# جذر فهم (ف-ه-م)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%87%D9%85

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Hemen onu anlamasını sağladık

- الحروف: ف - ه - م
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَفَهَّمْنَاهَا](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَّلْنَاهَا | Hemen onu anlamasını sağladık | ١ | ١ | [٢١:٧٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/ayet/21:79.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ١٢ (الإجمالي: ١٣)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [داود](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · Davut
2. [سليمان](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · Süleyman
3. [طير](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · “Tayr” kuş demektir
4. [سخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Sahr kayalık sahadır
5. [جبل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Dağ anlamındadır
6. [سبح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
7. [فعل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
8. [مع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Beraber
9. [حكم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Gem demektir
10. [أتي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
11. [علم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Dağın sivri noktası demektir
12. [كون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Kevn, tepe demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فهم |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [علم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md), [عقل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md), [فقه](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md), [درك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [عمه](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin iç yüzünü, kastını ve derin anlamını zihinde ve kalpte tam olarak kavrama |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi lütuf ve özel kavrayış yetisiyle hükmün hakikatine ve en uygun çözüme vakıf kılınma |
| Çekirdek Özet 3 | Bilginin sadece ezberlenmesi veya kaydedilmesi değil, problem çözücü bağlamsal kavrayışa dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamayı salt zihni bir ezber veya mekanik bilgi düzeyiyle karıştırıp tikel olaylardaki hikmetli kavrayış boyutunu göz ardı etmek |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فه | Ağızdan çıkan ses, nefes ve dışa vurum; zihinsel duraklama ve arayış hali | م | Toplama ve kuşatma bildiren harfin eklenmesiyle, dağınık ipuçlarını toplayıp zihinde anlamlı bir bütün haline getirme ve kavrama anlamı doğmuştur |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Sözün, ifadenin ve dışa vurulan işaretlerin algılanması |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat kesilme, idrakin uyanması ve meselenin özünün açığa çıkması |
| م | Su | Çokluk, derinlik ve dağınık unsurların zihinsel bir hazzede toplanıp birleşmesi |
| فهم | Ağızdan çıkan işaret ve sözlerin dikkatle karşılanıp zihinsel derinlikte toplanarak kavranması | İfade edilen veya gözlemlenen bir durumun iç anlamına nüfuz ederek bütünü kavramak |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kalbin ve zihnin bir nesneyi, sözü veya durumu iç yüzüyle kavraması; kapalı bir durumun idrak tarafından çözümlenmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde ve kabile adlandırmalarında zekâ, kavrayış ve intikal sürati anlamında bir vasıf olarak kullanılmıştır; nitekim kabile atası olarak bilinen فهم ismi bu kökten türemiştir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik lügatlerde bir kimsenin sözün veya halin hakikatine süratle intikal etmesi; bir şeyi kalben bilip tasavvur etmesi şeklinde tanımlanmıştır |

