# جذر فجو (ف-ج-و)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D9%88

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Geniş boşluk

- الحروف: ف - ج - و
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٧

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَجْوَةٍ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلَةٍ | Geniş boşluk | ١ | ١ | [١٨:١٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/ayet/18:17.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ١٧ (الإجمالي: ٢٧)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [زور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٤ · “Zeyr” ziyaret, “zira” ağacın güneş almasına mani olduğu…
2. [كهف](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٤ · Kovuk
3. [قرض](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٤ · Kırpıntı demektir
4. [شمل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · Sol
5. [غرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
6. [طلع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · Dal demektir
7. [رشد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · “Rasad” gözetleyici demektir
8. [شمس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Güneş demektir
9. [يمن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Sağ yandır
10. [وجد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Su birikintisidir
11. [ذو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Sahip
12. [ضلل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
13. [ولي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Veli arka demektir
14. [هدي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
15. [رأي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
16. [أيي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Evye kuş yuvası demektir
17. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فجو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فجج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md), [جوف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md), [وسع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [ضيق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki taraf veya sınır arasında oluşan geniş, ferah ve serbest aralık, açıklık |
| Çekirdek Özet 2 | Tehlikeden veya baskıdan yalıtılmış, hayatın ve dengenin korunduğu elverişli iç mekân açıklığı |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve sistem içinde baskıyı kıran, sıkışmayı önleyen ve nefes aldıran işlevsel tampon bölge |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin sadece fiziksel bir boşluk veya kör çukur zannedilerek koruyucu ve havadar vasfının göz ardı edilmesi |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فج | Bir bütünü ikiye ayırarak aralık, yarık veya geçit açmak; [فجج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md) ve [فجر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) köklerinde olduğu gibi sert bir açılma ve yarılma hareketi | و | Açılma hareketine esneklik, genişlik ve süreklilik katarak yarığı sert bir geçit olmaktan çıkarıp içinde barınılabilir, havadar ve kuşatıcı bir iç açıklığa dönüştürmüştür |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Dışa açılan menfez, yarık veya başlangıç aralığını temsil eder |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İki sınır boyunca uzanan gövdeyi, mesafe katetmeyi ve hacimsel genişlemeyi simgeler |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Açıklığın iki yakasını bir nizam içinde tutarak mekânsal devamlılığı ve emniyetli kuşatıcılığı sağlar |
| فجو | Ağız gibi açılan bir menfezden uzayarak korunaklı bir iç hacme bağlanan geniş açıklık | Sınırları belirli bir kütlenin veya arazinin içinde yer alan, dışarıya açılan ancak içi korunaklı ve ferah olan güvenli alanı ifade eder |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ok atımı sırasında kirişin yay kabzasından iyice uzaklaşıp aranın açılması ve yayın gövdesi ile ipi arasında oluşan açıklık (قوس فجواء); ayrıca iki bacak veya uyluk arasının geniş ve açık olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi deyişlerinde ve şiir rivayetlerinde devenin uyluklarının birbirinden ayrık ve açık durmasını tarif etmek üzere حنكة فيها قبال وفجا mısraıyla şahit getirilmiştir |
| Erken Arapça kullanım | Evin geniş, ferah ve serbest iç avlusu için فجوة الدار denilmiş; hadis rivayetinde saflar arasındaki veya kıble istikametindeki açıklığı belirtmek üzere لا تصلين وبينك وبين القبلة فجوة ibaresiyle yer almıştır |

المصدر: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa, Esâsü’l-Belâga.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça فجو kökü, merkezi Sami dillerinde iki sınır arasında genişlik, boşluk ve yarık oluşturma semantik alanına aittir. Kökün asli çekirdeği olan فج, İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında dağlar arasında açılan yarık, boğaz veya geçit bildiren biçimlerle fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. İbranicede ve diğer batı Sami kollarında yarıp açma eylemi genellikle sert fiziki ayrılmaları imlerken, Arapçada üçüncü radikal olarak zayıf harfin و belirmesi, oluşan yarığın sert bir çatlak veya aşılmaz bir uçurum olarak kalmayıp, içinde oturulabilir, sığınılabilir geniş ve yumuşak bir sahaya (mütettese‘) dönüşmesini sağlamıştır. Bu morfo-semantik gelişim, göçebe ve vaha hayatında rüzgârın, ışığın ve havanın dengeli girdiği korunaklı arazi çukurlarını ve mağara içi genişlikleri adlandırmada köke özgün bir nitelik kazandırmıştır.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [فجج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md) ve [فجر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) ile ortak فج tabanı | İki parçanın birbirinden uzaklaşmasıyla aradaki mesafenin açılması ve ferah bir alanın belirmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice p-g-y veya benzeri aralık ve yarık kökleri | Doğu ve Batı Sami havzasında sert yarılmadan ziyade iki tarafın birbirinden ayrılmasıyla doğan aralık algısı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi genelinde açıklık ve yarma kökleri | Beden uzuvlarının birbirinden ayrıklığı ile coğrafi yarıntılar arasındaki ilksel kavramsal bağ | Muhtemel |

