# جذر هيأ (ه-ي-أ)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%A3

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Biçim gibi

- الحروف: ه - ي - أ
- في القرآن: الورود: ٤ · الآيات: ٤ · الصيغ: ٣
- المعاجم: ٩
- تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: هيء

## الصيغ (٣)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَهَيْئَةِ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%83%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | كَفَعْلَةِ | Biçim gibi | ٢ | ٢ | [٣:٤٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/3:49.md) |
| [وَهَيِّئْ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D8%A6%D9%92.md) | وَفَعِّلْ | Ve hazırla | ١ | ١ | [١٨:١٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/18:10.md) |
| [وَيُهَيِّئْ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D9%87%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D8%A6%D9%92.md) | وَيُفَعِّلْ | Ve hazırlar | ١ | ١ | [١٨:١٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/18:16.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٥٨ (الإجمالي: ٧٢)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [برص](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٣١ · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
2. [كمه](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٣١ · Kataraktlı
3. [كهف](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢٣ · Kovuk
4. [طين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢٠ · Döllenmiş yumurta
5. [نفخ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٨ · Körük demektir
6. [طير](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٧ · “Tayr” kuş demektir
7. [برأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٦ · Berr kara parçası demektir
8. [أوي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٥ · Eveye kuş yuvası demektir
9. [ذخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٥ · Ambara koyarsınız
10. [سري](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٤ · Akan deredir
11. [كهل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%87%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · Ve yetişkin
12. [أذن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٢ · Kulak demektir
13. [بنو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٠ · Oğullar
14. [رفق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
15. [موت](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٠ · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
16. [أيد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Yed el veya kol demektir
17. [عزل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · “A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki…
18. [قدس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir
19. [نجل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
20. [خلق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٨ · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
21. [أمر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٨ · Murar acı bir ağacın adıdır
22. [كفف](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Avuç demektir
23. [مهد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Beşik demektir
24. [ربب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٨ · Ribve, tümsek demektir
25. [لدن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Katın
26. [جيأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٧ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
27. [تور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
28. [رشد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · “Rasad” gözetleyici demektir
29. [فتي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Kepçe, kefe demektir
30. [نشر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
31. [رحم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٧ · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
32. [عيسى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · İsa
33. [مريم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Meryem
34. [روح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
35. [بيت](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Beyt ev demektir
36. [سحر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
37. [كلم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Kelime
38. [ولد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · “Yavru” demektir
39. [أكل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Ekel pas demektir
40. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ٣ · G² ٣ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
41. [نعم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
42. [نبأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
43. [خرج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
44. [حيي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Uyanık yılan demektir
45. [حكم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Gem demektir
46. [عبد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Ana kapının önündeki bekçidir
47. [ذكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
48. [كون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢ · Kevn, tepe demektir
49. [كتب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
50. [أنس](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
51. [قول](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
52. [رسل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Saçak demektir
53. [بين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Beyn topraktaki yarık demektir
54. [كفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Hufre, çukur demektir
55. [أتي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
56. [أيي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Evye kuş yuvası demektir
57. [أمن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
58. [علم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Dağın sivri noktası demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هيأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef ve lefif/mühmûz (orta harfi yâ, son harfi hemze) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md), [شكل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%83%D9%84.md), [عدل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md), [قدر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [فسد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin dışa vuran biçimi, sureti, düzenli hâli ve bir amaca elverişli duruma getirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın somut biçimsel tasarımından (heyet) insana sunulan ilahi imkân ve düzenlemelere (tehbiye) uzanan yapı kuruculuk |
| Çekirdek Özet 3 | Bir amaca veya varoluş gayesine ulaşmak için iç ve dış şartların uygun bir kalıp ve düzene kavuşturulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yüzeysel kılık-kıyafet veya rastgele hazırlık zannedip, Kur'an'daki varlıksal biçim verme ve işleri amaca uygun tanzim etme derinliğini gözden kaçırmak |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هي | Seslenme, harekete geçirme, canlanma ve belirginleşme yönelişi; [هيت](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md), [هيج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md), [هيم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85.md), [هيمن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85%D9%86.md) köklerinde görülen uyarılma, kabarma ve kuşatma nüansı | أ | Çekirdekteki uyarılma ve beliriş hareketine kesin bir sınır, sabit bir suret ve somut bir duruş ekleyerek bir nesnenin veya durumun belirli bir biçim ve hazırlık kazanmasını sağlamıştır |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, hayret, ortaya çıkma, dışa vurulan varlık ve görünürlük |
| ي | El ve kol | İş yapma, uzanma, şekillendirme ve aktif müdahale |
| أ | Öküz başı | Güç, öncülük, başlangıç ve kararlı bir yönelim |
| هيأ | Ortaya çıkışın bir el vasıtasıyla biçimlendirilip güçlü ve kararlı bir duruma getirilmesi | Bir varlığın veya durumun görünür hâle getirilmesi, etkin bir müdahaleyle amaca uygun bir biçim ve hazırlık seviyesine ulaştırılması hareketini ifade eder |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin, canlının veya insanın dış görünüşü, duruşu, kılık kıyafeti ve bir fiili gerçekleştirmeye hazır, intizamlı hâli |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında kılık-kıyafetin ve duruşun güzelliği anlamında حسن الهيئة ibaresi yaygındır; ayrıca nida ve yönelme edatı olarak şiirde yer bulmuştur |
| Erken Arapça kullanım | Klasik lügatlerde bir kimsenin elbisesinde ve görünümünde özen göstermesi تهيأ في ملبسه ve işlerin karşılıklı uzlaşmayla düzenlenmesi المهايأة olarak kayıtlıdır |