المصدر: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça فهم kökü, klasik sözlük geleneğinde kalple bilmek ve idrak etmek anlamıyla kayıtlıdır. Sami dilleri genelinde doğrudan sesdeş bir kök olarak geniş bir yayılım göstermekten ziyade, Arapçanın iç gelişimi içinde zihinsel kavrayış ve özel idrak yetisini niteleyen özgün bir fiil olarak yerleşmiştir. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde bu kavram alanı daha çok bin (kök: בין) veya sekel (kök: שכל) kökleriyle karşılanırken, Arapçada فهم kökü bilginin sadece dışsal kabullerine değil, doğrudan durumun anlamına ve maksadına nüfuz etme boyutuna tahsis edilmiştir.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir durumun veya sözün manasını kalple yakalama | Geniş anlamlı bilme kavramından ayrışarak tikel durumlardaki kavrayış süratine işaret eder | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapçada özelleşmiş semantik yapı | Diğer Sami dillerinde kavramsal karşılıkları bulunsa da kök formu ağırlıklı olarak Arapçada sabitleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışında doğrudan bir bağ tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فهم | Anlamlı | Bir şeyin özünü ve kastını kavramak | Kalbin ve aklın bir manayı kuşatması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فمه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| هفم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| همف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مفه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مهف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فهم | Merkez | Kavrama ve idrak | Bir meselenin özüne, maksadına ve derin hikmetine doğrudan nüfuz etme | Özel bir durumdaki en doğru çözümü veya manayı kavrama |
| [علم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Genel bilgi ve biliş | Genel mahiyette bilme; hakikate mutabık kesin inanç | Kapsamı en geniş olan biliş düzeyidir |
| [عقل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) | Komşu | Bağ kurma ve denetleme | Zihnin bilgiyi bağlaması, tutması ve insanı hatadan alıkoyması | Ahlaki ve mantıksal sınırlama gücü taşır |
| [فقه](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) | Komşu | Derin anlayış | Sözün ve delillerin arkasındaki gizli maksatları çıkarma | Çaba ve istinbat yoluyla elde edilen kavrayıştır |
| [درك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Erişme ve yakalama | Bir nesnenin veya mananın son sınırına ulaşıp onu bütünüyle ihata etme | Sezgi veya takip sonucu idrake varma |
| [عمه](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) | Zıt | Şaşkınlık ve körlük | Zihnin ve basiretin yönünü bütünüyle kaybetmesi hali | Hakikati ve doğru hükmü görememe durumu |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فهم | Bir şeyin kastını ve özünü kavramak | Bilginin içselleştirilip maksadın idrak edilmesini ifade eder | Kesin |
| Latince | Intellectus, Comprehensio | İçini okuma, zihinde birleştirip kavrama | Nesnelerin veya ilkelerin arkasındaki anlam bağını çözme yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Understanding, Comprehension | Anlama, derin kavrayış | Bilgiyi sadece alma değil, onunla muhakeme yürütebilme boyutunu karşılar | Kesin |
| Almanca | Verstehen, Begreifen | Kavramak, derinden anlamak | Olayın bağlamını ve amacını bütüncül olarak idrak etmeyi içerir | Güçlü |
| Fransızca | Compréhension, Entendement | Kavrama, anlama yetisi | Mantıksal ve bağlamsal kavrayışı ifade eder | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Tefhîm (فَفَهَّمْنَاهَا) | İlahi ihsan ile hükmün iç yüzüne ve adil çözüme vakıf kılınma | Davud ve Süleyman peygamberlerin ekin davasındaki muhakemesi bağlamında (Enbiyâ [21:79](https://lisan.digital/ar/ayet/21:79.md)) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İdrak ve lütuf teorisi | Anlayışın salt kesbî mi yoksa ilahi bir inayet ve tefhim eseri mi olduğu | İnsanın kavrayış ufkuna ilahi tevfîk ve hidayetin etkisi |
| Fıkıh | Hüküm çıkarma ve ictihad | İki farklı ictihaddan birinin isabetli çözüme daha yakın olması ve Süleyman örneği | Hükmün adaleti tesis eden en derin katmanına ulaşma |
| Tefsir | Peygamberlerin ilmi ve fazileti | Davud'un hikmet ve ilmine rağmen Süleyman'a bahşedilen özel kavrayışın niteliği | Nassın veya olayın arkasındaki maslahatın kavranması |
| Hadis | Sahabenin anlama düzeyi | İlim ehlinin Kur'an'dan ve rivayetlerden çıkardığı kavrayış yetisi | Hüküm ve fetvada isabet ettiren zihni meleke |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ve hükümlerin maksadı | Makâsıdı kavrama | Şeriatın gayelerini idrak ederek literalizme düşmeyi engelleme | Dini kuralların lafzından maksadına geçişi sağlar | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve ictihad | Bağlamsal idrak | Ezberlenen malumatı problem çözen kavrayışa dönüştürme | Bilgiyi dogmatik olmaktan çıkarıp canlı kılar | Kesin |
| Siyasi | Yargı ve yönetim | Adil hüküm verme | Çatışan menfaatler arasında hakkaniyeti en üst düzeyde gözeten çözümü bulma | Yargısal krizleri hikmetle çözüme kavuşturur | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tazminat | Telafi ve denge | Meydana gelen zararı hem hak sahibini memnun edecek hem zarar vereni ezmeyecek biçimde giderme | Tazminatta adil dengeyi kurar | Güçlü |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel optimizasyon | Verilen kısıtlar altında en uygun çözümü ve parametreyi tespit etme | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hermenötik kavrayış | Metin veya olayların literal sınırlarını aşıp bağlamsal ve maksatsal anlamını yakalama | Kesin |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Anlamayı sadece zihinsel enformasyon edinme veya metni sözlük anlamıyla çözme derekesine indirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hükmün, olayın ve metnin arkasındaki adaleti ve maslahatı gerçekleştirecek ilahi inayet kaynaklı derin idrak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bir meselede şekli hukuku uygulayıp hakikati ıskalamak; Davud'un meşru kararını mutlaklaştırıp Süleyman'ın getirdiği daha üstün çözümü kavrayamamak |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ve hükümlerin şekli tatbikatın ötesinde derin bir kavrayış ve hikmet gerektirdiğini gösterdiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin yargı yetkisi, ictihad, ilahi ilim ve hüküm bağlamındaki kıssalarda (özellikle Enbiyâ [21:79](https://lisan.digital/ar/ayet/21:79.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilgiyi sadece lafız ezberciliği sanan yaklaşımı düzeltir; farklı ictihadlar arasında daha kuşatıcı ve adil olanın değerini ortaya koyar |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Bir işaretin, durumun veya sözün zihinsel ve kalbî merkezde toplanarak anlamının açığa çıkarılması.
- Soyut anlam: Bir hadisenin arkasındaki maksadı, adaleti ve hikmeti ilahi yardımla doğrudan yakalama melekesi.
- Sistematik karşılık: Kuralların şekilci uygulanmasının ötesine geçerek en uygun çözümü tesis eden muhakeme ve hikmet kabiliyeti.
- LaTeX modeli: $$F: (X, \Omega) \xrightarrow{\Phi} Y^*$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $X$ karşılaşılan olayı ve verileri, $\Omega$ olayın hukuki ve ahlaki bağlamını temsil eder. $\Phi$ ilahi lütuf ve hikmetle desteklenmiş kavrayış melekisidir. $F$ fonksiyonu bu girdileri işleyerek $Y^*$ ile gösterilen en adil, hikmete en uygun ve optimal çözüme ulaştırır.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%87%D9%85/occurrences?meal=IK

