# جذر هيج (ه-ي-ج)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AC

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

“Heyac” sonbaharda sararmış bitki demektir

- الحروف: ه - ي - ج
- في القرآن: الورود: ٢ · الآيات: ٢ · الصيغ: ١
- المعاجم: ١٠

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَهِيجُ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%8A%D8%AC%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Sararır ve uzar | ٢ | ٢ | [٣٩:٢١](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/ayet/39:21.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ٤٢ (الإجمالي: ٥٠)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [صفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢٩ · Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur
2. [حطم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٢٩ · Hutame : Kuru ot demektir
3. [نبع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٤ · Büyük su kaynağıdır
4. [رأي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ١٢ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
5. [فخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
6. [لون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Her çeşit renk demektir
7. [غيث](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
8. [زرع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Ekin demektir
9. [سلك](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · Sülük demektir
10. [لهو](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Boğazdaki küçük dil demektir
11. [لبب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Loblar
12. [لعب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Oynarlar
13. [غرر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
14. [نبت](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Bitki
15. [عجب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
16. [زين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
17. [موه](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Su
18. [رضي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
19. [متع](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
20. [مول](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Onların malları
21. [ولد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · “Yavru” demektir
22. [شدد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٦ · Sicim bağıdır
23. [خلف](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Half : Ense demektir
24. [دنو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
25. [أله](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٥ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
26. [مثل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
27. [خرج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
28. [أول](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Alet kaldıraç demektir
29. [كثر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Kesr(sin ile) kırık demektir
30. [حيي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Uyanık yılan demektir
31. [غفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
32. [أخر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Uhur ense demektir
33. [نزل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · “Nezle” konaklama yeri demektir
34. [ذكر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٤ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
35. [سمو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
36. [جعل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
37. [عذب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Su yosunudur
38. [أرض](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
39. [بين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Beyn topraktaki yarık demektir
40. [كفر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Hufre, çukur demektir
41. [علم](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٢ · Dağın sivri noktası demektir
42. [كون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Kevn, tepe demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هيج |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md), [يبس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md), [ذوى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%88%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin içten gelen bir dürtüyle kabarması, harekete geçmesi, kaynaması; bitkinin kemale erdikten sonra sararıp kurumaya yüz tutması |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığın zirve noktasına ulaştıktan sonra hızla sönüşe, sararmaya ve ufalanmaya doğru geçtiği kırılma evresi |
| Çekirdek Özet 3 | Dinamik sistemlerin ve geçici canlılık formlarının kaçınılmaz entropik dönüşümü ve ömrün nihayete ermesi kanunu |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca basit bir renk değişimi (sararma) sanılarak arkasındaki içsel kaynama, kabarma ve son dönemece giriş hareketinin gözden kaçırılması |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هي | İçsel bir kıpırdanış, yönelim, hazırlanış ve dışa doğru uyarılma hali; nitekim [هيأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) kökünde bir durumu hazırlama ve biçimlendirme, [هيت](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md) kökünde harekete çağırma, [هيم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85.md) kökünde ise kontrolsüz bir arzu ve susuzlukla yönelme anlamı mevcuttur. | ج | Çekirdeğin taşıdığı içsel uyarılma haline sertlik, kabarma, çatlama ve dışa vurulan bir patlama/kaynama etkisi ekleyerek anlamı sakin bir hazırlıktan şiddetli bir galeyana ve bitkinin boy atıp kuruma sınırında sararmasına dönüştürmüştür. |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, soluk alma | İçte biriken enerjinin, soluğun veya gizli potansiyelin birdenbire görünür alana fırlaması ve dikkat çekici hale gelmesi. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, etkin güç | Açığa çıkan enerjinin yön bulması, somut bir tesir icra etmesi ve failin etkin bir devinim içine girmesi. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplanıp yüklenme | Biriken gücün bir kütle halinde kabararak ilerlemesi, dirençle karşılaşması, çarpması ve son haddine ulaşması. |
| هيج | İç potansiyelin aniden dışa vurulup kütlesel bir kabarma ve dalgalanmayla zirveye çıkması ve ardından gevşemesi | Sakin durumdaki bir varlığın (kan, deve, rüzgâr, bitki) iç dinamiklerinin kabararak görünür hale gelmesi, en yüksek gerilim noktasına ulaştıktan sonra sararıp dağılma sürecine girmesi hareketi. |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin çiftleşme döneminde kızışıp köpürmesi, kükremesi; kanın damarlarda basınçla kaynaması; otların boy atıp nemini kaybederek sararmaya ve kurumaya yüz tutması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ru'be b. el-Accâc'a ait mısrada kuruyan ve sararan otlak için bu kök kullanılır: وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ / Burak bölgesindeki halis yeşilliği sarartıp kuruttu. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlüklerde zikredilen erken kullanımlarda savaş meydanının kızışması, tozun havaya savrulması ve fitnenin tutuşması için bu kök kullanılmış; dişi deveye hızlanması için haykırılan nida da bu kökle karşılanmıştır. |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça هيج kökü, içerdiği orta zayıf harf ve sonundaki sert damak ünsüzüyle, Güney ve Batı Sami dillerinde görülen coşma, uyarılma, sarsılma ve harekete geçirilme semantik dairesine aittir. Kökün birincil anlamı bir durgunluğun bozulup içsel bir basınçla dışa taşmasıdır. Bu durum klasik Arapçada hem organik bir galeyan (kanın damarda kabarması, aygırın kızışması) hem de bitki örtüsünün gelişimini tamamlayıp nemini kaybetmesiyle sararması (büyümenin son atılımı ve kuruma) biçiminde iki ana kolda tezahür etmiştir. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde bu tam üçlü kök zayıf temsil edilmekle birlikte, fonetik olarak yakın olan ve heyecanlanma, telaşlanma, korku veya duyguyla sarsılma bildiren köklerle kavramsal akrabalık taşır. Arapçada kök, özellikle çöl hayatının sert iklim döngüsünde aniden yeşeren otların kısa süre sonra aynı hızla sararıp kavrulması hadisesini anlatmakta özelleşmiştir.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İki temel eksen: coşma/kabarma ve sararıp kuruma | Kök içte biriken gücün açığa çıkması (öfke, kan, deve) ile bitkinin kemale erdikten sonra sararıp kırılganlaşması arasında anlam bağı kurar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami uyarılma ve dalgalanma tabakası | Diğer Sami kollarında uyarılma, telaş ve hareketlenme bildiren köklerle ortak bir duygu ve hareket matrisini paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan bir soydaş biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