المصدر: Lisānü’l-ʿArab, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Cohen.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فجو | Anlamlı | İki tarafın açılmasıyla doğan ferah boşluk | Mağara, avlu veya arazideki geniş, korunaklı ve havadar alan | Hedef köktür; Kur'an'da Kehf [18:17](https://lisan.digital/ar/ayet/18:17.md)'de geçer |
| [فوج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) | Anlamlı | Dalga dalga gelen insan kümesi | Bir aralıktan veya kapıdan hızla akıp geçen insan topluluğu | Kur'an'da çokça geçer; hareket halindeki açıklığı doldurma nüansı taşır |
| [جفو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Uzaklaşmak, sertleşmek, ayrılmak | Yatağın bedenden, insanın dostundan uzaklaşması ve araya mesafe girmesi | Kur'an'da geçer; açılan aralığın soğukluk ve kopuş doğurması yönüdür |
| [جوف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) | Anlamlı | Nesnenin iç boşluğu, karın | Bir şeyin merkezinde yer alan, dış kabukla örtülü iç hazne | Kur'an'da geçer; korunaklı iç hacim fikrinde فجو ile akrabadır |
| وفج | Anlamlı | Hızlı koşmak, sığınak aramak | Zor ve sıkışık durumdan kaçarak açıklığa doğru hızla hareket etme | Arapçada kullanılır; Kur'an'da geçmez |
| [وجف](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md) | Anlamlı | Hızlı çarpmak, sarsılmak | Kalbin şiddetle atması veya binek hayvanının hızla sürülmesi | Kur'an'da nâzıât ve haşr surelerinde geçer |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فجو | Merkez | Kuşatılmış geniş açıklık | Bir yapının veya doğal oluşumun içinde iki yakadan korunan ferah hacim | Hava ve ışık dengesini koruyan sığınak nitelikli boşluk |
| [فجج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md) | Komşu | İki dağ arası derin yarık ve geçit | Ulaşım ve geçiş odaklı, yönü belirli ve sert sınırlı yarık | İçinde ikamet edilmekten ziyade içinden geçilen açık yol |
| [جوف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) | Komşu | Kapalı iç hacim, derinlik | Dıştan tamamen kuşatılmış, içi boşaltılmış merkez | Serbest hava akımına kapalı olabilen içsel boşluk |
| [وسع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Her yöne doğru kapsama genişliği | Maddi veya manevi sınır tanımayan imkân ve hacim bolluğu | Belirli bir kovuğun veya aralığın açılması şartına bağlı değildir |
| [ضيق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Zıt | Sıkışma, darlık, bunalma | İki sınırın birbirine yaklaşarak hareketi ve nefesi kısıtlaması | فجو kökünün sağladığı ferahlık ve emniyetin tam karşıtı |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فجو | İki sınır arasındaki ferah açıklık | Sığınak içi hava ve ışık dengesini sağlayan geniş alan | Kesin |
| Latince | Cavum, Intervallum, Sinus | İçi boş oyuk, aralık, korunaklı koy | Mekânsal aralığı ve oyukluğu karşılar; emniyet ve esinti boyutunu tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | Recess, Cavity, Open expanse within | İç oyuk, ferah girinti, korunaklı genişlik | Yapı veya mağara içindeki geniş girintiyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Höhlung, Weite Nische | Geniş kovuk, ferah iç boşluk | Bir kütle içindeki ferah sığınak alanını iyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Renfoncement spacieux, Alcôve naturelle | Geniş girinti, doğal iç hücre | Mekânın hem içe çekilmişliğini hem ferahlığını belirtir | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَجْوَةٍ | Mağara içindeki korunaklı, havadar ve geniş açıklık | Ashâb-ı Kehf kıssasında güneş ışınlarının doğrudan yakıcı etkisinden uzak, ancak çürüme ve havasızlığı önleyecek esintiye açık emniyetli iç mekân bağlamında yer alır; Kehf [18:17](https://lisan.digital/ar/ayet/18:17.md) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âyet ve inâyet delili | Ashâb-ı Kehf'in biyolojik varlığının asırlarca bozulmadan kalmasında fiziksel mekanizma ile ilahi lütfun birlikteliği | Doğa kanunlarının iptali değil, mekânın geometrisi ve atmosferi üzerinden tecelli eden koruma |
| Fıkıh | Namaz saflarının nizamı | Cemaatle namazda saflar arasında bırakılan gereksiz açıklıkların mekruhluğu | Namaz kılan ile kıble arasında ya da safların ortasında kopukluk oluşturan boşluk |
| Tefsir | Kehf suresi tasviri | Mağaranın yönü, güneşin doğuş ve batış açıları ile gençlerin bulunduğu yerin konumu | Ne güneşin kavurduğu girişte ne de havasız kör dipte; tam ikisinin ortasındaki dengeli iç genişlik |