### [الأنبياء ٢١:٧٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/ayet/21:79.md) — فَفَهَّمْنَاهَا

فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ

## المعاجم (١٢)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الهاء والميم والفاء معهما
ف ه م مستعمل فقط فهم: فَهِمْتُ الشَّيء فَهَماً وفَهْماً عَرَفْتُه وعَقَلْتُه، وفهّمتُ فلانا وأَفْهَمْتُه: عَرَّفْته، وقرأ ابن مسعود: فأفهمناها سليمان. ورجلٌ فَهِمٌ: سريع الفَهْم.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

فَهِمْتُ الشيء فَهْماً وفَهامِيَةً: علمته. وفلانٌ فَهِمٌ. وقد اسْتَفْهَمَني الشيء فأفْهَمْتُهُ، وفَهَّمْتُهُ تَفْهيماً. وتَفَهَّمَ الكلامَ، إذا فَهِمَهُ شيئاً بعد شيء.

### [تهذيب اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/tehzib.md) — الأزهري · القرن ١٠

ه ف م
فهم
استعمل من وجوهه :
فهم : قال الليث : يقال : فهمتُ الشيء : أي عقَلْتُه وعَرَفته وفَهَّمتُ فلاناً وأفْهمتُه ورجلٌ فهِم : سريعُ الفَهم ، ويقال : فَهْم وفَهَمٌ وتفهَّمْتُ المعنى : إذا تَكَلّفْتَ فَهْمَه .

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الفاء والهاء وما يثلثهما)
(فهج) الفاء والهاء والجيم كلمة. يقال إنَّ الفَيْهَج: الخَمْر. وأنشَدوا:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جدرية  *** بماءِ سحابٍ يسبق الحقَّ باطلي([1])

(فهد) الفاء والهاء والدال يدلُّ على جِنْس من الحيوان، ثم يُستعار. فالفهد معروف، والجمع فُهود. ويقال فَهدَ الرَّجُل: غَفَل عن الأُمور، شُبِّه بالفَهد.
وفي حديث أُمِّ زَرع([2]) : "إِنْ دخَل فَهِدَ، وإنْ خرجَ أَسِدَ". ويقولون هذا لأنَّ الفَهْد نَؤُوم.
والمستعار الفَهْدتان: لحمتا زَور الفَرس. ويقولون: الفهد: مِسمارٌ في واسطة الرَّحْل.
(فهر) الفاء والهاء والراء ليس فيه من اللُّغة الأصلية شيءٌ [إلاّ] كلمةٌ واحدة، وهي الفِهر، مؤنَّثة، وهي الحجر من الحجارة. ويقولون: إِنّ الفَهْر: أنْ يُجامِع الرّجلُ المرأةَ ويُفرِغَ في غيرها. وقد جاء فيه. ويقال تفَهَّرَ في المال: اتَّسعَ فيه. يقولون: ناقةٌ فَيْهَرَةٌ: شديدة. وكلُّ هذا قريبٌ بعضُه في الضعف([3]) مِن بَعض.
(فهق) الفاء والهاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على سَعَةٍ وامتلاء. من ذلك الفَهْق: الامتلاء. يقال: أفهَقْت الكأسَ، إذا ملأتَها. وفي الحديث: "إن أبغضَكم إليَّ الثَّرثارون والمتفيهِقُون" واحدهم مُتفيهِق. وفي الذي يفهق كلامه ويَملأُ به فمَه قال الأعشى:
تَروحُ على آلِ المحلِّق جَفنةٌ  *** كجابيةِ الشَّيخ العراقيِّ تَفهقُ([4])
قال الخليل: الفَيْهق: الواسعُ من كلِّ شيء، حتى يقالُ مفازةٌ فيهق. قال: ومُنفهق الوادي: متَّسَعه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفَهْقَة: عظمٌ عند فائق الرَّأس([5]) مشرفٌ على اللَّهاة.
(فهم) الفاء والهاء والميم عِلْم الشيء، كذا يقولون أهلُ اللغة([6]) . وفَهمٌ: قبيلة.
--------------ــــ
([1]) وكذا سبقت روايته في (جدر). وفي المجمل (جدر): "ألا يا اصبحينا فيهجا جيدرية"، وقد سبق التنبيه على صواب روايته، وعلى نسبته إلى معبد بن سعنة.
([2]) انظره كاملاً في المزهر (2: 532)، ورواه البخاري ومسلم، والترمذي في شمائله، والطبراني وغيرهم. والكلمة التالية من كلام المرأة الخامسة.
([3]) لعلها "في المعنى".
([4]) ديوان الأعشى 150 برواية: "نفى الذم عن آل المحلق"، وأنشده في اللسان (حلق، فهق، جبي)، وسبق إنشاده في (جبي).
([5]) وكذا في المجمل. والفائق: موصل العنق في الرأس. وفي اللسان: عند مركب العنق، وهو أول الفقار.
([6]) كذا وردت العبارة، وهي لغة معروفة لبني الحارث بن كعب. وانظر حواشي 462.

ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

- الفهم: هيئة للإنسان بها يتحقق معاني ما يحسن، يقال: فهمت كذا، وقوله: ﴿ففهمناها سليمان﴾ [الأنبياء/79]، وذلك إما بأن جعل الله له من فضل قوة الفهم ما أدرك به ذلك؛ وإما بأن ألقى ذلك في روعه، أوبأن أوحى إليه وخصه به، وأفهمته: إذا قلت له حتى تصوره، والاستفهام: أن يطلب من غيره أن يفهمه.

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ف ه م
تقول‏:‏ من لم يؤت من سوء الفهم أتى من سوء الإفهام وقلّ من أوتي أن يفهم ويُفهم ورجل فهم‏:‏ سريع الفهم ولا يتفاهمون ما يقولون‏.‏
وتقول‏:‏ من جزع من الاستبهام فزع إلى الاستفهام‏.‏

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

الفَهْمُ: معرفتك الشيء بالقلب. فَهِمَه فَهْماً وفَهَماً وفَهامة: عَلِمَه؛ الأخيرة عن سيبويه. وفَهِمْت الشيء: عَقَلتُه وعرَفْته. وفَهَّمْت فلاناً وأَفْهَمْته، وتَفَهَّم الكلام: فَهِمه شيئاً بعد شيء. ورجل فَهِمٌ: سريع الفَهْم، ويقال: فَهْمٌ وفَهَمٌ. وأَفْهَمه الأَمرَ وفَهَّمه إياه: جعله يَفْهَمُه. واسْتَفْهَمه: سأَله أن يُفَهِّمَه. وقد اسْتعفْهَمَني الشيءَ فأَفْهَمْته وفَهَّمْته تفهيماً.
وفَهْم: قبيلة أبو حي، وهو فَهْم بن عَمرو بن قَيْسِ ابن عَيْلان.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ف ه م * * فَهِمَ * الشيء بالكسر * فَهْما * و * فَهَامةً * أي علمه وفلان * فَهِمٌ * و * اسْتَفْهَمَهُ * الشيء * فَافْهَمَهُ * و * فَهَّمَهُ تفهِيما * و * تَفَهَّمَ * الكلام فهمه شيئا بعد شيء و * فَهْمٌ * قبيلة