المصدر: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هيج | Anlamlı | Kabarma, galeyan, sararıp kuruma | İçsel basınçla hareketlenme veya bitkinin suyunu çekip sararması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [هجي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D8%AC%D9%8A.md) | Anlamlı | Ayırma, yerme, heceleme | Şiirle yermek, harfleri tek tek sayıp ayırmak veya açlığı gidermek. | Kur'an'da geçmez; parçalama ve açığa çıkarma nüansı taşır. |
| يهج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan permütasyon. |
| يجه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan permütasyon. |
| [جهي](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%87%D9%8A.md) | Anlamlı | Açılma, bulutsuz kalma | Havanın açılması, bulutun sıyrılması veya kişinin açık sözlü olması. | Kur'an'da geçmez; gizliliğin kalkması yönüyle uzaktan ilişkilidir. |
| [جيه](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D9%8A%D9%87.md) | Anlamlı | Yüz tutma, yönelme | Bir yere yönelme veya mevki kazanma ([وجه](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) ile kökteş eğilim). | Kur'an'da geçmez; yönelim ve hareket anlamı taşır. |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هيج | Merkez | Kemale erip sararma, kabarma | İç dinamikle galeyana gelip zirveye ulaşmayı ve hemen akabinde sararıp kurumaya yüz tutmayı ifade eder. | Sürecin hem doruk noktasını hem de çöküşün başlangıcını bir arada taşır. |
| [ثور](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Ayaklanma, fışkırma | Durgun halden fırlayıp etrafa yayılmayı anlatır; ancak هيج kökündeki sararma, kuruma ve pörsüme aşamasını içermez. | Salt hareket ve infilak vurguludur. |
| [يبس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Kuruluk, katılık | Yaşlığın ve nemin tamamen kaybolması halidir; هيج ise kuruluğun başladığı sararma ve kabarma evresidir. | [يبس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) sürecin nihai sertleşme sonucudur. |
| [ذوى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Solma, pörsüme | Bitkinin canlılığını kaybedip bükülmesidir; هيج kökündeki o dikleşip boy atma ve sararma dinamizmi [ذوى](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%88%D9%8A.md) kökünde yerini sönmeye bırakır. | Yavaş ve tedrici çöküşü anlatır. |
| [سكن](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Durgunluk, sükûnet | Hareketin, basıncın, öfkenin veya canlılık dalgalanmasının tamamen durulması halidir. | Galeyanın ve kabarıp sararmanın zıddı olan dinginlik. |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هيج | Coşmak, sararıp kurumak | Hem içsel kabarmayı hem de bitkinin suyunu kaybedip sararmasını kapsar. | Kesin |
| Latince | effervescere, arescere | Kaynamak/köpürmek; kurumaya yüz tutmak | İlk kelime köpürüp kaynamayı, ikincisi nemi çekilip kurumayı karşılar; iki eylem ayrı fiillerdedir. | Güçlü |
| İngilizce | to surge, to yellow and wither | Kabarmak/dalgalanmak; sararıp solmak | İngilizcede kabarma eylemi ile bitkisel sararma farklı kelimelerle ifade edilir; tek kelime tüm alanı örtmez. | Güçlü |
| Almanca | aufwallen, vergilben | Kabarmak/galeyana gelmek; sararmak | Aufwallen içsel kabarmayı, vergilben ise rengin sararıp canlılığını yitirmesini verir. | Güçlü |
| Fransızca | entrer en effervescence, jaunir | Coşup kabarmak; sararmak | Sürecin dinamik patlama yönü ile biyolojik sararma evresi iki farklı kavramla karşılanır. | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَهِيجُ | Bitkinin olgunluğun zirvesine ulaşıp sararması ve nemini kaybetmesi | Yağmurla canlanan yeryüzü ve bitkilerin gelişim evrelerinin anlatıldığı, dünya hayatının geçiciliğine dikkat çeken kevnî ve ahlaki meseller bağlamı (Zümer [39:21](https://lisan.digital/ar/ayet/39:21.md), Hadîd [57:20](https://lisan.digital/ar/ayet/57:20.md)). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dünya hayatının faniliği ve yaratılış kanunları | Kevnî süreçlerdeki zorunlu değişim, arazların zevali ve hayatın kaçınılmaz olarak son bulması delillendirmesi. | Varlıkların kemal noktasından sonra hızla zevale doğru evrilmesi ilkesi. |
| Fıkıh | Ziraat, hasat ve meyve satımı (bey'u's-simâr) | Ekinin veya meyvenin afetten emin olma, olgunlaşma (bedüvvü's-salâh) veya hasat vaktine girip sararma alametleri. | Ekinin yeşillikten sararmaya ve hasat kıvamına geçiş eşiği. |
| Tefsir | Temsilî ve mesel ayetlerinin tahlili | Zümer [39:21](https://lisan.digital/ar/ayet/39:21.md) ve Hadîd [57:20](https://lisan.digital/ar/ayet/57:20.md) ayetlerinde dünya hayatının aldatıcı güzelliğinin bir anda sönüşünü tasvir eden canlı tablo. | Parlak canlılığın aniden sarı ve kırılgan bir çöpe (hutâme) dönüşüm süreci. |
