# جذر مكو (م-ك-و)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%88

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Islık çalmak

- الحروف: م - ك - و
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٦

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُكَاءً](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88/siga/%D9%85%D9%8F%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8B.md) | فُعَالًا | Islık çalmak | ١ | ١ | [٨:٣٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88/ayet/8:35.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٨ (الإجمالي: ١٠)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [صدو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٧ · Sohbet edersin
2. [بيت](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Beyt ev demektir
3. [ذوق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
4. [صلو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Namaz
5. [عند](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
6. [عذب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Su yosunudur
7. [كفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Hufre, çukur demektir
8. [كون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Kevn, tepe demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مكو |
| Yapı | Üçlü kök (nâkıs / illetli son harf) |
| Özel Durum | Son harfi illetli (vâvî / yâî geçişli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B1.md), [صوت](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md), [لغو](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [نطق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B7%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağzı büzerek veya elleri birleştirerek tiz, içi boş bir ses ve ıslık çıkarmak; hayvan ini ve kovuk |
| Çekirdek Özet 2 | İbadet ve hakikat arayışının yerini alan gayesiz, anlamsız, hakikati boğucu gürültü ve ıslık |
| Çekirdek Özet 3 | Şekilsel eylemlerin içeriği boşaltılarak iletişim ve nizamı sabote eden bir gürültüye dönüştürülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir ses taklidi veya çocuksu ıslık sanılması; hakikatin sesini örtmek için üretilen örgütlü gürültü boyutunun gözden kaçması |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مك | Bir şeyi sıkıştırmak, içine çökmek, dipteki şeyi çekip boşaltmak; nitekim [مكك](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%83.md) iliği sonuna kadar emip tüketmeyi, [مكن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) bir yere iyice yerleşip kök salmayı, [مكث](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) bir yerde çakılıp kalmayı, [مكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) ise gizlice sarıp kuşatmayı ifade eder | و | Çekirdeğin içe çökme ve boşaltma hareketine hava akımı ve süreklilik katarak; ağzı bir kovuk gibi büzüp havayı dar bir yarıktan dışarı üfleme, yani ıslık çıkarma veya toprağa çökerek oyuk ve yuva edinme anlamına daraltmıştır |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, sürekli dalgalanma ve içsel titreşim |
| ك | Avuç içi | Kavrama, büzme, içe doğru kapatma ve çukurlaştırma |
| و | Çengel, çadır kazığı | İletim, bağlama, iki durumu birbirine ekleme ve uzatma |
| مكو | Avuç içi gibi büzülen bir hazneden su veya hava gibi akışkan bir dalganın dışarı uzatılması | Dudakların büzülüp çukurlaştırılarak içteki havanın dar bir aralıktan kesintisiz, tiz bir ses akışı halinde dışarı salınması veya canlının toprağı büzüp oyarak içine sığınması hareketi |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağzı büzüp parmakları kullanarak ya da salt dudak hareketiyle ıslık çalmak; ayrıca tavşan veya tilkinin toprağı çukurlaştırarak yaptığı yer kovuğu veya in |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antere b. Şeddâd bir beytinde savaşta mızrakla delinen yaradan fışkıran kanın ve havanın çıkardığı sesi ıslığa benzeterek kökü kullanmıştır: تمكو فرائصه كشدق الأعلم |
| Erken Arapça kullanım | Çöl kuşlarından olan ve tiz ıslığıyla bilinen kuşa el-mükkâ (المُكّاء) denmesi ve et-Tırımmah’ın vahşi hayvan inini tasvir ederken كَمْ بها من مَكْوِ وحشية ibaresini kullanması |

المصدر: Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dillerinde مكو kökü, dudakların büzülmesi, üfleme ve oyuk oluşturma temelli bir onomatopik-somut hareketle bağlantılı görünmektedir. Arapçada tiz ıslık sesi ve hayvan ini anlamlarıyla özelleşen kök, diğer Sami dillerinde doğrudan aynı ses denkliğiyle yaygın bir sözcük kümesi oluşturmaz; ancak İbranicede çökmek, alçalmak, oyulmak anlamındaki mkk / mâkak (מָכַךְ) kökü ve içi boşalmak, sızmak çağrışımları semantik olarak Arapçadaki [مكك](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%83.md) ve مكو (oyuk, kovuk, dipteki şeyi emme) ekseniyle örtüşür. Süryanicede de büzülme ve çökme bildiren köklerle dolaylı bir semantik akrabalık sezilir. Arapça, kökün fonetik yapısını özellikle dar bir kanaldan tiz hava çıkarma eylemine tahsis ederek akustik bir terime dönüştürmüştür.

