# جذر ميز (م-ي-ز)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%8A%D8%B2

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Ayırt eder

- الحروف: م - ي - ز
- في القرآن: الورود: ٤ · الآيات: ٤ · الصيغ: ٤
- المعاجم: ١٠

## الصيغ (٤)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَمَيَّزُ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%B2%D9%8F.md) | تَتَفَعَّلُ | Çatlar | ١ | ١ | [٦٧:٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/67:8.md) |
| [لِيَمِيزَ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B2%D9%8E.md) | لِيَفْعِلَ | Ayırt etmesi için | ١ | ١ | [٨:٣٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/8:37.md) |
| [وَامْتَازُوا](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%B2%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَافْتَعَلُوا | Ve ayrılın | ١ | ١ | [٣٦:٥٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/36:59.md) |
| [يَمِيزَ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B2%D9%8E.md) | يَفْعِلَ | Ayırt eder | ١ | ١ | [٣:١٧٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/3:179.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٣١ (الإجمالي: ٤٥)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [خبث](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢١ · Habes bozuk yemek demektir
2. [طيب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٤ · İyi
3. [ركم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · “Rükbe” diz demektir
4. [فوج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Fevc Deve sürüsü su başına getirildiklerinde birden su…
5. [غيظ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Öfke
6. [جبي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Onu seçti
7. [خزن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Hazen : Depo demektir
8. [طلع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Dal demektir
9. [كود](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Neredeyse o
10. [وذر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
11. [غيب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
12. [خسر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
13. [جرم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Cürame hurma döküntüsü demektir
14. [جهم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
15. [بعض](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
16. [أجر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
17. [نذر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
18. [سأل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · “Sehl” ova demektir
19. [جمع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Yumruk demektir
20. [عظم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Büyük
21. [لقي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
22. [وقي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
23. [جعل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
24. [رسل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Saçak demektir
25. [يوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · “Yemm” durgun akan su demektir
26. [شيأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Şey
27. [أتي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
28. [أيي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Evye kuş yuvası demektir
29. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
30. [أمن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
31. [كون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٠ · Kevn, tepe demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ميز |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فصل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md), [فرز](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B2.md), [عزل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md), [فرق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [خلط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Birbirine karışmış veya benzer şeyleri ayıklayıp birbirinden ayırma, sınır çekerek ayrıştırma |
| Çekirdek Özet 2 | Karışık haldeki iyi ile kötünün, mümin ile münafığın/mücrimlerin ontolojik ve ahlaki olarak tasfiye edilip ayrılması |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve varoluş düzeninde hak ile batılın birbirine iltibas etmesini önleyen seçici tasnif ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca zihinsel kavrayış (temyiz kudreti) veya dünyevi üstünlük/ayrıcalık (imtiyaz) olarak daraltıp Kur'an'daki ontolojik ayrışma ve tasfiye boyutunu ıskalamak |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مي | Harekete geçme, yerinden oynama, yayılma ve meyil etme anlamı taşır; nitekim [ميد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%AF.md) sarsılmayı ve dengelenmeyi, [مير](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B1.md) yiyecek taşımayı ve akışı, [ميل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) ise bir tarafa doğru eğilmeyi ifade eder. | ز | Zâ harfinin taşıdığı keskin kesme, koparma ve sınırlama imgesiyle, meyil ve hareket halindeki nesneleri birbirinden nihai olarak koparıp sınırlayarak ayrıştırma manası kazanmıştır. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Birbiri içine girmiş, akışkan veya henüz sınırları netleşmemiş çokluk durumunu gösterir. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Duruma müdahale eden, kavrayan, işleyen ve yönlendiren etkin iradeyi veya ameli temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Keskin bir sınır çekerek parçaları birbirinden bölen, koparan ve ayıran nihai işlemi gösterir. |
| ميز | Çokluk ve karışıklığa müdahale edip kesici bir sınırla ayırma | Akışkan ve birbirine karışmış karmaşık bir yapıya etkin bir iradeyle müdahale edilerek unsurların kesin ve keskin sınırlarla birbirinden ayrılması hareketidir. |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Birbirine karışmış taneleri, nesneleri veya bir sürünün içindeki farklı cins hayvanları tek tek ayıklayıp bir kenara ayırmak; boynu vurulacak kimseye boynunu gövdeden ayırması için söylenen söz veya bir canlının derisinin kemikten sıyrılıp ayrılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Ahtal'a atfedilen beyitte bir topluluktan uzaklaşma ve ayrılma anlamında geçmektedir: فإلا تغيرها قريش بملكها / يكن عن قريش مستماز ومزحل |
| Erken Arapça kullanım | İbn Manzûr ve İbn Fâris'in naklettiği üzere boyun vurulacağı sırada boynun uzatılıp diğer uzuvlardan ayrılması için مازِ عنقك veya kısaca مازِ denilmesi; ayrıca yılan zehrinin etkisiyle kafa derisinin kafatasından ayrılmasını anlatan şiir tasviri. |