| Hadis | Savaş, fitne ve öfke tasvirleri | "el-Heycâ" kelimesinin savaş meydanını, fitnenin veya gazabın kabarmasını ifade etmek üzere kullanımı. | İçsel dürtülerin kontrolsüzce infilak etmesi ve çatışmanın tutuşması. |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ölüm bilinci | Fena eşiği | Dünya nimetlerine körü körüne bağlanmayı engelleme | En parlak hayat formunun dahi hızla kuruyup ufalanacağını hatırlatarak kalbi baki olana yöneltir. | Kesin |
| İlmi | Biyolojik döngüler ve termodinamik | Olgunlaşma ve kuruma evresi | Enerji ve nem kaybını modelleme | Canlı dokunun fotosentez ve su doygunluğunu yitirip lifli, sararmış ve gevrek yapıya dönüşümünü gösterir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hareketler ve krizler | Galeyan ve infial | Kitle hareketlerinin yönünü ve sınırını belirleme | Bastırılmış gerilimlerin aniden tutuşması (heyecan/infial) ve hızla zirveye ulaşıp sönmesi riskini ifade eder. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa balonları ve spekülasyon | Spekülatif şişme ve çöküş | Aşırı değerlenmenin ardından gelen kırılmayı anlama | Kısa süreli yapay büyümenin ve aşırı canlanmanın ardından gelen ani durgunluk ve çöküş safhasına benzer. | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tepe noktasını aşan eğrinin büküm noktası ve entropik bozulma | Bir fonksiyonun yerel maksimumdan hemen sonra negatif türeve geçtiği, sistemin serbest enerjisini tüketip düzensizliğe (kurumaya ve ufalanmaya) doğru yöneldiği dinamik durum. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif taşkınlık ve tükenmişlik eğrisi | Toplumsal heyecanların veya bireysel ihtirasların en tepe noktada patlak vermesi, ardından gelen kaçınılmaz duygusal ve yapısal sönümlenme. | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sarı rengin ortaya çıkması gibi durağan bir renk algısına indirgemek; fiilin kökündeki kabarma, boy atma, içsel basınçla kurumaya yönelme dinamiğini unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bitkinin yeşillikten hemen sonra ulaştığı boy, kazandığı dolgunluk ve bunun ardından gelen ani sararma ve kırılganlaşma zincirinin bütünüdür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki dünya hayatı temsilinin psikolojik ve dramatik etkisi eksik kavranır; sürecin hızla tükenişe giden iç dinamizmi sıradan bir tabiat tasviri sanılır. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda hayatın zirvesi ile çöküşünün birbirine ne kadar bitişik olduğunu tek bir fiilde toplayarak insanın dünyaya bakışını ontolojik bir gerçeklikle yüzleştirdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tabiat olayları üzerinden dünya hayatının tabiatını, ömrün evrelerini ve insanın aldanışını anlatan mesel ayetlerinde (Zümer [39:21](https://lisan.digital/ar/ayet/39:21.md), Hadîd [57:20](https://lisan.digital/ar/ayet/57:20.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Canlılığın ve zenginliğin kalıcı, doğrusal ve kesintisiz bir yükseliş olduğu yanılgısını düzeltir; her dünyevi kemalin içinde zeval tohumu taşıdığını gösterir. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Bitkinin gelişiminin son atılımıyla boy atıp suyunu çekmesi, sararması ve kuru hale gelmesi; devenin veya kanın kabarıp coşması.
- Soyut anlam: Bir potansiyelin en yüksek sınırına ulaşıp dışa taştığı anda enerjisini tüketerek kaçınılmaz bir sönüş ve çözülme evresine girmesi.
- Sistematik karşılık: Dinamik bir varlığın gelişim eğrisinde tepe noktasını (kemal) geçtikten hemen sonra başlayan geri döndürülemez entropik çöküş (zeval) eşiği.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \frac{dE}{dt} \cdot \left[ E(t) - E_{\max} \right] \implies \lim_{t \to t_c} \psi(t) = \chi$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $E(t)$ varlığın zamana bağlı enerji ve büyüme düzeyini, $E_{\max}$ ulaşılabilecek en yüksek olgunluk haddini, $\frac{dE}{dt}$ içsel kabarma ve büyüme hızını temsil eder. $t_c$ kırılma anında ($E(t)$ tepeye ulaştığında) sistemin durum fonksiyonu $\psi(t)$, yeşillik ve nem fazından sararma ve kuruma fazı olan $\chi$ durumuna sıçrar. Bu formülasyon, büyümenin zirvesindeki ani yön değişimini sembolize eder.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ٢)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [الزمر ٣٩:٢١](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/ayet/39:21.md) — يَهِيجُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ

### [الحديد ٥٧:٢٠](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/ayet/57:20.md) — يَهِيجُ

اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ

## المعاجم (١٠)

### ★ معجم آق إيفلر (بالتركية)

“Heyac” sonbaharda sararmış bitki demektir.

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

باب الهاء والجيم ووايء معهما
ه ج و،ه و ج، ج ه و، وه ج، ج و ه، و ج ه، ه ي ج، ه ج أ مستعملات هجو: هجا يَهجو هجاءً، ممدود: وهو الوقيعة في الأشعار. والهجاء، ممدود: تَهْجيةُ الحروف، تقول: تَهَجَّأْتُ وتهجيتُ بهمز وتبديل.
هوج:
الهَوَج: مصدر الأهوج، وهو الأحمق. ويُقال للشُّجاع الَذي يَرْمي بنفسه في الحَرْب: أهوج. والطُّوالُ إذا أفرط في طُوله: أَهْوَجُ الطّول. والهوجاء: النّاقة السّريعة لا تتعاهد مواضع المناسم من الأرض، ولا يقال للبعير: أهوج.
والهُوجُ من الرِّياح: التي تَحمِلُ المُورَ وتَجُرّ الذَّيل، والواحدةُ: هوجاء.
جهو: أَجْهَتِ السَّماءُ إذا انقشع عنها الغيم. وأَجْهَتِ الطَّريقُ: استبانت. وبيتٌ أَجْهَى: لاسقفَ له. والمؤنّث: جهْواء.
وهج: الوَهَج: حرُّ النّارِ والشَّمْس من بعيد. وقد تَوَهَّجَتِ النّار ووَهِجَتْ تَوْهَجُ فهي وَهِجةٌ.
والجَوْهر يتوهَّجُ: أي: يتلألأ، والوَهَجان: اضطرابُ التَّوَهُّج، وقال في وصف الرِّيضان:
"نُوّارُها مُتباهج يتوهَّج"
جوه: الجاهُ: المنزلة عند السُّلطان، وتصغيره: جُوَيْهةٌ. ورجلٌ وجيهٌ: ذو جاهٍ.
وجه: الوَجْهُ: مُسْتَقْبَلُ كلّ شيءٍ. والجِهَةُ: النَّحْوُ. يُقال: أخذتُ جِهَةَ كذا، أي: نَحْوَهُ.
ورجلٌ أَحْمَرُ من جِهَتِهِ الحُمْرة، وأسودُ من جِهتَه السَّواد.
والوِجْهةُ: القِبْلة وشبهُها في كلّ شيءٍ استقبلْتَه وأَخَذْتَ فيه.
توجهَّوا إليك، يعني: ولَّوا وُجُوهَهم إليك. والتَّوجُّه: الفعل الّلازم.
والوُجاهُ والتُّجاه: ما استقبل شيءٌ شيئاً. تقول: دارُ فلانٍ تُجاه دارِ فلانٍ. والمُواجَهةُ: استقبالُك الرّجلَ بكلامٍ. أو وَجْهٍ.
هيج: هاج البَقْلُ، إذا اصفرَّ وطال، فهو هائجٌ، ويُقال: بل هِيجَ البَقْلُ وهاجتِ الأرضُ فهي هائجةٌ.
وهاج الفَحْلُ هِياجاً. واهتاج اهتياجاً إذا ثار وهَدَرَ. وهاج الدَّمُ، وهاج الشّرَّ بين القَوْم، وكلّ شيءٍ يثورُ للمشَقَةّ والضّرر.
والهَيْجاء: الحربُ، تُمَدُّ وتُقْصر.
وتقول: هَيَّجْتُ الشّرَّ بينهم، وهيَّجْتُ النّاقةَ فانبعثَتْ، وهِجْتُ فلاناً فانبعث وهاج.
والهاجةُ: الضِّفْدَعَةُ الأنثى . قال:
كأن تَرَنُّمَ الهـاجـاتِ فـيهِ		قُبَيْلَ الصُّبْحِ أصواتُ الصيِّارِ
وتصغيرُها: هُوَيجة وهُيَجْة. والهاجة: النّعامة.
هِيجِ: مجرور: زَجْرُ النّاقةِ خاصّة، قال:
تنجو إذا قال حاديها لها: هِيجِ
هجأ: يُقال: هَجَأَ غَرْثُهُ وجُوعُهُ هَجْأَ وهُجُوءاً، أي: سَكَن، قال:
فأَخزاهُمُ ربّـي ودلّ عـلـيهِـمُ		وأَطْعَمهم من مَطْعٍٍَ غير مُهْجِىءِ

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

هاجَ الشيء يَهيجُ هَيْجاً وهَيَجاناً، واهْتاجَ وتهَيَّجَ، أي ثارَ. وهاجَهُ غيرُهُ؛ يتعدى ولا يتعدى. وهيَّجَهُ وهايَجَهُ بمعنًى. والهائج: الفحل الذي يشتهي الضراب. وهاجَ النبتُ هياجاً، أي يبس. وأرضٌ هائجَةٌ: يبس بقلها أو اصفرّ. وأهاجَت الريحُ النبت: أيبسته. وأهْيَجْنا الأرض، أي وجدناها هائجة النبات. وهاجَ هائجُهُ، أي ثار غضبه. وهَدَأَ هائِجُهُ أي سكنت فَوْرته. والهَيْجا: الحرب يمدّ ويقصر. ويومُ الهِياج: يوم القتال. وتهايَجَ الفريقان، إذا تواثَبا للقتال. وناقةٌ مِهْياجٌ، أي نَزوعٌ إلى وطنها.

### [مقاييس اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — ابن فارس · القرن ١١

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ه ي ج
هاج به الدم والمرّةُ‏.‏
وهاج الغبار وهاجه وهيّجه‏.‏
وهايجوه فلم يجد محيصاً‏.‏
وهاجت له الدار الشوق فاهتاج‏.‏
قال‏:‏ هيه وإن هجناك يا ابن الأطول ضرباً بكفّي بطل لم ينكل وهيّجت الناقة فانبعثت وناقة مهياج‏:‏ نزوع إلا وطنها‏.‏
وشهدت الهيج والهياج والهيجاء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هاج الشرّ بين القوم وهيّجه فلان‏.‏
وهاج الفحل هيجاً وهياجاً‏:‏ هدر‏.‏
وإذا استقلّ الرجل غضباً قيل‏:‏ هاج هائجه‏.‏
وهاج المخبّل بالزّبرقان فهجاه وهاج الهجاء بينهما‏.‏
وهاج البقل إذا أخذ في اليبس‏.‏
وهاجت الأرض وأرض هائجة‏.‏
وكلّ ضررٍ عرض فقد هاج‏.‏