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

| | ( فَهِمَهُ ، كَفَرِحَ فَهْمًا ) ، بِالفَتْحِ ، ( ويُحَرَّكُ | وهِيَ أَفْصَحُ ، وفَهَامةً ) ، وهَذهِ عن سِيبَوَيْهِ ، | ( ويُكْسَرُ وفَهَامِيَةً ) ، كَعَلانِيَةً : أَيْ ( عَلِمَهُ | وعَرَفَهُ بالقَلْبِ ) فيه إشارةٌ إلى الفَرْق بَيْنَ | الفَهْم والعِلْم ، فإنَّ العِلْمَ مُطْلَقُ الإدْرَاكِ ، | وأَمَّا الفَهْمُ فَهُو سُرْعَةُ انْتِقَالِ النَّفْسِ مِنَ | الأمُورِ الخَارِجِيَّة إلى غَيْرِهَا ، وقِيل : الفَهْمُ : | تَصَوُّرُ المَعْنَى من اللَّفْظِ ، وقيل : هَيْئَةٌ لِلنَّفْسِ | يُتَحَقَّق بها ما يَحْسُنُ . وفي أَحْكَامِ | الآمِدِيِّ : الفَهْمُ : جَوْدَةُ الذِّهْنِ مِنْ جِهَةِ | تَهَيُّئِه لاقْتِنَاصِ ما يَرِدُ عَلَيْهِ مِنَ المَطَالِبِ . | | ( وهُوَ فَهِمٌ ، كَكَتِفٍ : سَرِيعُ الفَهْمِ ) . | | ( واسْتَفْهَمَنِي ) الشَّيءَ : طَلَبَ مِنِّي فَهْمَهُ | ( فَأَفْهَمْتُه ) إِيَّاهُ ، ( وفَهَّمْتُهُ ) تَفْهِيمًا : جَعَلْتُه | يَفْهَمُهُ . | | ( وانْفَهَمَ ) مُطاوِعُ فَهَّمَهُ تَفْهِيمًا ، | وهو ( لَحْنٌ ) . | | ( وتَفَهَّمَهُ ) إِذا ( فَهِمَهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيءٍ ) . | | ( وفَهْمٌ : أَبُو حَيٍّ ) مِنَ العَرَبِ ، ( و ) هو | ( ابنُ عُمَيْرٍ ) كَذَا في النُّسَخِ ، والصَّوابُ : | ابنُ عَمْرِو ( بنِ قَيْس بنِ عَيْلانَ ) كما هو | نَصُّ الصِّحاح وغَيْرِه . مِنْهُم تَأَبَّطَ شَرًّا | أَحَدُ فُتَّاكِ العَرَبِ وشُعَرَائِهَا ، وهو ثابِتُ بنُ | جَابِرِ بنِ سُفْيَانَ بنِ كَعْبِ بنِ حَرْبِ بنِ | تَيْمِ بنِ سَعْدِ بنِ فَهْمٍ ، وأبو الحَارِث لَيثُ بنُ | سَعْدٍ ، فَقِيهُ مِصْرَ وإمامُهم ، تُوفِّي سنةَ | خَمسٍ وسَبْعِين ومِائَةٍ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | الفَهَّامةُ ، بِالتَّشْدِيدِ : هو الكَثِيرُ الفَهْمِ ، | مُبَالَغَةً . وكَذلِكَ الفَهِيمُ ، كَأَمِيرٍ . | | وقد فَهِمَ فَهْمًا ، فَهُوَ : فَهِيمٌ ، كَعَلِم فَهْوَ | عَلِيمٌ . | | والتَّفَاهُمُ : التَّفَهُّمُ . | | وفَهْمُ الجَمَراتِ : بَطْنٌ من لَخْمٍ ، ومن |

| مَوَالِيهِمْ زِيادُ بنُ أَبِي حَمْزَةَ الفَقِيهُ ، وله | ذُرِّيَّةٌ بِمِصْرَ ، رَوَى عَنْه اللَّيْثُ ، وأبو ثَوْرٍ | الفَهْمِيُّ الصَّحَابِيُّ قيل : مِنْ هَذا البَطْنِ ، | وفي الأَزْدِ : فَهْمُ بنُ غَنْمِ بنِ دَوْسِ بنِ | عُدْثَانَ ، منهم جَذِيمَةُ بنُ مالكِ بنِ فَهْمِ | المَلِكُ الأَبْرَشُ . | | والحُسَيْنُ بنُ فَهْمٍ ، رَوَى عن يَحْيَى بنِ | مَعِينٍ . |

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

فَهِمَهُ
1 فَهِمَهُ ذ , aor. فَهَمَ , inf. n. فَهْمٌ (S, Msb, K, &c.) and فَهَمٌ, (Msb, K,) which is the more chaste, (K,) but the former is a dial. var. [more] extensively obtaining, or, as some say, it is a subst. used as an inf. n., (Msb,) and فَهَامِيَةٌ (S, K) and فَهَامَةٌ and فِهَامَةٌ, (K,) He understood it, or knew it with the mind; he apprehended its meaning; syn. عَقَلَهُ, (JK,) and عَلِمَهُ (S, Msb, K) and عَرَفَهُ بِالقَلْبِ. (K.) And فَهِمَ عَنْهُ [He understood what he (another) said]. (A in art. خرس; &c.) [See also فَهْمٌ below.] ― -b2- فَهُمَ, meaning He was, or became, such as is termed فَهِيم [i. e. one having much understanding], is like عَلُمَ, meaning “ he was, or became, such as is termed عَلِيم. ” (TA.)

2 فَهَّمَ see what next follows.

أَفْهَمْتُهُ
4 أَفْهَمْتُهُ ذ and ↓ فَهَّمْتُهُ, (S, Msb, K, TA,) inf. n. of the latter تَفْهِيمٌ, (S, TA,) I made him to understand, or know, a thing; (S, * Msb, * K, * TA;) syn. جَعَلْتُهُ يَفْهَمُهُ. (TA.)