المصدر: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, al-Mufradāt.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dilleri ailesinde هيأ kökü, biçim verme, hazır duruma getirme ve varlığın dış görünüm/duruş kazanması ekseninde fonetik ve anlamsal bir gelişim sergiler. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi yerine varlığa gelme, olma anlamındaki köklerle fonetik yakınlıklar görülse de, Arapçada kök hemze ile lefifleşerek nesnenin algılanabilir dış suretini (heyet) ve bir amaca matuf hazırlığı (tehiye) ifade eden bağımsız ve güçlü bir semantik çekirdek kazanmıştır. Kökün Arapçadaki özgünleşmesi, varlığın yalın mevcudiyetinden ziyade onun belirli bir nizam, işlevsellik ve estetik/yapısal form içinde düzenlenmesi yönündedir.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Lisān al-ʿArab, HALOT, Brown-Driver-Briggs, Cohen.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هيأ / الهَيْئَةُ | Dış görünüş, kılık, biçim ve amaca uygun hazırlık anlamlarında türeyen lefif/mühmûz yapı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Varlık ve hazırlık bildiren köklerle anlamsal örtüşme | Varlığın belirli bir hâl ve keyfiyet üzere durması bağlamında ortak Sami kök katmanlarıyla dolaylı paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanmış bir Afro-Asyatik dışı soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هيأ | Anlamlı | Biçim, hazırlık, duruş | Bir şeye suret vermek ve onu amaca uygun hâle getirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| هأي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| يهأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| يأه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [أهي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%87%D9%89.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [أيه](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87.md) | Anlamlı | İşaret etmek, yönelmek | Ayet, delil ve dikkat çekme kavramlarıyla irtibatlı kök | Hedef kökle kalb veya köken ilişkisi zayıftır; Kur'an'da geçer |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هيأ | Merkez | Biçim ve amaca uygun hazırlık | Varlığın dış görünüşünü, duruşunu ve bir hedefe elverişli nizamını ifade eder | Hem fiziksel form hem de işlerin kolaylaştırıcı tertibi |
| [صور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Suret ve şekillendirme | [صور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) kökü varlığın ayırt edici sınırlarını ve yüzünü çizerken, هيأ genel duruşu ve işlevsel hâli vurgular | Nesneyi diğerlerinden ayıran belirgin şekil |
| [شكل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%83%D9%84.md) | Komşu | Benzerlik ve kalıp | [شكل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%83%D9%84.md) türdeşlik ve dış bağlama odaklanırken, هيأ özgül duruş ve hazırlık niteliği taşır | Kalıpsal denklik ve görünüş benzerliği |
| [عدل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Denge ve ölçülülük | [عدل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) oran ve simetriyi tanzim ederken, هيأ o dengenin ortaya çıkardığı somut görünümü ve fonksiyonel intizamı kurar | Eğriliği giderme ve dengeli kılma |
| [فسد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) | Zıt | Bozulma ve işlevsizleşme | [فسد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) düzenin, yapının ve faydalı formun dağılmasını; هيأ ise amaca uygun intizamın kurulmasını bildirir | Yapının bütünlüğünü ve faydasını kaybetmesi |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هيأ | Biçim, suret, hazırlık | Varlığın görünür hâli ve bir maksat için tanzim edilmesi | Kesin |
| Latince | forma, praeparatio, habitus | Biçim, donanım, hazır duruma getirme | Forma kökün dış suret yönünü, praeparatio ise tehbiye ve hazırlık yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | shape, form, disposition, prepare | Şekil, durum, hazırlamak | Tek bir kelime hem 'heyet' (form/state) hem 'tehbiye' (provision/preparation) boyutunu bütünüyle kapsayamaz | Güçlü |
| Almanca | Gestalt, Beschaffenheit, bereitstellen | Şekil, nitelik, hazırlayıp sunmak | Gestalt statik biçimi, bereitstellen ise hedefe dönük düzenlemeyi yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | forme, disposition, préparer | Suret, tertip, hazırlamak | Maddi görünüm ile eyleme hazır olma durumunu ayrı kelimelerle verir | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ | Somut suret, kalıp, fiziksel biçim | Çamurdan kuş biçimi verilmesi bağlamında mucize anlatımı (Âl-i İmrân [3:49](https://lisan.digital/ar/ayet/3:49.md), Mâide [5:110](https://lisan.digital/ar/ayet/5:110.md)) |
| وَهَيِّئْ لَنَا | İmkân hazırlama, işleri amaca elverişli kılma, lütuf | Mağaraya sığınan gençlerin doğru yolu bulmak için ilahi yardım talebi (Kehf [18:10](https://lisan.digital/ar/ayet/18:10.md)) |