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

هاجَتِ الأَرضُ تَهِيجُ هِياجاً، وهاجَ الشيءُ يَهِيج هَيْجاً وهِياجاً وهَيَجاناً، واهْتاجَ، وتَهَيَّجَ: ثار لمشقة أَو ضرر. تقول هاج به الدم وهاجَه غيرُه وهَيَّجَه. يتعدَّى ولا يتعدَّى. وهَيَّجَه وهايَجَه، بمعنى؛ وقوله:
إِذا تَغَنَّى الحمامُ الوُرْقُ هَيَّجَني،
ولو تَعَزَّيْتُ عنها، أُمَّ عَمَّارِ
اكتفى فيه بالمسبب الذي هو التهييج مِن السبب الذي هو التذكير، لأَنه لمَّا قال هَيَّجني، دلَّ على ذَكَّرني فنصبها به.
وشيءٌ هَيُوجٌ على التعدِّي، والأُنثى هَيُوجٌ أَيضاً؛ قال الراعي: قَلَى دِينَه واهْتاجَ للشَّوْقِ، إِنها
على الشَّوْقِ، إِخوانَ العَزاءِ، هَيُوجُ
ومِهْياج كَهَيُوج.
وأَهاجَتِ الريحُ النبتَ: أَيبسته. ويوم الهِياج: يوم القتال. وتَهايَجَ الفَريقان إِذا تواثبا للقتال. وهاجَ الشَّرُّ بين القوم
(* يريد أَنه
يقال: هاج الشر بين القوم أي ثار.).
والهَيْجُ والهِياجُ والهَيْجا والهَيْجاءُ: الحرب، بالمد والقصر، لأَنها مَوْطِنُ غَضَبٍ. وفي الحديث: لا يَنْكَلُ في الهَيجاء أَي لا يتأَخر في الحرب؛ ومنه قصيد كعب:
من نَسْجِ داودَ في الهَيجا سَرابيلُ
وقال لبيد:
وأَرْبَدُ فارِسُ الهَيْجا، إِذا ما
تَقَعَّرَتِ المَشاجِرُ بالفِئامِ
وقال آخر:
إِذا كانتِ الهَيْجاءُ وانْشَقَّتِ العَصا،
فحَسْبُكَ والضَّحَّاكَ سيفٌ مُهَنَّدُ
وتقول: هَيَّجْتُ الشَّرَّ بينهم.
وهاجَ الإِبلَ هَيْجاً: حركها بالليل إِلى المورد والكلإِ. والمِهْياجُ من الإِبل: التي تَعْطَشُ قبل الإِبل.
وهاجتِ الإِبلُ إِذا عَطِشَتْ. والمِلْواحُ مثل المِهْياج. وهاجَ هائجُه: اشتد غضبه وثار. وهَدَأَ هائِجُه: سَكَنَتْ فَوْرَتُه. وفي حديث الاعتِكاف: هاجت السماءُ فَمُطِرْنا أَي تَغَيَّمَتْ وكثرت ريحها. وفي حديث الملاعنة: رأَى مع امرأَته رجلاً فلم يَهِجْه أَي لم يزعجه ولم يُنَفِّره. وهَيَّجْتُ الناقة فانبعثت، ويقال: هِجْتُه فهاجَ؛ قال الشاعر: هِيْهِ، وإِن هِجْناكَ، يا ابنَ الأَطْولِ
وناقة مِهْياجٌ أَي نَزُوعٌ إِلى وَطَنها. والهائجُ: الفَحْلُ الذي يشتهي الضِّرابَ. وهاجَ الفَحْلُ يَهيجُ هِياجاً وهُيوجاً وهَيَجاناً واهْتاجَ: هَدَرَ وأَراد الضِّرابَ. وفحْلٌ هِيَّجٌ: هائج، مثَّل به سيبويه وفسره السيرافي، وفي بعض النسخ هِيَّخٌ، بالخاء المعجمة، ولم يفسره أَحد؛ قال ابن سيده: وهو خطأٌ، وفي حديث الدِّيات: وإِذا هاجَتِ الإِبلُ رَخُصَتْ ونَقَصَتْ قيمتها. هاجَ الفحلُ إِذا طلب الضِّرابَ، وذلك مما يُهْزِلُه فيقل ثمنُه.
والهاجَةُ: النعجة التي لا تشتهي الفحل؛ قال ابن سيده: وهو عندي على السلب كأَنها سُلِبَتِ الهِياجَ.
والهَيْجُ: الريح الشديدة. والهَيْجُ: الصُّفْرة. والهَيْجُ: الجَفاف. والهَيْجُ: الحَركة. والهَيْجُ: الفتنة. والهَيْجُ: هَيَجَانُ الدم أَو الجماع أَو الشَّوْقِ.
وهاجَ البقلُ هِياجاً، فهو هائج
(* قوله «فهو هائج» كذا بالأصل، وهو
مستدرك مع ما قبله.) وهَيْجٌ: يبس واصفرَّ وطال، فهو هائج. وفي التنزيل: ثم يَهِيجُ فتراه مُصْفَرًّا؛ وأَرض هائجة: يَبِسَ بَقْلُها أَو اصفرَّ؛ وفي الحديث: تَصْرَعُها مرةً وتَعْدِلُها أُخرى حتى تَهيجَ أَي تَيْبَسَ وتَصْفَرَّ؛ ومنه الحديث: كنا مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فأَمر بغُصْنٍ فقُطِعَ أَو كان مقطوعاً قد هاجَ ورَقهُ؛ وفي حديث علي، رضوان الله عليه: لا يَهِيجُ على التقوى زَرْعُ قوم؛ أَراد: من عمل لله عملاً لم يفسد عمله ولم يبطل، كما يهيج الزرع فَيَهْلِكُ. وهاجتِ الأَرضُ هَيْجاً وهَيَجاناً: يبس بقلها. وأَهْيَجها: وجَدَها هائجة النبات؛ قال رؤبة: وأَهْيَجَ الخَلْصَاءَ من ذاتِ البُرَقْ
ويقال: يومُنا يومُ هَيْجٍ أَي يوم غَيْمٍ ومطرٍ. ويومُنا يومُ هَيْجٍ أَيضاً أَي يوم ريح؛ قال الراعي:
ونارِ وَدِيقَةٍ، في يومِ هَيْجٍ
من الشِّعْرَى، نَصَبْتُ له الحَنِينا
ويروى: يوم ريح. الأَصمعي: يقال للسحاب أَوّل ما يَنْشَأُ: هاجَ له هَيْجٌ حَسَنٌ؛ وأَنشد للراعي:
تُراوِحُها رَواغَةُ كلِّ هَيْجٍ،
وأَرْواحٌ أَطَلْنَ بها الحَنِينا
والهاجَةُ: الضِّفْدَعَة الأُنثى والنعامة، والجمع هاجاتٌ، وتصغيرها بالواو والياء هُوَيْجَةٌ، ويقال هُيَيْجة، وجمعُ الهاجَةِ هاجاتٌ. وهِيجِ، كسر بغير تنوين: مِن زجر الناقة خاصة؛ قال:
تَنْجُو إِذا قال حادِيها لها: هِيجِ