تفهّمهُ
5 تفهّمهُ ذ He understood it, or knew it, (فَهِمَهُ,) one thing [or one particular thereof] after another; (S, K;) namely, speech, or language. (S.) ― -b2- [And He endeavoured to understand it. (See its inf. n. as used in the former half of the second paragraph of art. دبر.)] And ↓ التَّفَاهُمُ signifies the same as التَّفَهُّمُ [app. as meaning The endeavouring to understand; or the affecting, or pretending, to understand]. (TA.)

6 تَفَاْهَمَ see what next precedes.

انفهم
7 انفهم ذ , (K, TA,) as quasi-pass. of فَهَّمَهُ, inf. n. تَفْهِيمٌ, [or of أَفْهَمَهُ, i. e. as meaning He was made to understand, or know,] (TA,) is an incorrect word, (K, TA.)

اِسْتَفْهَمَنِى الشَّىْءَ
10 اِسْتَفْهَمَنِى الشَّىْءَ ذ He sought, or desired, of me, the understanding of the thing [i. e., that he might be made to understand it]; (S, * K, * TA;) syn. طَلَبَ مِنِّى فَهْمَهُ. (TA.)

فَهْمٌ
فَهْمٌ ذ is an inf. n. of 1, (S, Msb, K, &c.,) or a subst. used as an inf. n.: (Msb:) [see 1, first sentence:] it is expl. as signifying The conception of the meaning from the word, or expression: or the quickness of the transition of the mind from extrinsic to other [i. e. intrinsic] things: or a condition of the mind whereby it ascertains what is approvable: or, as in the “ Ahkلm ” of El- ءmidee, excellence of intelligence in respect of its readiness to apprehend quickly subjects of inquiry that present themselves to it. (TA.)

فَهِمٌ
فَهِمٌ ذ , an epithet applied to a man, (S,) Quick of understanding; syn. سَرِيعُ الفَهْمِ. (K.)

فَهِيمٌ
فَهِيمٌ ذ Having much understanding; syn. كَثِيرُ الفَهْمِ; an intensive epithet; like ↓ فَهَّامَةٌ [except that the latter is doubly intensive]. (TA.)

فَهَّامَةٌ
فَهَّامَةٌ ذ : see what next precedes.

فَاهِمٌ
فَاهِمٌ ذ [act. part. n. of فَهِمَ; Understanding, or knowing, a thing].

مَفْهُومٌ
مَفْهُومٌ ذ [pass. part. n. of فَهِمَ; Understood, or known. ― -b2- And hence, لَفْظٍ مَفْهُومٌ The acceptation of a word or an expression; i. e. the meaning, or sense, in which it is understood: see also مَعْنًى, in art. عنى].

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

فَهِمَ
فَهِمَ A ( n. ac. فَهْم 1 ,  فَهَم 4 ,  فَهَاْمَة 22t ,  فِهَاْمَة 23t ,  فَهَامِيَة ),
a.  Understood, comprehended.

فَهَّمَ
فَهَّمَ II ,  أَفْهَمَ IV ,
a.  Made to understand, comprehend; taught, instilled into.

تَفَهَّمَ
تَفَهَّمَ V ,
a.  Understood by degrees.

b.  Endeavoured to understand.

تَفَاْهَمَ
تَفَاْهَمَ VI ,
a.  see V (b) .

اِنْفَهَمَ
اِنْفَهَمَ VII ,
a.  Was made to understand.

b.  [ coll. ], Was understood, comprehended.

اِفْتَهَمَ
اِفْتَهَمَ VIII
a.  [ coll. ],  see I .

اِسْتَفْهَمَ
اِسْتَفْهَمَ X ,
a.  Wanted to understand, to know; asked, inquired about.

فَهْم
فَهْم 1 ,
a.  Understanding, comprehension; intelligence; intellect, mind.

فَهِم
فَهِم 5 ,
a.  Intelligent, quick.

فَاْهِم
فَاْهِم 21 ,
a.  Knowing.

فَهِيْم
فَهِيْم 25 ,
a.  see 5 .

فَهَّاْمَة
فَهَّاْمَة 28t ,
a.  see 5 .

فَهڤمَ
N. P. فَهڤمَ I ,
a.  Understood.

اِسْتَفْهَمَ
N. Ac. اِسْتَفْهَمَ X ,
a.  Inquiry; interrogation.

حَرْف الاِسْتِفْهَام
حَرْف الاِسْتِفْهَام
a.  Interrogative particle.

مَفْهُوْمِيَّة
مَفْهُوْمِيَّة
a.  see 1 .