المصدر: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça ميز kökü, Sami dillerinde özellikle ayırma, bölme, tartma veya sınırlandırma alanlarıyla fonetik ve semantik akrabalıklar gösteren bir yapıdadır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi dar anlamda sınırlı olmakla birlikte, m-w-z veya m-y-z çekirdek varyantları ve kökteş kökler (özellikle zeyl ve tezyîl dairesindeki [زيل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84.md) ile bağlantılı olarak) parçalama, uzaklaştırma ve ayıklama semantiğini sürdürür. Arapçada bu kök, zihinsel bir işlemden önce nesnelerin fiziksel olarak elenmesi, saflaştırılması ve ayrıştırılması üzerinden somutlaşmış; ardından akli temyiz ve ontolojik tasfiye manalarına evrilmiştir.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ميز / [زيل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84.md) akrabalığı | İbn Fâris'in belirttiği üzere kökün aslı bir şeyin başka bir şeyden zeval bulup ayrılması (tezyîl) esasına dayanır; fiziksel ayrıştırmadan zihinsel seçime geçmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Kuzeybatı Sami benzerleri | İbranice ve Süryanice gibi akraba dillerdeki ayırma, pay etme ve sınır belirleme bildiren ikili/üçlü morfemlerle semantik paralellik taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanı | Belirgin fark tespit edilmedi; dil ailesi genelinde sınır çekme ve ayırma bildiren biçimlerle karşılaştırılabilir ancak veri sınırlıdır. | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane's Lexicon.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ميز | Anlamlı | Ayırmak, ayrıştırmak | Birbirine karışmış şeyleri sınır koyarak birbirinden ayırmak ve seçmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [مزي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%B2%D9%8A.md) | Anlamlı | Üstün gelmek, meziyet | Bir kimsenin fazilet veya vasıf bakımından diğerinden ayrılıp öne geçmesi. | Hedef kökle niteliksel ayrışma bağı vardır; Kur'an'da geçmez. |
| يمز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يزم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| زمي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız kök kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |
| [زيم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%85.md) | Anlamlı | Bir araya toplanmak, parça parça olmak | Dağınık toplulukların veya deve sürülerinin öbek öbek ayrılıp toplanması. | Ayrışmış kümeler anlamıyla hedef kökle dolaylı ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ميز | Merkez | Ayırma, seçme, tasfiye | Birbirine benzer veya karışmış nesneleri niteliklerine göre ayıklayıp sınır çekme. | Hem fiziksel hem zihinsel hem de ontolojik saflaştırma ve sınıflandırma bildirir. |
| [فصل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Hükümle ayırma, fasletme | İki şeyin arasına kesin bir mesafe koyarak nihai hükme bağlamak. | ميز ayıklama ve nitelik farkını açığa çıkarma iken [فصل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) arayı açma ve hüküm verme odaklıdır. |
| [فرز](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B2.md) | Komşu | Pay ayırma, tefrik | Bir bütünden belirli bir parçayı veya hisseyi çıkarıp ayırmak. | ميز karmaşıklıktan arındırmayı, [فرز](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B2.md) ise pay ve bölüşüm tayinini öne çıkarır. |
| [عزل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Kenara koyma, uzaklaştırma | Bir şeyi veya kimseyi kenara çekip diğerleriyle ilişkisini kesmek. | ميز tasnif ve ayrıştırma iken [عزل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) işlevsiz kılma veya tecrit etme ağırlıklıdır. |
| [فرق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yarma, ikiye bölme | Birbirine bağlı iki unsuru birbirinden yararak veya açarak uzaklaştırmak. | [فرق](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) bütünü bölmeye ve dağıtmaya bakar, ميز ise tür ve nitelik farkına göre ayıklar. |
| [خلط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) | Zıt | Karıştırma, iltibas | Farklı unsurları birbiri içine sokarak ayrılmaz ve belirsiz hale getirme. | ميز kavramının tam zıddı olup sınırların yok edilmesini ve ayrışmanın engellenmesini ifade eder. |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ميز | Ayıklamak, temyiz etmek | Karışık haldeki unsurları birbirinden ayırıp seçkin kılma veya sınırlandırma. | Kesin |
| Latince | discernere, distinguere, separare | Ayırt etmek, ayırmak, farkı görmek | Zihinsel ayrım ve somut ayrıştırmayı karşılar; ancak cehennemin öfkeden parçalanması gibi şiddetli infisal nüansını tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | to distinguish, to segregate, to discern | Ayırt etmek, ayrıştırmak, tasnif etmek | Bilişsel ve fiziksel ayrımı karşılar; Kur'an'daki ahlaki-ontolojik tasfiye boyutunu tek başına eksiksiz vermez. | Güçlü |
| Almanca | unterscheiden, absondern, scheiden | Ayırt etmek, ayırmak, tasfiye etmek | Karışımı ayırma ve farkı tanıma manasını verir; kökün şiddet ve çatlama boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | discerner, distinguer, séparer | Ayırt etmek, tefrik etmek | Niteliksel farkı belirleme ve ayrıştırmayı karşılar; fiziksel parçalanma ve kütlesel kopuşu tali bırakır. | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَمِيزَ / لِيَمِيزَ (Mücerred fiil) | Ayıklamak, tasfiye edip ayırmak | İmtihan ve toplumsal süreçler neticesinde müminin kâfirden, iyinin (tayyib) kötüden (habîs) tamamen ayrıştırılması bağlamı (Âl-i İmrân [3:179](https://lisan.digital/ar/ayet/3:179.md), Enfâl [8:37](https://lisan.digital/ar/ayet/8:37.md)). |
| وَامْتَازُوا (İftiâl babı) | Kenara çekilmek, kütlesel olarak ayrışmak | Kıyamet günü suçluların ve günahkârların müminler topluluğundan fiziken ve mekânen tecrit edilmesi hitabı (Yâsîn [36:59](https://lisan.digital/ar/ayet/36:59.md)). |