| Hadis | Edebi ve ahlaki teşbihler | Ağız boşluğunun genişliği ve dildeki fesahat veya saflar arasındaki açıklıklar | Engeli bulunmayan, serbest hareket imkânı sunan açık saha |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve sığınma bilinci | İlahi koruma sahası | İmanı fitne ve zulüm baskısından muhafaza etme | Dış dünyanın bozulduğu kriz dönemlerinde müminin sığındığı korunaklı ve temiz manevi alan | Güçlü |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik ekoloji | Yaşamı destekleyen mikro-klima | Aşırı sıcaklık, çürüme ve nem baskısını bertaraf etme | Canlı organizmanın korunması için doğrudan ışıktan yalıtılmış fakat hava sirkülasyonuna açık optimal alan | Kesin |
| Siyasi | Kriz ve baskı dönemleri | Stratejik çekilme alanı | İktidar baskısından uzaklaşıp gücü ve mevcudiyeti koruma | Tiranlığa karşı doğrudan çatışma imkânı kalmadığında mevcudiyeti koruyan korunaklı sığınak | Güçlü |
| İktisadi | Rezerv ve kriz yönetimi | Emniyet marjı ve tampon rezerv | Beklenmedik dalgalanmalarda sistemin çökmesini önleme | Kaynakların aşırı sıkışmasını engelleyen ve sisteme esneklik kazandıran güvenli boşluk payı | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik yalıtım ve optimal mikro-çevre | Sistemin çevreyle olan doğrudan enerji transferini sınırlandırırken içeride durağan ve dengeli bir denge hali oluşturan izole hazne | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik ve sosyolojik tampon alan | Bireyin veya topluluğun dış baskı, travma ve asimilasyon tehdidine karşı kimliğini koruyabildiği güvenli özerk bölge | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece rastgele bir coğrafi delik, karanlık bir çukur veya boş bir dehliz olarak tercüme edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün; havadar, ferah, dışarıdan gelen aşırı ışık ve sıcağı kıran, içinde uzun süre bozulmadan yaşamaya imkân tanıyan bilinçli ve hikmetli bir koruma geometrisini ifade etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mağaranın bir hapis veya mezar gibi algılanması; ilahi korumanın mekânsal, fiziksel ve ekolojik dengeler üzerinden kurulan inceliğinin anlaşılamaması |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mucizevi olayları salt fizik ötesi soyut müdahaleler olarak değil, kusursuz bir mekân geometrisi, hava akımı ve ışık açısı koordinasyonuyla inşa ettiğini gösteren anahtar bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kehf suresinde Ashâb-ı Kehf'in mağaradaki durumunu, güneşin hareketini ve gençlerin biyolojik muhafazasını anlatan ayet grubunda (Kehf [18:17](https://lisan.digital/ar/ayet/18:17.md)-18) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tevekkül ve sığınmanın kör bir kuyuya veya karanlık bir deliğe saklanmak olduğu zannını yıkar; aksine ferah, dengeli, akılcı ve ekolojik şartları gözeten bir geri çekilme alanı olduğunu ortaya koyar |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Yayın kabzası ile kirişi arasında veya iki bacak arasında açılan ferah aralık; arazide ve mağarada yer alan geniş, serbest ve havadar iç açıklık.
- Soyut anlam: Aşırı dış baskı, temas ve yıpratıcı etkenlerden yalıtılmış, fakat yaşamı sürdürecek asgari hava ve ışık dengesine sahip korunaklı özerklik alanı.
- Sistematik karşılık: Sistemin yıkıcı dış dalgalanmalardan etkilenmesini önleyen, içinde dengeyi ve varoluşu muhafaza eden tampon bölge ve koruma kalkanı mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in M \mid d(x, \partial M) > \delta \land \Phi_{ext}(x) < \epsilon \land \Psi_{int}(x) \ge \tau \}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ koruyucu ana yapıyı veya mağara kütlesini, $\partial M$ bu yapının dış sınırını veya giriş ağzını temsil eder. $S$ kümesi, dış çeperden en az $\delta$ kadar güvenli mesafede yer alan iç açıklığı (فجو) modellemektedir. $\Phi_{ext}$ dışarıdan gelen yakıcı ve yıpratıcı etkenleri (örneğin güneşin dik ve doğrudan ısısını), $\epsilon$ ise bu etkenin zararsız eşik değerini simgeler. $\Psi_{int}$ içeride yaşamın ve dengenin korunması için zorunlu olan iç havalandırma ve ferahlık parametresini, $\tau$ ise bu ferahlığın kritik alt sınırını gösterir. Böylece model, kökün ifade ettiği hem aşırı dış etkilerden yalıtılmış hem de canlılığı koruyacak asgari genişliğe sahip optimum iç sığınağı sembolize eder.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D9%88/occurrences?meal=IK