| وَيُهَيِّئْ لَكُمْ | Kolaylık sağlama, sığınak ve ortam hazırlama | İmanlarını korumak için çekilen gençlere ilahi rahmetin sağladığı destek (Kehf [18:16](https://lisan.digital/ar/ayet/18:16.md)) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratma ve mucize teorisi | Çamurdan kuş heyeti yapılmasının hakiki yaratma mı yoksa biçim verme (tasvir) ve ilahi izinle hayat bulma mı olduğu tartışması | Şekil verme ile yoktan var etme arasındaki teolojik ayrım |
| Fıkıh | Ortaklık ve mülkiyetin paylaşımı | Muhâyee (المهايأة) akdi kapsamında ortak mülkün kullanım zamanı veya mekânı bakımından bölüşülerek düzene sokulması | Mülkiyet haklarının çekişmeyi önleyecek şekilde tanzim edilmesi |
| Tefsir | Kehf kıssası ve ilahi inayet | Ashâb-ı Kehf'in duasında geçen rüşd ve mırfak talebinin, sebepler dairesini aşan ilahi bir tanzim olarak yorumlanması | Kulun acziyet anında işlerini bütünüyle Allah'ın hazırlamasına teslim etmesi |
| Hadis | Namaz ve ibadet adabı | Kılık-kıyafetin ve duruşun düzgün tutulması, heyetin (dış görünüşün) ibadetin vakarına uygun olması tavsiyeleri | Vakar, sükûnet ve dış intizam |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi inayet ve rızık | İmkân tanzimi | Kulu hidayet ve selamete ulaştıracak şartları hazırlama | Allah'ın kulunun işini rüşd ve kolaylık üzere düzenlemesi | Kesin |
| İlmi | Tasarım ve morfoloji | Form-fonksiyon uyumu | Bir maddenin gayesine uygun biçim ve geometriye kavuşturulması | Çamurun kuş heyetine sokulmasında olduğu gibi cevherin suret kazanması | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve sığınak | Stratejik tertibat | Toplumsal baskı ve zulüm ortamında korunma zeminini inşa etme | Ashâb-ı Kehf'in çekildiği mağarada siyasi baskıdan koruyucu bir nizamın var edilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve bölüşüm | Muhâyee (zaman/mekân bölüşümü) | Ortak kaynakların verimli ve nizami şekilde kullanıma hazırlanması | Paydaşların haklarını çatışmasız işletmek için yapılan fiili düzenleme | Güçlü |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Konfigürasyon ve sınır şartlarının optimizasyonu | Bir sistemin kararlı hâle gelebilmesi ve bir iş üretebilmesi için parametrelerinin en uygun biçimde ayarlanması ve fiziksel geometriye kavuşturulması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal hazırlık ve lojistik tanzim | Bir topluluğun veya bireyin amaçladığı hedefe ulaşabilmesi için gerekli sosyal, hukuki ve mekânsal altyapının planlanarak hazır edilmesi | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece gündelik kılık-kıyafet düzeni veya soyut, temelsiz bir iyi niyet temennisi olarak sınırlandırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem ontolojik bir biçim verme (çamurdan kuş heyeti) hem de hayati kriz anlarında ilahi rahmetle şartların amaca en uygun hâle getirilmesi (Kehf suresi) boyutlarını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ashâb-ı Kehf'in duasını pasif bir bekleyiş zannedip, تهيئة kavramının eyleme, sığınağa ve amaca dönük aktif bir altyapı inşası olduğunu ıskalamak |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın somut kalıbı (heyet) ile hedeflenen sonucun altyapısı (tehiye) arasındaki nedensellik bağını gösterdiği ve ilahi inayetin şartları tanzim etme biçimini açıkladığı için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İsa'nın mucizelerini anlatan tasvir ayetlerinde ve Ashâb-ı Kehf'in mağaradaki ilahi himaye ve rüşd arayışını bildiren ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Biçimin (formun) anlamsız bir kabuk olduğu yanılgısını ve kurtuluşun hazırlıksız, plansız bir tesadüfle gerçekleşeceği zannını düzeltir |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Bir nesneye dışarıdan bakıldığında görülen intizamlı suret, duruş ve bir fiili yapmaya hazır hâl.
- Soyut anlam: Bir hedefe, amaca veya varoluş hikmetine ulaşmayı mümkün kılacak iç ve dış imkânların, şartların ve biçimin mükemmel şekilde ayarlanması.
- Sistematik karşılık: Belirli bir potansiyelin (madde/durum) amaçlanan sonuca (hayat/rüşd) ulaşması için gereken konfigürasyonel altyapının kurulması.
- LaTeX modeli: $$H: (M \times C) \xrightarrow{\Phi} S_r$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ ham maddeyi veya başlangıç durumunu, $C$ bağlamsal imkân ve şartları temsil eder. $\Phi$ operatörü هيأ kökünün biçim verici, düzenleyici ve hazırlayıcı fonksiyonunu ifade eder. $S_r$ ise hedeflenen amaca uygun nihai rüşd, form ve elverişlilik durumudur. Formül, ham durumun amaca yönelik bir tanzimle fonksiyonel yetkinliğe ulaştırılmasını sembolize eder.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ٤)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [آل عمران ٣:٤٩](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/3:49.md) — كَهَيْئَةِ

وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

### [المائدة ٥:١١٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/5:110.md) — كَهَيْئَةِ

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

### [الكهف ١٨:١٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/18:10.md) — وَهَيِّئْ

إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْكَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا

### [الكهف ١٨:١٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/18:16.md) — وَيُهَيِّئْ

وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا

## المعاجم (٩)

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

قولهم يا هَيْءَ مالي: كلمة أسَفٍ وتَلَهُّفٍ. وأنشد الكسائي:
يا هَيْءَ مالي من يُعَمَّرْ يُفْنِهِمَرَّ الزمان عليه والتَّقْليبُ
والهَيْئَةُ: الشارَةُ، وفلان حسنُ الهَيْئَةِ والهِيئَةِ. أبو زيد: هِئْتُ للأمر أهِيءُ هَيْئَةً وتَهَيَّأتُ تهَيُّؤاً بمعنًى. وهيَّأتُ الشيء: أصلحته.

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

### [المفردات في غريب القرآن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — الراغب الأصفهاني · القرن ١١

- الهيئة: الحالة التي يكون عليها الشيء؛ محسوسة كانت أو معقولة، لكن في المحسوس أكثر. قال تعالى: ﴿أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير﴾ [آل عمران/49]، والمهايأة: ما يتهيأ القوم له فيتراضون عليه على وجه التخمين، قال تعالى: ﴿وهيئ لنا من أمرنا رشدا﴾ [الكهف/10]، ﴿ويهيئ لكم من أمركم مرفقا﴾ [الكهف/16] وقيل: هياك أن تفعل كذا. بمعنى: إياك، قال الشاعر:
*هياك هياك وحنواء العنق*
(في اللسان:
*يا خال هلا قلت إذا أعطيتها**هياك هياك وحنواء العنق*
*أعطيتنيها فانيا أضراسها ** لو تعلف البيض به لم ينفلق*
ولم ينسبهما)

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ه ي أ
هو مهيّأ لكذا ومتهيء له وهيّأته فتهيّأ‏.‏
وما أحسن هيئته‏!‏ وهيئاتهم‏.‏
وقالت العامرية‏:‏ كان لي أخ هيّيءٌ‏:‏ ذو هيئة‏.‏