| تَمَيَّزُ (Tefa''ul babı) | Öfkeden çatlamak, parçalanıp infilak etmek | Cehennemin içindeki şiddetli kaynama ve gazap sebebiyle parçalarının birbirinden kopacak hale gelmesi tasviri (Mülk [67:8](https://lisan.digital/ar/ayet/67:8.md)). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hayır-şer, hak-batıl ayrımı ve imtihan hikmeti | Allah'ın mümin ile münafığı veya habîs ile tayyibi neden hemen değil de süreç içinde ayırdığı meselesi. | İlahi adaletin ve teklifin tahakkuku için safların netleşmesi ve zıtların birbirinden tefrik edilmesi. |
| Fıkıh | Ehliyet teorisi ve temyiz çağı | Çocuğun menfaatine olan ile zararına olanı ayırt edebilme (temyiz) yetisi ve hukuki tasarrufların geçerliliği. | İyiyi kötüden, kârı zarardan ayıran akli ve idraki melekede yoğunlaşma. |
| Tefsir | Ahiret sahneleri ve imtihanın gayesi | Yâsîn [36:59](https://lisan.digital/ar/ayet/36:59.md)'daki ayrışma emri ile Mülk [67:8](https://lisan.digital/ar/ayet/67:8.md)'deki cehennemin çatlaması tasvirlerinin yorumlanması. | Ahiretteki nihai ayrışma, mekânsal tasfiye ve gazabın şiddetiyle parçalanma. |
| Hadis | Safların ayrışması ve fitne dönemleri | Fitne anında insanların madenler gibi elenip birbirinden ayrılması ve temyiz edilmesi rivayetleri. | İmtihan potasında hakiki olanla sahte olanın ortaya çıkması ve seçilmesi. |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İmtihan ve kulluk nizamı | Tasfiye ve arınma | Hak ile batılın birbirine karışmasını engelleyerek ihlası açığa çıkarma | Dini hayat, saf olanın tortulardan arındırılması ve safların tefrik edilmesi üzerine kuruludur. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Temyiz, sınıflandırma ve tasnif | Doğru bilgi ile zannı ve safsatayı birbirinden ayırma | İlim, birbirine benzeyen kavramlar arasındaki ince sınırları belirlemekle vücut bulur. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal düzen ve adalet | Hukuki statülerin tefriki ve yargısal ayrıştırma | Suçlu ile masumun, kamu hakkı ile özel alanın sınırlarını netleştirme | Bir idarenin çöküşü, suçlu ile suçsuzun birbirine iltibas etmesi ve temyiz edilememesiyle başlar. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve mal kalitesi | Kalite kontrolü ve helal-haram ayrımı | Kalitesiz veya haram unsurları piyasadan ayıklayıp dürüst mübadeleyi sağlama | Habîs olan kazancın tayyib olan sermayeden tecrit edilmesi ekonomik sıhhatin şartıdır. | Güçlü |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrışması (kromatografi/santrifüjleme) veya kümeleme algoritmaları | Karışım halindeki heterojen maddelerin yoğunluk, yük veya kimyasal özelliklerine göre farklı fazlara ve katmanlara ayrılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal tabakalaşma, rol ayrışması ve kriminolojik tecrit | Toplum içinde suç teşkil eden davranışların tespit edilip ceza adaleti sistemiyle tecrit edilmesi veya normatif sınırların çekilmesi. | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca zihinsel ayırt etme yeteneğine (hukuktaki temyiz kudreti) veya modern sosyolojideki ayrıcalık (imtiyaz) manasına hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; varoluşsal, ahlaki ve fiziksel bir tasfiyeyi, cehennemin öfkeden parçalanmasını ve kıyametteki nihai mekânsal ayrışmayı kapsayan çok katmanlı bir gerçekliktir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İmtihan süreçlerindeki zorlukların hikmeti kavranamaz; ayetlerdeki tasfiye sünneti gözden kaçırılarak bâtıl ile hakkın sentezlenebileceği yanılgısına düşülür. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel varoluş mantığı olan hak-batıl, tayyib-habîs ve mümin-mücrim ikiliğini netleştiren ve imtihanın nihai gayesinin bir tasfiye ve ayrıştırma olduğunu bildiren anahtar köklerden biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmtihan süreçlerinin toplumsal sonuçlarını açıklayan (Âl-i İmrân [3:179](https://lisan.digital/ar/ayet/3:179.md)), savaş ve infakın ahlaki saflaşmasını bildiren (Enfâl [8:37](https://lisan.digital/ar/ayet/8:37.md)), mahşerdeki yargılamayı tasvir eden (Yâsîn [36:59](https://lisan.digital/ar/ayet/36:59.md)) ve cehennem azabının şiddetini anlatan (Mülk [67:8](https://lisan.digital/ar/ayet/67:8.md)) ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminlerin çektikleri sıkıntıların anlamsız olduğu veya kötülerin dünya hayatında müminlerle sonsuza kadar bir arada kalacağı zannını yıkar; ayrışmanın kaçınılmaz bir ilahi kanun olduğunu gösterir. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Birbirine karışmış nesneleri, taneleri veya varlıkları keskin bir sınır çekerek birbirinden ayıklamak ve bağımsız kılmak.
- Soyut anlam: Zihinsel veya ahlaki düzlemde iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan tefrik ederek saflığı ortaya çıkarmak; ontolojik düzeyde suçluları tecrit etmek.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki entropiyi ve belirsizliği gidererek unsurları niteliklerine göre farklı havuzlara yerleştiren dinamik tasfiye ve filtreleme operatörü.
- LaTeX modeli: $$S \xrightarrow{\mathcal{M}} \{T, H\} \quad \text{öyle ki} \quad T \cap H = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ sembolü başlangıçtaki karışık ve heterojen durumu temsil eder. $\mathcal{M}$ ayrıştırma ve temyiz operatörüdür. Bu operatörün işlemesiyle sistem, arakesitleri boş küme olan iki ayrık alt kümeye, yani tayyib olanlar kümesi $T$ ile habîs olanlar kümesi $H$'ye ayrışır ve belirsizlik tamamen ortadan kalkar.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ٤)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%8A%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [آل عمران ٣:١٧٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/3:179.md) — يَمِيزَ

مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ

### [الأنفال ٨:٣٧](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/8:37.md) — لِيَمِيزَ

لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

### [يس ٣٦:٥٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/36:59.md) — وَامْتَازُوا

وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ

### [الملك ٦٧:٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/67:8.md) — تَمَيَّزُ

تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ

## المعاجم (١٠)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الزاي والميم و و ا ي ء معهما
و ز م، م و ز، ز ي م، م ز ي، م ي ز، ز أ م، أ ز م مستعملات
وزم:
الوَزْمُ والوَزيمُ: حُزْمةٌ من بَقْلٍ، وبَعْضُهم يقولُ: وزيمة، قال: أَتَوْنا ثائرين فلم يؤوبوا بأُبْلُمةٍ تُشَدُّ على وَزيمِ.
والوَزْمةُ: الأَكْلةُ من اليوم إلى مثلِها من الغَد مرّة.
ورجلٌ مُتَوزِّم: شديدُ الوَطْء، هُذَليّة.
موز:
المَوْزُ: معروف، الواحدة: مَوزة.
زيم:
تزيّم اللّحْمُ يتزيّم، إذا صار زِيَماً زِيَماً، وهو شدّةُ اكْتِنازِهِ واجتماعِه، ومنه قيل: اجتمعوا فصاروا زِيَماً زِيَماً.
وزِيَم: اسم فَرَسٍ سابقٍ، قال:
هذا أوان الشَدِّ فاشتدّي زِيَمْ
مزي:
المَزْيُ والمزيّة: تمامٌ وكمالٌ في كلِّ شيء.
وفلانٌ يتمزَّى به، أي: يَتَشَبَّهُ به.
ميز:
المَيْز: التمييز بين الأشياء، تقول: مِزْتُ الشَّيء أَمِيزُهُ مَيْزاً، وقَدِ انْمازَ بَعْضُه من بعض، وميّزته.
وامتاز القوم: تَنَحَّى بعضهم عن بعض.
نوإذا أراد الرّجلُ أن يضربَ عُنُقَ رَجُلٍ يقول له: مازِ عنقك، ويقال: مازِ رأسك، أي: مُدَّ عنقك. أو يقول: مازِ ويَسْكُت من غير أن يَذْكُرَ الرَّأْس.
ويقال: امتاز القَوْم، واستمازوا، قال الله جلّ وعزّ: وامتازوا اليومَ أيّها المجرمون، وقال الأخطل:
فإلاّ تُغَيِّرْها قُريشٌ بمُـلـكـهـا		يَكُنْ عن قُرَيْشٍ مُسْتمازٌ ومَزْحَلُ
زأم:
زأمت الرَّجلَ: ذعرته فأنا زائم، وذاك مَزْءُوم ولغةٌ أخرى: زَئِمَ، أي: ذُعِرَ وفَزِعَ، يقال: رجلٌ زَئِمٌ،أي فَزِعٌ.
والمَوْت الزُّؤام: الموتُ الوَحِيُّ.
أزم:
الأَوازم، وواحدُها: آزمة: الأَنْيابُ. وأَزَمْتُ يدَ الرّجلِ آزِمُها أَزْما. وهو أَشَدُّ العَضّ. وأَزَمَ علينا الدّهرُ يأزِمُ أَزْماً، إذا ما اشتدّ وقل خَيْرُه.
وسُئِل الحارثُ بنُ كَلَدة: مال الدّواءُ?? قال: الأزْم، أراد به: الحِمْية، وأَلاّ يُؤْكَلَ إلا بقَدر، ومعناه القبض للأسنان، ويُقال: له أَزْمة وَوَزْمة ووجبة إذا كان له أكلة واحدة في النّهار. وتقول: سنة أَزْمة وأزوم.