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ه ي ج * * هَاجَ * الشيء ثار وبابه باع و * هِيَاجاً * أيضا بالكسر و * هَيَجَاناً * بفتحتين و * اهْتَاجَ * و * تَهَيَّجَ * مثله و * هَاجَهُ * غيره من باب باع لا غير يتعدى ويلزم و * هَيَّجَهُ تَهْيِيجاً * و * هَايَجَهُ * بمعنى و * هَاجَ * النبت يهيج * هِيَاجاً * بالكسر أي يبس و * الهَيْجَاءُ * الحرب تمد وتقصر

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

هاج  الشيء  يهيج هيجا  ، بفتح فسكون،  وهيجانا  ، محركة،  وهياجا، بالكسر: ثار  لمشقة أو ضرر. تتمول: هاج به الدم وهاجه غيره وهيجه، يتعدى، ولا يتعدى، وهيجه وهايجه: بمعنى،  كاهتاج وتهيج  . وشيء هيوج. والأنثى هيوج أيضا. قال الراعي:
  قلى دينه واهتاج للشوق إنـهـا                      على الشوق إخوان العزاء هيوج ومهياج كهيوج. هاج الإبل: إذا حركها و  أثار  بالليل إلى المورد والكلإ. المهياج من الإبل: التي تعطش قبل الإبل. وهاجت  الإبل: إذا  عطشت  . والملواح مثل المهياج. هاج  النبت  يهيد هيجا: إذا  يبس  . وكذا هاجت الأرض.  والهائج: الفحل  الذي  يشتهي الضراب  . وقد هاج يهيج هياجا وهيوجا وهيجانا، واهتاج، إذا هدر وأراد الضراب، وهو مجاز. وفحل هيج: هائج، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. وفي بعض النسخ بالخاء المعجمة، ولم يفسره أحد. قال ابن سيده: وهو خطا. وفي حديث الديات:  وإذا هاجت الإبل رخصت ونقصت قيمتها  . هاج الفحل: إذا طلب الضراب، وذلك مما يهزله فيقل ثمنه. الهائج:  الفورة، والغضب  يقال: هاج هائجه: إذا اشتد غضبه وثار. وهدأ هائجه: سكنت فورته. وفي الأساس في المجاز: وإذا اشتعل الرجل غضبا، قيل: هاج هائجه. وهاج المخبل بالزبرقان فهجاه. وهاج الهجاء بينهما. من المجاز: شهدت الهيج والهياج، و  الهيجاء: الحرب  ، يمد  ويقصر  ، لأنها موطن غضب، وكل حرب ظهر فقد هاج. يوم  الهياج، بالكسر  : يوم  القتال  . هياج  كشداد ابن بسام  وفي نسخة: ابن عمران هياج  بن بسطام، محدثان  . ومما فاته: هياج ابن عمران بن الفضيل البرجمي التميمي، من أهل البصرة، يروي عن عمران بن الحصين، وسمرة، وعنه الحسن، وأبو الهياج حيان ابن حصين، يروي عن علي وعمار بن ياسر. وهيج الغبار وهاجه. يقال:  تهايجوا  ، إذا  تواثبوا  للقتال. وهاج الشر بين القوم.  والمهياج  ، بالكسر:  الناقة النزوع إلى وطنها  . وقد هيجتها فانبعثت. ويقال: هجته فهاج. المهياج:  الجمل الذي يعطش قبل الإبل  . وقد هاجت: إذا عطشت، كما تقدم.  والهاجة: الضفدعة الأنثى  والنعامة،  ج هاجات  ، وتصغرها بالواو والياء: هويجة، ويقال: هييجة. يقال: يومنا  يوم هيج  ، بفتح فسكون، أي يوم  ريح  . قال الراعي:
  ونـار وديقة فـي يوم هـيج                      من الشعرى نصبت لها الجبينا  أو  يوم  غيم ومطر  . قال الأصمعي: يقال للسحاب أول ما ينشأ: هاج له هيج حسن. وأنشد للراعي:
  تراوحها رواعد كثل هيج                      وأرواح أطلن بها الحنينا