### [الكهف ١٨:١٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/ayet/18:17.md) — فَجْوَةٍ

وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا

## المعاجم (٧)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الجيم والفاء و و ا ي ء معهما
ج ف أ، ج أ ف، ف ج أ، ج ي ف، ف ي ج، ج و ف، ج ف و، ف ج و، و ج ف، ف و ج مستعملات
جفأ:
جَفَأَ الزَّبد يجفأ جفأً، والاسم: الجُفاءُ. وأجفأتِ القِدر زبدها، وجفأت به، أي: رمت به وطرحته. وجفأتُ الرَّجل، أي: احتملته وضربت به الأرض.
والجُفاءُ: الزَّبدُ فوق الماء، قال الله عز وجل: "لا أما الزَّبدُ فيذهب جُفاء".
جأف:
الجأفُ: ضربٌ من الفزعِ والخَوفِ. قال العجّاج:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
والجأفُ: مثل الجوف، ورجلٌ مُجأفٌ: لا قلب له.
فجأ:
فجأهُ الأمدُ يفجؤهُ فجأةً.... وفاجأهُ يُفاجِئهُ مفاجأةً.. وفجئهُ لغةُ. وكل ما هجم عليك من أمرٍ لم تحتسبهُ فقد فجأك.
جيف:
جافتِ الجيفةُ، واجتافت، أي: أنتنت وأروحت. وجمع الجيفة، وهي الجثَّةُ الميَّتة والمنتنة: جِيفٌ وأجياف. وفي الحديث.
فيج:
الفَيجُ: اشتق من الفارسية، وهو رسول السلطان على رجلهِ. والفائجُ من الأرض ما اتسع منها بين جبلين، وجمعهُ: فوائج.
جوف:
والجَوف معروف، وجمعه: أجواف. وأهلُ الحجاز يُسمُّون فساطيط عمالهم: الأجواف.
والجائفة: الطَّعنةُ تدخل الجَوفَ. والجَوفُ: خلاءُ الجوف، كالقصبةِ الجوفاءِ. والجُوفانُ: جماعة الأجوف.
واجتاف الثَّورُ الكِناسِ، إذا دخل جوفه.
والجُواف: ضربٌ من السَّمك، الواحدة: جُوافة.
جفو:
جفا الشيءُ يجفُو جَفاءً، ممدود، كالسَّرج يجفو عن الظَّهر، إذا لم يلزمِ الظَّهر، والجنب يجفو عن الفراش، وتجافى مثله، قال:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
وقال العجّاج:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
والجفاءُ: يقصر ويمدُّ: نقيض الصِّلة. والجَفوةُ: ألزم في ترك الصِّلة من الجَفاء، لأن الجَفا قد يكون في فعلاته. إذا لم يكن له ملقٌ.
فجو:
فَجا قوسهُ يفجوها. وقوس فجواءُ: بان وترها عن كَبدها.
والفَجا في الفخذين خاصّة كالفحجِ، قال:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
الحنكة: اللّثيمة، والفَجا: تباعدٌ في رُكبتيها.
والفجوةُ: متَّسعٌ في الأرض وغيرها.
وجف:
الوَجف: سُرعةُ السَّير.. وَجَفَت تجفُ وجيفاً. وأوجَفَها راكِبُها. ويقال: راكبُ البعير يوضعُ، وراكبُ الفرس يُوجِفُ.
فوج:
الفَوجُ: القطيع من الناس، والجميعُ: الأفواجُ.