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

الهَيْئَةُ والهِيئةُ: حالُ الشيءِ وكَيْفِيَّتُه.
ورجل هَيًّئٌ: حَسَنُ الهَيْئةِ. الليث: الهَيْئةُ للمُتَهَيِّئِ في مَلْبَسِه ونحوه. وقد هاءَ يَهَاءُ هَيْئةً، ويَهِيءُ. قال اللحياني: وليست الأَخيرة بالوجه. والهَيِّئُ، على مثال هَيِّعٍ: الحَسَن الهَيْئَةِ من كلِّ شيءٍ ، ورجلٌ هَيِيءٌ، على مثال هَيِيعٍ، كهَيِّئٍ، عنه أَيضاً. وقد هَيُؤَ، بضم الياءِ، حكى ذلك ابن جني عن بعض الكوفيين، قال: ووجهه أَنه خرَج مَخْرَجَ المبالغة، فلحق بباب قولهم قَضُوَ الرَّجلُ إِذا جادَ قَضاؤُه، ورَمُوَ إِذا جاد رَمْيُه، فكما يُبْنَى فَعُلَ مـما لامه ياءٌ كذلك خرج هذا على أَصله في فَعُلَ مـما عينه ياءٌ. وعلَّتُهما جميعاً، يعني هَيُؤَ وقَضُوَ: أنَّ هذا بناءٌ لا يتصرَّف لِـمُضارَعَتِه مـما فيه من الـمُبالَغةِ لباب التَّعَجُّب ونِعْمَ وبِئْسَ. فلما لم يَتَصَرَّفْ احتملوا فيه خُروجَه في هذا الموضع مخالفاً للباب، أَلا تراهم إِنما تَحامَوْا أَن يَبْنُوا فَعُلَ مـما عينه ياءٌ مخافة انْتِقالهم من الأَثقل إِلى ما هو أَثقلُ منه، لأَنه كان يلزم أَن يقولوا: بُعْت أَبُوعُ، وهو يَبُوعُ، وأَنت أَو هي تَبُوعُ، وبُوعا، وبُوعُوا، وبُوعِي. وكذلك جاءَ فَعُلَ مـما لامه ياءٌ مـمَّا هو مُتَصَرِّفٌ أَثقلَ من الياءِ، وهذا كما صح: ما أَطْوَلَه وأَبْيَعَه. وحكى اللحياني عن العامِرِيَّةِ: كان لِي أَخٌ هَيِيٌّ عَليٌّ أَي يتأَنث للنساءِ، هكذا حكاه هَيِيٌّ عَليٌّ، بغير همز، قال: وأُرَى ذلك، إِنما هو لمكان عَليٍّ.
وهاءَ للأَمر يَهَاءُ ويَهِيءُ، وتَهَيَّأَ: أَخَذَ له هَيْأَتَه. وهَيَّأَ الأَمرَ تَهْيِئةً وتَهْييئاً: أَصْلَحه فهو مُهَيَّأٌ. وفي الحديث: أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم. قال: هم الذين لا يُعْرَفُون بالشرِّ فَيَزِلُّ أَحدُهم
الزلَّةَ. الهَيْئَةُ: صورةُ الشيءِ وشَكْلُه وحالَتُه، يريد به ذَوِي الهَيْئَاتِ الحَسَنةِ، الذين يَلْزَمون هَيْئةً واحدة وسَمْتاً واحداً، ولا تَخْتَلِفُ حالاتُهم بالتنقل من هَيْئةٍ إِلى هَيْئةٍ. وتقول: هِئْتُ للأَمر أَهِيءُ هَيْئةً، وتَهَيَّأْتُ تَهَيُّؤاً، بمعنى. وقُرئَ: وقالت هِئْتُ لك، بالكسر والهمز مثل هِعْتُ، بمعنى تَهَيَّأْتُ لكَ. والهَيْئَةُ: الشارةُ. فلان حَسَنُ الهَيْئةِ والهِيئةِ. وتَهايَؤُوا على كذا: تَمالَؤُوا. والـمُهايَأَةُ: الأَمـْرُ الـمُتَهايَأُ عليه. والـمُهايَأَةُ: أَمرٌ يَتَهايَأُ القوم فيَتَراضَوْنَ به. وهاءَ إِلى الأَمـْر يَهَاءُ هِيئةً: اشتاقَ.
والهَيْءُ والهِيءُ: الدُّعاءُ إِلى الطَّعامِ والشراب، وهو أَيضاً دُعاءُ الإِبِل إِلى الشُّرب، قال الهَرَّاءُ:
وما كانَ على الجِيئِي،  * ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا
وهَيْءَ: كلمة معناها الأَسَفُ على الشيءِ يُفُوتُ،وقيل هي كلمة التعجب. وقولهم: لو كان ذلك في الهِيءِ والجِيءِ ما نَفَعَه. الهِيءُ: الطَّعام، والجِيءُ: الشَّرابُ، وهما اسمان من قولك جَاْجَأْتُ بالإِبل دَعَوْتُها للشُّرْب، وهَأْهَأْتُ بها دَعَوْتُها للعَلَف.
وقولهم: يا هَيْءَ مالي: كلمة أَسَفٍ وتَلَهُّفٍ. قال الجُمَيْح بن الطَّمَّاح الأَسدي، ويروى لنافع بن لَقِيط الأَسَدي:
يا هَيْءَ، مالي؟ مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  * مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّقْلِيبُ ويروى: يا شَيْءَ مالي، ويا فَيْءَ مالي، وكلُّه واحد. ويروى: وكذاك حَقّاً مَنُ يُعَمَّرْ يُبْلِه *  كَرُّ الزَّمانِ عَلَيْهِ والتَّقْلِيبُ قال ابن بري: وذكر بعض أَهل اللغة أَنَّ هَيْءَ اسم لفعل أَمر، وهو تَنَبَّهْ واسْتَيْقِظْ، بمعنى صَهْ ومَهْ في كونهما اسمين لاسْكُتْ واكْفُفْ، ودخل حرف النداءِ عليها كما دخل على فعل الأَمر في قول الشماخ: أَلا يا اسْقِياني قَبْلَ غارةِ سِنْجارِ
وإِنما بُنِيت على حركة بخلاف صَهْ ومَهْ لئلا يلتقي ساكنان، وخُصت بالفتحة طلباً للخفة بمنزلة أَيْنَ وكَيْفَ. وقوله ما لي: بمعنى أَيُّ شيءٍ لي، وهذا يقوله من تَغَيَّر عما كان يعهد، ثم اسْتَأْنَفَ، فأَخبر عن تغيرحاله، فقال: مَنْ يُعَمَّرْ يُبْلِه مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّغَيُّرُ من حالٍ إِلى حال، واللّه أَعلم.