درجة الثقة: Muhtemel

المصدر: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisânü’l-Arab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Islık çalmak, hayvan kovuğu edinmek | Dudakların büzülmesi veya toprağın oyulmasıyla meydana gelen dar boşluktan ses veya hava çıkarma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mâkak (מָכַךְ) | Çöküntü, oyulma ve iç boşalması ekseninde semantik çekirdek yakınlığı | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve kesin bir soydaş biçim tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

المصدر: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisânü’l-Arab.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مكو | Anlamlı | Islık çalmak, kovuk | Ağzı büzerek tiz ses çıkarmak veya hayvanın toprağa in yapması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| موك | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [كمو](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%85%D9%88.md) | Anlamlı | Gizlemek, örtmek | [كمي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%85%D9%8A.md) ile müşterek olarak bir şeyi örtüp gizlemek, zırha bürünmek | Hedef kökle kalb veya örtme-içe çekilme ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| [كوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%85.md) | Anlamlı | Yığmak, tepelemek | Bir şeyi üst üste yığmak, yüksek hörgüçlü deve | Genleşme ve tümsek ekseni; Kur'an'da geçmez |
| [ومك](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%85%D9%83.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [وكم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%83%D9%85.md) | Anlamlı | Bastırmak, üzmek, vurmak | Birini kederin ezmesi veya bir şeye şiddetle vurup susturmak | Ses çıkarma eyleminin aksine ezici bastırma; Kur'an'da geçmez |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مكو | Merkez | Islık ve boş gürültü | Dudakları büzerek hecesiz, harfsiz, tiz bir ıslık sesi çıkarmak | İçeriği olmayan, hakikati boğmaya yarayan yapay ve mekanik ses |
| [صفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Islık ve boşluk | Doğrudan ıslık çalmak veya bir kabın bomboş kalması | مكو ile eşanlamlıdır ancak sesin tizliği ve boşluk boyutu daha belirgindir |
| [صوت](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) | Komşu | Ses çıkarma | Her türlü canlı ve cansız sesin genel adı | Anlamlı veya anlamsız bütün sesleri kapsayan üst cins |
| [لغو](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) | Komşu | Boş söz ve eylem | Gayesiz, faydasız, hükümsüz ve anlamsız lakırdı | Sözlü veya eylemsel faydasızlığı bildirir, salt ıslıkla sınırlı değildir |
| [نطق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B7%D9%82.md) | Zıt | Anlamlı söz söyleme | Düşünceyi harflere ve manalı cümlelere dökerek açıkça ifade etme | İçi boş sesin ve ıslığın aksine, aklî ve kalbî içeriğe sahip nizami bildirim |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مكو | Islık çalmak, in | Dudakları büzüp dar aralıktan tiz ses çıkarma veya hayvan kovuğu | Kesin |
| Latince | sibilare, fistula | Islık çalmak, tıslamak | Sibilare nefesle tiz ses çıkarmayı karşılar ancak kovuk veya ibadet parodisi anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | whistling, pipe | Islık çalmak | Sadece tiz akustik sesi karşılar; ritüelistik dezenformasyon ve gürültü bağlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | pfeifen, Zischen | Islık çalmak, ötmek | Mekanik veya biyolojik ıslık sesini verir; nifak ve ibadeti sabote etme nüansını kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | siffler | Islık çalmak, yuhalamak | Alay ve sabote amaçlı ıslığı kısmen karşılar; kökün in ve çukur bağlamı dışarıda kalır | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُكَاءً | Beytullah yanında ibadet yerine yapılan ıslık çalma ve gürültü çıkarma | Müşriklerin Kâbe civarındaki ibadet iddialarının hakikatte boş bir ıslık ve el çırpmadan ibaret olduğunu bildiren bağlam (Enfâl [8:35](https://lisan.digital/ar/ayet/8:35.md)) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirk ibadetlerinin mahiyeti ve dinin ontolojisi | Müşriklerin eylemlerinin hakiki bir dua ve ibadet (salât) sayılıp sayılamayacağı; ibadetin ancak tevhid ve şuurla var olabileceği | Dinin içini boşaltıp onu anlamsız akustik bir eyleme indirgemenin şirk karakteri taşıması |
| Fıkıh | Namazı ve mescit adabını bozan fiiller | Namaz esnasında veya mescitlerde ıslık çalmak, el çırpmak ve anlamsız sesler çıkarmanın hükmü | Mescitlerde huşuyu bozan, harf ve mana içermeyen gürültülerin ibadeti ifsat etmesi |