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ف ج و
‏"‏ وهم في فجوة منه ‏"‏ وهي المتسع وفي الحديث ‏"‏ لا تصلّينّ وبينك وبين القبلة فجوة ‏"‏ ويقال ما أدار أحد في فجوة فيه لساناً أفصح من لسانه‏.‏
وفجوة الدار‏:‏ ساحتها‏.‏
وتقول‏:‏ سلكوا الفج العميق

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ف ج و * * الفَجْوَةُ * الفرجة والمتسع بين الشيئين قلت ومنه قوله تعالى ﴿وهم في فجوة منه﴾

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

: ( *!الفَجْوَةُ : الفُرْجَةُ ) والمُتَّسَعُ بينَ الشَّيْئَيْن ، كما في الصِّحاح .
وفي المُحْكم : الفَجْوَةُ في المَكانِ : فَتْحٌ فيه .
( و ) أَيْضاً : ( ما اتَّسَعَ من الأرضِ ، *!كالفَجْواءِ ) ، بالمدِّ ؛ وقيلَ : ما اتَّسَعَ منها وانْخَفَضَ ؛ وبه فَسَّرَ ثَعْلب قولَه تعالى : ﴿وهم في *!فَجْوةٍ منه﴾ .
وقالَ الراغبُ : أَي في ساحَةٍ واسِعَةٍ .
( و ) الفَجْوَةُ : ( ساحَةُ الَّدارِ .
( و ) الفَجْوَةُ : ( ما بين حَوَامِي الحَوافِرِ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه ؛ ( ج *!فَجَواتٌ ) ، كشَهْوةٍ وشَهَواتٍ ، ( *!وفِجَاءٌ ) ، بالكسْرِ والمدِّ .

( *!وفَجا بابَهُ ) *!فَجْواً : ( فَتَحَهُ *!فانْفَجَى ) انْفَتَحَ ، بلُغَةِ طيِّىءٍ نقلَهُ شمِرٌ .
( و ) *!فَجا ( قَوْسَهُ ) فَجْواً : ( رَفَعَ وَتَرَها عن كَبِدِها ففَجِيَتْ ) ، كرَضِيَ ، تَفْجَى فَجَاً ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ ( فهي *!فَجْواءُ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي وابنُ سيدَه .
( *!والفَجا : تَباعُدُ ما بينَ الفَخِذينِ أَو ) ما بينَ ( الرُّكبتينِ ، أَو ) ما بين ( السَّاقينِ ) ، وهو *!أَفْجَى وهي فَجْواءُ .
( أَو ) تَباعُدُ ) ما بين ( عُرْقُوبَي البَعِيرِ ) ؛ ) كما في الصِّحاح .
وفي الإنْسانِ : تَباعُدُ ما بينَ الرُّكْبتينِ .
وقالَ الأزْهري : *!الأَفْجَى هو المُتباعِدُ الفَخِذينِ الشَّديدُ الفَحَجِ ، وهو الأَفجُ .
ويقالُ : إنَّ بفلانٍ *!فَجى شدِيداً إذا كانَ في رِجْلَيْه انْفِتاحُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!انْفَجَتِ القَوْسُ : بانَ وَتَرَها عن كَبِدِها ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه . *!وتَفاجَى الشيءُ : صارَ له فَجْوَة ، نقلَهُ الجَوْهرِي .
وقوْسٌ *!فَجاءٌ *!وفَجوءٌ ، *!كالفَجْواءِ ؛ نقلَهُ الرَّاغِبُ .

