٧
- تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: عسو/ي · عسي

## الصيغ (٤)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَسَى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%89.md) | فَعَلَ | Umulur | ٢١ | ٢٠ | [٤:٨٤](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/4:84.md) |
| [فَعَسَى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%89.md) | فَفَعَلَ | Umulur; Öyleyse umulur | ٥ | ٥ | [٤:١٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/4:19.md) |
| [عَسَيْتُمْ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Umulursunuz | ٢ | ٢ | [٢:٢٤٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/2:246.md) |
| [وَعَسَى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%89.md) | وَفَعَلَ | Umulur; Ve umulur | ٢ | ١ | [٢:٢١٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/2:216.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٦٠ (الإجمالي: ٢٠٩)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [توب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٥ · G² ٢٠ · Eveye yuva demektir
2. [خير](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٦ · G² ١٥ · Hayr : At sürüsü demektir
3. [قتل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٤ · G² ١٠ · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
4. [ربب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١٠ · G² ٨ · Ribve, tümsek demektir
5. [قرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٧ · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
6. [كره](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٧ · Hoşlanmadı
7. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ١٥ · G² ٧ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
8. [حدث](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٧ · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
9. [عود](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٧ · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
10. [مرأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٧ · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
11. [بدل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٦ · Bedr dolunay demektir
12. [خشي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٦ · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
13. [غفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٤ · G² ٦ · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
14. [أمن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٨ · G² ٦ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
15. [صبح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٦ · Tan demektir
16. [بعد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ٤ · G² ٥ · Baid uzak demektir
17. [نفع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٥ · Fayda eder
18. [دور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٥ · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
19. [نسو](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٥ · Kadınlar
20. [أتي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٦ · G² ٥ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
21. [عرف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٥ · Tanınan ile
22. [بعث](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٤ · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
23. [نفس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — الآيات المشتركة: ٤ · G² ٤ · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
24. [بأس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٤ · Bes besese dağınık taşlar demektir
25. [قول](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١١ · G² ٤ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
26. [سبل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٤ · Biribirini kesen yoldur
27. [ولد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٤ · “Yavru” demektir
28. [شيأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ٥ · G² ٣ · Şey
29. [رحم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٤ · G² ٣ · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
30. [بعض](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٣ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
31. [عدو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٣ · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
32. [أمر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٣ · Murar acı bir ağacın adıdır
33. [نظر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٣ · Korkuluk demektir
34. [قدر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢ · Kıdr kazandır
35. [هدي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٢ · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
36. [أرض](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — الآيات المشتركة: ٤ · G² ٢ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
37. [سوأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢ · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
38. [نبأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢ · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
39. [كون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٨ · G² ٢ · Kevn, tepe demektir
40. [أول](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢ · Alet kaldıraç demektir
41. [كثر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢ · Kesr(sin ile) kırık demektir
42. [جعل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ١ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
43. [عمل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ١ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
44. [صلح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
45. [ملك](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
46. [جنن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · Bahçe demektir
47. [ولي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · Veli arka demektir
48. [خلق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
49. [أيي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٤ · G² ١ · Evye kuş yuvası demektir
50. [أخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · Uhur ense demektir
51. [أخذ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
52. [بين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٠ · Beyn topraktaki yarık demektir
53. [كتب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٠ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
54. [كفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٠ · Hufre, çukur demektir
55. [ظلم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٠ · Zalimler
56. [رأي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٠ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
57. [سمو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٠ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
58. [علم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٤ · G² ٠ · Dağın sivri noktası demektir
59. [قوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٠ · Hayvanların ön ayaklarına denir
60. [يوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٠ · “Yemm” durgun akan su demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عسى |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رجو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md), [طمع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md), [لعل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%B9%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [يئس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sertleşmek, kurumak, sütü çekilmiş devenin sütünün yeniden dönmesinin umulması |
| Çekirdek Özet 2 | İhtimal, umut ve beklenti kapısını açık tutma, vaadin tahakkuk yakınlığı |
| Çekirdek Özet 3 | Beşerî düzeyde ümit ve ihtiyat dengesi, ilahî düzeyde kesinleşmiş vaat ve imkân alanı |
| Kritik Hata Riski | İlahî hitaptaki beklenti ifadesini beşerî tereddüt sanmak veya bağlayıcı vaadi sıradan bir temenniye indirgemek |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عس | Sıkışma, sertleşme, gece vakti araştırma yapma ve karanlığın çökmesi veya dağılması gibi hareketleri ifade eder; nitekim [عسر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md), [عسعس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B9%D8%B3.md), [عسل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%84.md) ve [عسق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82.md) köklerinde de zorluk, kıvam alma, arayış ve yoğunlaşma ortak karakterdir. | ى | Sertleşme ve sıkışma hareketini durağan bir kıvama kavuşturarak nesnenin kurumasının ardından gelen umut ve beklentiye, zihni bir imkân ve yakınlık haline dönüştürmüştür. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | İleride gerçekleşecek olanı gözetleme, basiretle yönelme ve kaynağa dikkat kesilme payını taşır. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir ihtimale veya dayanağa tutunma, varlığını sürdürme ve direnç gösterme hareketini yansıtır. |
| ى | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Umulan sonuca doğru yönelme, geleceğe el uzatma ve eyleme meyil payını katar. |
| عسى | Gözün bir dayanağa tutunarak geleceğe el uzatması | Gözün ufuktaki bir imkâna dikilmesi, o imkânın desteğine tutunarak umutla geleceğe doğru uzanması ve tahakkuku yakın olan duruma zihnen yönelmesidir. |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin sütünün çekilip memelerinin kurumasından sonra yeniden sütünün dönmesinin umulması durumu ile ağacın kuruyup sertleşmesi ve katılaşması anlamıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Bir hadisenin gerçekleşme yakınlığını ve umudunu bildiren câmid bir fiil olarak yerleşmiştir; ayrıca sütü kesildikten sonra yeniden sağılması umulan deve için bedevilerce ناقة معسية denilmesi bu erken somut kullanımın dildeki izidir. |

المصدر: el-Müfredât, Lisânü’l-Arab, Tehzîbü’l-Luğa.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça عسى kökü, nâkıs yapısı ve dildeki gayrimutasarrıf fiil karakteriyle Sami dilleri ailesinde belirli bir gramatikleşme sürecini temsil eder. Kökün kökeninde yer alan sertleşme, kuruma ve ardından gelen beklenti semantiği, Proto-Sami ikili عس tabanına dayanır. Bu kök İbranicede basmak, sıkıştırmak veya yoğurmak anlamındaki עָסָה ('āsāh) fiiliyle fonetik paralellik gösterir. Arapçada ise son harfin illetleşmesiyle birlikte fiziksel sıkışma ve sertlikten, bir nesnenin kıvamına gelmesi ve ardından umut beslenmesi anlamına doğru anlamsal bir kayma gerçekleşmiştir. Bu durum, Arap dilinin kendi içinde somuttan soyuta geçerek fiili bir mukârebe ve recâ kipine dönüştürdüğünü gösterir.