| Tefsir | Enfâl [8:35](https://lisan.digital/ar/ayet/8:35.md) tefsiri | Müşriklerin bu eylemi ibadet zannıyla mı yoksa Hz. Peygamber'in kıraatini engellemek ve sabote etmek için mi yaptıkları | İbadetin parodiye dönüştürülmesi veya vahyin tebliğini bastıran kolektif gürültü siyaseti |
| Hadis | Cahiliye adetleri ve Mükkâ kuşu rivayetleri | Cahiliye ritüellerinin yasaklanması ve ıslık çalan çöl kuşunun öldürülmesinin nehyedilmesi | Şer'î olmayan gayesiz ses çıkarma ve tapınma biçimlerinin reddi |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ritüelin tahrifi | Şekilci gürültü | İbadetin manasını yok etme | Tevhidî duanın yerini alan, zihni ve kalbi hakikatten koparan akustik simülasyon | Kesin |
| İlmi | İletişimin ve bilginin sabotajı | Parazit ve dezenformasyon | Mesajın anlaşılmasını engelleme | Anlamlı bilginin ve vahyin duyulmaması için sisteme bilinçli olarak verilen anlamsız gürültü | Güçlü |
| Siyasi | Muhalefeti bastırma ve kamuoyu yönlendirme | Kolektif protesto ve susturma | Hakikatin sesini boğma | Egemen zihniyetin, doğru sözün toplumda yankı bulmasını engellemek için başvurduğu organize kuru gürültü | Güçlü |
| İktisadi | Verimsiz ve spekülatif tüketim | İçi boş reklam ve algı | Reel değeri perdeleme | Reel üretim ve ahlaki mübadelenin üzerini örten, sadece dikkat dağıtıcı ve yapay tantanadan ibaret ekonomik manipülasyon | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akustik rezonans ve yüksek frekanslı beyaz gürültü (white noise) | İletişim kanalında bilgi taşıyan sinyali (signal) tamamen anlamsız kılan ve taşıyıcı dalgayı boğan yüksek frekanslı gürültü katsayısı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kakofoni ve kitle manipülasyonu | Toplumsal alanda müzakere ve aklî tartışmayı felç etmek için kitlelerin histerik slogan, ıslık ve gürültüye sevk edilmesi | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca çocukların veya eğlenen insanların çıkardığı masum bir dudak ıslığı olarak görülüp tarihsel-politik bağlamından koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hakiki ibadetin ve vahyin sesini örtbas etmek amacıyla üretilen, kutsal mekanın vakarını tahrip eden organize ve içi boşaltılmış her türlü ritüelik gürültü |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl [8:35](https://lisan.digital/ar/ayet/8:35.md) ayetindeki eleştirinin yalnızca müşriklerin garip bir çöl adeti sanılması; günümüzde hakikati bastırmak için kullanılan medya gürültüsü ve sahte ibadet biçimlerinin bu kökün kapsamı dışında bırakılması |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Şirkin sadece putlara tapmak değil, aynı zamanda hakiki ibadetin (salât) içini boşaltarak onu anlamsız bir gösteri ve gürültüye dönüştürme pratiği olduğunu deşifre ettiği için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin Kâbe'deki ibadet iddialarını eleştiren ve vahyin tebliğine karşı sergilenen alaycı, sabote edici tavırları anlatan ayetlerde (özellikle Enfâl suresi bağlamında) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadetin sadece bedensel hareketlerden ibaret olduğu yanılgısını düzeltir; manadan, ahlaktan ve tevhidden yoksun bir ibadet iddiasının Allah katında bir ıslık ve el çırpma mesabesinde olduğunu gösterir. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Ağzı ve dudakları büzerek dar bir delikten tiz bir hava akımıyla harfsiz ve hecesiz ıslık sesi çıkarmak; canlının toprağı oyarak sığındığı dar in.
- Soyut anlam: İletişimsel içeriği, ahlakı ve şuuru sıfırlanmış; hakikatin duyulmasını ve yayılmasını engellemek amacıyla üretilen anlamsız ritüelik gürültü ve parazit.
- Sistematik karşılık: Anlamlı sinyalin (vahiy ve hakiki salât) üzerine bindirilen ve onu işlevsiz kılan yüksek frekanslı yapay engelleme mekanizması.
- LaTeX modeli: $$I = \lim_{M \to \infty} \frac{S}{S + M} = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ sembolü hakiki ibadeti, manayı ve ilahi vahiy sinyalini temsil eder. $M$ sembolü ise مكو kökünün ifade ettiği harfsiz, gayesiz ve yıkıcı ıslık, parazit ve gürültü miktarını gösterir. $I$ değeri iletişimsel ve manevi iletimi simgeler. Ortamdaki gürültü ve boş ritüel $M$ sonsuza yaklaştığında, hakiki ibadetin ve anlamın iletim etkinliği $I$ sıfıra düşer; yani geriye sadece boşa harcanmış bir akustik çaba kalır.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%88/occurrences?meal=IK