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ه ي أ * * الهَيْئَةُ * الشارة يقال فلان حسن الهَيْئة و * الهِيئَة * مثل الشِيعة و * هِئْتُ * للأمر أَهِيءُ * هَيْئَةً * مثل جئت أجيء جيئة و * تَهَيَّأْتُ * له * تَهَيُّؤاً * بمعنى وقرئ منه ﴿هِئْتُ لك﴾ و * هَيَّأَهُ * أصلحه

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

الهيئة بالفتح وتكسر نادرا  حال الشيء وكيفيته، وعن الليث: الهيئة للمتهيئ في ملبسه ونحوه، ورجل هيئ وهييء، ككيس وظريف عن اللحياني أي حسنها من كل شيء وقد هاء يهاء، كيخاف هيئة ويهيء قال اللحياني: وليست الأخيرة بالوجه وقد هيؤ بضم الياء ككرم حكى ذلك ابن جني عن بعض الكوفيين، قال: ووجهه أنه خرج مخرج المبالغة فلحق بباب قولهم قضو الرجل إذا جاد في قضائه ورمو إذا جاد رميه، قال: فكما يبنى فعل مما لامه ياء، كذلك خرج هذا على أصله في فعل مما عينه ياء. وعلتهما جميعا، يعني قضو وهيؤ، أن هذا بناء لا يتصرف لمضارعته بما فيه من المبالغة لباب التعجب ونعم وبئس، فلما لم يتصرف احتملوا فيه خروجه في هذا الموضع مخالفا للباب. ألا تراهم أنهم إنما تحاموا أن يبنوا فعل مما عينه ياء مخافة انتقالهم من الأثقل إلى ما هو أثقل منه، لأنه كان يلزمهم أن يقولوا بعت أبوع وهي تبوع، وبوعا، وكذلك لو جاء فعل مما لامه ياء مما هو متصرف للزمهم أن يقولوا رموت وأنا أرمو، ويكثر قلب الواو ياء، وهو أثقل من الياء، وهذا كما صح: ما أطوله وأبيعه، وهذا هو التحقيق في هذا المقام. وتهايؤوا على ذلك: توافقوا وتمالؤوا عليه. وهاء إليه يهاء كيخاف هيئة بالكسر: اشتاق، وهاء للأمر يهاء كيخاف ويهيء: أخذ له هيأته، كتهيأ له، وهيأه أي الأمر تهيئة وتهييئا: أصلحه فهو مهيأ وفي الحديث  أقيلوا ذوي الهيآت عثراتهم  قال: هم الذين لا يعرفون الشر، فيزل أحدهم الزلة. والهيئة: صورة الشيء وشكله وحاله، يريد به ذوي الهيآت الحسنة الذين يلزمون هيئة واحدة وسمتا واحدا، ولا تختلف حالاتهم بالتنقل من هيئة إلى هيئة. وتقول: هئت للأمر أهيء هيئة وتهيأت تهيؤا بمعنى، وقرئ  وقالت هئت لك  بالكسر والهمز، مثل هعت بمعنى تهيأت لك. والهيئة: الشارة. والمهايأة: الأمر المتهايأ عليه، أي أمر يتهايأ عليه القوم فيتراضون به، والهيء بالفتح والهيء بالكسر: الدعاء إلى الطعام والشراب، وهو أيضا دعاء الإبل للشرب قال الهراء:
  فما كان على الجيء                      ولا الهيء امتداحيكا وقد تقدم الكلام عليه في ج ي أ وهو مأخوذ من هأهأت بالإبل: دعوتها للعلف. والمتهيئة على صيغة اسم الفاعل من النوق: التي قلما تخلف إذا قرعت أن تحمل نقله الصاغاني. ويا هيء مالي: كلمة أسف وتلهف، وهيء: كلمة معناها الأسف على الشيء يفوت، وقيل: هي كلمة تعجب، قال الجميح بن الطماح الأسدي:
  يا هيء مالي من يعمر يفنه                      مر الزمان عليه والتقليب ويروى يا شيء مالي، ويا فيء مالي وكله واحد أو اسم	 نقل ابن بري عن بعض أهل اللغة أن هيء اسم لفعل أمر، وهو تنبه واستيقظ كصه ومه، في كونهما اسمين لاسكت واكفف، ودخل حرف النداء عليها كما دخل على فعل الأمر في قول الشماخ:
  ألا يا اسقياني قبل غارة سنجال وإنما بني على حركة للساكنين أي لئلا يلتقي ساكنان. وبني على الفتح بالخصوص طلبا للخفة بمنزلة كيف وأين.