درجة الثقة: Muhtemel

المصدر: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisânü’l-Arab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sertleşme ve kuruma ([عسو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%88.md) / عسى) tabanından beklentiye geçiş | Kuruyan ve sütü kesilen devenin sütünün döneceğinin umulması metaforundan genel bir imkân ve recâ kipine evrilmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עָסָה ('āsāh - sıkıştırmak, basmak) ile fonetik örtüşme | Fonetik kök ortaklığı bulunmakla birlikte Arapçadaki recâ ve beklenti kipi iç gelişim ürünüdür. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış halka soydaşlığı tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

المصدر: Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab, Lane’s Lexicon.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عسى | Anlamlı | Umut etmek, beklenmek, yaklaşmak | Bir hadisenin tahakkukunu umma veya imkân dahilinde görme fiilidir. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| عىس | Anlamlı | Beyazlık, sarıya çalan ak renk | Develerde görülen ve makbul sayılan sarımtırak beyaz rengi ifade eder. | Renk ve beden niteliğidir; Kur'an'da geçmez. |
| [سعى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) | Anlamlı | Yürümek, koşmak, çabalamak | Bir hedefe varmak için kasıtlı ve tempolu şekilde hareket etmektir. | Eylemsel çabayı bildirir; Kur'an'da geçer. |
| سىع | Anlamlı | Akmak, yayılmak, kaybolmak | Suyun yer üstünde serbestçe akması veya bir şeyin kendi haline bırakılmasıdır. | Dağılma ve kontrolsüz akışı ifade eder; Kur'an'da geçmez. |
| ىعس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerin kullanım dışı saydığı permütasyondur. |
| ىسع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde üçlü kök olarak müstakil bir anlam maddesi bulunmaz. |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عسى | Merkez | İhtimal ve beklenti | Olması umulan veya yaklaşan durumu tarafsız ve nesnel bir imkânla bildirir | Tahakkuk yakınlığını ve gerek beşerî gerek ilahî düzeydeki recâ kapısını kurar. |
| [رجو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) | Komşu | Arzu ve umut | Kişinin hayır ve menfaat talebiyle geleceğe dair kalbî niyet beslemesidir | عسى genel bir oluş imkânı bildirirken [رجو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) doğrudan kulun talep ve arzusunu ifade eder. |
| [طمع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Kuvvetli istek ve tamah | Arzulanan şeye karşı nefsin duyduğu şiddetli yönelim ve beklentidir | عسى durumun tabiatına dair bir yakınlık kurarken [طمع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) elde etme hırsını barındırır. |
| [لعل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%B9%D9%84.md) | Komşu | Gerekçelendirme ve umut | Bir sebep veya hikmete binaen sonucun doğmasını gözetmektir | عسى doğrudan eylemin yakınlığını bildirirken [لعل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%B9%D9%84.md) daha çok gaye ve illet bağlamında umut üretir. |
| [يئس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) | Zıt | Umutsuzluk ve inkıta | Beklentinin tamamen ortadan kalkması ve imkân kapısının kapanmasıdır | عسى oluş imkânını diri tutarken [يئس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) beklentiyi kesin bir kesintiyle sonlandırır. |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عسى | Umulur ki, belki, yakındır | İhtimal, recâ ve mukârebe bildiren câmid fiil | Kesin |
| Latince | sperare, fieri potest | Umut etmek, mümkün olmak | İmkân ve beklentiyi karşılar ancak Arapçadaki gramatikleşmiş kip yapısını tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | may, might, perhaps, to hope | -ebilir, belki, umulur ki | İhtimal ve ümit boyutunu karşılar; ilahî hitaptaki kesin vaat derinliğini tek başına yansıtamaz | Güçlü |
| Almanca | vielleicht, hoffentlich, mögen | Belki, umulur ki, -ebilmek | İhtimal ve arzu boyutunu verir; Arapçadaki mukârebe fiili karakterini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | peut-être, espérer, il se peut | Belki, umut etmek, olabilir ki | Olasılık ve beklentiyi ifade eder; kökün bağlamsal kesinlik yükünü tam taşıyamaz | Güçlü |

المصدر: Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Larousse.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İlahî özne ile kullanım | İlahî vaat ve kesin tahakkuk | Allah'ın vaadinde şüphe olmaması hasebiyle muhataplara kesin bir recâ kapısı açıldığı bağlamlardır (A'râf [7:129](https://lisan.digital/ar/ayet/7:129.md), Mâide [5:52](https://lisan.digital/ar/ayet/5:52.md), Tahrîm [66:5](https://lisan.digital/ar/ayet/66:5.md)). |
| Hikmet ve hayır bağlamı | Bilinmeyen hayır ve kader imkânı | İnsanın ilk bakışta hoşlanmadığı hadiselerin arkasında ilahî bir hayrın saklı bulunabileceğini bildiren ahlaki ve hukuki bağlamlardır (Bakara [2:216](https://lisan.digital/ar/ayet/2:216.md), Nisâ [4:19](https://lisan.digital/ar/ayet/4:19.md)). |
| Soru ve kınama bağlamı | Uyarı, olumsuz ihtimal ve sitem | Emirden yüz çevirme veya sorumluluktan kaçma eğilimini teşhir eden ikaz bağlamlarıdır (Bakara [2:246](https://lisan.digital/ar/ayet/2:246.md), Muhammed [47:22](https://lisan.digital/ar/ayet/47:22.md)). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî irade ve vaad | Allah Teâlâ hakkında tereddüt ve beklentinin imkânsızlığı; ilahî hitaptaki ifadenin muhatapta recâ hasıl etmesi meselesi | İlahî hitapta şüphenin reddi ve vaadin kesinliği |
| Fıkıh | Maslahat ve niza ahlakı | Aile hukuku ve meşakkatli yükümlülüklerde katlanılan zorluğun getireceği hukuki ve ahlaki maslahat | Peşin hüküm vermeyip hadiselerin doğuracağı hayrı gözetme |
| Tefsir | "Allah'tan gelen 'asâ vaciptir" ilkesi | Kelimenin edat mı fiil mi olduğu ve Allah'a isnat edildiğinde kesinlik bildirip bildirmediği | Recâ vaz'ından kesin vaat ve tahakkuk zeminine intikal |
| Hadis | Recâ ahlakı ve akıbet beklentisi | Geleceğe dair hayır beklentisinin diri tutulması ve günahtan sonra tövbenin kabulü umudu | Müminin daima ilahî rahmet kapısında ümitle beklemesi |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve kulluk psikolojisi | Recâ hali | Yeis ile güven hissi arasında denge kurma | Mümin, ilahî rahmetten ümit kesmeden fakat ameline de güvenmeden beklenti içinde yaşar. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve araştırma | Hipotez ve açık uçlu ihtimal | Bilinenin ötesindeki potansiyeli araştırmaya sevk etme | Görünürdeki ilk veriye aldanmayıp henüz açığa çıkmamış hayır ve sonuçları hesaba katar. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve direnç | Stratejik ümit ve beklenti yönetimi | Zor zamanlarda toplumsal direnci diri tutma | Kuşatma ve mağlubiyet kaygısı anlarında meşru liderliğin zafer ihtimalini canlı tutmasını sağlar. | Güçlü |
| İktisadi | Risk ve belirsizlik yönetimi | Fırsat analizi ve toparlanma potansiyeli | Kısa vadeli kayıplara tahammül gücü üretme | Başlangıçta zarar veya külfet gibi görünen süreçlerin uzun vadeli kazanımlar doğurabileceğini hesaplar. | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sıfırdan büyük olasılık ve yakınsama | Bir durumun gerçekleşme ihtimalinin sıfır olmaması ve belirli parametreler altında kesinliğe doğru yakınsamasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Beklenti teorisi ve psikolojik dayanıklılık | Bireyin içinde bulunduğu olumsuz şartların değişebilir olduğuna inanmasının kriz anlarında eyleme devam etme iradesi üretmesidir. | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | عسى ifadesini sıradan bir "belki" veya kararsızlık bildiren modern bir şüphe edatına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlahî hitapta tahakkuku kesin vaat, beşerî hitapta ise hakiki imkân, ahlaki sebat ve hadiselerin arkasındaki saklı hayrı keşfetme bilincidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah Teâlâ'ya tereddüt, bilgisizlik veya temenni izafe etme yanılgısına düşmek; kriz anlarında acele hüküm vererek yeise sürüklenmek. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahî vaat dili ile beşerî psikolojiyi terbiye eden pedagojik üslup arasındaki dengeyi gösterir; kulu yeisten korurken ilahî hikmete teslimiyeti öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların tereddütleri ile müminlerin zafer beklentisini ele alan ayetlerde, cihat ve aile hukuku gibi nefse ağır gelen imtihan bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayları yalnızca anlık ve zahirî sonuçlarına göre değerlendirme sığlığını düzeltir; hoşlanılmayan şeylerde büyük hayırlar bulunabileceği ufkunu kazandırır. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Bitki veya odunun katılaşıp sertleşmesi; memesi kuruyan devenin yeniden süt vereceğinin umulması durumu.
- Soyut anlam: Bir durumun gerçekleşme yakınlığı, olabilirlik ufku ve zihinde oluşan bağlayıcı umut ve beklenti hali.
- Sistematik karşılık: İmtihan ve belirsizlik süreçlerinde kulu yeise düşmekten koruyan ve hadiselerin nihai hayır potansiyeline yönelten ilahî vaat ve recâ mekanizması.
- LaTeX modeli: $$P(Y \mid X) > 0 \implies V(Y) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $X$ insanın içinde bulunduğu zahirî zorluk veya imtihan durumunu, $Y$ bu sürecin ardında saklı bulunan hayırlı akıbeti, $P(Y \mid X)$ kul zaviyesinden hadisenin taşıdığı sıfırdan büyük gerçekleşme imkânını ve recâ halini, $V(Y)$ ise ilahî hitap ve vaat zaviyesinden bu sonucun kesin tahakkuk değerini temsil etmektedir. Formül, kulun beklenti ve imkân olarak gördüğü recâ alanının, ilahî irade düzeyinde kesinleşmiş bir vaade dönüştüğünü sembolize eder.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ٢٨)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D9%89/occurrences?meal=IK