### [الأنفال ٨:٣٥](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88/ayet/8:35.md) — مُكَاءً

وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ

## المعاجم (٦)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

الكاف والميم و"وايء" معهما
ك و م، م ك و، ك م ي، ك م أ، أ ك م مستعملات كوم: ناقةٌ كَوْماء: طويلة السنام عظيمة، والجميع: كُومٌ.
والكَوَمُ: العظم في كل شيء.
مكو: المُكاءُ: الصفير، في قوله سبحانه: "وما كان صلاتهم عند البيت إلا مُكاءً وتصدية" فالتصدية: التصفيق باليدين، كانوا يطوفون بالبيت عراة يصفرون بأفواههم، ويصفقون بأيديهم. وقد مكا الإنسان يَمْكُو مُكاءً، أي: صفر بفيه.
والمَكا، مقصور، مجثم الأرنب والثعلب، والمكْوُ: لغة في المكا، قال يصف إبطي الناقة من انفراجها:
كأن خليفي زورها ورحاهما		بنى مَكَوَيْنَ ثلما بعد صيدن
وقال الطرماح يصف أرضاً.
كَمْ بها من مَكْوِ وحشية		قيض في منتثل أو شيام
المُنْتَثَلُ: الذي أخرج ترابه، والشيام: الذي لم يحفر. قيل: مكو بلا همز، والجميع: الأَمْكاء.
كمي: كَمَى الشهادة يَكْميها كَمْياً، أي: كَتَمها.
والكَمِيُّ: الشجاع، سمي به، لأنه يَتَكَمَّى في السلاح، أي: يتغطى به.
وتَكَمَّتْهُمُ الفتنة إذا غشيتهم، قال العجاج:
بل لو شهدت الناس إذا تُكُمُّوا
أي تَكمَّتْهُمُ الفتنة والشر. ويقال: تكنتهم بمعناه.
وتَكَمّاهُ بالسيف، أي: علاه.
كمأ: الكَمْأُة: نبات ينقض الأرض، فيخرج كما يخرج الفطر، وأحدها: كَمْءٌ، والجميع: الكَمْأَةُ، وثلاثة أَكْمُؤٍ.
أكم: الأكَمَةُ: تل من قف. والجميع: الأكَمُ والأكُمُ والآكامُ، وهو من حجر واحد.
والْمَأْكَمَتانِ: لحمتان بين العجز والمتنين، والجميع: المآكم.
قال:
إذا ضربتها الريح في المرط أشرفت		مآكِمُها والزل في الريح تفـضـح

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

م ك و
مكا الطائر يمكو مكاءً ومنه‏:‏ المكّاء‏:‏ لكثرة مكائه‏:‏ صفيره ‏"‏ إلاّ مكاء وتصدية ‏"‏‏.‏
قال عنترة‏:‏ تمكو فرائصه كشدق الأعلم

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

: ( و *!مَكَا ) يَمْكُو ( *!مَكْواً ) بالفتح ، ( *!ومُكاءً ) ، كغُرابٍ : ( صَفَرَ بفِيهِ ، أَو شَبَّكَ بأصابِعِهِ ) ، أَي أصابِع يَدَيْه ثم أَدْخَلَها في فِيهِ ( وَنَفَخَ فيها ) ؛ ) وبه فُسِّر قولُه تعالى : ﴿وما كانَ صلاتُهم عنْدَ البَيْتِ إلاَّ *!مُكاءً وتَصْدِيةً﴾ ؛ قالَهُ الجَوْهرِي ؛ أَي صَفِيراً وتَصْفِيفاً بالأكُفِّ .
قال ابنُ السِّكِّيت : والأصْواتُ مَضْمومَة إلاَّ النِّداء والغِناء ؛ وأَنْشَدَ أَبو الهَيْثم لحسَّان :
صَلاتُهُمُ التَّصَدِّي *!والمُكاء وقالَ اللَّيْثُ : كانُوا يَطُوفونَ بالبَيْتِ عُراةً يَصْفِرُون بأفْواهِهِم ويُصَفِّقُونَ بأيْدِيهِم ؛ وقالَ عنترَةُ يَصِفُ رجُلاً طَعَنَه :
وخَلِيل غانِيَةٍ تَرَكْت مُجَدَّلاً
*!تَمْكُو فَرِيصَتُه كشِدْقِ الأعْلَمِ