### [تهذيب اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — الأزهري · القرن ١٠

ز م ( و ا ي ء )
وزم ، زيم ، مزي ، ميز ، موز ، زأم ، أزم : ( مستعملة ) .
وزم : قال الليث : الوَزم والوَزيم : دَسْتَجةٌ من بَقْل ، وبعضُهم يقول وَزيمَة ، ويقال : البَزِيم أيضاً .
وقال ابن دريد : وزمه بفِيه : إذا عَضّه عَضّةً خفيفة .
قال : والوَزمة : الأكْلة في اليومِ إلى مِثلِها من الغد ، وكذلك البَزمة .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : فلانٌ يأكل وَجْبة ووَزمَة . قال : وقال الفراء : وكذلك البَزْمة .
ابن الأعرابي : الوَزِيم : لَحمُ العَضَل ، يقال : رجلٌ ذُو وزِيم : إذا تَعضّل لحمُه واشتدّ ، وقال الراجز :
إنْ سَرَّك الرِّيُّ أخا تَميمِ
فاعجَلْ بعَبْدَيْن ذَوَيْ وزِيمِ
بفارِسيّ وأخٍ للرُّومِ
يقول : إذا اختَلفَ لساناهما لم يَفهَم أحدُهما كلامَ صاحبه ، فلم يَشْتغِلا عن عَملِهما .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الجرَاد إذا جُفِّف وهو مطبوخٌ فهو الوَزِيمة .
وقال ابن السكّيت : الوَزِيمة من الضِّباب : أن يُطبخَ لحمُها ثم يُيَبَّس ثم يُدَقّ فيؤكل ، وهو من الجَراد وَزِيمةٌ أيضاً .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال :
الوَزِيم : اللحمُ المقطَّع . والوَزِيم : الباقةُ من البَقْل . والوَزِيمة : الخُوصة .
وقال ابن دُريد : الوَزْم : جمْعُك الشيءَ القليلَ إلى مِثلِه . والوَزِيمُ : ما يَبقَى من المَرَق ونحوِه في القِدْر . والوَزِيمُ : ما تَجمَعُه العُقاب في وَكْرها من اللحم .
زيم : قال الليث : يقال : اللَّحْمُ يتزَيّم ويتزيَّبُ : إذا صارَ زِيماً زِيماً ، وهو شدّة اكتنازِه وانضمامُ بعضه إلى بعض .
وقال سلامة بن جندَل يصف فرساً :
رَقَاقُها ضَرِمٌ وجَرْيها خَذَم
ولحمها زِيمٌ والبَطنُ مَقْبوبُ
وقال أبو الهيثم في قوله :
هذا أوانُ الشَّدِّ فاشتَدِّي زِيمْ
قال : زِيَمْ اسمُ فَرَس . قال : والزِّيمُ : الغارة ، كأنّه يخاطبها . والزِّيمُ : المتفرِّقة .
سلمة عن الفرّاء : لحمُه زِيم : وهو المتعَضِّل المتفرِّق .
ومررتُ بمنازلَ زِيَم : متفرِّقة .
قلتُ : كأنّ زِيما جمعُ زِيمة .
ميز موز : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : مَاز الرجلُ : إذا انتَقَل من مكان إلى مكان . وزامَ : إذا ماتَ . والزَّويم : المجتمِع من كل شيء .
وقال الليث وغيرُه : المَيْزُ : التمييزُ بين الأشياء ، تقول : مِزْتُ بعضَه من بعض فأناأَمِيزُه مَيْزاً ، وقد انمازَ بعضُه من بعض . ويقال : امتاز القومُ : إذا تنحَّى عِصابةٌ منهم ناحيةً ، وكذلك استمازوا .
وقال الأخطل :
فإن لا تغيرها قريش بملكها
يَكُنْ عن قُرَيشٍ مُسْتَمازٌ ومَزْحَلُ
وقرىء قول الله : ( حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ) ( آل عمران : 179 ) ، من ماز يمِيز .
ومن قرأ : ( حتى يُميِّز ) فهو من مَيَّز يُمَيِّز .
وقولُه جلّ وعزّ : ( ( رَّبٍّ رَّحِيمٍ وَامْتَازُواْ الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ ) ( يس : 59 ) ، أي : تميَّزوا .
وقال اللّيث : إذا أراد الرجلُ أن يَضرِب عُنُقَ آخَرَ فيقول : أَخْرِج رأسَك ، فقد أخطأ حتّى يقول : مازِ رأسَك ، أو يقول : مازِ ، وَيَسكُت ، معناه : مُدَّ رأسَك .
قلت : لا أعرِفُك مازِ رأسَكَ بهذا المعنى ، إلا أن يكون بمعنى مايِزْ ، فأخّر اليَاء ، فقال : مازِ وسَقَطت الياءُ في الأمر .
والمَوْز : معروف ، والواحدة مَوْزة .
قال الليث : ورجُلٌ متوزِّم : شديدُ الوَطء .
زأم : سَلَمة عن الفرّاء : الزُّؤامِيُّ : الرجلُ القَتَّال ، من الزُّؤام وهو الموت .
وقال أبو عُبيد : موتٌ زُؤامٌ مُجْهز .
وقال اللّيث : زأمْتُ الرجُلَ : ذَعَرته . وقد زَئِمَ وازْدَأم : إذا فَزَع ، ورجلٌ زَئِمٌ فَزِع ، ورجل مُزْدَئم ، وهو غايةُ الذُّعر والفَزَع .
الأصمعيّ : ما سمعتُ له زَأْمة ولا زَجمة ، أي : صوتاً .
وقال ابن شميل : زَئمْتُ الطعامَ زأْماً .
قال : والزَّأْمُ أن يَملأ بطنَه . وقد أَخذَ زأْمَتَه ، أي : حاجَتَه من الشِّبَع والرِّيّ ، وقد اشتَرَى بنو فلانٍ زأْمَتَهم من الطّعام ، أي : ما يكفيهم سَنَتهم . وزَئمْتُ اليوم زأْمة ، أي : أَكَلْتُ أكلَةً . والزَّأْمُ : شِدّة الأكل وأزْأَمْتُ الجُرحَ بدَمِه ، أي : غَمزْته حتْى لَزِقتْ جِلدتُه بدَمِه ويَبِس الدمُ عليه ، وجُرْح مُزْأَم .
قلتُ : هكذا قال ابن شميل : أزأَمْتُ الجرحَ بالزّاي .
وقال أبو زيد في ( كتاب الهمز ) : أزْأمْتُ الجُرح : إذا داويْتَه حتى يَبرَأَ إِرآماً بالراء ، والّذي قاله ابن شميل بمعناه الّذي ذهبَ إليه صحيح .
وقال أبو زيد : أزأمْتُ الرجل على أمرٍ لم يكن من شأنه إزءاماً : إذا أكرَهْتَه عليه .
قلتُ : وكأنّ أزأَمَ الجُرحَ في قول ابن شميل مِن هذا أخذ .
قال النضر : زأَمه القُرّ ، وهو أن يملأ جوفه حتى يرعُد منه ويأخذه لذلك قِلٌّ وقِفة أي : رعدة . وموت زؤام : سريع مجهز . وما عصيتُه زأْمةً ولا وَشْمةً . يعقوب : أزأمته على الأمر ، أي : أكرهته عليه . وأظأرته بمعناه .
أزم : قال الليث : أَزمْتُ يدَ الرجلِ آزِمُها أَزماً : وهو أَشدُّ العَضّ .
ويقول : أَزم علينا الدهرُ يأزم أَزماً : إذا ما اشتدّ وقلّ خيره .
وأزم علينا عيشنا يأزم أزماً إزاماً : اشتد .
قال : وأَزمْتُ الحبلَ آزمُه أَزْماً : إذا فَتَلْتَه ، والأَزمُ : ضربٌ من الضَّفْر ، وهو الفَتْل .
وقال اللّيث : سَنةٌ أزمة وأَزوم .
وقال : أزمْتُ العِنان أَزماً : إذا أحكمْتَ ضَفْرَهُ ، وهو مأزوم .
والأزمُ : شِدّة العَضّ بالأنْياب ، والأنْياب هي الأوازم . والأزمُ : الجَدْبُ والمَحْل . والأزمُ : إغلاقُ البابِ .
وسُئِل الحارثُ بن كَلْدة عن الطبّ فقال : هو الأَزْم ، وفسّره الناسُ أنّه الْحَميَة والإمساكُ عن الاستكثار من الطعام .
وقال الأصمعيّ : قال عيسى بن عُمر : كانت لنا بَطّةٌ تأزِم ، أي : تَعَضّ ، ومنه قيل للسّنة أَزْمة وأَزُوم وأَزامِ بكسر الميم .
أبو عبيد عن الكسائي : أصابتهم سنة أزمتهم أزماً ، أي : استأصلتهم . وقال شمر : إنما هو أرمتهم بالراء . وكذلك قال أبو الهيثم .
وقال أبو زيد : الأُزُم : المحافَظة على الضَّيعة ، أَزَم على الضَّيْعة : إذا حافَظَ عليها .
مزي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال له : عندي قَفِيّةٌ ومَزِيّةٌ : إذا كانت له مَنزِلة ليستْ لغيره .
ويقال : أقفيْتُه ، ولا يقال : أَمْزَيْته .
وقال اللّيث : المَزْيُ والمَزِيّةُ في كلّ شيء : تمامٌ وكمال .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيِّ : الزِّيزِيمُ : صوتُ الجِنّ باللّيل . قال : ومِيمُ زِيزِيم مِثالُ دالِ زَيْد يَجرِي عليها الإعراب ، وأنشَد غيره لرؤبة :
تَسمَع للجِنِّ لها زِيزِيمَا
أبو عبيد عن الأحمر : بعير أزْيَمُ وأَسْجَم ، وهو الّذي لا يَرْغُو .
وقال شمر : الذي سمعتُ : بعير أَزْجَم بالزاي والجيم .
وقال أبو الهيثم : ليس بين الأزْيَم والأزْجم إلا تحويلة الجيم ياءً ، وهي لغةٌ في تميم معروفة .
وقال شمر : أنشدنا أبو جعفر الهُذَيمي :
مِن كلِّ أزْجَمَ شائكٍ أَنْيابُه
ومُقصِّفٍ بالهَدْرِ كيف يَصُولُ
وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال : هذا سِرْبُ خَيْل غارةٍ ، قد وَقَعتْ على مزاياها ، أي : على مَواقِعها التي نهضت عليها متقدِّم ومتأخِّر .
ويقال لفلانٍ على فلانٍ مازِية ، أي : فَضْل ، وكان فلانٌ عَنِّي مازِيةً العامَ ، وقاصِيةً وكالِية وراكِيةً . وقَعَدَ فلانٌ عنّي مازياً ونازياً ومُتمازياً ، وناصياً ، أي : مخالفاً بعيداً .