### [البقرة ٢:٢١٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/2:216.md) — وَعَسَى

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

### [البقرة ٢:٢٤٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/2:246.md) — عَسَيْتُمْ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَأِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

### [النساء ٤:١٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/4:19.md) — فَعَسَى

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا

### [النساء ٤:٨٤](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/4:84.md) — عَسَى

فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا

### [النساء ٤:٩٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/4:99.md) — عَسَى

فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا

### [المائدة ٥:٥٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/5:52.md) — فَعَسَى

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ

### [الأعراف ٧:١٢٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/7:129.md) — عَسَى

قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ

### [الأعراف ٧:١٨٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/7:185.md) — عَسَى

أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ

### [التوبة ٩:١٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/9:18.md) — فَعَسَى

إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ

### [التوبة ٩:١٠٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/9:102.md) — عَسَى

وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

### [يوسف ١٢:٢١](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/12:21.md) — عَسَى

وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

### [يوسف ١٢:٨٣](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/12:83.md) — عَسَى

قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

### [الإسراء ١٧:٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/17:8.md) — عَسَى

عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا

### [الإسراء ١٧:٥١](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/17:51.md) — عَسَى

أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا

### [الإسراء ١٧:٧٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/17:79.md) — عَسَى

وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا

### [الكهف ١٨:٢٤](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/18:24.md) — عَسَى

إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا

### [الكهف ١٨:٤٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/18:40.md) — فَعَسَى

فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا

### [مريم ١٩:٤٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/19:48.md) — عَسَى

وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا

### [النمل ٢٧:٧٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/27:72.md) — عَسَى

قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ

### [القصص ٢٨:٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/28:9.md) — عَسَى

وَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

### [القصص ٢٨:٢٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/28:22.md) — عَسَى

وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ

### [القصص ٢٨:٦٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/28:67.md) — فَعَسَى

فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ

### [محمد ٤٧:٢٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/47:22.md) — عَسَيْتُمْ

فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ

### [الحجرات ٤٩:١١](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/49:11.md) — عَسَى

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

### [الممتحنة ٦٠:٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/60:7.md) — عَسَى

عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وَاللَّهُ قَدِيرٌ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

### [التحريم ٦٦:٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/66:5.md) — عَسَى

عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا

### [التحريم ٦٦:٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/66:8.md) — عَسَى

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

### [القلم ٦٨:٣٢](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/ayet/68:32.md) — عَسَى

عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ

## المعاجم (٧)

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

#### المدخل: عسو/ي

(باب العين والسين وما يثلثهما)
(عسف) العين والسين والفاء كلماتٌ تتقارب ليست تدلُّ على خير إنما هي كالحَيْرة وقلّة البصيرة.
قال الخليل: العَسْف: ركوب الأمر من غير تدبير، وركوبُ مفازةٍ بغير قَصْد. ومنه التعسُّف. قال ذو الرّمّة:
*قد أعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ  *** في ظلِّ أخضَرَ يدعو هامَه البومُ([1])
والعَسِيفُ: الأجير؛ وما يبعدُ أن يكون من هذا القياس؛ لأنَّ ركوبَه في الأمور فيما يعانيه مخالفٌ لصاحب الأمور. وقال أبو دُوَاد:
كالعَسيفِ المربوعِ شَلَّ جمالاً  *** ما لـه دونَ منزلٍ من مَبيتِ
وقد أومأ إلى المعنى، وأرى أنَّ البيتَ ليس بالصحيح. ونهى رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل العُسَفاء، وهم الأُجَراء. وحديث آخر: "إنَّ ابني كانَ عسيفاً على هذا([2]) ". ويقال: إنَّ البعير العاسِفَ هو الذي بالموت، وهو كالنّزْع في الإنسان. ومما دلَّ على ما قُلناه في أمر العسيف قولُ الأصمعيّ: العَسيف: المملوك المُسْتَهان به الذي اعْتُسِف ليَخْدُمَ، أي قُهِر. وأنشد:
أطعْتُ النَّفْسَ في الشَّهوات حَتى  *** أعادتْنِي عسيفاً عبدَ عبْدِ([3])
وعُسْفان: موضع بالحجاز يقول فيه عنترة:
كأنّها حِينَ صدَّت ما تكلِّمنا  *** ظبيٌ بعُسْفانَ سَاجِي الطَّرْف مطروفُ([4])
(عسق) العين والسين والقاف أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على لُصوق الشيء بالشيء.
قال الخليل: العَسَق: لُصوق الشيء بالشيء. يقال: عَسِق به عَسَقاً. وعَسِقَتِ الناقةُ بالفَحْل، أي أرَبَّت به. قال رؤبة:
فعفَّ عن أسرارها بعدَ العَسَقْ  *** ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([5])
ومن الباب: في خُلُقه عَسَقٌ، أي التواء وضِيقُ خلق. ويقال: "عَسِق بامرئٍ جُعَلُهُ".
(عسك) العين والسين والكاف قريبٌ من الذي قبله. قال الخليل عَسِك به، إذا لزمَه، مثل سَدِك به. وأنشد الأصمعي:
إذا شرَكُ الطريق تجشَّمَتْهُ  *** عَسِكْنَ بجنبِهِ حذَر الإكامِ([6])