أَي تَصْفِرُ .
( و ) *!مَكَتْ ( اسْتُهُ ) *!تَمْكُو *!مُكاءً ؛ ( نَفَخَتْ ؛ ولا يكونُ ) ذلكَ ( إلاَّ وهي مكْشوفَةٌ مفتوحةٌ ) .
( وفي الصِّحاح عن أَبي عبيدَةَ : مَكَتْ اسْتُهُ مُكاءً إذا كانتْ مَفْتوحةً ؛ ( أَو خاصَّةٌ بالدَّابَّةِ ) ، أَي باسْتِها .
( *!والمَكْوَةُ : الإسْتُ ) ، سُمِّيَت بذلكَ .
( *!والمَكَا ، مَقْصورَةٌ ) ، يُكْتَبُ بالألِفِ ؛ ( حُجْرُ الثَّعْلَبِ والأَرْنَبِ ) ونحْوِهِما ، وقيلَ : مَجْثِمَهُما ؛ وأَنْشَدَ القالِي :
وكَمْ دُونَ بَيْتِكَ مِنْ صَفْصَفٍ
ومِنْ حَنَشٍ جاحِرٍ في *!مَكَا ( *!كالمَكْوِ ) ، وأَنْشَدَ الجَوْهرِي للطِّرمَّاح :
كَمْ بِهِ من *!مَكْوِ وَحْشِيَّةٍ
قِيظَ في مُنْتَثل أَوْ شِيَامْقال ابنُ سِيدَه : وقد يُهْمَزُ ، وقد تقدَّمَ هناك ذِكْرُه ؛ والجَمْعُ *!أَمْكاءٌ .
( و ) مَكا : ( جَبَلٌ ) لهُذَيْل ( يُشْرِفُ على نُعْمانَ .
( و ) *!المُكَّاءُ ، ( كزُنَّارٍ : طائِرٌ ) صغيرٌ يَزْقُو في الرِّياضِ ؛ قالَ الأزْهرِي : يأَلَفُ الرِّيفَ ؛ وقيلَ : سُمِّي بذلكَ لأنَّه يَجْمَعُ يَدَيْه ثم يَصْفِرُ فيهما صَفِيراً حَسَناً ؛ قال الشاعرُ :
إذا غَرَّدَ المُكَّاءُ في غَيْرِ رَوْضةٍ
فَوَيْلٌ لأهْلِ الشاءِ والحُمُراتِ ( ج *!مكاكِيٌّ ) ، بتَشْديدِ الياءِ ؛ وأَنْشَدَ ياقوتُ لأعْرابي ورَدَ الحَضَر فرَأَى *!مُكَّاءً يَصِيحُ فحنَّ إلى بِلادِه فقالَ :

أَلاَ أَيّها المُكَّاء مالَكَ ههنا
ألاءٌ ولا شِيحٌ فأيْنَ تَبِيضُ فاصْعَدْ إلى أَرْضِ *!المكاكِيّ واجْتَنِبْ
قُرَى الشامِ لا تصبح وأَنْتَ مَرِيضُ ( *!وتَمَكَّى ) الفَرَسُ *!تَمَكِّياً : ( ابْتَلَّ بالعَرَقِ ) ؛ ) عن أَبي عبيدَةَ ؛ وأَنْشَدَ :
والقُودُ بعْدَ القُودِ قد تَمَكَّيْن أَي ضَمَرْنَ لما سالَ من عَرَقِهِنَّ .
( و ) في الصِّحاح : *!تَمَكَّى ( الفَرَسُ ) تَمَكِّياً : ( حَكَّ عَيْنَه برُكْبَتِه .
( و ) يقالُ : ( *!مَكِيَتْ يَدُهُ *!تَمْكَى *!مَكاً ) ، كرَضِيَتْ : إذا ( مَجِلَتْ من العَمَلِ ) ؛ ) قالَ يَعْقوبُ : سَمِعْتُها مِن الكِلابي ؛ كذا في الصِّحاحِ .
وفي المُحْكم : أَي غَلُظَتْ .
( و ) ذَكَرَ الجَوْهرِي في هذا الحَرْف : ( ميكائيلُ ) ؛ ) قالَ يَعْقوبُ : ( ويقالُ مِيكالُ ومِيكائِينُ ) ، بالنونِ لُغَةٌ ؛ قالَ الأخْفَش : يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ ؛ وقالَ حسَّان :
وَيَوْمَ بَدْرٍ لَقِيناكُمْ لنا مَدَدٌ
فيه مع النَّصْرِ مِيكالٌ وجِبْريلُ ( مَلَكٌ ، م ) مُوكَّلٌ بالأَرْزاقِ ، وقد تقدَّمَ ذِكْرُه في الَّلامِ وفي النونِ .
( و ) مِيكائيلُ : ( اسْمُ ) رجُلٍ .
( *!ومَكْوةُ : جَبَلٌ في بَحْرِ عُمانَ ) .
( والذي في التكملةِ : *!مَكْو جَبَلٌ أَسْود في بَحْرِ عُمانَ قُرْبَ كُمزَار .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المَكَوَانُ ، بالتحْرِيك ، مُثَنَّى مَكْو لحُجْر الضَّبِّ ؛ قال الشاعرُ :
بُنى *!مَكَوَيْنِ ثُلِّما بَعْدَ صَيْدَنِ

وقد يكونُ *!المَكْوُ للطائِرِ والحَيَّة .
وقال أَبو عَمْرو : *!تمَكَّى الغُلامُ إذا تَطَهَّرَ للصَّلاةِ ؛ وأَنْشَدَ لعَنْتَرَةَ الطائي :
إِنَّكَ والجَوْرَ على سَبِيلِ *!كالمُتَمَكِّي بدَمِ القَتِيلِيُريدُ كالمُتَوَضِّىء والمُتَمَسِّح .
وبَنُو مِيكال : قوْمٌ بنَيْسابُور بيتُ أمارَةٍ وحديثٍ ، منهم : مَمْدُوحُ بنُ دُرَيْدٍ في المَقْصورَةِ ، وقد ذُكِرُوا في اللامِ .
(

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

مُكَّآءٌ
مُكَّآءٌ ذ The bird so called, because of its colour: see أَخْرَجُ.