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب المبم والياء ومايثلثهما)
 (ميد)  الميم والياء والدال أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على حركةٍ في شيء، والآخَر على نفعٍ وعطاء.
فالأوّل المَيْد: التحرُّك. ومادَ يَميدُ. ومادت الأغصان تَمِيد: تمايلَتْ. والمَيْدان على فَعْلان: العيش النّاعم الريّان. قال ابنُ أحمر:
............ وصادَفَتْ *** نَعِيماً وميداناً من العيشِ أخْضَرا([1])
والأصل الآخر المَيْد. ومَادَ يَمِيدُ: أطْعَمَ [و] نَفَع. ومادَنِي يَميدُني: نَعَشَنِي. قالوا: وسمِّيت المائدة منه، وكذا المائد([2]) من هذا القياس: قال:
* وكُنت للمنتجِعينَ مائدا([3]) *
قال أبو بكر([4]): وأصابه مَيْد، أي دُوَارٌ عن ركوب البَحر. ومِدْتُه:  أعطيتُه وأمَدْتُه بخيرٍ. وامْتَدْتُهُ([5]): طلبت خَيره. وذهب بعضُ المحقِّقين [أنّ] أصل مَيْد الحركة. والمائدة: الخِوان لأنها تميد بما عليها، أي تحرِّكه وتُزحِله عن نَضَدِه([6]). ومادَهم: أطعَمهُم على المائدة. وأمّا قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَيْدَ أَنَّا أُوتِينا الكتابَ مِن بعدهم([7])"، أي غير أنّا، أو على أنّا، فهو لغة في بَيْد أنَّا.
(مير)  الميم والياء والراء أصلٌ صحيح، هو المَيْر، ومِرْت مَيْراً. والمِيَرة: الطعام له إلى بلده([8]). وقالوا: ما عنده خَيْرٌ ولا مَيْر.
(ميز)  الميم والياء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تزيُّلِ شيءٍ من شيء وتَزيِيله. وميَّزته تمييزاً ومِزْتُه مَيْزاً. وامتازُوا: تميَّزَ بعضهم من بعض. ويكاد يَتمَيَّز غيظاً، أي يتقَطَّع. وانمازَ الشَّيء: انفصَلَ عن الشيء. قال يصف حيّة:
قَرَى السُّمَّ حتَّى انمازَ فروةُ رأسِهِ *** عن العَظْمِ صِلٌّ فاتِكُ اللَّسْعِ مارِدُ
(ميس)  الميم والياء والسين كلمةٌ تدلُّ على مَيَلان. ومَاسَ مَيَسانَا([9]): تبختر. وماس الغصن أيضاً. والمَيْس: شجرٌ يقال إنّه أجودُ خَشَب.
(ميش)  الميم والياء والشين أصلٌ يدلُّ على خلطِ شيءٍ بشيءٍ ونَفْشه. وماشَتِ المرأةُ القُطنَ بيدِها بعد الحلج. ومنه قولهم للرّجُل إذا أخبر ببعض الحديث وكَتَمَ بعضاً: قد ماش يَميش. وهو مأخوذٌ من مَيْش النّاقة، أن يَحلُِب بعضَ ما في الضرع ويَدَعَ بعضاً؛ فإذا جاوزَ الحَلب النِّصف فليس بمَيش.
(ميط)  الميم والياء والطاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على دفع ومدافَعَة. وماطه عنه: دفعَه. ومِطتُ الأذَى عن الطريق. يقال أَمَاطَه إماطَةً. ولذلك يقال: "هم في هِياطٍ ومِياط". الهِياط: الصِّياح: والمِياط: الدَّفْع. وقال الفرّاء: تمايَطُوا: تباعدوا وفَسَدَ ما بينهم، تَمَايُطاً.
 (ميع)  الميم والياء والعين كلمةٌ صحيحة تدلُّ على جريانِ شيءٍ واضطرابِ شيءٍ وحركتِه. وماعَ الشّيء يَمِيع: جَرَى على وجه الأرض، والمائع كلُّ شيءٍ ذائب([10]). ومنه المَيْعة والنشاط، وذلك للحركة. والمَيْعة: أوّل الشَّباب، وذلك إذا ترعرعَ وتحرَّك.
(ميل)  الميم والياء واللام كلمةٌ صحيحة تدلُّ على انحراف في الشيء إلى جانب منه. مال يَميل مَيْلاً. فإنْ كان خِلقةً في الشَّيءٍ فَمَيَلٌ. يقال مال يميل مَيَلاً. والمَيْلاء من الرَّمل: عقدة ضخمة تعتزل وتميل ناحيةً. والمَيْلاء: الشَّجرة الكثيرة الفروع، وهي من قياس الباب. والأمْيَل من الرِّجال، يقال إنَّهُ الذي لا يثبت على الفرس. وإن كان كذا فلأنّه يميل عَن سَرْجِهِ. ويقال الذي لا رُمْح معه. وإن كان كذا فشاذٌّ عن الباب. وجمع الأَمْيَلِ مِيل*. قال:
غَيْرُ مِيلٍ ولا عَواوِيرَ في الهَيْـ *** ـجا ولا عُزّل ولا أكفالِ([11])(مين)  الميم والياء والنون كلمةٌ واحدة، هي المَيْن: الكَذِب. ومانَ يَمِين. قال:
وزعمتَ أنَّكَ قد قَتَلْـ ***	ـتَ سَراتَنا كذِباً ومَيْنا([12])
--------------ـــ
([1]) وكذا ورد الاستشهاد بهذه القطعة في المجمل واللسان (ميد).
([2]) في الأصل: "وكذا المائدة".
([3]) ضبط في المجمل بضم التاء من "كنت".
([4]) الجمهرة (2: 303).
([5]) في الأصل: "أمددته".
([6]) في الأصل: "أي يحركه ويزمله عن نصده".
([7]) أوله كما في اللسان: "نحن الآخرون السابقون" وحديث آخر مشهور: "أنا أفصح العرب ميد أني من قريش، ونشأت في بني سعد بن بكر."
([8]) كذا. ولعله:"تنقله إلى بلده" أو "تجلبه".
([9]) يقال ماس ميساً، وميسانا.
([10]) في الأصل: "ذائب منه".
([11]) للأعشى في ديوانه 11. وقد سبق في (كفل) مع تخريجه.
([12]) لعبيد بن الأبرص في ديوانه 27 ومختارات ابن الشجري 90 برواية "أزعمت" فيهما.

ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

- الميز والتمييز: الفصل بين المتشابهات، يقال: مازه يميزه ميزا، وميزه تمييزا، قال تعالى: ﴿ليميز الله﴾ [الأنفال/37]، وقرئ: ﴿ليميز الله الخبيث من الطيب﴾ (وهي قراءة حمزة والكسائي ويعقوب وخلف. انظر: الإتحاف ص 183). والتمييز يقال تارة للفصل، وتارة للقوة التي في الدماغ، وبها تستنبط المعاني، ومنه يقال: فلان لا تمييز له، ويقال: انماز وامتاز، قال: ﴿وامتازوا اليوم﴾ [يس/59] وتميز كذا مطاوع ماز. أي: انفصل وانقطع، قال تعالى: ﴿تكاد تميز من الغيظ﴾ [الملك/8].

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

م ي ز
رجل مميّز وميّاز‏.‏
ومازه منه وميّزوه وانماز وامتاز واستماز وتميّز‏.‏
قال الأخطل‏:‏ فإن لم تغيّرها قريش بملكها يكن عن قريش مستماز ومزحل ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ تكاد تميّز من الغيظ ‏"‏‏.‏

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

المَيْزُ: التمييز بين الأَشياء. تقول: مِزْتُ بعضه من بعض فأَنا أَمِيزُه مَيْزاً، وقد أَمازَ بعضَه من بعض، ومِزْتُ الشيءَ أَمِيزُه مَيْزاً: عزلته وفَرَزْتُه، وكذلك مَيَّزْتُه تمييزاً فانْمازَ. ابن سيده: مازَ الشيءَ مَيْزاً ومِيزَةً ومَيَّزَهُ: فصل بعضه من بعض. وفي التنزيل العزيز: حتى يَمِيزَ الخَبِيثَ من الطَّيِّبِ، قرئ: يَمِيزَ من مازَ يَمِيزُ، وقرئ: يُمَيِّزْ من مَيَّزَ يُمَيِّزُ، وقد تَمَيَّزَ وامَّازَ واسْتَمازَ كله بمعنى، إِلاَّ أَنهم إِذا قالوا مِزْتُه فلم يَنْمَزُ لم يتكلموا بهما جميعاً إِلا على هاتين الصيغتين، كما أَنهم إِذا قالوا زِلْتُه فلم يَنْزَلْ لم يتكلموا به إِلا على هاتين الصيغتين لا يقولون مَيَّزْته فلم يَتَمَيَّزْ ولا زَيَّلْتُه فلم يَتَزَيَّلْ؛ وهذا قول اللحياني. وتَمَيَّزَ القومُ وامْتازوا: صاروا في ناحية. وفي التنزيل العزيز: وامْتازوا اليومَ أَيُّها المُجْرِمُونَ؛ أَي تَمَيَّزوا، وقيل: أَي انْفَرِدُوا عن المؤمنين. واسْتَمازَ عن الشيء: تباعد منه، وهو من ذلك. وفي حديث إِبراهيم النخعي: اسْتَمازَ رجلٌ عن رجل به بَلاءٌ فابْتُلِيَ به أَي انفصل عنه وتباعد، وهو اسْتَفْعَلَ من المَيْزِ. ابن الأَعرابي: مازَ الرجلُ إِذا انتقل من مكان إِلى مكان. ويقال: امْتاز القومُ إِذا تنحَّى عِصابَةٌ منهم ناحيةً، وكذلك اسْتَمازَ، قال الأَخطل:
فإِن لا تُعَيِّرْها قريشٌ بِمَلْكِها،
يكن عن قُرَيْشٍ مُسْتَمازٌ ومَرْحَلُ
ويقال: امتازَ القومُ إِذا تميز بعضهم من بعض. وفي الحديث: لا تَهْلِكُ أُمتي حتى يكون بينهم التَّمايُلُ والتَّمايُزُ أَي يتحزبون أَحزاباً ويتميز بعضهم من بعض ويقع التنازع. يقال: مِزْتُ الشيءَ من الشيءِ إِذا فَرَّقْتَ بينهما فانْمازَ وامْتازَ، ومَيَّزْتُه فَتَمَيَّزَ؛ ومنه الحديث: من مازَ أَذًى فالحسَنةُ بعشر أَمثالها أَي نَحَّاه وأَزاله؛ ومنه حديث ابن عمر: أَنه كان إِذا صلى يَنْمازُ عن مُصَلاَّه فيركع أَي يتحول عن مُقامه الذي صلى فيه.
وتَمَيَّزَ من الغَيْظِ: تَقَطَّع. وفي التنزيل العزيز: تَكادُ تَمَيَّزُ من الغَيْظِ.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* م ي ز * * مَازَ * الشيء عزله وفرزه وبابه باع وكذا * مَيَّزهُ تَمْيِيزاً فَانْمَازَ * و * امْتَازَ * و * تَمَيَّزَ * و * اسْتَمَازَ * كله بمعنى يُقال * امْتَازَ * القوم إذا تميز بعضهم من بعض وفُلان يكاد يتميز من الغيظ أي يتقطع

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

مازه يميزه ميزا: عزله وفرزه، كأمازه وميزه، والاسم الميزة بالكسر، فامتاز وانماز وتميز واستماز، وكذلك اماز، وفي التنزيل العزيز:  حتى يميز الخبيث من الطيب  قرئ يميز من ماز يميز، وما ذكره المصنف من الأفعال المطاوعة كلها بمعنى واحد، إلا أنهم إذا قالوا: مزته فلم ينمز، لم يتكلموا بهما جميعا، إلا على هاتين الصيغتين، كما أنهم إذا قالوا: زلته فلم ينزل، لم يتكلموا به إلا على هاتين الصيغتين، لا يقولون: ميزته فلم يتميز، ولا زيلته فلم يتزيل، وهذا قول اللحياني. ماز الشيء يميزه ميزا: فضل بعضه على بعض، هكذا في سائر الأصول الموجودة، والذي في المحكم: فضل بعضه من بعض، وهذا هو الصواب. ماز فلان، إذا انتقل من مكان إلى مكان، عن ابن الأعرابي. يقال: رجل ميز وميز، كهين وهين: شديد العضل. واستماز القوم: تنحى عصابة منهم ناحية، كامتاز، قال الأخطل:
  فإن لا تغيرها قريش بملكـهـا                      يكن عن قريش مستماز ومزحل وتميز الرجل من الغيظ: تقطع، ومنه قوله تعالى:  تكاد تميز من الغيظ  وهو مجاز. وقول القاتل للمقتول: ماز رأسك - وقد يقول: ماز، ويسكت - معناه مد عنقك أو رأسك. قال الليث: فإذا قال: أخرج رأسك، فقد أخطأ. قال أبو منصور الأزهري: لا أدري ما هو، ونصه في التهذيب: لا أعرف ماز رأسك بهذا المعنى إلا أن يكون بمعنى مايز، فأخر الياء فقال: مازي، وحذف الياء للأمر، ونص التهذيب: وسقطت الياء في الأمر. ابن الأعرابي في نوادره: أصله أن رجلا أراد قتل رجل اسمه مازن فقال: ماز رأسك والسيف؛ ترخيم مازن، فصار مستعملا، وتكلمت به الفصحاء. واقتصر صاحب اللسان على ما ذكره الأزهري. ومما يستدرك عليه: الميز: التمييز بين الأشياء. والميز: الرفعة. والميزة، بالكسر: التنقل. وتميز القوم وامتازوا: صاروا في ناحية، وقيل انفردوا. واستماز عن الشيء: تباعد منه، واستماز عن الشيء: انفصل منه. وامتاز القوم: تميز بعضهم من بعض. والتمايز: التحزب والتنافس. وماز الأذى من الطريق: نحاه وأزاله. وانماز عن مصلاه: تحول عنه.