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

فَجَا بَابَهُ
1 فَجَا بَابَهُ ذ , (K,) [aor. يَفْجُو,] inf. n. فَجْوٌ, (TA,) He opened his door. (K.) ― -b2- And فَجَا القَوْسَ, (S, K,) inf. n. as above, (S,) He raised the string of the bow [or made it distant] from the part called its كَبِد: (S, K:) and so فَجَّهَا. (S and K in art. فج.) ― -b3- And فَجَا رِجْلَيْهِ, or مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ, He parted his legs wide, or straddled; or did so to make water: and so فَجَّ. (TA in art. فج.) -A2- فَجِيَتْ, (S, K, TA, [in the CK, and in one of my copies of the S, erroneously, فَجِئَت,]) aor. تَفْجَى, inf. n. فَجًا, (S, TA,) The bow had its string raised [or distant] from the part called its كَبِد; (S, K;) and so ↓ اِنْفَجَت. (ISd, TA.) ― -b2- And فَجِىَ, [in the CK, erroneously, فَجِئَ,] aor. as above, (K, TA,) and so the inf. n., i. e. فَجًا, (K, * TA,) He (a man, TA) was wide between the thighs, or between the knees, or between the shanks. (K, TA.) [And it is implied in the S * and K that it is also said of a camel, meaning He was wide between the hocks.] ― -b3- And فَجِيَتْ said of a she-camel, inf. n. فَجًا, She was, or became, large in the belly: (K, TA:) mentioned by ISd, but with an expression of uncertainty as to its correctness. (TA.)

فجّى
2 فجّى ذ , (TA,) inf. n. تَفْجِيَةٌ, (K, TA,) He removed; put away, or at a distance; (K, * TA;) and pushed, thrust, or drove, away; persons from others; (TA;) syn. of the inf. n. كَشْفٌ; and تَنْحِيَةٌ; (K, TA;) and دَفْعٌ. (TA.)

افجى
4 افجى ذ He expended amply, or largely, upon his family, or household. (Az, K.) -A2- And He found his friend to be guilty of a vice, or a disgraceful, or shameful, action. (Az, TA.)

تفاجى
6 تفاجى ذ It (a thing) had [an opening, or intermediate wide space, such as is termed] a فَجْوَة. (S, TA.) [Comp. تَفَاجَّ, in art. فج.]

انفجى
7 انفجى ذ It (a door) opened. (K.) ― -b2- See also 1.

فَجًا
فَجًا ذ inf. n. of فَجِيَتْ [q. v.] said of a bow: (S, TA:) ― -b2- and of فَجِىَ [q. v.] said of a man, (K, * TA,) or of a camel: (S, * K, TA:) ― -b3- and of فَجِيَتْ [q. v.] said of a she-camel. (K, TA.)

فَجْوَةٌ
فَجْوَةٌ ذ An opening, or intervening space, (S, M, Mgh, Msb, K,) in a place, (M, TA,) and an intermediate wide space, (S, Mgh,) between two things. (S, Mgh, Msb, K. *) And A wide tract of land or ground; as also ↓ فَجْوَآءُ: (K:) or a wide and depressed tract thereof; and thus, accord. to Th, the word means in the Kur xviii. 16. (TA.) And The court, or yard, of a house. (S, Msb, K.) And The part between the two sides of the solid hoof. (ISd, K, TA.) The pl. is فَجَوَاتٌ (Msb, K, TA) and فِجَآءٌ. (K, TA. [To these pls. the CK strangely adds, as another, فَجَأٌ.])

فَجْوَآءُ
فَجْوَآءُ ذ [as a subst.]: see the next preceding paragraph. [It is originally the fem. of the epithet أَفْجَى, q. v.]

فَجُوْءٌ
فَجُوْءٌ ذ : see the following paragraph.

أَفْجَى
أَفْجَى ذ an epithet, of which the fem. is فَجْوَآءُ. (K, TA.) The latter, applied to a bow, Having its string distant from the part called its كَبِد; (S, K, TA;) as also ↓ فَجُوْءٌ; and so فَجَّآءُ [mentioned in art. فج]. (Er-Rághib, TA.) ― -b2- And the former, (K, TA,) applied to a man, (TA,) Wide between the thighs, or between the knees, or between the shanks: or, applied to a camel, wide between the hocks: (K, TA:) or, accord. to Az, it signifies having the thighs very wide apart. (TA.) [Freytag adds “ Ventrosus, ” applied to a camel, as from the K, in which I do not find it.] [Accord. to the TA, some of the words of this art. have ى for the final radical; but for this distinction there is no reason.]

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

فَجَا
فَجَا U ( n. ac. فَجْو 1 ),
a.  Opened ( door ); widened ( bow ).

b.  Straddled.