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

مَكَا
مَكَا U ( n. ac. مَكْو 1 ,  مُكَآء [ 24A ] ),
a.  Whistled.

b.  Warbled ( bird ).

### [كتاب الله](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%83%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — مستخلص من الاستعمال القرآني

مكو
مَكا - يَمْكُو - مُكَاء
مَكا - يَمْكُو + الكائن أو الشيء (الماكينة): يصفر: يصدر صوت الصفير: وخاصة بفمه مفرداً أو بمشاركة أًصابعه
مُكَاء: اسم فعل مبالغة على وزن " فُعال " من " مَكَا - يَمْكُو ": الصفير
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" رفع وزيادة شدة الصوت بحسب درجة الارتفاع في شدة الصوت"، وهي:
صَوَرَ - يَصْوِرُ، صَخَّ - يَصُخُّ، مَكَا - يَمْكُوْ، صَاحَ - يَصِيْحُ، صَاتَ - يَصُوْتُ (صَاتَ - يَصَاتُ)، صَلْصَلَ - يُصَلْصِلُ (صَلَّ - يَصِلُّ)
مكاء
 	﴿وما كان صلاتهم عند البيت إلا مكاء وتصدية فذوقوا العذاب بما كنتم تكفرون(35)﴾ الأنفال
جاء في التفسير: مكاء: صفير
مختار الصحاح
● [مكا] م ك ا: المُكَّاءُ بالضم والتشديد والمد طائر والجمع المَكاكِيُّ و المُكَاءُ مُخفف الصفير وقد مَكَا صفر وبابه عدا و مُكَاءً أيضا ومنه قوله تعالى ﴿وما كان صلاتهم عند البيت إلا مُكَاءً﴾ و مِيكَاءِيلُ مهموز وغير مهموز اسم قيل هو مِيكا أُضيف إلى إيل و مِيكاءِينُ بالنون لغة و مِيكَالُ أيضا لغة
معجم الفرائد القرآنية:
م ك و
"مُكَاءً" في قوله تعالى : " وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاّ مُكَاءً وَتَصْدِيَةً "(35) الأنفال .
مَكَو : صَفَر، والمكاء الصفير .
الراغب
مكا
- مكا الطير يمكو مكاء: صفر، قال تعالى: }وما كان صلاتهم عند البيت إلا مكاء وتصدية{ [الأنفال/35] تنبيها أن ذلك منهم جار مجرى مكاء الطير في قلة الغناء، والمكاء: طائر، ومكت استه: صوتت.
ملخص اللسان
1.     المُكاء، مُخفف: الصَّفِير. مَكا الإِنسان يَمْكُو مَكْواً ومُكاء:  صَفَرَ بفِيه. قال بعضهم: هو أَن يَجمع بين أَصابع يديه ثم يُدخِلها في  فيه ثم يَصْفِر فيها.
2.     والمَكْوةُ: الاست، سميت بذلك  لصَفِيرها
3.     مَكَتْ تَمْكُو.
4.     والمُكَّاء، بالضم والتشديد: طائر في ضرب القُنْبُرةِ إِلا أَن في  جناحيه بَلَقاً، سمي بذلك لأَنه يجمع يديه ثم يَصْفِرُ فيهما صَفِيراً حسناً؛ والمُكَّاء طائر يأْلَف الرِّيف، وجمعه المَكاكِيُّ
لسان العرب
● - مكا: المُكاء، مُخفف: الصَّفِير. مَكا الإِنسان يَمْكُو مَكْواً ومُكاء:  صَفَرَ بفِيه. قال بعضهم: هو أَن يَجمع بين أَصابع يديه ثم يُدخِلها في  فيه ثم يَصْفِر فيها. وفي التنزيل العزيز: وما كان صلاتُهم عند البيت  إِلا مُكاءً وتَصْدِيَةً. ابن السكيت: المُكاءُ الصَّفير، قال: والأَصوات  مضمومة إِلا النِّداء والغِناء؛ وأَنشد أَبو الهيثم لحسان:  صَلاتُهُمُ التَّصَدِّي والمُكاء  الليث: كانوا يطُوفون بالبيت عُراة يَصْفِرُون بأَفواههم ويُصفِّقُون  بأَيديهم.  