   والهائجة: أرض يبس بقلها أو اصفر  ، هكذا في الصحاح. وفي غيره: واصفر. وهو مجاز. وقد هاج البقل فهو هائج وهيج: يبس واصفر وطال. وفي التنزيل:  ثم يهيج فتراه مصفرا وهاجت الأرض هيجا وهيجانا: يبس بقلها.  وأهاجه: أيبسه  . يقال: أهاجت الريح النبت: إذا أيبسته.  وأهيجها وجدها هائجة النبات  ، قال رؤبة:
  وأهيج الخلصاء من ذات البرق  وهيج، بالكسر، مبنيا على الكسر، وهج بالسكون  مع كسر أوله: كلاهما  من زجر الناقة  قال  :
  تنجو إذا قال حاديها لها: هيج وقد تقدم طرف من ذلك في هج.
 ومما يستدرك عليه: هاجت السماء فمطرنا، أي تغيمت وكثرت ريحها. وفي حديث الملاعنة:  رأى مع أمرأته رجلا فلم يهجه  . أي لم يزعجه ولم ينفره. والهاجة: النعجة التي لا تشتهي الفحل. قال ابن سيده: وهو عندي على السلب، كأنها سلبت الهياج. والهيج الصفرة، وعن ابن الأعرابي: هو الجفاف، والحركة، والفتنة، وهيجان الدم أو الجماع أو الشوق. وهيج: موضع؛ عن أبي عمرو؛ وكذا في المعجم. والهيجة: قرية عظيمة بمعالي القحرية: وقد خربت منذ مدة طويلة، وكانت مبنية بالحجاره والمدر، وسكنتها بنو أبي الديلم من قبائل عك؛ كذا في أنساب البشر.

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

هَاجَ
1 هَاجَ ذ , aor. يَهِيجُ, inf. n. هَيْجٌ and هَيَجَانٌ [the most common form]; and هِيَاجٌ; and ↓ اهتاج, and ↓ تهيّج; It (a thing, S) became raised, roused, excited, stirred up, or provoked; syn. ثَارَ: (S, L, K:) it became so by reason of distress, or difficulty; or of harm, or injury: you say هَاجَ بِهِ الدَّمُ, inf. n. هَيْجٌ and هَيَجَانٌ, The blood became roused, or stirred up, in him: (A, L:) and in like manner, المِرَّةُ the gall, or bile: and الغُبَارُ the dust. (A.) See also هَائِجٌ. ― -b2- هَاجَ, inf. n. هِيَاجٌ and هُيُوجٌ and هَيَجَانٌ; and ↓ اهتاج; (tropical:) He (a stallion-camel) became excited by lust; initum appetivit; brayed, and became excited by lust. When this is the case, he becomes lean, and his price is lessened. (L.) ― -b3- هَاجَتْ عَيْنُهُ, (S, art. مرح; and L, art. رمد; &c.) inf. n. هَيَجَانٌ, (K, art. رمد; &c.) His eye became inflamed; painful and swollen; affected with ophthalmia; (L, art. رمد;) i. q. رَمِدَ. (S, art. رمد; and L, K, * in the same art.) ― -b4- هَاجٌ به فَهَجَاهُ (tropical:) [He became excited against him, or attacked him, and satirized him]. (A.) ― -b5- هَاجَ الهِجَآءُ بَيْنَهُمَا (tropical:) [Satire was excited between them two. (A.) ― -b6- هَاجَتِ الحَرْبُ (inf. n. هَيْجٌ, Msb) (tropical:) War became excited, or raised. (A, Msb.) ― -b7- هَاجَ الشَّرُّ بَيْنَهُمْ (tropical:) Evil become excited among them. (A.) ― -b8- هَاجَ, inf. n. هَيْجٌ, He, or it, was in a state of commotion. (L.) ― -b9- هَاجَتِ السَّمَآءُ فَمُطِرْنَا The sky became cloudy and windy, and we were rained upon. (TA.) ― -b10- هَاجَ; (S, K;) [followed by an accus., and also by ب;] and ↓ هيّج, inf. n. تَهْيِيجٌ, the most common form;] and ↓ هَايَجَ; (S;) He, or it, raised, roused, excited, stirred up, or provoked, (S, K,) a thing; (S;) syn. أَثَارَ. (K.) Thus the first of these verbs is trans. as well as intrans. (S.) All have the same meaning: (S:) or the second has an intensive signification. (Msb.) ― -b11- هَاجَ الغُبَارَ, and ↓ هيّجهُ, [which is more common,] He raised the dust. (TA.) ― -b12- الشَّرَّ ↓ هيّج (tropical:) He excited evil among a people. (A) ― -b13- النَّاقَةَ فَانْبَعَثَتْ ↓ هَيَّجْتُ I roused the she-camel, and she became roused. (A.) ― -b14- هِجْتُهُ فَهَاجَ I roused him, and he became roused. (TA.) ― -b15- هَاجَتْ لَهُ الدَّارُ الشَّوْقَ The dwelling excited his longing desire. (A.) ― -b16- هَاجَ He, or it, disquieted, and scared, a person. (L.) ― -b17- هَاج الاِبَلَ, inf. n. هَيْجٌ, He put the camels in motion, by night, towards the watering-place and pasture. (L.) ― -b18- هَاجَتِ الاِبِلُ The camels thirsted. (K.) ― -b19- هَاجَ, (inf. n. هِيَاجٌ, S, and هَيْجٌ, TA,) (tropical:) It (a plant, or herbage,) dried up: (S, K:) [it withered:] it (a leguminous plant) became yellow: (Msb:) or dried up and became yellow: and became tall. (L.) ― -b20- هَاجَتِ الأَرْضُ, inf. n. هِيَاجٌ and هَيْجٌ and هَيَجَانٌ, (tropical:) The plants, or herbage, or leguminous plants, of the land dried up. (L.)

2 هَيَّجَ see 1 and 4.

هايجهُ
3 هايجهُ ذ , (TK,) inf. n. هِيَاجٌ, (S, K,) He fought with him; engaged in a conflict, or combat, with him. (TK.) ― -b2- يَوْمُ الهِيَاجِ The day of fight, conflict or combat. (S, K. *) ― -b3- See 1.

أَهَاجَتِ الرِّيحُ النَّبْثَ
4 أَهَاجَتِ الرِّيحُ النَّبْثَ ذ (tropical:) The wind dried up, or caused to dry up, the plants, or herbage: (S, K *:) and [so] ↓ هَيَّجَتْهُ. (O, K in art. صوع.) ― -b2- أَهْيَجْنَا الأَرْضَ (tropical:) We found the land to have its plants or herbage, dried up. (S, K.)