### [كتاب الله](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — مستخلص من الاستعمال القرآني

فجو
فََجَا - يَفْجُوْ - فَجْوَة
فََجَا -  يَفْجُو + كائن + شيئاً: يفتح فيه شقاً ثم يباعد ما بين شقيه
فََجَا -  يَفْجُو + كائن + بين شيئين: يدفع فيباعد بينهما ويجعل بينهما فجوة أو متسع
فَجْوَة: على وزن " فـَعلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " فََجَا -  يَفْجُو ": الفرجة والمتسع بين شقي الشيء أو بين شيئين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حفر شق أو ثلم أو خندق أو أخدود قائم الحواف "، وهي:
رَهَا - يَرْهُوْ، فَجَّ - يَفُجُّ، خَدَّ - يَخُدُّ، مَعَا - يَمْعُو (مَعَا - يَمْعِي)، فَجَا - يَفْجُوْ، سَنَّ - يَسُنُّ
فجوة
 	﴿وترى الشمس إذا طلعت تتزاور عن كهفهم ذات اليمين وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال وهم في فجوة منه ذلك من آيات الله من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد له وليا مرشدا(17)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [فجا] ف ج ا: الفَجْوَةُ الفرجة والمتسع بين الشيئين قلت ومنه قوله تعالى ﴿وهم في فجوة منه﴾
معجم الفرائد القرآنية:
ف ج و
"فَجْوَةٍ" فـي قوله تعالى :" وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنـْهُ " (17) الكهف .
الفَجْوة: المتسع من الأرض بين جبلين أو تلّين أو نحوهما، وفجوة منه أي ناحية متسعة من الكهف .
الراغب
فجا
- قال تعالى: }وهم في فجوة{ [الكهف/17]، أي: ساحة واسعة، ومنه: قوس فجاء وفجواء: بان وتراها عن كبدها، ورجل أفجى بين الفجا، أي: متباعد ما بين العرقوبين.
ملخص اللسان:
1.    فَجا بابَه يَفْجُوه إِذا فتحه، وفَجا الشيءَ: فَتَحَه.
2.    الفَجْوَةُ والفُرَجةُ: الموضع المتسع بين الشيئين
3.     والفَجْوةُ في المكان: فَتْحٌ فيه
4.    والفَجا: تَباعُد ما بين الفَخِذين،
لسان العرب
● - فجا: الفَجْوَةُ والفُرَجةُ: المُتَّسَع بين الشيئين، تقول منه: تَفاجَى  الشيءُ صار له فَجْوَة. وفي حديث الحج: كان يَسيرُ العَنَقَ فإِذا وَجَد  فَجْوَةً نَصَّ؛ الفَجْوَةُ: الموضع المتسع بين الشيئين. وفي حديث ابن  مسعود: لا يُصَلِّينَّ أَحدكم وبينه وبين القِبلة فَجْوة أَي لا يَبْعُد من  قبلته ولا سترته لئلاَّ يمر بين يديه أَحد. وفَجا الشيءَ: فَتَحَه.  والفَجْوةُ في المكان: فَتْحٌ فيه. شمر: فَجا بابَه يَفْجُوه إِذا فتحه، بلغة  طيِّء؛ قال ابن سيده: قاله أَبو عمرو الشيباني؛ وأَنشد للطرمح:  كَحَبَّةِ السَّاجِ فَجا بابَها  صُبْحٌ جَلا خُضْرة أَهْدامها  قال: وقوله فَجا بابَها يعني الصبح، وأَما أَجافَ البابَ فمعناه ردَّه،  وهما ضدان. وانْفَجَى القومُ عن فلان: انْفَرجوا عنه وانكشفوا؛ وقال:  لَمَّا انْفَجَى الخَيْلانِ عن مُصْعَبٍ،  أَدَّى إِليه قَرْضَ صاعٍ بصاع  والفَجْوةُ والفَجْواء، ممدود: ما اتَّسع من الأَرض، وقيل: ما اتسع منها  وانخفض. وفي التنزيل العزيز: وهم في فَجْوة منه؛ قال الأَخفش: في سَعة،  وجمعه فَجَوات وفِجاء، وفسره ثعلب بأَنه ما انْخفضَ من الأَرض واتسع.  