# جذر كدي (ك-د-ي)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D9%8A

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

Yumuşak toprağın altındaki sert bitkiye elverişli olmayan toprak demektir

- الحروف: ك - د - ي
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٩
- تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: كدى

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَأَكْدَى](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%83%D9%92%D8%AF%D9%8E%D9%89.md) | وَأَفْعَلَ | Ve arkasını kesti | ١ | ١ | [٥٣:٣٤](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/ayet/53:34.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٢ (الإجمالي: ٢)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [عطو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · Bölüşmede birisine düşen pay demektir
2. [قلل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Az

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كدي |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | İlletli (nakıs-yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قطع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md), [بخل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md), [منع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [بذل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kuyu veya çukur kazarken kazmanın sert kayaya toslaması ve kazının çaresizce durması |
| Çekirdek Özet 2 | Kişinin bir müddet azıcık verdikten veya itaat ettikten sonra direnç gösterip arkasını kesmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Süreçsel tükeniş, psikolojik katılığın infak veya sadakat akışını aniden bloke etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kavramın salt basit bir cimrilik sanılarak ardındaki yapısal tıkanma ve direnç boyutunun gözden kaçırılması |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كد | Zorlu çaba, meşakkat, sertlik ve dirençle karşılaşma. Nitekim [كدح](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD.md) didinip yorulmayı, [كدر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B1.md) ise duruluğun bozulup katılaşmasını ve bulanmasını ifade eder. | ي | Karşılaşılan sert direncin süreci nihai bir kesintiye uğratması; kazmanın yumuşak zeminden sert kaya katmanına toslayarak hareketi durdurması. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, kuşatma ve eğme | İşi veya faaliyeti avuç içine alarak yürütme, başlangıçtaki kavrayış |
| د | Kapı; geçiş, eşik ve sınır | İlerleme yolunda bir bariyere, aşılamaz bir eşiğe veya engele çarpma |
| ي | El ve kol; iş yapma, uzanma ve verme | Eylemi yapan, uzanan veya veren elin sert eşikle karşılaşınca çekilip durması |
| كدي | Bir faaliyet sürdürülürken aşılmaz bir sertlik eşiğine varılması ve uzanan elin çaresizce durup kesintiye uğraması |  |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kuyu kazan kişinin yumuşak toprağı kazdıktan sonra dibe doğru kazmanın işlemeyeceği sert ve katı bir kaya tabakasına (el-kudye) rastlaması ve kazmayı bırakıp işi yarıda kesmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hansâ’nın kardeşi Sahr için yaktığı ağıtta cömertliğin tükenmezliğini anlatırken geçer: فتى الفتيان ما بلغوا مداه / ولا يَكْدَى إذا بلغت كُداها (Yiğitlerin yiğidiydi, ona yetişemediler; başkalarının cömertliği sert kayaya toslayıp kesildiğinde onun ihsanı durup tükenmezdi). |
| Erken Arapça kullanım | Kıtlık ve kuraklık sebebiyle ürün vermeyen, yeşilliği kurutan sert ve bereketsiz yıllar için «senetün kâdiye» denmesi; bir kimsenin azıcık bir iyilik yaptıktan sonra elini tamamen çekmesi durumunda «akdâ» fiiliyle anılması. |