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

هَآءَ
1 هَآءَ ذ , aor. يَهَآءُ and يَهِيْءُ, (K; the latter not of respectable authority, Lh;) inf. n. هَيْئَةٌ, He was, or became, of good, or goodly, form or appearance, or other properties denoted by the term هَيْئَة, q. v. (K.) ― -b2- [هَيُؤَ, accord. to the K, signifies the same: but see below.] ― -b3- هَيُؤَ, accord. to IHsh and others, the only verb of this form whose medial radical letter is ى: (MF:) accord. to the K, syn. with هَآءَ, in a sense indicated above: but IJ states that it has a superlative sense; that it is to be classed with قَضُوَ “ excellent [or how excellent (see بَطُؤَ voce بُطَآنَ)] is he in his judging! ” and رَمُوَ “ excellent [or how excellent] is he in his throwing, or shooting! ” [wherefore it signifies Excellent, or how excellent, is he in his form or appearance! &c.;] and that it is, like قَضُوَ [and رَمُوَ], invariable [as to person, tense, and mood]. He observes that, as a verb of the measure فَعُلَ is formed from one whose final radical letter is ى, [as قَضُوَ and رَمُوَ from قَضَى and رَمَى,] so is this formed on the same measure from a verb whose medial radical letter is ى: and that it is invariable [as to person, tense, and mood,] because of its resemblance, in its superlative sense, to the class of verbs of wonder, and to نِعْمَ and بِئْسَ. He further remarks, that they [the Arabs] have abstained from forming a verb on the measure فَعُلَ [variable as to person, tense, and mood,] from one whose medial radical letter is ى, fearing to make what is difficult to pronounce still more so; for in that case they would be obliged to say أَبُوعُ بُعْتُ, and بُوعَا; and, as would also happen if a variable verb of the same measure were formed from one whose final radical letter is ى, the change of ى into و, which is more difficult to pronounce, would thus become frequent. (TA.) ― -b4- هَآءَ اِلَيْهِ, aor. يَهَآءُ, inf. n. هِيْئَةٌ, He desired, longed for, longed to see, him or it. (K.)

هيّأ
2 هيّأ ذ , inf. n. تَهْيِئَةٌ and تَهْيِىْءٌ, [primarily signifies He invested him with, or made him to have, هَيْءَة, as meaning garb, guise, &c. See Bd xviii. 9. ― -b2- And hence,] He prepared, provided, disposed, arranged, or put into a right, or good state, &c. (S, K.) [And hence, He rendered an affair feasible, or practicable; he facilitated it.]

تهيّأ
5 تهيّأ ذ [He, or it, was, or became, prepared, provided, disposed, arranged, or put into a right or good state, &c. And hence, It (an affair) was, or became, feasible, or practicable: and it (a thing) was, or became, attainable, or within power or reach.] ― -b2- تهيّأ لِلْأَمْرِ; and هَآء لَهُ, (S, K,) aor. يَهَآءُ (K) and يَهِىْءُ, (S, K,) inf. n. هَيْئَةٌ; (S;) He prepared himself for the thing. (K.) Ex. وَقَالَتْ هِئْتُ لَكَ And she said, I have prepared myself for thee: accord. to one reading [for هَيْتَ, in the Kur, xii. 23]. (Akh, S.) ― -b3- [See also تهنّأ.] ― -b4- تهيّأ لَهُ الأَمْرُ, (Msb, K, art. اتى, &c.,) or الشَّىْءٌ, (S, art. اتى, &c.,) The thing, or affair, was, or became, feasible, or practicable, to him; and the thing was attainable.] ― -b5- تهيّأ لِلْبُكَآءِ [He was ready, or about, to weep: a phrase of frequent occurrence; like أَرَادَ البُكَآءَ, and هَمَّ بِالْبُكَاءِ.] (S, art. جهش, &c.)

تَهَايَؤُوا عَلَى ذٰلِكَ
6 تَهَايَؤُوا عَلَى ذٰلِكَ ذ They agreed together upon that, or to do that. (K, * TA.)

هَىْءٌ
هَىْءٌ ذ and هِىْءٌ The calling, or a call, to food and beverage. (K.) ― -b2- The calling, or a call, to camels to drink: (K:) or, [rather,] a call to camels to food, or provender. (TA.) ― -b3- [See arts. جيأ and هأ.]