(عسل) العين والسين واللام، الصحيح في هذا الباب أصلان، وبعدهما كلماتٌ إن صحّت. فالأول [من] الأصلين دالٌّ على الاضطراب، والثاني طعامٌ حُلْو، ويُشتقُّ منه. فالطَّعام العَسَل، معروف. والعَسَّالة: التي يتّخذ فيها النَّحْل العسلَ. والعاسل: صاحب العَسَل الذي يَشتاره من مَوضعِه يستخرجُه. وقال:
* وأرْيِ دُبُورٍ شارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ([7]) *
وعَسَّل النَّحْلُ تعسيلاً. وفي تأنيث العسل قال:
* بها عسلٌ طابت يَدَا من يَشُورُها([8]) *
ومِمّا حُمل على هذا العُسيْلة. وفي الحديث: "حَتَّى يَذُوق عُسَيلَتَها وتذوقَ عُسيلتَه" إنما يُرَاد به الجِماع. ويقال خَلِيَّة عاسلة، وجنحٌ عاسل، أي كثير العسل. والجِنْح: شِقٌّ في الجبل. وقال الهذليّ([9]) :
تَنَمَّى بها اليَعسوبُ حتى أقرَّها  *** إلى مألَفٍ رَحْبِ المَبَاءةِ عاسِلِ
ويقال للذي يَشْتارُه: عاسل. وفي الحديث: "إذا أراد الله بعبدٍ خيراً عَسَلَه([10])"، وهو من هذا، ومعناه طيَّبَ ذِكرَه وحلاَّهُ في قلوب النّاس بالصَّالح من العمل. من قولك عَسَلْتُ الطَّعامَ، أي جعلتُ فيه عَسلاً. وفلانٌ معسول الخُلُق، أي طيِّبه. وعَسَلْتُ فلاناً: جَعلتُ زادَه العسل. والعرب تقول: "فلان ما يُعرَف له مَضْرِب عَسَلة"، أي لا يُعرَفُ له أصل. ومثله "لا يُعرَفُ له مَنْبِض عَسَلَة".
والأصل الثاني: العَسَلانُ، وهو شِدّةُ اهتزازِ الرُّمح إذا هززتَه. يقال: عَسَل يَعْسِلُ عَسَلاناً، كما يُعْسِلُ الذّئبُ، إذا مَضى مُسرِعاً. والذِّئب عاسل، والجمعُ عُسَّل وعَواسل. ويقال رمحٌ عَسَّالٌ. وقال:
* كلّ عَسّالٍ إذا هُزَّ عَسَلْ *
وقال في الذِّئبِ:
عَسَلاَنَ الذِّئبِ أمسى قارباً  *** بَرَدَ اللّيلُ عليه فنَسَل([11])
وعَسَل الماء، إذا ضَربته الرِّيح فاضطَرب. وأنشد:
* حَوْضاً كأنَّ ماءه إذا عَسَلْ([12]) *
والدَّليل يَعْسِل في المفازة، إذا أسرع. وقال في ذلك:
عَسَلْتُ بُعَيْدَ النَّوم حتى تقطَّعَتْ  *** نفانِفُها واللّيلُ بالقومِ مُسْدِفُ
وقال أبو عبيدة: يقال فرسٌ عاسل، إذا اضطربت مَعرفَتُهُ في سيره، وخفق رأسُه واطَّرد متنُه. هذا هو الصحيح غير المشكوكِ فيه، ومما قاله وما ندري كيف صحّتُه، بل إلى البُطلان* أقرب: العَسِيل: قضيبُ الفِيل. وزَعموا أن العَسِيل مِكنسة العَطّار يكسَح بها الطِّيب. وينشدون:
* كنَاحِتِ يوماً صخرةٍ بعَسيلِ([13]) *
(عسم) العين والسين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على التواء ويُبْسٍ في عُضوٍ أو غيره. قال الخليل وغيرُه: العَسَمُ: يُبْسٌ في المِرْفَق تعَوجّ منه اليَدُ. يقال: عسِمَ الرَّجلُ فهو أعْسَم، والمرأة عَسْماء. قال الأصمعيُّ: في الكفِّ والقَدم العسَم، وهو أن يَيْبَس مَفصِل الرُّسغ حتَّى تعوجّ الكفُّ أو القَدَم. قال:
في مَنكِبَيه وفي الأصلاب واهنَةٌ  *** وفي مَفاصله غمْزٌ من العَسَمِ([14])
قال الكلابيّ: العَسْماء التي فيها انقلابٌ ويُبْس. ويقولون: العُسُوم: كِسَر: الخُبْز. وهذا قد رُوِي عن الخليل، ونُراه غلطاً. وهذا في باب الشِّين أصحّ، وقد ذُكِر.
ومن الباب: عَسَمَ، إذا طَمِع في الشَّيء. والقياس صحيح، لأنَّ الطَّامعَ في الشَّيء يَميل إليه ويشتدُّ طلبُه لـه. ويقال عَسَمَ يَعْسِم، وهو من الكلمة التي قبلها، لأنّه لا يَكسِبه إلاّ بعد المَيْل إليه. قال الخليل: والرَّجُل يَعسِم في جماعةِ النّاس في الحرب: يركبُ رأسَه ويَرمي بنفسِه غيرَ مكترِثٍ. تقول: عَسَم بنَفْسِه، أي اقتَحَم.
(عسن) العين والسين والنون أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على سِمَن وما قاربَه وأشبهه.
قال الخليل: العَسن: نُجوع العَلَف والرَّعي في الدَّوابّ: يقال: عَسَنَتِ الإبلُ عَسْناً. وناس يقولون: عَسِنَت عَسَناً. ويقال إنَّ العُسُنَ: الشَّحم القديم. وقال الفرّاء: إذا بقيَتْ من شحم الدّابّة بقيَّةٌ فذلك العُسُن. ويقال: بعيرٌ حَسَن الإعسان. وأعْسَنَتِ الإبل على شحمٍ متقدِّمٍ كانَ بها. قال النَّمِر:
ومُدَفَّع ذي فَرْوَتينِ هنَأْتُه  *** إذ لا ترى في المعْسِنات صِرَارا
وأمّا قولُهم: تَعَسَّنَ أباه، فهذا من باب الإبدال، والأصل فيه الهمز، وقد ذكر. ويقال: فلانٌ عِسْنُ مالٍ، إذا كان حسنَ القيام عليه، وهذا من الإبدال، كأنّ الأصل عسل، وقد ذُكِر.
(عسو/ي) العين والسين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ واشتدادٍ في الشَّيء. يقال: عَسَا الشّيءُ يعسو، إذا اشتدّ. قال:
* عَن صاملٍ عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا([15]) *
فالكلمات الثلاثُ في البيت متقاربةُ المعنى في الشِّدّة والقُوّة.
ومن الباب: شيخٌ عاسٍ، [عَسَا] يعسو وعَسِيَ يَعْسَى. وذلك أنّه يكثُف منه ما كان من بشرَته لطيفاً. وربَّما اتَّسعوا في هذا حتى يقولوا: عَسَا الليل، إذا اشتدَّت ظُلمته، وهو بالغين أشْهر، أعنِي في اللّيل. ويقال: عَسَا النَّبات، إذا غلُظ واشتدّ. وقال في صفة الشيخ:
* أشْعَث ضرب قد عسا أو قوَّسا *
فأمَّا عَسى فكلمةُ ترجٍّ، تقول: عسى يكون كذا. وهي تدلُّ على قُربٍ وإمكان. وأهلُ العِلم يقولون: عَسَى من الله تعالى واجبٌ، في مثل قولِه تعالى: ﴿عَسَى اللهُ أَنْ يَجعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً﴾ [الممتحنة 7].
(عسب) العين والسين والباء كلماتٌ ثلاثٌ متفرِّدة بمعناها، لا يكاد يتفرَّع منها شيء. فالأولى: طَرْق الفَرَسِ وغيرِه، والثانية عَسِيب الذَّنَب، والثالثة نوعٌ من الأشياء التي تطير.
فالأوَّل العَسْب، قالوا: هو طَرْق الفَرَسِ وغيرِه. ثمَّ حُمِل على ذلك حتَّى سُمِّي الكِراء الذي يؤخَذ على العَسْب. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وآله وسلم نَهَى عن عَسْب الفَحْل. فالعَسْب: الكِراء الذي يُؤخَذ على العَسْبِ، سمِّي باسمِه للمجاوَرَة. وقال زُهير:
ولولا عَسْبُهُ لرَدَدْتُموه  *** وشرُّ مَنيحةٍ فَحلٌ مُعارُ([16])
ومنه قول كثَيِّر:
يُغادِرنَ عَسْب الوالقيِّ وناصحٍ  *** تخصُّ به أمُّ الطّريقِ عِيالَها([17])
يصف خيلاً وأنّها أزْلَقت ما في بطونها من أولادها تعباً.
والآخر عَسِيب الذَّنَب، وهو العَظم فيه مَنْبِت الشَّعْر. وشُبِّه [بِه] عسيبُ النَّخْلة. وهي الجريدةُ المستقيمةُ. تَشَابَهَا من طريقة الامتداد والاستقامة. يقال عَسِيبٌ وأعْسِبَةٌ وعُسُب([18]) . قال:
يستلُّها جدولٌ كالسَّيف منصلِتٌ  *** بين الأَشَاءِ تسامَى* حَولَه العُسبُ([19])
وعَسِيب الرِّيشَة مشبَّه بعَسِيب النخلة([20]) .
والكلمة الثّالثة: اليَعْسوب، يَعْسوب النَّحل ملكُها. قال أبو ذُؤيب:
تَنَمَّى بها اليعسوبُ حتَّى أقرَّها ***  إلى مألَفٍ رَحْبِ المباءةِ عاسلِ([21])
والجمع يعاسيب. قال:
زُرْقاً أسنّتُها حمراً مُثَقّفةً  *** أطرافُهنَّ مَقِيلٌ لليعاسيبِ([22])
وزعموا أنَّ اليَعسوبَ: ضربٌ من الحَجَل أيضاً، وضربٌ من الجراد. وممَّا ليس من هذا الباب عَسِيبٌ: اسمُ جبلٍ، يقول فيه امرؤُ القيس:
أجارتَنا إنّ المزارَ قريبُ  *** وإنِّي مقيمٌ ما أقامَ عسيبُ([23])
(عسج) العين والسين والجيم. كلمة صحيحة يقال إن العَسْج مدّ العُنُق في المشْي. قال جميل:
عَسَجْنَ بأعْناق الظباء وأعيُنِ الـ  *** جآذر وارتجّت لهنَّ الروادفُ([24])
وقال ذو الرُّمَّة:
والعِيسُ مِن عاسجٍ أو واسجٍ خَبَباً  *** يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تنسلبُ([25])
(عسد) العين والسين والدال ليس فيه ما يُعوَّل على صحَّته، إلاّ أَنَّهم يقولون: عَسَدَ، إذا جامَعَ. ويقولون العِسْوَدّة: دويْبَّة. وليس بشيء.
(عسر) العين والسين والراء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على صُعوبةٍ وشِدّة. فالعُسْر: نقيض اليُسْر. والإقلال أيْضاً عُسْرةٌ، لأنَّ الأمر ضيِّق عليه شديد. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إلَى مَيْسَرَةٍ﴾ [البقرة 280]. والعَسَر: الخلاف والالتواء. ويقال: أمرٌ عَسِرٌ وعَسير. ويومٌ عَسير. وربَّما قالوا: رجُلٌ عَسِر. قال جرير:
بِشْرٌ أبو مروانَ إنْ عاسرتَهُ  *** عَسِرٌ وعند يَساره ميسورُ([26])
ويقولون: عَسُرَ الأمْرُ عُسْراً وعَسَراً أيضاً. وقالوا: "عليك بالمَيْسُور وأترُكْ ما عَسر". وأعسَرَ الرّجُل، إذا صارَ من مَيْسرة إلى عُسْرة. وعسَرْتُه أنا أعْسِرُه، إذا طالبتَه بدَينكَ وهو مُعْسِرٌ ولم تُنْظِرْه إلى مَيسرتِه. ويقال: عَسَّرْتُ عليه تعسيراً، إذا خالفْتَه. والعُسْرى: خلاف اليُسْرَى، وتعسَّر الأمر: التوى. ويقال لِلغَزْل إذا التَبَس فلم يُقدَر على تخليصه: قد تعَسَّر. وسمعت ابنَ أبي خالدٍ يقول: سمعت ثعلباً يقول: تعسَّر الأمرُ بالعين، وتَغَسَّر الغَزْل بالغين معجمة. ويقال: أعْسَرَتِ المرأةُ، إذا عسُرَ عليها وِلادُها. ويُدْعَى عليها فيقال: أعْسَرْتِ وآنَثْتِ. ويُدْعَى لها: أَيْسَرتِ وأذْكَرْت. ويقال: العَسير: النَّاقة إلى اعتاطَتْ واعتاصتْ فلم تحمِلْ عامَها. قال الأعشى:
وعَسيرٍ أدماءَ حادِرة العيْـ  *** نِ خَنُوفٍ عَيرانةٍ شِملالِ([27])
ويقال للنّاقة التي تُركَب قبل أن تُراضَ: عَوْسرانيَّة. وهذا ممّا قلنا إنّ زيادةَ حروفِه يدلُّ على الزِّيادة في المعنى.
ويقال للذي يَعمل بِشِماله: أعْسَر. والعُسْرى، هي الشِّمال([28]) ، وإِنَّما سمِّيت عُسْرى لأنّه يتعسَّر عليها ما يتيسَّر على اليُمْنى. فأمَّا تسميتهم إيّاها يُسْرى فيُرى أنّه على طريقة التَّفاؤُل، كما يقال للبَيْداء مفازة، وكما يقال للّديغ سَلِيم. والعاسِر من النُّوق إذا عَدَتْ رفعَتْ ذَنبَها. ولا أحسب ذلك يكون إلاَّ من عَسَرٍ في خُلُقها؛ والجمع عَواسِر. قال:
* تكسّر أذناب القِلاصِ العَواسِرِ *
---------------------
([1]) سبق إنشاده وتخريجه في (بوم، ظل).
([2]) الحديث برواية أخرى في اللسان.
([3]) البيت لنبيه بن الحجاج، كما في اللسان (عسف).
([4]) ديوان عنترة 164.
([5]) ديوان رؤبة 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111.
([6]) في الأصل: "بحية".
([7]) البيت للبيد في ديوانه 29 طبع 1881 واللسان (عسل، دبر)، ونسب مرة في اللسان (دبر) إلى زيد الخيل. وشاره النحل، أراد شاره من النحل، فعدى بحذف الوسيط، كما في قوله تعالى: ﴿واختار موسى قومه سبعين رجلاً﴾ [الأعراف 155]. وصدر البيت: * بأشهب من أبكار مزن سحابة *
([8]) للشماخ في ديوانه 29 وإصلاح المنطق 398 واللسان (عسل) والمخصص (5: 14/17: 19). وصدره: * كأن عيون الناظرين يشوقها *
([9]) هو أبو ذؤيب الهذلي، ديوان الهذليين (1: 142) واللسان (عسل، نمى).
([10]) في اللسان: "عسله في الناس".
([11]) البيت للبيد، كما في اللسان (عسل، نسل). ويروى للنابغة الجعدي.
([12]) أنشده في اللسان (عسل) والمخصص (4: 93). وقبله:
* قد صبحت والظل غض ما زحل *
([13]) فصل بين المتضايقين بالظرف. وصدره في اللسان (عسل):
* فرشني بخير لا أكون ومدحتي *
([14]) البيت لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 192) واللسان (وهن).
([15]) أنشده في اللسان (عسا) كما هنا. وفي (صلخم): "عن صائك". وقبله في (عسا): * يهوون عن أركان عز أدرما *
([16]) ديوان زهير 301 واللسان (عسب).
([17]) اللسان (عسب، ولق). والوالقي وناصح: اسما فرسين.
([18]) وعسوب أيضاً، وعُسبان وعِسبان، بضم العين وكسرها، كما في اللسان.
([19]) الأشاء، كسحاب: صغار النخل، واحدته أشاءة وفي الأصل: "بين الأشياء".
([20]) عسيب الريشة: ظاهرها طولا.
([21]) سبق البيت وتخريجه في (عسل).
([22]) في الأصل: "أطرافها" تحريف. والبيت لسلامة بن جندل في المفضليات (1: 121)، وهو ساقط من ديوانه المطبوع في بيروت.
([23]) البيت لم يروه الوزير أبو بكر في ديوانه. وهو في اللسان (عسب) ومعجم البلدان (عسيب)، وشروح سقط الزند 1741 برواية:
* أجارتنا إن الخطوب تنوب *
([24]) نسب في اللسان (عسج) إلى جرير، وليس في ديوانه.
([25]) ديوان ذي الرمة 8 واللسان (عسج، وسج، نحز) برواية: "من جانبيها".
([26]) ديوان جرير 301 واللسان (عسر).
([27]) ديوان الأعشى 6 واللسان (عسر، حدر).
([28]) في الأصل: "الشملى".

ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

- عسى طمع وترجى، وكثير من المفسرين فسروا (لعل) و (عسى) في القرآن بالازم، وقالوا: إن الطمع والرجاء لا يصح من الله، وفي هذا منهم قصور نظر، وذاك أن الله تعالى إذا ذكر ذلك يذكره ليكون الإنسان منه راجيا لا لأن يكون هو تعالى يرجو، فقوله: ﴿عسى ربكم أن يهلك عدوكم﴾ [الأعراف/129]، أي: كونوا راجين في ذلك. ﴿فعسى الله أن يأتي بالفتح﴾ [المائدة/52]، ﴿عسى ربه إن طلقكن﴾ [التحريم/5]، ﴿وعسى أن تكرهوا شيئا وهو خير لكم﴾ [البقرة/216]، ﴿هل عسيتم إن توليتم﴾ [محمد/22]، ﴿هل عسيتم إن كتب عليكم القتال﴾ [البقرة/246]، ﴿فإن كرهتموهن فعسى أن تكرهوا شيئا ويجعل الله فيه خيرا كثيرا﴾ [النساء/19]. والمعسيات (المعسيات جمع المعسية، وهي الناقة التي يشك فيها أبها لبن أم لا؟ اللسان (عسا) ) من الإبل: ما انقطع لبنه فيرجى أن يعود لبنها، فيقال: عسي الشيء يعسو: إذا صلب، وعسي الليل يعسى. أي: أظلم. (ويقال بالغين، غسى الليل يغسوا غسوا، وغسي يغسى. انظر: اللسان (غسى) ؛ والمجمل 3/667).