المصدر: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dil ailesinde كدي kökünün temelini oluşturan biliteral *k-d tabanı, vurma, dövme, sıkışma ve sert bir kütleye çarpma hareketini temsil eder. Arapçada bu kök, kuyu kazma kültürü ve yerleşik kurak zemin tecrübesiyle birleşerek «kudye» (toprak altındaki sert kayaç) terimi etrafında son derece özgül bir morfolojik gelişim göstermiştir. İbranicede k-d-d kökü boyun eğme ve başını eğme hareketini verirken, Süryanicede kdā formu zayıflama, tıkanma ve duraksama anlam katmanlarıyla fonetik olarak uzaktan ilişkilidir. Ancak fiilin «az verip arkasını kesmek» şeklindeki soyut ahlaki mecazı, tamamen Arap dilinin çöl koşullarındaki kazı ve su arama tecrübesinden doğan yerel bir anlamsal sıçramadır.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كدي / [كدو](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%88.md) varyantları | Sert kaya tabakasına ulaşarak kazının tıkanması; buradan hareketle ihsanın durdurulması mecazı türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / Süryanice kdā | Sertleşme, dirençle yavaşlama ve solup durma anlam alanı fonetik akrabalık gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrudan doğrulanabilir bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Payne Smith.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كدي | Anlamlı | Sertleşme, tıkanma | Sert kayaya toslayıp kazmayı ve vermeyi kesmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [كيد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) | Anlamlı | Tuzak, plan, hile | Bir işi gizlice ve ustalıkla tasarlayarak direnç kırma | Kur'an'da geçer; zihinsel çaba |
| دكي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [ديك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83.md) | Anlamlı | Dikilme, horoz | Dik durma ve başını kaldırma hareketiyle anılan canlı | Kur'an'da geçmez |
| [يكد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%83%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dil sisteminde türetilmemiştir |
| يدك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dil sisteminde türetilmemiştir |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كدي | Merkez | Tıkanarak kesme | Önce başlayıp bir engele çarparak durma | Az verdikten veya bir süre itaat ettikten sonra arkasını kesmek |
| [قطع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Kesinti | Bütünlüğü ikiye ayırarak bitirme | Eylemi nesnel olarak sonlandırmak; öncesinde bir direnç şart değildir |
| [بخل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) | Komşu | Cimrilik | Varlığı elinde tutma ahlakı | En baştan itibaren vermeme veya hakkı olanı sakınma durumu |
| [منع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) | Komşu | Engelleme | Güç kullanarak alıkoyma | Bir kimsenin bir şeye ulaşmasını dışsal bir güçle durdurmak |
| [بذل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%84.md) | Zıt | Cömertlik | Kendiliğinden ve akıcı biçimde sunma | Karşı direnç üretmeden malı ve emeği sınırsızca ortaya koymak |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كدي (أكدى) | Sert kayaya toslayıp kesmek | Başlanan bir işi veya ihsanı sert bir dirençle aniden durdurmak | Kesin |
| Latince | obstare, intercipere | Önüne set çekilmek, kesintiye uğramak | Fiziksel bir engelle durmayı karşılar; infakın kesilmesi ahlaki nüansını vermez | Güçlü |
| İngilizce | to hit bedrock, to cut off abruptly | Sert zemine toslamak, aniden kesmek | Deyimsel olarak kuyu kazma metaforunu ve harcamanın durmasını iyi yansıtır | Güçlü |
| Almanca | auf Granit stoßen, versiegen | Sert kayaya çarpmak, akışı kesilmek | Engelle karşılaşarak işi bırakma anlamını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | buter sur un roc, tarir | Kayaya çarpmak, kesmek | Direnç karşısında eylemin tükenmesi boyutunu ifade eder | Güçlü |