### [كتاب الله](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — مستخلص من الاستعمال القرآني

فهم
فََهِمَ - يَفْْهَمُ - فَهَّمَ - يُفَهِّمُ
فََهِِمَ - يَفْْهَمُ + كائن + أمراً: يعلم لماذا كان ذلك: الفهم هو استنتاج واستخراج علاقة مخفية وغير ظاهرة بين المعلومات الواردة في قضية من القضايا، والتي بسببها تتقرر وتنتج الأحكام أو النتائج
فَهَّمَ - يُفَهِّمُ: على وزن " فَعَّل " من " فََهِمَ - يَفْْهَمُ ": جعله " يَفْْهَمُ " على وجه التكرار والشدة: بين له الأمر أو الشأن أو القضية، وفصلها له، وبين العلاقات المخفية غير الظاهرة بين معلوماته، والتي تكون سبباً مؤثراُ، منه يتقرر ما يبنى عليه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العقل والرشد وحسن الفهم والادراك" وهي:
حَلُمَ - يَحْلُمُ (حَلِمَ - يَحْلَمُ )، فَقِهَ - يَفْقَهُ، عَقَلَ - يَعْقِلُ، لَبَّ - يَلَبُّ، فََهِمَ - يَفْهَمُ، رَشَدَ - يَرْشُدُ
ملاحظة  من المؤلف راتب: وردت قصة الحكم في الغنم مرة واحدة، ووردت قصة الحكم في النعاج مرة واحدة، وفي كلتا الحالتين كان هناك داوود يحكم، ولكن في أحد الروايتين أن سليمان هو الذي استطاع الفهم بهداية الله له
لذا أغلب الظن هنا أن الآيات من سورة الأنبياء هي مثاني للآيات من سورة ص،
وبالتالي يمكن فهم معنى كلمة " فهم " :
الفهم هو استنتاج واستخراج علاقة مخفية وغير ظاهرة بين المعلومات الواردة في قضية من القضايا
مثلاً : العلاقة التي تربط اتحاد الذرات ببعضها (التكافؤ الكيميائي) ، أو العلاقة التي تربط التجاذب الكوني بين الكتل المادية، ومثل ذلك كل العلاقات العلمية والقانونية
وفي موضوع الآيات: العلاقة غير الظاهرة هي
ما هو الارتباط بين كون أحد الخصمين يملك 99 نعجة والآخر لا يملك إلا واحدة
ما الارتباط الذي يجعل الأول يظلم الآخر إذا طلب ضم نعجته إلى نعاجه
الظلم هو أن تسنتج حكماً لا يتوافق منطقياً مع المقدمات المطروحة
وهنا لا يوجد مثل ذلك، فهو قد طلب وعز في الخطاب ولكنه لم يجبره على التخلي عن نعجته أو يسلب نعجته غصباً
وكون أن أحدهما يملك الكثير والآخر لا يملك، لا ينشئ مثل هذا الارتباط، ولا يعني أنه ظلم الآخر حين طلب ضم نعجته إلى نعاجه
وهنا فهم سليمان أن هناك خطأ في الحكم، فلا توجد علاقة مترابطة منطقية
إذا فسليمان فهم وجود أو عدم وجود علاقة، وهذا هو الفهم