ومكَتِ اسْتُه تَمْكُو مُكاء: نَفَخَتْ، ولا يكون ذلك إِلا وهي  مَكْشُوفة مفتوحة، وخص بعضهم به اسْتَ الدّابَّة. والمَكْوةُ: الاست، سميت بذلك  لصَفِيرها؛ وقول عنترة يصف رجلاً طَعَنَه:  تَمْكُو فَريصَتُه كشِدْقِ الأَعْلَمِ  يعني طَعْنةً تَنْفَحُ بالدم. ويقال للطعنة إِذا فَهَقَتْ فاها  (* قوله«  فهقت فاها» كذا ضبط في التهذيب.): مَكَتْ تَمْكُو.  والمُكَّاء، بالضم والتشديد: طائر في ضرب القُنْبُرةِ إِلا أَن في  جناحيه بَلَقاً، سمي بذلك لأَنه يجمع يديه ثم يَصْفِرُ فيهما صَفِيراً حسناً؛  قال:  إِذا غَرَّدَ المُكَّاءُ في غَيْرِ رَوْضةٍ،  فَوَيْلٌ لأَهْلِ الشاء والحُمُراتِ  التهذيب: والمُكَّاء طائر يأْلَف الرِّيف، وجمعه المَكاكِيُّ، وهو  فُعّالٌ من مَكا إِذا صَفَرَ.  والمَكْوُ والمَكا، بالفتح مقصور: جُحْر الثعلب والأَرنب ونحوهما، وقيل:  مَجْثِمُهُما؛ وقال الطرمّاح:  كَمْ بهِ من مَكْوِ وَحْشِيَّة  وأَنشد ابن بري:  وكَمْ دُونَ بَيتِكَ مِنْ مَهْمَةٍ،  ومِنْ حَنَشٍ جاحِرٍ في مَكا  قال ابن سيده: وقد يهمز، والجمع أَمْكاء، ويثنى مَكاً مَكَوانِ؛ قال  الشاعر:  بُنى مَكَوَيْنِ ثُلِّما بَعْدَ صَيْدَنِ  وقد يكون المَكْوُ للطائر والحَيَّة.  أَبو عمرو: تَمَكَّى الغلامُ إِذا تَطهَّر للصلاة، وكذلك تطهر  وتَكَرَّعَ؛ وأَنشد لعنترة الطائي:  إِنَّكَ، والجَوْرَ على سَبِيلِ،  كالمُتَمَكِّي بدَمِ القَتِيلِ  يريد كالمُتَوَضِّئِ والمُتَمَسِّح. أَبو عبيدة: تَمَكَّى الفرس  تَمَكِّياً إِذا ابْتَلَّ بالعرق؛ وأَنشد:  والقُودُ بعْدَ القُودِ قد تَمَكَّيْن  أَي ضَمَرْنَ لما سالَ من عَرَقِهنَّ. وتَمَكَّى الفرسُ إِذا حَكَّ عينه  برُكبته. ويقال: مَكِيَتْ يده تَمْكى مَكاً شديداً إِذا غَلُظت، وفي  الصحاح: أَي مَجِلَتْ من العمل؛ قال يعقوب: سمعتها من الكلابي.  الجوهري في هذه الترجمة: مِيكائيلُ اسم، يقال هو ميكا أُضيف إِلى إِيل،  وقال ابن السكيت مِيكائين، بالنون لغة، قال الأَخفش: يهمز ولا يهمز، قال:  ويقال مِيكالُ، وهو لغة؛ وقال حسان بن ثابت:  ويَوْمَ بَدْرٍ لَقِيناكُمْ لنا مَدَدٌ،  فَيَرْفَعُ النَّصرَ مِيكالٌ وجِبْريلُ
مقاييس اللغة:
(مكا) الميم والكاف والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على معان ثلاثة: أحدها شيءٌ من الأصوات، والآخَر خشونة في الشيء، والآخِر ضربٌ من العَسَل.
فالأوَّل مكا يمكو: صَفَر في يَدِهِ وقد جَمَعها، مُكَاءً([3]). قال عنترة:
* تمكُو فَريصتُه كشِدق الأعلم([4]) *
يصف طعنةً [تسمع] لها صوتاً حين تنفرِج وتنضمّ([5]). والمُكَّاء: طائرٌ، سمِّي لأنه يمكو. قال:
إذا غَرَّدَ المُكَّاءُ في غيرِ روضةٍ *** فوَيلٌ لأهل الشَّاءِ والحُمُراتِ([6])
ويقولون: مَكَتِ اسْتُه تمكُو، إذا حَبَق. وأمَّا المَكَا والمَكْو فمجثِمُ الأرنب. قال الطرِمّاح:
* كم بِهِ من مَكْوِ وحشِيَّةٍ([7]) *
والأخرى قولهم: مَكِيَتْ يدُه تَمْكَى مَكَىً: غلُظت وخَشُنت.
والثالثة تمكَّى، إذا توضّأ. قال:
* كالمتَمكِّي بدمِ القتيل([8]) *
وأصله قولهم تمكّى الفَرَس: حكَّ عينَه بركبَتِه([9]).
القاموس المحيط:
و مَكَا مَكْواً ومُكاءً صَفَرَ بِفِيه، أو شَبَّكَ بأصابِعِه ونَفَخَ فيها، و اسْتُهُ نَفَخَتْ، ولا يكونُ إلاَّ وهي مكشوفةٌ مفتوحةٌ، أو خاصَّةٌ بالدابَّةِ. والمَكْوَةُ الاسْتُ. والمَكَا مَقْصُورةً جُحْرُ الثَّعْلَبِ والأرْنَبِ، كالمَكْوِ، وجَبَلٌ يُشْرِفُ على نُعْمانَ. وكزُنَّارٍ طائرٌ ج مكاكِيٌّ. وتَمَكَّى ابْتَلَّ بالعَرَقِ،