المصدر: Wehr Arabic-English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَكْدَى | Az verip arkasını kesmek, itaatten caymak | İman ve infak yolunda önce azıcık bir adım atıp ardından nefsin ve şirk ortamının direnciyle karşılaşarak bütünüyle geri çekilen tipi kınama bağlamı; Necm [53:34](https://lisan.digital/ar/ayet/53:34.md). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-amel sürekliliği | İmandan ve itaatten sebat göstermeyip nüzul ortamındaki müşrik tavrı gibi geri dönmenin (irtidat/nifak) mahiyeti. | Nefisteki sert şirk çekirdeğine toslayarak hidayeti yarıda bırakma. |
| Fıkıh | Ahde vefa ve infak | Başlanmış bir taahhüdü veya infak sözünü sert bir mazeretsizlikle yarıda bırakmanın hükmü. | Bağlayıcı olmayan vaatten cayma veya nafileyi yarıda kesme. |
| Tefsir | Temsil ve mecaz | Necm suresindeki ayetin nüzul sebebi (Velid b. Mugire veya bir başka müşrik üzerinden) ve kuyu kazıcısı istiaresi. | Kuyu kazanın sert taşa ulaşıp suyu bulamadan vazgeçmesi analojisi. |
| Hadis | Dil ve ahlak rivayetleri | Sahih rivayetlerde cömert ile cimrinin zırh metaforunda olduğu gibi infak anında kalbin kilitlenmesi. | İyiliğin sonunu getiremeyen, sertleşen kalp tutumu. |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet ve kulluk süreci | Sebat yoksunluğu | Kesinti | Kulun ibadet ve teslimiyette nefsin sert tabularına toslayarak geri çekilmesi. | Kesin |
| İlmi | Araştırma ve idrak | Zihinsel bariyer | Durgunluk | Araştırmacının ilk verileri aldıktan sonra zorlu teorik katmanda tıkanıp tefekkürü bırakması. | Güçlü |
| Siyasi | Reform ve adalet süreci | İrade kırılması | Yarıda kalma | İktidarın yapısal bir oligarşik dirence çarptığında reformları aniden durdurması. | Güçlü |
| İktisadi | Yatırım ve sermaye akışı | Likidite tıkanması | Arz kesintisi | Yatırımcının piyasadaki sert bir güvensizlik bariyeriyle karşılaşınca fonlamayı kesmesi. | Kesin |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk eşiği ve potansiyel bariyeri | Bir parçacığın enerjisinin aşmaya yetmediği aşırı sert bir potansiyel duvarına çarparak hareketini sıfırlaması veya yansıması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik direnç ve motivasyonel tükeniş | Bireyin değişim yolunda konfor alanını terk ederken karşılaştığı içsel sert bariyere toslayarak eylemi terk etmesi. | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca «biraz cimrilik yaptı» veya «parasını vermedi» şeklinde ahlaki bir kabalıkla sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir hakikati kabul eder gibi görünüp veya bedelini azıcık ödeyip, işin derin sorumluluk ve fedakarlık gerektiren sert noktasına gelince kaçmak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette tasvir edilen trajik insan tipinin (yarı yolda bıkıp dönen, gerçeğin maliyetini görünce taş kesilen) evrensel uyarısını kavrayamamak. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Arap çöl kültüründeki kuyu kazma tecrübesinin, insanın manevi ve ahlaki teslimiyetindeki kırılma anını nasıl kusursuz bir estetik ve psikolojik tahlille resmettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmandan yüz çevirenleri, sorumluluktan kaçanları ve fedakarlık eşiğinde geri adım atan karakterleri tahlil eden ayetlerde (özellikle Necm suresi bağlamında) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinden yüz çevirmenin her zaman mutlak bir inkardan değil, bazen azıcık bir teslimiyetin ardından gelen maliyet korkusu ve nefsi katılıktan kaynaklandığını ortaya koyar. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Kuyu kazıcısının yumuşak toprağı geçtikten sonra kazmanın işlemediği sert bir kayaç katmanına rastlayarak kazıyı durdurması.
- Soyut anlam: Başlanmış hayırlı bir ameli, infakı veya imanı, karşısına çıkan içsel ya da dışsal bir direnç sebebiyle yarıda kesip elini çekmek.
- Sistematik karşılık: İlerleme fonksiyonunun belirli bir direnç eşiğinde ($R \ge R_c$) aniden sıfıra çökmesi ve akışın kesintiye uğraması durumu.
- LaTeX modeli: $$f(x) = \begin{cases} c, & x < x_0 \\ 0, & x \ge x_0 \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ harcanan çaba veya sunulan katkı miktarını, $c$ başlangıçtaki cüzi verme/itaat seviyesini temsil eder. $x_0$ noktası ise ulaşılan sert direnç eşiğidir (kudye). Eşik aşılamadığı anda eylem akışı $f(x)$ derhal sıfıra inerek kesilir (ekdâ).

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [النجم ٥٣:٣٤](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/ayet/53:34.md) — وَأَكْدَى

وَأَعْطَى قَلِيلًا وَأَكْدَى

## المعاجم (٩)

### ★ معجم آق إيفلر (بالتركية)

Yumuşak toprağın altındaki sert bitkiye elverişli olmayan toprak demektir.