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

مَازَهُ
1 مَازَهُ ذ , aor. يَمِيزُهُ, inf. n. مَيْزٌ; (S, A, Msb, K;) and ↓ ميّزهُ (S, K,) inf. n. تَمْيِيزٌ; (S;) or the latter has an intensive signification; (Msb;) He put it, or set it, apart, away, or aside; removed it; or separated it; (S, A, Msb, K;) from another thing, or other things; (Msb;) as also ↓ امازهُ: (K:) [or the second, rather, he did so much, or greatly, or widely; like زَيَّلَهُ.] You say, مَازَهُ مِنْهُ, and ↓ ميّزهُ. (A.) Ex. مَازَ الأَذَى مِنَ الطَّرِّيق He put aside, or removed, what was hurtful from the road. (TA.) And it is said in the Kur, [viii. 38,] لِيَمِيزَ اللّٰهُ الخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ [That God may separate, or sever, the evil from the good]. (Msb.) [It seems also, from what is said in the A, that مَايَزْتُ بَيْنَهُمَا signifies I separated them two: besides having another signification, which see below.] You say also مَازَ الشَّىْءَ, (aor. and inf. n. as above, TA,) meaning, He separated one part of the thing from another; فَصَلَ بَعْضَهُ مِنْ بَعْضٍ, (M, TA,) or عَنْ بَعْضٍ: (as in a copy of the A:) expl. in the K as signifying فَضَّلَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ [he judged, or made, part of the thing to excel, or to have excelled, another]; but the explanation in the M is the right. (TA.) And الأَشْيَآءَ ↓ ميّز He separated the things after knowledge of them. (Msb.) ― -b2- [Hence, He distinguished it, or discriminated it, or discerned it. And مَازَ بَيْنَ الأَشْيَآءِ, and بَيْنَهَا ↓ مَيَّزَ, He distinguished, or discriminated, or discerned, between the things. This is what is meant by its being said,] المَيْزُ also signifies التَّمْيِيزُ بَيْنَ الأَشْيَآءِ. (TA.) You say also, بَيْنَهُمَا ↓ مَايَزْتُ [I distinguished, or discriminated, or discerned, between them two]. (A.) From ميّز الاشيآء, meaning as explained above, is [also], app., derived the phrase سِنُّ التَّمْيِيزِ, used by the doctors of practical law, as signifying, [The age of discrimination;] the age at which one knows what things are beneficial to him and what are hurtful to him: or, accord. to some, التَّمْيِيز is a faculty in the brain whereby meanings are elicited. (Msb.) -A2- مَازَ [is also intrans., and signifies] He (a man) removed from one place to another. (IAar, K.) See also 8.

2 مَيَّزَ see مَازَهُ, throughout.

3 مَاْيَزَ see مَازَهُ, in two places.

4 أَمْيَزَ see مَازَهُ, first signification.

5 تَمَيَّزَ see 8, throughout. ― -b2- You say also, فُلَانٌ يَكَادُ يَتَمَيَّزُ مِنَ الغَيْظِ Such a one almost bursts asunder with wrath, or rage. (S, K. *) The like is said in the Kur, lxvii. 8, tropically, of hell. (A, TA.)

6 تَمَاْيَزَ see 8, throughout.

7 اِنْمَيَزَ see 8, throughout.

امتاز
8 امتاز ذ , and ↓ تميّز, (S, A, Msb, K,) and ↓ انماز. (S, A, K,) and ↓ اِمَّازَ, (Lh, TA,) [the last being a variation of that immediately preceding,] and ↓ استماز, (S, A, K,) It was, or became, put, or set, apart, away, or aside; or removed; or separated; (S, A, * Msb, * K;) from another thing, or other things: (Msb:) and the last, ↓ استماز, he went, or withdrew, aside, or to a distance, (K, TA,) عَنِ الشَّىْءِ from the thing. (TA.) All these forms are syn.; but in the phrase مِزْتُهُ فَلَمْ يَمَّزْ [as though signifying I put it, or set it, apart, &c., but it did not remain so] Lh allows the verbs to be only in these two forms: (TA:) [though ↓ انماز is used in other cases; for] you say عَنْ ↓ انماز مُصَلَّاهُ He shifted from his place of prayer; or quitted it for another. (TA.) [See also 1, last signification.] You say also, امتار القَوْمُ, meaning, بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ ↓ تميّز [The people were, or became, put, or set, apart, &c., one from another]: (S, TA:) and, as also ↓ تميّزوا, they became on one side: or they became alone, or separate: and the former, they withdrew, in a company or troop, aside; as also ↓ استمازوا: (TA:) and [in like manner] ↓ تمايزوا they became separated: (A:) and they formed themselves into separate companies, or troops, and went away, one from another. (TA. [التَّمَايُزُ being there said to signify التَّحَزُّبُ وَالتَّنَافُرُ.]) ― -b2- [امتاز, and the other forms mentioned above, in the first sentence of the paragraph, as syn. with it, also signify It was, or became, distinguished, or discriminated, or discerned: in which sense, ↓ تميّز is the most common. You say also, فُلَانٌ ↓ تميّز بِالْكَرَمِ Such a one was, or became, distinguished by generosity. And الأَشْيَآءُ ↓ تَمَايَزَتِ and ↓ تُمَيَّزَت The things were, or became, distinguished, or discriminated, one from another; or distinct.]

10 اِسْتَمْيَزَ see 8, throughout.

مَيْزٌ
مَيْزٌ ذ inf. n. of 1, q. v. ― -b2- Also, High or elevated rank or condition or state [by which one is distinguished from others]. (TA.)

مِيزَةٌ
مِيزَةٌ ذ [The act of putting, or setting, apart, away, or aside; of removing, or separating]: a subst. from مَازَهُ. (TA.) ― -b2- [Discrimination, or discernment: and hence,] understanding. (TA.)

رَجُلٌ مَيَّازٌ
رَجُلٌ مَيَّازٌ ذ , and ↓ مُمَيِّزٌ, [A man of much discrimination or discernment.] (A.)

مُمَيِّزٌ
مُمَيِّزٌ ذ [Distinguishing, or discriminating: and hence, a rational animal]. رَجُلٌ مُمَيِّزٌ: see مَيَّازٌ.

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

مَازَ
مَازَ ( y )  I ( n. ac. مَيْز 1 )
a.  [ acc. &  Min ], Separated, removed from.

b.  Distinguished; discriminated; discerned.

c.  Gave preference to.

d.  [ Min &  Ila ], Removed from.... to.

مَيَّزَ
مَيَّزَ II ,  أَمْيَزَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ).

تَمَيَّزَ
تَمَيَّزَ V ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ).

c.  [ Min ], Burst with ( rage ).

d.  [ 'Ala or Bi ], Was preferred before.

اِنْمَيَزَ
اِنْمَيَزَ VII ,  اِمْتَيَزَ VIII ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ).

اِسْتَمْيَزَ
اِسْتَمْيَزَ X ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ),

c.  Kept aloof.

مَيْز
مَيْز 1 ,
a.  Muscular; brawny.

مَيِيْز
مَيِيْز 25 ,
a.  see 1 .

مَيَّزَ
N. Ag. .
a.  II, Discriminating; rational.

b.  Specificative, determinative.

N. Ac. مَيَّزَ II ,
a.  Separation; distinction.

b.  Discernment, discrimination.

c.  Determination; specification; classification.

تَمَيَّزَ
N. Ag. تَمَيَّزَ V ,
a.  Separate, distinct.

b.  Distinguished, remarkable.

مُمْتَاز
مُمْتَاز [ N. P.
a.  VIII],  see N. Ag. تَمَيَّزَ V .

اِمْتِيَاز
اِمْتِيَاز [ N. Ac.
a.  VIII], Distinction; privilege.

b.  ( pl. اِمْتِيَازَات ), [ coll. ], Warrant, commission &c.

مِيْزَاب
مِيْزَاب P. ,
a.  see under أَزَبَ