يَا هَىْءَ مَا لِى
يَا هَىْءَ مَا لِى ذ [but see شىءٌ] [Oh! what has happened to me?] an expression of regret; هَىْءٌ being a word signifying regret for a thing that passes away from one, or escapes him: (S, TA:) or, (as some say, TA,) an expression of wonder: (K:) see also يَاشَىْءِ and يَافَىْءَ, which are syn. with يَاهَىْءَ: (TA:) or هَىْءَ, (accord. to certain of the lexicologists, as related by IB, TA,) is an imperative verbal noun, signifying Attend! (تَنَبَّهْ); like صَهْ, which signifies “ Be silent! ” (K;) the interjection يا being put before it in like manner as it is in the saying of Esh-Shemmakh,
أَلَا يَا اسْقِيَانِى قَبْلَ غَارَةِ سَنْجَالِ
[Come now! O, give me to drink, before the expedition of Sinjلb!]; (TA;) and هىء being indeclinable, with a vowel for its termination to obviate the occurrence of two quiescent letters, and with fet-hah as the final vowel because it is more easy of pronunciation than the others in this case. (K, TA.) ― -b2- [See also art. شيأ.]

هَيْئَةٌ
هَيْئَةٌ ذ and ↓ هِيْئَةٌ Form, fashion, shape, aspect, or appearance; figure, person, mien, feature, or lineaments; (S, TA;) guise; or external state or condition; (Msb;) state with regard to apparel and the like; or garb; (Lth;) state, condition, or case; quality, mode or manner of being: (K:) pl. هَيْآتٌ and هِيْآتٌ. (TA.) ― -b2- حَسَنُ الهَيْئَةِ [of goodly form, aspect, or appearance, guise, state of apparel, garb, &c.]. (S.) ― -b3- [Also, goodliness of form &c.: see 1. See also سَمْتٌ, for an addition.] ― -b4- [هَيْئَةٌ عَارِضَةٌ, in Logic, An accidental mode.] ― -b5- أَقِيلُوا ذَوِى الهَيْآتِ عَثَرَاتِهِمْ, in a trad., signifies, Forgive ye the people of good qualities &c., who keep to one state and way, their slips. It alludes to those who make a slip unwittingly. (TA.)

هِيْئَةٌ
هِيْئَةٌ ذ : see هَيْئَةٌ.

هَيِىْءٌ
هَيِىْءٌ ذ : see what next follows.

هَيِّئٌ
هَيِّئٌ ذ and ↓ هَيِّىْءٌ A person of good, or goodly, form or appearance, or other properties denoted by the term هَيْئَة. (K.)

مُهَيَّأٌ
مُهَيَّأٌ ذ [Prepared, &c.] ― -b2- Also i. q. زُمَا وَرْدٌ, q. v. (MF, art. ورد.)

مَهَايَأَةٌ
مَهَايَأَةٌ ذ A thing respecting which persons have agreed together. (K, TA.)

مَتَهَيِّئَةٌ
مَتَهَيِّئَةٌ ذ A camel that seldom fails of becoming pregnant when she has been covered. (K.)

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

#### المدخل: هيء

هَآءَ
هَآءَ ( y )  A ,  I ( n. ac. هَيْأَة [ 1t ] ),
a.  Was beautiful.

b.  A ( n. ac. هِيْءَة 2t ) [ Ila ], Yearned for.

c.  A ( n. ac. هَيْءَة 1t ),  see V (b) .

هَيُؤَ
هَيُؤَ U ( n. ac. هَيَآءَة [ 22t ] ),
a.  see supra (a) .

هَيَّأَ
هَيَّأَ II ,
a.  Prepared, fitted out; adjusted, settled; facilitated.

هَاْيَأَ
هَاْيَأَ III
a.  [ acc. &  Fī ], Settled with.... about.

تَهَيَّأَ
تَهَيَّأَ V
a.  [ La ], Was ready for; was possible, feasible for.

b.  [ La ], Prepared for.

تَهَاْيَأَ
تَهَاْيَأَ VI
a.  [ 'Ala ], Agreed upon.

هَيْء
هَيْء [ 1 ],
a.  Call, summons.

هَيْأَة
هَيْأَة [ 1t ] , ( pl. هَيْآت ),
a.  Form, shape, figure, aspect, lineament; mien, guise; garb; state; mode.

هِيْء
هِيْء [ 2 ],
a.  see 1 .

هِيْئَة
هِيْئَة [ 2t ],
a.  see 1t .

هَيِّى
hay~iY^ ,  هَيِيْء [ 25 ] ,
a.  Handsome, comely, prepossessing.

مُهَيَّأ
مُهَيَّأ [ N. P.
a.  II], Ready.

تَهْيِئَة
تَهْيِئَة [ N. Ac.
a.  II], Preparations.

مُهَايَأَة
مُهَايَأَة ,  مُهَايَاة
a.  Arrangement, understanding.

يَا هَيْءَ
يَا هَيْءَ
a.  Oh!

b.  Listen!

عِلْم الهَيْئَة
عِلْم الهَيْئَة
a.  Astronomy.

b.  Phrenology.

هَيْئَة عَارِضَة
هَيْئَة عَارِضَة
a.  Accidental mode ( logic ).