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

الكاف والدال و"وايء" معهما
ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د مستعملات ك و د: الكَوْدُ: مصدر كاد يكُود كَوْداً ومكادة، تقول لمن يطلب إليك شيئاً، فتأبى أن تعطيه: لا، ولا مَكادَةً ولا مهمة، ولا كَوْداً ولا هما، ولا مكاداً ولا مهمأ.
ولغة بني عدي: كُدْتُ أفعل كذا، بالضم.
وكد: وكَّدْتُ العقد واليمين، أي: أوثقته، والهمزة في العقد أجود.
والسيور التي يشد بها القربوس تسمى المَواكِيد، ولا تسمى التّواكيد.
دوك: الدَّوْكُ: دق الشيء وسحقه وطحنه، كما يَدُوكُ البعير الشيء بكلكله.
والمداكُ: صلاية العطر يداك عليه الطيب، وجمعه: مداوك.
ودك: الوَدَكُ: معروف، وهو حلابة الشحم. وشيء وَدِكٌ ووديك، وقد وَدِك يَوْدَكُ، وودكته تَوْديكاً.
كدي: أصاب الزرع برد فَكَداهُ، أي رده في الأرض. وأصابتهم كُدْيةً وكادية شديدة من شدائد الدهر. والكدية: صلابة في الأرض. وأكدى الحافر، أي بلغ الصلب من الأرض. وأكدى الرجل، إذا أعطى قليلاً، قالت الخنساء:
فتى الفتيان ما بلغوا مداه		ولا يَكْدَى إذا بلغت كُداها
يقال: بلغ الناس كُدْيَةَ فلان، إذا أعطى ثم منع وأمسك.
ومسك كد: لا ريح فيه.
وكُدَيٌّ وكَداء: جبلان، وهما ثنيتان يهبط منهما إلى مكة، قال:
أنت ابن معتلج البطا		ح كُدَيِّها فكدائهـا
كيد: الكَيْدُ من المكيدة، وقد كاده يَكيدُه مَكيدةٌ.
ورأيته يكيد بنفسه، أي: يسوق سياقاً.
ديك: الدِّيك معروف، وجمعه: دِيَكةٌ.
وأرض مَداكةٌ ومَدْيَكَةٌ: كثيرة الدِّيَكة.
كدأ: يقال: كَدَأَ النبت - بالهمز - من البرد. وكدأ البرد الزرع: رده في الأرض. كَدَأَ يَكْدَأُ كُدُوءاً.
كأد: عقبة كأداء، أي: ذات مشقة، وهي أيضاً: كؤود، وهمزتها لاجتماع الواوين.
وتكاءدتنا هذه الأمور إذا شقت علينا.
أكد:
أكّدْتُ العقد واليمين: وثقته، ووكّدتُ لغة والهمزة في العقد أجود.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

#### المدخل: كدى

الكُدْيَةُ: الأرض الصُلبة. يقال: ضَبُّ كُدْيَةٍ، وجمعها كُدًى. وأكْدى الحافرُ، إذا بلغ الكُدْيَةَ فلا يمكنه أن يحفر. وحفر فأكْدى، إذا بلغ إلى الصُلب. أبو زيد: كَدَتِ الأرض تَكْدو كَدْوًا فهي كادية، إذا أبطأ نباتها. قال: وكَدِيَ الجرو بالكسر يَكْدى كَدًى، وهو داء يأخذ الجِراء خاصة، يصيبها منه قَيءٌ وسعالٌ حتَّى يُكوى بين عينيه. وكَدِيَتْ أصابعُه أيضاً، أي كلّت من الحفر. وكَدِيَ الفصيل كَدًى، إذا شرب اللبن ففسد جوفه. وأكْدَيْتُ الرجلَ عن الشيء: رددتُه عنه. وأكْدى الرجلُ، إذا قلّ خيره. وقوله تعالى: "وأعْطى قليلاً وأكْدى"، أي قطع القليل.