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

#### المدخل: عسي

ع س ي
يد جاسية عاسية أي غليظة جافية من العمل‏.‏
وما عسى أن تبقى بعد ذهاب أقرانك‏.‏
وإن وصلت إلى بعض حقك فعسى ولعلّ ‏"‏ فهل عسيتم إن توليتم أن تفسدوا في الأرض ‏"‏‏.‏
إقنع بقدح عسا وأقلل من قول عسى‏.‏

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

#### المدخل: عسي

* ع س ي * * عَسَا * الشيء من باب سما و * عَسَاءً * بالمد أي يبس وصلب و * عَسَا * الشيخ يعسو * عُسِيّاً * ولى وكبر مثل عتا قال الخليل و * عَسِيَ * بالكسر لغة فيه و * عَسَى * من أفعال المقاربة وفيه طمع وإشفاق ولا يتصرف لأنه وقع بلفظ الماضي لما جاء في الحال تقول عسى زيد أن يخرج وعست هند أن تقوم فزيد فاعل عسى وأن يخرج مفعولها وهو بمعنى الخروج إلا أن خبره لا يكون اسما لا يقال عسى زيد منطلقا وأما قولهم عسى الغوير أبؤسا فشاذ نادر وضع موضع الخبر وقد يأتي في الأمثال ما لا يأتي في غيرها وربما شبهوا عسى بكاد واستعملوا الفعل بعده بغير أن فقالوا عسى زيد ينطلق ويقال عسيت أن أفعل ذاك بفتح السين وكسرها وقرئ بهما قوله تعالى ﴿فهل عسيتم﴾ وتقول للنساء عسيتن وللرجال عسيتم ولا يقال منه يفعل ولا فاعل لما قلنا وعسى من الله تعالى واجب في جميع القرآن إلا في قوله تعالى ﴿عسى ربه إن طلقكن أن يبدله﴾ وقال أبو عبيدة عسى في كلام العرب رجاء ويقين أيضا فجاءت في القرآن على إحدى لغتي العرب وهو اليقين

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

: ( ي ( *!عَسَى ) : ) قيل : ( فِعْلٌ مُطْلَقاً ، أَو حَرْفٌ مُطْلقاً ) .
( قالَ شيخُنا : كِلا القَوْلَيْن غَيْرُ محرَّرٍ ، بل عَسَى فيها تَفْصِيل الحَرْفِيَّة إذا دَخَلَتْ على ضمِيرٍ مُتَّصلٍ *!كعَساهُ ، وهو مَذْهبُ سِيْبَوَيْه وجماعَةٍ ، وفِعْلٌ مِن أَفْعالِ المقارَبَةِ إذا دَخَلَتْ على ظاهِرٍ كما هو رأْيُ المبرِّدِ والأخْفَش وغيرِهِما ، ولكلَ مِن الاسْتِعْمالَيْن شُرُوطٌ في التَّسْهيلِ وشُرُوحِه ؛ وكَلامُ المصنِّفِ غايَةٌ في القُصُورِ والتَّقْصيرِ وعَدَمُ التَّحريرِ فلا يُعْتَدُّ بهِ ، انتَهَى .
( للتَّرَجِّي في المحْبُوبِ والإشْفاقِ في المَكْرُوهِ ، واجْتَمَعا في قَوْلِهِ تعالى : ﴿*!وعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شيئاً﴾ ( الآيَةَ ) .
( قالَ الجَوْهريُّ : وعَسَى من أَفْعالِ المُقارَبةِ ، وفيه طَمَعٌ وإشْفاقٌ ، ولا يَتَصرَّفُ لأنَّه وَقَعَ بلفْظِ الماضِي لمَا جاءَ في الحالِ ، تقولُ : عَسَى زيدٌ أَنْ يَخْرُجَ ، فَزَيْدٌ فاعِلُ عَسَى وأَنْ يَخْرُجَ مَفْعولُها ، وهو بمعْنَى

الخرُوجِ إلاَّ أنَّ خبرَهُ لا يكونُ اسْماً ، لا يقالُ : عَسَى زيْدٌ مُنْطَلِقاً ، انتَهَى .
وقال الراغبُ : عَسَى طَمَعٌ وتَرَجَ ، وكثيرٌ مِن المُفَسِّرين فسَّرُوا عَسَى ولعلَّ في القُرْآن باللازِمِ وقالوا : إنَّ الطَّمَعَ والرَّجاءَ لا يصحُّ من اللّهِ تعالى ، وهو قُصُورٌ ، وذلك أنَّ اللّهَ تعالى إذا ذَكَرَ ذلكَ فذَكَرَه ليكونَ الإنْسانُ منه على رَجاءٍ ، لا أَن يكونَ هو تعالى راجِياً ، قالَ الله تعالى : ﴿عَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شيئاً وهو خيرٌ لكُم﴾ الآيَة .
( و ) تَأْتِي ( للشَّكِّ واليَقينِ ) ؛ ) شاهِدُ اليَقِين قولُ ابنِ مُقْبل :
ظَنِّي بهم *!كعَسى وهم بِتَنُوفَةٍ
يَتَنازَعُونَ جوائِزَ الأمْثالِ ( وقد تُشَبَّهُ بكادَ ) ، ويُسْتَعْملُ الفعل بَعْده بغَيْر أَنْ ، قالوا : عَسَى زَيْدٌ يَنْطَلقُ ؛ قال الشاعرُ :
عَسَى اللّهُ يُغْني عن بلادِ ابنِ قارِبٍ
بمُنْهَمِرٍ جَوْنِ الرَّبابِ سَكُوب ( و ) عَسَى ( مِنَ اللّهِ إيجابٌ ) في جمِيعِ القُرْآن إلاَّ قَوْله تعالى : ﴿عَسَى ربُّه ان طَلَّقَكُنَّ أن يُبْدِلَه أَزْواجاً﴾ ؛ وقالَ أَبو عبيدَةَ جاءَ على إحْدى لُغَتَي العَرَبِ لأنَّ عَسَى في كلامِهم رَجاءٌ ويقِينٌ ، كما في الصِّحاح .
( و ) تكونُ ( بمَنْزِلَةِ كانَ في المَثَلِ السَّائِرِ : عَسَى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً ) ، لم تُسْتَعْمل إلاَّ فيه .
قالَ الجوهريُّ : وهو شاذٌّ نادِرٌ ، وَضَعَ

أَبْؤُساً مَوْضِعَ الخَبرِ ، وقد يأتي في الأمْثالِ ما لا يأتي في غَيرِها .
( *!وعَسِيَ النَّباتُ ) ، كَرَضِيَ ( *!عَسًى ) : ) يَبِسَ واشْتَدَّ ، لُغَةٌ في عَسَا يَعْسُو ، نقلَهُ الجوهريُّ عن الخليلِ .
( *!والعاسِي : النَّخْلُ ) .
( وقالَ أَبو عبيدٍ : شَمْراخُ النَّخْلِ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ ، وهي لُغَةُ بالحارِثِ بنِ كعْبٍ .
( والغَسا : للبَلَحِ ، بالغَيْنِ . وغَلِطَ الجوهرِيُّ ) في ذِكْرِه هنا ، نبَّه على ذلك أَبو سَهْلٍ الهَرَويّ ، كما وُجِدَ بخطِّ أَبي زكريا وقد ذكَرَه سِيْبَوَيْه في كتابِ النَّخْلِ ، وأبو حنيفَةَ في كتابِ النّباتِ بالعَيْن والغَيْن .
( *!والمُعْسِيَةُ ، كمُحْسِنَةٍ : النَّاقَةُ ) التي ( يُشَكُّ أبِها لَبَنٌ أَم لا ) ؛ ) عن ابن الأعْرابي ؛ وأَنْشَدَ :
إذ *!المُعْسِياتُ مَنَعْنَ الصَّبُو
حَ خَبَّ جَرِيُّكَ بالمُحْصَنِقَالَ : جَرِيُّهُ وكِيلُه ، والمُحْصَنُ ما ادُّخِرَ مِن الطَّعامِ .
وقال الراغبُ : المُعْسِياتُ من الإِبِلِ ما انْقَطَعَ لَبَنُه فيُرْجَى أَن يعودَ .
( وإنَّهُ *!لمَعْسَاةُ بكذا : أَي مَخْلَقَةٌ ) ، يكونُ للمُذكَّرِ والمُؤَنَّثِ والاثْنَيْن والجَمْعِ بلفْظٍ واحِدٍ .
( *!وأَعْسِ به ) : ) أَي ( أخْلِقْ ) به ، كأَحْرِبه ؛ عن اللّحْياني .
( وهو *!عَسِيٌّ به ) ، كغَنِيَ ، ( وعَسٍ ) ، مَنْقُوصٌ ؛ ولا يقالُ عَساً ، أَي : ( خَلِيقٌ .
( *!وبالعَسَى أَنْ تَفْعَلَ ) أَي : ( بالحَرَى .