و الفَرَسُ: حَكَّ عَيْنَه برُكْبَتِهِ. ومَكِيَتْ يَدُهُ تَمْكَى مَكاً: مَجِلَتْ من العَمَلِ. وميكائيلُ، ويقال: مِيكالُ ومِيكائِينُ: مَلَكٌ م، واسمٌ. ومَكْوةُ: جَبَلٌ في بَحْرِ عُمانَ.
تاج العروس:
( ومكا ) يمكو ( مكوا ) بالفتح ( ومكاء ) كغراب ( صفر بفيه أو شبك باصابعه ) أي أصابع يديه ثم أدخلها في فيه ( ونفخ فيها ) وبه فسر قوله تعالى وما كان صلاتهم عند البيت الامكاء وتصديه قاله الجوهرى أي صفير أو تصفيقا بالا كف قال ابن السكيت والاصوات مضمومة الا النداء والغناء أبو الهيثم لحسان
* صلاتهم التصدى والمكاء * وقال الليث كانوا يطوفون بالبيت عراة يصفرون بافواههم ويصفقون بايد يهم وقال عنتره يصف رجلا طعنه وخليل غانية تركت مجدلا * تمكو فريصته كشدق الاعلم أي تصفر ( و ) مكت ( استه ) تمكو مكاء ( نفخت ولا يكون ) ذلك ( الاوهى مكشوفة مفتوحة ) وفى الصحاح عن أبى عبيدة مكت استه مكاء إذا كانت مفتوحة ( أو خاصة بالدابة ) أي باستها ( والمكوة الاست ) سميت بذلك ( والمكا مقصورة ) يكتب بالالف ( حجر الثعلب والارنب ) ونحوهما وقيل مجثمهما وأنشد القالى : وكم دون بيتك من صفصف * ومن حنش جاحر في مكا ( كالمكو ) وأنشد الجوهرى للطرماح كم به من مكو وحشية * قيظ في منتثل أوشيام قال ابن سيده وقد يهمز وقد تقدم هناك ذكره والجمع أمكاء ( و ) مكا ( جبل ) لهذيل ( يشرف على نعمان و ) المكاء ( كزنار طائر ) صغير يزقو في الرياض قال الازهرى يألف الريف وقيل سمى بذلك لانه يجمع يديه ثم يصفر فيهما صفيرا حسنا قال الشاعر : إذا غرد المكاء في غير روضة * فويل لاهل الشاء والحمرات ( ج مكاكى ) بتشديد الياء وأنشد ياقوت لاعرابي ورد الحضر فرأى مكاء يصيح فحن الى بلاده فقال : ألا أيها المكاء مالك ههنا * ألاء ولا شيح فاين تبيض فأصعد الى أرض المكاكى واجتنب * قرى الشام لا تصبح وأنت مريض ( وتمكى ) الفرس تمكيا ( ابتل بالعرق ) عن أبى عبيدة وأنشد * والقود بعد القود قد تمكين * أي ضمرن لما سال من عرقهن ( و ) في الصحاح تمكى ( الفرس ) تمكيا ( حك عينه بركبته و ) يقال ( مكيت يده تمكى مكا ) كرضيت إذا ( مجلت من العمل ) قال يعقوب سمعتها من الكلابي كذا في الصحاح وفى المحكم أي غلظت ( و ) ذكر الجوهرى في هذا الحرف ( ميكائيل ) قال يعقوب ( ويقال ميكال وميكائين ) بالنون لغة قال الاخفش يهمز ولا يهمز وقال حسان : ويوم بدر لقينا كم لنا مدد * فيه مع النصر ميكال وجبريل ( ملك م ) موكل بالارزاق وقد تقدم ذكره في اللام وفى النون ( و ) ميكائيل ( اسم ) رجل ( ومكوة جبل في بحر عمان ) والذى في التكملة مكو جبل أسود في بحر عمان قرب كمزاد * ومما يستدرك عليه المكوان بالتحريك مثنى مكو لححر الضب قال الشاعر : * بنى مكوين ثلما بعد صيدن * وقد يكون المكو للطائر والحية وقال أبو عمرو تمكى الغلام إذا تطهر للصلاة وأنشد لعنترة الطائى انك والجور على سبيل * كالمتمكى بدم القتيل يريد كالمتوضى والمتمسح وبنو ميكال قوم بنيسابور بيت امارة وحديث منهم ممدوح ابن دريد في المقصورة وقد ذكروا في اللام