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الكاف والدال وما يثلثهما)
(كدر)  الكاف والدال والراء أصلٌ يدلُّ على خلاف الصَّفو، والآخَر يدلُّ على حركة.
فالأول الكَدَر: خلاف الصَّفْو، يقال كَدِر الماءُ وكَدُر. ويقولون: "خُذْ ما صَفَا ودع ما كَدَُر". ويُستعار هذا فيقال: كَدِر عيشه. والكُدْرِيُّ: القَطا؛ لأنَّه نُسِب إلى معظم القطا، وهي كُدْر. وهذا من الأوّل، لأنَّ في ذلك اللَّون كُدرة. ومنه الكُدَيْرَاء: لبنٌ حليب يُنقَع فيه تمرٌ. وبناتُ أكدَرَ: حُمُر وحشٍ نسبَت إلى فحل، ولعلَّ ذلك اللَّون أكدر.
وأمَّا الأصل الآخر فيقال: انكدَرَ، إذا أسْرَع، قال الله تعالى: ﴿وإذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ﴾ [التكوير 2].
(كدس)  الكاف والدال والسين ثلاثُ كلماتٍ لا يشبه بعضها بعضاً. فالأولى: كُدْس الطَّعام. والثانية التكَدُّس، وهو مَشيُ الفَرَس كأنَّه مُثقَل. قال:
وخيل تَكَدَّسُ بالدارِعِينَ *** كمشي الوُعول على الظَّاهِره([1])والثالثة: الكوادس: ما تَطيَّرُ منه، كالفأل والعُطاسِ ونحوِه. قال:
* ولم تحبِسك عَنِّي الكوادِسُ([2]) *
(كدش)  الكاف والدال والشين ليس بناءً يشبه* كلام العرب، لعلّه أن يكون شيئاً يقارب الإبدال. يقال كَدَس وخَدَش بمعنىً. وكَدَشَ وكَدَح أي كَسَبَ. وكَدَش الشّيءَ بأسنانه: قطعه. وكلُّ هذا شيء واحدٌ في الضَّعف.
(كدع)  الكاف والدال والعين ليس بشيءٍ، غير أنَّ ابن دريد ذكر أن الكَدْع: الدَّفْع الشَّديد([3]).
(كدم)  الكاف والدال والميم أصلٌ صحيح فيه كلمةٌ واحدة. يقال كَدَمَ، إذا عَضَّ بأدنَى فيه، كما يَكدِم الحمار. ويقال أيضاً إنّ الكَدَمة: الحَرَكة. قال:
لما تَمَشَّيْتُ بُعَيدَ العَتَمه([4]) *** سَمِعتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
(كدن)  الكاف والدال والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على توطئةٍ في شيءٍ متجمِّع. من ذلك الكُدُون: شيءٌ توطِّئ به المرأة لنفسها في الهوْدَج. ثم يقال امرأةٌ كَدِنةٌ: ذاتُ لحمٍ كثير. وبعير ذو كُدْنةٍ، إذا عظُمَ سَنامُه. واشتقاق الكَوْدَن([5])من هذا، لأنَّه يكون ذا لحمٍ وغِلَظ جِسم. يقولون: ما أبْيَنَ الكَدَانة فيه، أي الهُجْنة. والكَدَنُ: ما يبقى في أسفل الماء من الطِّين المتلجِّن. وهو من هذا القياس. فأمَّا الكِدْيَوْن فيقال إنّه دُقاق التُّراب والسِّرجينِ يُجمعانِ ويُجلَى به الدُّروع. قال النابغة:
عُلِينَ بِكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّةً *** فهُنَّ إضاءٌ ضافياتُ الغلائل([6])(كده)  الكاف والدال والهاء ليس بشيء. على أنّهم يقولون: الكَدْه: الصَّكُّ بالحجَر. يقال: كَدَهَ يَكْدَهُ. وسقَطَ الشَّيءُ فتكَدَّه، أي انكسر([7]).