( *!والمِعْساءُ ، كمِكْسالٍ : الجارِيَةُ المُراهِقَةُ ) التي يُظَنُّ أَنَّها قد بَلَغَتْ عن اللحْياني ؛ وأَنْشَدَ :
أَلَم تَرَني تَرَكْتُ أَبا يَزِيدٍ
وصاحِبَهُ *!كمِعْساءِ الجَوارِي ( وقوله تعالى : ﴿فهَلْ *!عَسَيْتُم﴾ ، ( الآيَةَ ) ، قُرِىءَ بفَتْح السِّيْن وبكسْرِها ، ( أَيْ هل أَنْتُم قَرِيبٌ منَ الفِرارِ ) .
( ويقالُ للمَرْأَةِ : *!عَسَتْ أَنْ تَفْعَلَ ذاك *!وعَسَيْتنَّ *!وعَسَيْتُم ؛ ولا يقالُ منه يَفْعَل ولا فاعل .
(

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

عَسَى
1 عَسَى ذ is [said by some to be] one of the verbs of appropinquation, implying eager desire, or hope, and fear, and not perfectly inflected, for it is applied in the form of the preterite to that which occurs in the present: one says عَسَى زَيْدٌ أَنْ يَخْرُجَ [meaning, accord. to what has been said above, Zeyd is near to going forth, though generally otherwise expl., as will be shown in what follows], and عَسَتْ فُلَانَةُ أَنْ تَخْرُجَ [Such a woman is near to going forth]; زَيْدٌ being the agent of عَسَى, and أَنْ يَخْرُجَ being its objective complement and meaning الخُرُوجَ: and one says also, عَسَيْتُ أَنْ أَفْعَلَ ذَاكَ [as meaning, accord. to what here precedes, I am near to doing that], and عَسِيتُ, with kesr, agreeably with readings [in the Kur xlvii. 24], فَهَلْ عَسِيتُمْ and عَسَيْتُمْ, with kesr and fet-h; and one says to a woman, عَسَيْتِ أَنْ تَفْعَلِى ذَاكَ; and [to women,] عَسَيْتُنَّ; but one does not use the form يَفْعَلُ thereof, nor the form فَاعِلٌ; (S;) both of which [however] are memtioned [as used] by the author of the “ Insلf: ” (I 'Ak p. 88:) [or, accord. to Fei,] عَسَى is a preterite verb, [used in the sense of the present,] aplastic, not perfectly inflected, of the verbs of appropinquation, implying hope, and eager desire, and sometimes opinion, and certainty; and it is incomplete [i. e. non-attributive], and complete [i. e. attributive]: the incomplete has for its predicate an aor. mansoob by means of أَنْ, as in the saying, عَسَى زَيْدٌ أَنْ يَقُومَ, meaning قَارَبَ زَيْدٌ القِيَامَ [Zeyd is near to standing], the predicate being an objective complement or having the meaning of an objective complement: or, as some say, the meaning is لَعَلَّ زَيْدًا أَنْ يَقُومَ, i. e. [virtually, but not literally,] I eagerly desire, or I hope, that Zeyd may be performing the act of standing: [but see عَلَّ and لَعَلَّ in art. عل, as well as what follows in this paragraph after the explanation of the next ex.:] the complete is such as occurs in the saying, عَسَى أَنْ يَقُومَ زَيْدٌ [meaning, accord. to what is said above, Zeyd's standing is near to being a fact]; the agent being literally a phrase composed of a subject and an attribute because أَنْ is here what is termed مَصْدَرِيَّة [so that أَنْ يَقُومَ زَيْدٌ is equivalent to قِيَامُ زَيْدٍ]: (Msb:) ― -b2- [in the MA and PS and TK &c., عَسَى is expl. as meaning It may be that; and this, or simply may-be, or may-hap, or perhaps, I regard as the preferable rendering; as being virtually the meaning in all cases: for عَسَى زَيْدٌ أَنْ يَقُومَ, in which it is used as an incomplete verb, however it may be rendered, virtually means It may be that Zeyd is, or will be, standing; or may-be Zeyd &c.: and عَسَى أَنْ يَقُومَ زَيْدٌ, in which it is used as a complete verb, virtually means the same, though more properly rendered Zeyd's standing may be a fact: its usages are various, and have occasioned much dispute respecting its grammatical character and its meaning or meanings; as will be shown by what here follows:] ― -b3- it is [said to be] a verb unrestrictedly, or a particle unrestrictedly: (K:) [but this statement seems to have originated from a mistranscription: IHsh says,] it is a verb unrestrictedly: not a particle unrestrictedly, contrary to the opinion of Ibn-Ks-Sarrلj and Th; nor when it has an affixed pronoun, as in عَسَاكَ, contrary to an opinion of Sb, ascribed to him by Seer: (Mughnee:) it denotes hope in the case of that which is liked, and fear in the case of that which is disliked; as in the saying in the Kur [ii. 213], وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ [But it may be that ye dislike a thing when it is good for you, and it may be that ye like a thing when it is evil for you]: (Mughnee, K: *) ― -b4- it is used in various ways; one of which is the saying, عَسَى زَيْدٌ أَنْ يَقُومَ [mentioned above], respecting the analysis of which there are different opinions: that of the generality is, that it is like كَانَ زَيْدٌ يَقُومُ [inasmuch as عسى is here an incomplete verb]; but this is deemed dubious, because the predicate [أَنْ يَقُومَ] is rendered by an inf. n., and the subject [زَيْدٌ] is a substance; to which several replies have been made; one being that a prefixed noun is meant to be understood, either before the subject, so that the meaning is, عَسَى أَمْرُ زَيْدٍ القِيَامُ [It may be that the case of Zeyd is, or will be, the performing of the act of standing], or before the predicate, so that the meaning is عَسَى زَيْدٌ صَاحِبُ القِيَامِ [It may be that Zeyd is, or will be, the performer of the act of standing]; and another reply is, that it is of the class of زَيْدٌ عَدْلٌ and صَوْمٌ [meaning عَادِلٌ and صَائِمٌ, for أَنْ يَقُومَ is equivalent to an inf. n., and an inf. n. may be used in the sense of an act. part. n.]; and another is, that أَنْ is here redundant, which reply is [said to be] nought, because ان has rendered the aormansoob, and because it seldom falls out [from the phrase, though it should be remarked that لَعَلَّ, which is said in the Mughnee to be like عَسَى in meaning, is generally followed by a simple aor. and sometimes by أَنْ and an aor.]: another opinion respecting the analysis of the phrase is, that عَسَى is a trans. verb, like قَارَبَ in meaning and in government, [agreeably with the explanations mentioned above from the S and Msb,] or intrans. like قَرُبَ مِنْ with the preposition suppressed; and this is the opinion of Sb and Mbr: the opinion of the generality is, that it is an incomplete verb [like كَانَ in the phrase كَانَ زَيْدٌ يَقُومُ, mentioned above], and that أَنْ and the verb following it compose a substitute of implication supplying what is wanting in the two preceding portions of the sentence: ― -b5- the second way of using it is, the making it to have أَنْ and the verb following this for its object, [as in عَسَى أَنْ يَقُومَ زَيْدٌ, mentioned above], so that it is a complete verb: ― -b6- the third and fourth and fifth are when it is followed by a simple aor. [being in this case likened to كَادَ, (S, K, * TA.)] or an aor. with س prefixed, or a single noun; as in عَسَى زَيْدٌ يَقُومُ [It may be that Zeyd stands, or will stand] and عَسَى زَيْدٌ سَيَقُومُ [It may be that Zeyd will stand] and عَسَى زَيْدٌ قَائِمٌ [It may be that Zeyd is standing]; the first whereof is one of which there are few exs., such as the saying,
عَسَى الكَرْبُ الَّذِى أَمْسَيْتَ فِيهِ
يَكُونُ وَرَآءَهُ فَرَجٌ قَرِيبُ
[It may be that the state of anxiety in which thou hast become (or, as some relate it, أَمْسَيْتُ i. e. I hare become,) is such that after it will be a near removal thereof]; and the third is one of which there are fewer exs., [and which is said in the S to be not allowable,] such as the saying,
أَكْثَرْتَ فِى العَذْلِ مُلِحًّا دَائِمَا
لَا تُكْثِرَنْ اـِنِّى عَسِيتُ صَائِمَا
[or, as some relate it, عَسَيْتُ, which is more common, i. e. Thou hast been profuse in censuring, persisting constantly: be not thou profuse: verily it may be that I am, or shall be, abstaining]; and as to the prov., عَسَى الغُوَيْرُ أَبْؤُسًا [expl. in art. بأس, and of which it is said in the K that the verb therein is used in the manner of كَانَ, and in the S that the phrase is extr., that ابؤسا is there put in the place of the predicate, and that there sometimes occurs in provs. what does not occur elsewhere], the right opinion is that يَكُونُ is suppressed before ابؤسا; and [in the latter of the two verses cited above] أَكُونُ is suppressed before صائما; because thus the primary usage is preserved, and because what is hoped is the person's being an abstainer, not the abstainer him- self; and as to the second of the three modes of using عَسَى last mentioned above, with س prefixed to the aor., it is very extr.: ― -b7- the sixth way of using it is the saying عَسَانِى and عَسَاكَ and عَسَاهُ, which is rare: in this case, accord. to Sb, it is used in the manner of لَعَلَّ, as governing the subject in the accus. case, and the predicate in the nom.; the predicate being sometimes expressed, in the nom. case, as in the saying,
فَقُلْتُ عَسَاهَا نَارُ كَأْسٍ وَعَلَّهَا
تَشَكَّى فَآتِى نَحْوَهَا فَأَعُودُهَا
[And I said, May-be it is the fire of Ka-s, (for I suppose that كأس is here a proper name, that of a woman, daughter of El-Kelhabeh El-'Oranee,) and perhaps she has a complaint, (تَشَكَّى being for تَبَشَكَّى,) so I will come towards her, and visit her]: ― -b8- the seventh way is the saying, عَسَى زَيْدٌ قَائِمٌ, mentioned by Th; which is to be explained on the ground that عسى is here an incomplete verb, and that its subject is the ضَمِيرُ الشَّأْنِ [i. e. اـِنَّهُ is suppressed, the meaning being, It may be that the case is this, Zeyd is standing], the nominal proposition being the predicate. (Mughnee. [Several other statements in that work, respecting عَسَى, I have omitted, as being refuted therein, or as being of little or no importance.]) ― -b9- It also denotes opinion, (Msb,) or doubt, (K, TA,) and certainty: (Msb, K, TA:) the last is meant in the saying of Ibn-Mukbil,
ظَنِّى بِهِمْ كَعَسَى وَهُمْ بِتَنُوفَةٍ
يَتَنَازَعُونَ جَوَائِزَ الأَمْثَالِ
[My opinion of them is like an expression of certainty while they, in a desert, or in a desert destitute of water or of herbage and water, &c., are contending in reciting current proverbs instead of attending to the wants of themselves and their camels]. (S, TA.) ― -b10- As uttered by God, it is expressive of an event of necessary occurrence, (S, K,) in the whole of the Kur-لn, except the saying, [in lxvi. 5,] عَسَى رَبُّهُ اـِنْ طّلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ [It may be that his Lord, if he divorce you, will give him in exchange wives better than you]. (S.) ― -b11- هَلْ عَسَيْتُمْ with what follows it, in the Kur [ii. 247], means [virtually] Are ye near to fleeing? (K:) some read thus; and some, عَسِيتُمْ. (TA.) -A2- عَسِىَ النَّبَاتُ [erroneously written in the CK عَسَى]: see the first sentence in art. عسو.