وفَجْوةُ الدَّارِ: ساحتها؛ وأَنشد ابن بري:  أَلْبَسْتَ قَوْمَكَ مخْزاةً ومَنْقَصةً،  حتَّى أُبِيحُوا وحَلُّوا فَجْوَةَ الدَّارِ  وفَجْوةُ الحافِر: ما بين الحَوامي.  والفَجا: تَباعُد ما بين الفَخِذين، وقيل: تباعد ما بين الركبتين وتباعد  ما بين الساقين. وقيل: هو من البعير تَباعُد ما بين عُرْقُوبَيْه، ومن  الإِنسان تباعد ما بين ركبتيه، فَجِيَ فَجًى، فهو أَفْجَى، والأُنثى  فَجْواء. وقيل: الفَجا والفَحَجُ واحد. ابن الأَعرابي: والأَفْجى المُتباعِدُ  الفخذين الشديدُ الفَحَجِ. ويقال: بفلان فَجاً شديد إِذا كان في رجليه  انفتاح، وقد فَجِيَ يَفْجَى فَجًى. ابن سيده: فَجِيَت الناقة فَجاً عظُم  بطنها. قال ابن سيده: ولا أَدري ما صحته، وذكره الأَزهري مهموزاً وأَكده  بأَن قال: الفَجأُ مهموز مقصور؛ عن الأَصمعي.  وقوس فَجْواءُ: بان وَتَرُها عن كَبِدها. وفَجاها يَفْجُوها فَجْواً:  رفع وَتَرَها عن كبِدها، وفَجِيَتْ هي تَفْجَى فَجًى؛ وقال العجاج:  لا فَحَجٌ يُرى بها ولا فَجا،  إِذا حِجاجا كلِّ جَلْدٍ مَحَجا  وقد انْفَجَتْ؛ حكاه أَبو حنيفة، ومن ثم قيل لوسط الدار فَجْوة؛ وقول  الهذلي:  تُفَجِّي خُمامَ الناسِ عَنَّا كأَنَّما  يُفَجِّيهمُ خَمٌّ، من النار، ثاقِب  معناه تَدْفَع. ابن الأَعرابي: أَفْجَى إِذا وَسَّع على عِياله في  النفَقة.
مقاييس اللغة:
(فجو(6)) الفاء والجيم والحرف المعتل يدلُّ على اتِّساعٍ في شيء. فالفَجْوة: المتَّسَع بين شَيئين. وقَوْسٌ فَجْواء: بانَ وترُها عن كَبدها. وفَجْوة الدَّار: ساحتُها. والفَجَا: تَباعُدُ ما بين عُرقوبَيِ البعير.‏
وإذا هُمِزَ قلت: فَجِئَني الأمرُ يفجَؤُني(7) .‏
القاموس المحيط:
و الفَجْوَةُ الفُرْجَةُ، وما اتَّسَعَ من الأرضِ، كالفَجْواءِ، وساحَةُ الدارِ، وما بين حَوَامِي الحَوافِرِ
ج: فَجَوَاتٌ وفِجاءٌ. وفَجا بابَه: فَتَحَه، فانْفَجَى، و قَوْسَه: رَفَعَ وتَرَهَا عن كَبِدِها، فَفَجِيَتْ، فهي فَجْوَاءُ. والفَجَا: تَبَاعُدُ ما بين الفَخِذَيْنِ أو الرُّكبتينِ أو الساقينِ. أو عُرْقُوبَيِ البَعِيرِ.
تاج العروس:
( والفجوة الفرجة ) والمتسع بين الشيئين كما في الصحاح وفى المحكم الفجوة في المسكان فتح فيه ( و ) أيضا ( ما اتسع من الارض كالفجواء ) بالمد وقيل ما اتسع منها وانخفض وبه فسر ثعلب قوله تعالى وهم في فجوة منه وقال الراغب أي في ساحة واسعة ( و ) الفجوة ( ساحة الدارو ) الفجوة ( مابين حوامى الحوافر ) نقله ابن سيده ( ج فجوات ) كشهوة وشهوات ( وفجاء ) بالكسر والمد ( وفجابابه ) فجوا ( فتحه فانفجى ) انفتح بلعة طيئ نقله شمر ( و ) فجا ( قوسه ) فجوا ( رفع وترها عن كبدها ففجيت ) كرضى تفجى فجا نقله الجوهرى ( فهى فجواء ) نقله الجوهرى وابن سيده ( والفجا تباعد ما بين الفخذين أو ) ما بين ( الركبتين أو ) مابين ( الساقين ) وهو أفجى وهى فجواء ( أو هو تباعد ) ما بين ( عرقوبى البعير ) كما في الصحاح وفى الانسان تباعد ما بين
الركبتين وقال الازهرى الافجى هو المتباعد الفحذين الشديد الفعج وهو الافح ويقال ان بفلان فجا شديد إذا كان في رجليه انفتاح * ومما يستدرك عليه انفجت القوس بان وترها عن كبدها نقله ابن سيده وتفاجى الشئ صار له فجوة نقله الجوهرى وقوس
فجاء وفجوء كالفجواء نقله الراغب