(كدي)  الكاف والدال والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على صلابةٍ في شيء، ثم يقاس عليه. فالكُدْيَةُ: صَلابةٌ تكون في الأرض، يقال: حَفَر فأكْدَى، إذا وَصَلَ إلى الكُدْية. ثم يقال للرجُل إذا أعطَى يسيراً ثم قَطَع: أكْدَى، شُبِّه بالحافر يَحفِر فيُكدِي فيُمسِك عن الحَفْر. قال الله تعالى: ﴿أعْطَى قَلِيلاً وأكْدَى([8])﴾ [النجم 34]. والكُداية، هي الكُدْية. ويقال: أرض كادية، أي بطيئة، وهو من هذا. وربَّما همز هذا فيكون من الباب الذي يُهمز وليس أصله الهمز. زعم الخليل أنَّه يقال: أصابت زروعَهم كادئة، وهو البرد. وأصاب الزَّرع بردٌ وكَدَّأه، أي رَدَّه في الأرض. وقال الفَراء: كَدِي الكلبُ([9]) كَدىً، إذا شَرِب اللبن ففسَد جوفُه. ويقال أكديتهُ أكدِيه إكداءً، إذا رددته عن الشَّيء، والقياس في جميع ما ذكرناه واحد. وكَدَاء: مكان، ولعلّه أن يكون من الكُدْية.
(كدب)  الكاف والدال والباء، يقال فيه كلمة. قالوا: إنَّ الكَدِبَ: الدّم الطريّ. وروي أنَّ بعضهم قرأ: ﴿وَجَاؤُوا علَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَدِبٍ([10])﴾ [يوسف 18].
(كدح)  الكاف والدال والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء. يقال كَدَحه وكدّحه، إذا خَدَشَه. وحمار مُكَدَّح: قد عضَّضَتْه الحُمُر. ومن هذا القياس كدَح إذا كَسَبَ، يكدَح كَدْحاً فهو كادح. قال الله عزّ وعلا:﴿إنَّكَ كَادِحٌ﴾ [الانشقاق 6]، أي كاسِب.
--------------ـــ
([1]) البيت لمهلهل، كما في اللسان (ظهر، كدس) أو عبيد بن الأبرص، كما في تهذيب الألفاظ 279 واللسان (كدس). وأنشده في الحيوان (4: 353/ 6: 300).
([2]) قطعة من بيت لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 160) واللسان (كدس) وهو بتمامه:
فلو أنني كنت السليم لعدتني *** سريعاً ولم تحبسك عني الكوادس
 ([3]) الجمهرة (2: 280).
([4]) في الأصل: "بعد العتمة"، صوابه في المجمل واللسان (كدم).
([5]) الكودن: البرذون الهجين، وقيل البغل.
([6]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). وقد سبق في (كر).
([7]) في المجمل: "تكسر".
([8]) التلاوة: "وأعطى قليلاً" والاستشهاد بترك مثل الواو والفاء جائز، له نظير في رسالة الشافعي (الفقرة 643، 974، 975) والحيوان (4: 57، 276).
([9]) في المجمل واللسان والقاموس: "الفصيل" بدل "الكلب". وفي اللسان أيضاً: "كدي الكلب كدى، إذا نشب العظم في حلقه".
([10]) هذه قراءة عائشة والحسن. وقراءة الجمهور بالذال المعجمة. وقرأ زيد بن علي: "كذباً" بالذال المعجمة والنصب. تفسير أبي حيان (5، 289).

ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

#### المدخل: كدى

- الكدية: صلابة في الأرض. يقال: حفر فأكدى: إذا وصل إلى كدية، واستعير ذلك للطالب المخفق، والمعطي المقل. قال تعالى: ﴿أعطى قليلا وأكدى﴾ [النجم/34].

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ك د ي
أكدى الحافر‏:‏ بلغ الكدية وهي صلابة الأرض فمنعته كقولهم‏:‏ أجبلي الحافر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أكدى الرجل‏:‏ أخفق ولم يظفر بحاجته‏.‏
وفلان مكدٍ‏:‏ لا ينمى ماله‏.‏
وطلبت إليه فأكدى‏:‏ أجحد ونكر‏.‏
وإن فلاناً قد بلغ الناس كديته وكداه إذا أمسك بعد الإعطاء‏.‏
ومسكٌ‏.‏
لا ريح له وقد كذيَ وتقول‏:‏ كديَ بعد ما قديَ‏.‏

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ك د ي * * أكْدَى * الرجل قل خيره وقوله تعالى ﴿وأعطى قليلا وأكْدضى﴾ أي قطع القليل

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

: ( ي ( *!الكُدْيَةُ ، بالضَّمِّ : شِدَّةُ الدَّهْرِ ، *!كالكادِيَةِ ) ؛ ) كذا في المُحْكم .
( و ) الكُدْيَةُ : ( الأرضُ الغَليظَةُ ) ؛ ) كما في المُحْكم ؛ أو الصُّلْبَةُ ، كما في الصِّحاح ؛ أَو المُرْتفِعَةُ . يقالُ : ضَبُّ كُدْيَةٍ ، والجَمْعُ *!كُدًى .
( و ) قيلَ : هي ( الصَّفاةُ العظِيمَةُ الشَّديدَةُ .
( و ) قيلَ : هي ( الشَّيءُ الصُّلْبُ بَيْنَ ) ؛ ) كذا في النسخِ وفي المُحْكم : من ؛ ( الحِجارَةِ والطِّينِ .
( و ) الكُدْيَةُ : كلُّ ( ما جُمِعَ من طَعامٍ أَو شَرابٍ ) ؛ ) وكذا في النسخِ والصَّوابُ أَو تُرابٍ أَو نَحْوُه ؛ ( فجُعِلَ كُثْبَةً ، *!كالكُدايَةِ ) ، بالضَّمِّ ، ( *!والكَداةِ ) ، بالفتْح .

( و ) *!أَكْدَى الحافِرُ : إذا بَلَغَ *!الكُدْيَة مِن الأرْضِ فلا يُمَكِّنُه أنْ يَحْفرَ .
يقالُ : ( حَفَر ) فلانٌ ( *!فأكْدَى ) إذا ( صادَفَها ) وفي الصِّحاح : بَلَغَ إلى الصلبِ .
( وسَأَله فأكْدَى : وَجَدَهُ مثْلَها ) ، أَي مِثْلَ الكُدْيَةِ ؛ عن ابنِ الأعْرابي ؛ وقد كانَ قِياسُ هذا أن يقالَ *!فأكْدَاهُ ولكن هكذا حَكَاهُ .
( *!وَأَكْدَى ) الرَّجُلُ : ( بَخِلَ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه وابنُ القطَّاع ، ولا توقُّفَ فيه كما زَعَمَه شيْخُنا .
( أَو قَلَّ خَيْرُه ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
( أَو قَلَّلَ عَطاءَهُ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه . ( *!ككَدَى ، كرَمَى ) ، *!يَكْدِي *!كَدْياً ، ولا قَلاقَةَ في العِبارَةِ كما زَعَمه شيْخُنا .
( و ) *!أَكْدَى ( المَعْدِنُ : لم يَتَكَوَّنْ به جَوْهَرٌ ) .
( وقالَ ابنُ القطَّاع : لم يَخْرجْ منه شيءٌ .
( ومِسْكٌ *!كدِيٌّ ، كغَنِيَ ، *!وكَدٍ ) ، كعَمٍ ؛ الأخيرَةُ عن الزَّمخشرِي ؛ ( لا رائِحَةَ له ) ؛ ) وقد *!كَدِيَ *!كَدًى ؛ وتقولُ : كَدِيَ بعْدَما قَدِيَ . وهو مجازٌ .
( وامْرأَةٌ *!مُكْدِيَةٌ ) ، كمُحْسِنَةٍ : ( رَتْقاءُ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
( الكُدْيَةُ ، بالضمِّ : شدَّةُ البَرْدِ ، كالكادِيَة .
( *!وأَكْدَى : أَلَحَّ في المَسْألةِ ؛ قال الشاعرُ :
( تَضَنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ ساعَفَتْ فلا نحنُ *!نُكْدِيها ولا هي تَبْذُل *!والمُكْدِي مِن الرِّجالِ : مَنْ لاَ يَثُوبُ له مالٌ ولا يَنْمِي ، وقد *!أَكْدَى ؛ أَنْشَدَ ثَعْلَب :
وَأَصْبَحَتِ الزُّوّارُ بَعْدكَ أَمْحَلُواوأُكْدِيَ باغِي الخَيْرِ وانْقَطَعَ السَّفْر*!ُوالكُدْيَةُ ، بالضمِّ : حرفَةُ السَّائِلِ المُلِح .