أَعْسِ بِهِ
4 أَعْسِ بِهِ ذ means How well adapted or disposed, or how apt, meet, suited, suitable, fitted, fit, competent, or proper, or how worthy, is he! (Lh, K, TA.)

بِالعَسَى أَنْ تَفْعَلَ
بِالعَسَى أَنْ تَفْعَلَ ذ means بِالحَرَى [i. e. It is suitable, fit, or proper, that thou shouldst do such a thing]. (K. [In the CK, and likewise in the TK, erroneously, بالعَسِىِّ and بالحَرِىِّ.]) -A2- عَسًا: see art. عسو.

هُوَ عَسٍ بِهِ
هُوَ عَسٍ بِهِ ذ : see what next follows.

هُوَ عَسِىٌّ بِهِ
هُوَ عَسِىٌّ بِهِ ذ He is adapted or disposed by nature, apt, meet, suited, suitable, fitted, fit, competent, proper, or worthy, for it or of it; as also ↓ عَسٍ بِهِ: (K, TA:) but one should not say عَسًى. (TA.) [See also مَعْسَاةٌ.]

عَاسٍ
عَاسٍ ذ : see art. عسو.

مِعْسَآءٌ
مِعْسَآءٌ ذ A girl thought to have attained puberty: (Lh, TA:) or a girl near to attaining puberty. (K.)

مَعْسَاةٌ
مَعْسَاةٌ ذ is from عَسَى, like مَئِنَّةٌ from اـِنَّ: you say, هُوَ مَعْسَاةٌ لِلْخَيْرِ, meaning He is a person (مَحَلٌّ) [fit, or proper,] for one's saying of him, عَسَى أَنْ يَفْعَلَ خَيْرًا [It may be that he will do good]: (A and TA in art. ان:) and اـِنَّهُ لَمَعْسَاةٌ بِكَذَا, meaning مَخْلَقَةٌ [i. e. Verily he is adapted or disposed by nature, apt, meet, suited, &c., for such a thing]: (K, TA:) and in like manner, without variation, it is used in speaking of a female, and of two persons, and of a pl. number. (TA.)

مُعْسِيَةٌ
مُعْسِيَةٌ ذ A she-camel of which one doubts whether there be in her milk or not: (IAar, K, TA:) or whose milk has stopped and it is hoped that it will return. (Er-Rلghib, TA.)

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

#### المدخل: عسي

عَسِيَ
عَسِيَ A ( n. ac. عَسًى [ 4 ] ),
a.  see supra

a.  ( b ), ( d ).

عَاسٍ
عَاسٍ [ 21 ],
a.  Drying up, withering; withered, shrivelled.

عُسُوّ
عُسُوّ [ 27 ],
a.  Desiccation; dryness.

b.  Hardness.

عَسَى
عَسَى -  عَسَى
a.  Was near to, about to, on the verge of; may-be, may-hap, perhaps.

عَسَى أَن
عَسَى أَن
a.  It is possible that; may-be, may-hap, possibly that.

عَسَاهُ
عَسَاهُ
a.  Possibly he may.

عَسٍ
عَسٍ [ 5 ] ,  مَعْسَاة [ 17t ] ,
a.  see 25 .

عَسِيّ
عَسِيّ [ 25 ],
a.  Adapted, apt, fit, meet, suitable, seemly, proper.

بِالعَسَى أَن تَفْعَل
بِالعَسَى أَن تَفْعَل بِالعَسِيّ أَن تَفْعَل
a.  It is fit, proper, seemly for thee to do.... It behoves thee &c. to do....

أَعْسِ بِهِ
أَعْسِ بِهِ
a.  How well adapted, fit, suitable, worthy is he!