فَهَّمَ - يُفَهِّم
فهمناها	﴿وداوود وسليمان إذ يحكمان في الحرث إذ نفشت فيه غنم القوم وكنا لحكمهم شاهدين(78) ففهمناها سليمان وكلا آتينا حكما وعلما وسخرنا مع داوود الجبال يسبحن والطير وكنا فاعلين(79)﴾ الأنبياء
 	﴿وهل أتاك نبأ الخصم إذ تسوروا المحراب(21) إذ دخلوا على داوود ففزع منهم قالوا لا تخف خصمان بغى بعضنا على بعض فاحكم بيننا بالحق ولا تشطط واهدنا إلى سواء الصراط(22) إن هذا أخي له تسع وتسعون نعجة ولي نعجة واحدة فقال أكفلنيها وعزني في الخطاب(23)﴾ ص ﴿قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك إلى نعاجه وإن كثيرا من الخلطاء ليبغي بعضهم على بعض إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وقليل ما هم وظن داوود أنما فتناه فاستغفر ربه وخر راكعا وأناب(24)﴾ ص
مختار الصحاح
● [فهم] ف ه م: فَهِمَ الشيء بالكسر فَهْما و فَهَامةً أي علمه وفلان فَهِمٌ و اسْتَفْهَمَهُ الشيء فَافْهَمَهُ و فَهَّمَهُ تفهِيما و تَفَهَّمَ الكلام فهمه شيئا بعد شيء و فَهْمٌ قبيلة
معجم الفرائد القرآنية:
ف هـ م
" فَفَهَّمْنَاهَا" في قوله تعالى :" فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلاًّ آتَيْنَا حُكْماً " (79) الأنبياء .
الفَهْم : حُسنُ تصوّر الشيء، وفَهِمَ الشيء أي عَلِمَه وعَرف حقيقته وأحسن تصوّره
الراغب
فهم
- الفهم: هيئة للإنسان بها يتحقق معاني ما يحسن، يقال: فهمت كذا، وقوله: }ففهمناها سليمان{ [الأنبياء/79]، وذلك إما بأن جعل الله له من فضل قوة الفهم ما أدرك به ذلك؛ وإما بأن ألقى ذلك في روعه، أوبأن أوحى إليه وخصه به، وأفهمته: إذا قلت له حتى تصوره، والاستفهام: أن يطلب من غيره أن يفهمه.
ملخص اللسان:
1.     وفَهِمَ الشيء يَفْهَمُه: عَقَلتُه وعرَفْته
2.     الفَهْمُ: معرفتك الشيء بالقلب.
لسان العرب
● - فهم: الفَهْمُ: معرفتك الشيء بالقلب. فَهِمَه فَهْماً وفَهَماً وفَهامة:      عَلِمَه؛ الأخيرة عن سيبويه. وفَهِمْت الشيء: عَقَلتُه وعرَفْته.      وفَهَّمْت فلاناً وأَفْهَمْته، وتَفَهَّم الكلام: فَهِمه شيئاً بعد شيء. ورجل      فَهِمٌ: سريع الفَهْم، ويقال: فَهْمٌ وفَهَمٌ. وأَفْهَمه الأَمرَ وفَهَّمه      إياه: جعله يَفْهَمُه. واسْتَفْهَمه: سأَله أن يُفَهِّمَه. وقد      اسْتعفْهَمَني الشيءَ فأَفْهَمْته وفَهَّمْته تفهيماً.      وفَهْم: قبيلة أبو حي، وهو فَهْم بن عَمرو بن قَيْسِ ابن عَيْلان.
مقاييس اللغة:
(فهم) الفاء والهاء والميم عِلْم الشيء، كذا يقولون أهلُ اللغة([6]) . وفَهمٌ: قبيلة.
القاموس المحيط:
فَهِمَهُ، كفَرِحَ، فَهْماً ويُحَرَّكُ، وهي أفْصَحُ، وفَهامَةً ويُكْسَرُ وفَهامِيَةً عَلِمَهُ، وعَرَفَهُ بالقَلْبِ.
وهو فَهِمٌ، ككتِفٍ: سَريعُ الفَهْمِ. واسْتَفْهَمَنِي فأَفْهَمْتُه وفَهَّمْتُه، وانْفَهَمَ لَحْنٌ. وتَفَهَّمَهُ: فَهِمَهُ شيئاً بعد شيءٌ. وَفَهْمٌ: أبو حَيٍّ، وابنُ عُمَيْرِ بنِ قَيْسِ بنِ عَيْلانَ.
تاج العروس:
( فهمه كفرح فهما ) بالفتح ( ويحرك وهي أفصح وفهامة ) وهذه عن سيبويه ( ويكسر وفهامية ) كعلانية أي ( علمه وعرفه بالقلب ) فيه إشارة الى الفرق بين الفهم والعلم فإن العلم مطلق الادراك وأما الفهم فهو سرعة انتقال النفس من الامور الخارجية الى غيرها وقيل الفهم تصور المعنى من اللفظ وقيل هيئة للنفس يتحقق بها ما يحسن وفي أحكام الآمدي الفهم جودة الذهن من جهة تهيئه لاقتناص ما يرد عليه من المطالب ( وهو فهم ككتف سريع الفهم واستفهمني ) الشئ طلب مني فهمه ( فاهمته ) إياه ( وفهمته ) تفهيما جعلته يفهم ( وانفهم ) مطاوع فهمه تفهيما وهو ( لحن وتفهمه ) إذا ( فهمه شيئا بعد شئ وفهم أبو حي ) من العرب ( و ) هو ( ابن عمير ) كذا في النسخ والصواب ابن عمرو ( بن قيس بن عيلان ) كما هو نص الصحاح وغيره منهم تأبط شرا أحد فتاك العرب وشعرائها وهو ثابت بن جابر بن سفيان بن كعب بن حرب بن تيم بن سعد بن فهم وأبو الحرث ليث بن سعد فقيه مصر وإمامهم توفي سنة خمس وسبعين ومائة * ومما يستدرك عليه الفهامة بالتشديد هو الكثير الفهم مبالغة وكذلك الفهيم كأمير وقد فهم فهما فهو فهيم كعلم فهو عليم والتفاهم التفهم وفهم الجمرات بطن من لخم ومن مواليهم زياد بن أبي حمزة الفقيه وله ذرية بمصر روى عنه الليث وأبو ثور الفهمي الصحابي قيل من هذا البطن وفي الارذ فهم بن غنم بن دوس بن عدثان منهم جذيمة بن مالك بن فهم الملك الابرش والحسين بن فهم روى عن يحيى بن معين