*!وأَكْدَيْتُ الرَّجُلَ عن الشَّيءِ : رَدَدْته عنه .
ويقالُ للرَّجُلِ عنْدَ قَهْرِ صاحِبهِ : *!أَكْدَتْ أَظْفَاركَ .
*!وأَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيةِ وقَطَعَ ؛ عن الفرَّاء ؛ وقولُ الخَنْساء :
فَتَى الفِتْيانِ ما بَلَغُوا مَداه ُولا *!يُكْدِي إذا بَلَغَتْ *!كُداها أَيْ لا يَقْطَع عَطاءَه ولا يُمْسك عنه إذا قَطَعَ غيرُهُ وأَمْسَك .
*!وأَكْدَى المَطَرُ : قَلَّ ونَكِد ؛ وقولُه تعالى : ﴿أَعْطَى قَلِيلاً *!وأَكْدَى﴾ ، أَي قَطَع القَلِيل ؛ كما في الصِّحاح .
وقالَ أبو عَمْرٍ و : *!أَكْدَى : مَنَعَ ؛ وأَكْدَى : قَطَع ؛ وأَكْدَى : انْقَطَعَ ؛ وأَكْدَى النَّبْتُ : قَصُر من البَرْدِ ؛ وأَكْدَى العامُ : أَجْدَبَ ؛ وَأَكْدَى : خابَ .
وقالَ ابنُ الأعْرابي : أَكْدَى : افْتَقَرَ بعْدَ غِنًى : وأَكْدَى : قَمِىءَ خَلْقه ؛ وبَلَغَ الناسَ *!كُدْيَة فلانٍ : إذا أَعْطَى ثم مَنَعَ وَأَمْسَك .
وقالَ أَبو زيْدٍ : *!كَدِيَ الجِرْوُ *!يَكْدَى *!كَدًى : وهو دَاءٌ يأْخُذُ الجِراءَ خاصَّةً يُصِيبُهَا منه قَيءٌ وسُعالٌ حتى يكونَ بينَ أَعْينِها ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي وغيرُهُ .
قال القالِي : يُكْتَبُ بِالياءِ .
وفي كِتابِ الجيمِ للشَّيْباني : يقالُ : إنَّهُ لسَريعُ *!الكَدَى إذا كانَ سَريعَ الغَضَبِ .
وقالَ ابنُ القوطية : كَدِيَ الغُرابُ *!كَدًى إذا حرَّكَ رأْسَه عنْدَ نَعِيقِه .
وقالَ ابنُ القطَّاعِ : *!كَدِيَ الرَّجلُ :

بَخِلَ زِنَةً ومعْنًى .
*!وكَدِيَتْ أَصابعُه : كلَّتْ مِن الحفْرِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!وكَدِيَ المَعْدِنُ : *!كأكْدَى ؛ عن ابن القطَّاع .

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

كَدَى
كَدَى I ( n. ac. كَدْي 1 ),
a.  Hindered, detained.

b.  see IV (a) , ( b ).

أَكْدَيَ
أَكْدَيَ IV ,
a.  Was mean.

b.  Considered mean.

c.  Was exhausted ( mine ).

d.  Dug down to the rock.

كُدْيَة
كُدْيَة [ 3t ] , ( pl. كُدًى [ 9 ] ),
a.  Hard ground; tufa; rock.

b.  Clod.

c.  Adversity.

d.  see 4tA .

كَدَاة
كَدَاة [ 4tA ],
a.  Mound.

كَدٍ
كَدٍ [ 5 ],
a.  see 25 .

كَادِيَة
كَادِيَة [ 21t ],
a.  see 3t (c) .

كُدَايَة
كُدَايَة [ 24t ],
a.  see 4t .

كَدِيّ
كَدِيّ [ 25 ],
a.  Inodorous.