5 تَهَيَّجَ see 1.

تَهَايَجُوا
6 تَهَايَجُوا ذ (assumed tropical:) They leaped, or sprung up, together, to fight, one against another. (S, K.)

8 اِهْتَيَجَ see 1.

هِجْ
هِجْ ذ : see هِيج.

هَيْجٌ
هَيْجٌ ذ Civil war; or conflict and faction; or discord, or dissension; syn. فِتْنَةٌ. (L.) See هَيْجَآءُ. ― -b2- Excitement of the blood: or, of coitus: or, of longing desire. (L.) ― -b3- يَوْمُ هَيْجٍ A day of wind: or, of clouds, or mist, and rain. (K, TA: [but accord. to some copies of the K, instead of “ and rain, ” “ or, of rain. ”]) ― -b4- هَاجَ لَهُ هَيْجٌ حَسَنٌ, said with respect to a cloud, or body of clouds, when first rising; (As;) [meaning, It hath had a good rising, or hath risen well, so as to present, at its first rising, a good, or promising, appearance: an expression like لَهُ نَشْءٌ حَسَنٌ, q. v., art. نشأ]. ― -b5- هَيْجٌ, (assumed tropical:) Yellowness: [app. in a plant]: (L:) or a state of drying up. (IAar, L.) See هَائِجٌ.

هِيجِ
هِيجِ ذ , indecl., with kesreh for its termination, and ↓ هِجْ, Cries by which a she-camel is chidden. (K.) [See also هَجْهَجَ, in art. هج.]

هَاجَةٌ
هَاجَةٌ ذ A ewe that does not desire the ram: as though deprived of excitement. (M.) ― -b2- هَاجَةٌ A female frog. (L, K.) See an ex. in a verse cited voce صُبَارَةٌ. ― -b3- An ostrich. (L.) Pl. of both, هَاجَاتٌ. (L. K.) Dim. هُوَيْجَةٌ and هُيَيْجَةٌ. (L.)

هَيْجَى
هَيْجَى ذ : see هَيْجَآءُ.

هَيْجَآءُ
هَيْجَآءُ ذ and ↓ هَيْجَى (S, L, K) and ↓ هَيْجٌ and ↓ هِيَاجٌ (L) the third [as also the fourth] originally an inf. n., (Msb,) War. (S, L, K.)

هَيِّجٌ
هَيِّجٌ ذ : see هَائِجٌ.

هِيَاجٌ
هِيَاجٌ ذ : see 1 and 3; and هَيْجَآءُ.

شَيْءٌ هَيُوجٌ
شَيْءٌ هَيُوجٌ ذ , and ↓ مِهْيَاجٌ, A thing, or person, that raises, rouses, excites, stirs up, or provokes, much: each of these epithets having a trans. signification. The former is also used as a fem. epithet. (L.)

هَائِجٌ
هَائِجٌ ذ (tropical:) Anger; an ebullition of anger, rage, or passion; syn. فَوْرَةٌ. (S, K.) Ex. هَاجَ هَائِجُهُ (tropical:) His anger became roused, or excited; (S;) became violent; (TA;) he became inflamed with anger. (A.) And هَدَأ هَائِجُهُ (tropical:) The ebullition of his anger, rage, or passion, became appeased. (S.) ― -b2- هَائِجٌ (S, K) and ↓ هَيِّجٌ (TA) (tropical:) A stallion excited by lust; initum appetens. (S, K.) ― -b3- أَرْضٌ هَائِجَةٌ (tropical:) Land of which the leguminous plants have dried up, or become yellow: (S, K:) or, as in some lexicons, [and as in one copy of the S in my hands,] and become yellow: (TA:) or, of which the leguminous plants have dried up. (TA.) بَقْلٌ هَائِجٌ, and ↓ هِيْجٌ, (tropical:) Leguminous plants dried up, or drying up, [and yellow]. (L.)

مِهْيَاجٌ
مِهْيَاجٌ ذ A she-camel that is excited by desire for its accustomed place, and hastens thither. (S, K.) ― -b2- See هَبُوجٌ. ― -b3- مِهْيَاجٌ A camel that thirsts before [other] camels. (K.)

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

هَاجَ
هَاجَ ( y )  I ( n. ac. هَيْج 1 ,  هِيَاْج 23 ,  هَيَجَاْن 36 ),
a.  Was stirred up, roused.

b.  ( n. ac. هِيَاْج 23 ,  هُيُوْج 27 ,  هَيَجَاْن 36 ), Became excited, brayed ( stallion ).

c.  [ Bi ], Was provoked against.

d.  Was cloudy.

e.  ( n. ac. هَيْج 1 ,  هِيَاْج 23 ), Withered.

f.  Thirsted.

h.  ( n. ac. هَيْج 1 ), Stirred up; roused; provoked; disquieted.

i.  Ran.

هَيَّجَ
هَيَّجَ II ,
a.  see I (h) & IV ( b ).

هَاْيَجَ
هَاْيَجَ III ,
a.  Fought with.

b.  see I (h) .

أَهْيَجَ
أَهْيَجَ IV ( A ),
a.  Dried up.

b.  ( y ) Found desolate ( land ).

تَهَيَّجَ
تَهَيَّجَ V ,
a.  see I (a) .

تَهَاْيَجَ
تَهَاْيَجَ VI ,
a.  Fought together.

اِهْتَيَجَ
اِهْتَيَجَ VIII ,
a.  see I (a) .

هَيْج
هَيْج [ 1 ],
a.  Excitement.

b.  Conflict.

c.  Yellowness.

d.  Storm.

هَاجَة
هَاجَة [ 1tA ],
a.  Frog.

هَيْجَى
هَيْجَى [ 1ya ],
a.  see 42 .

هَائِج
هَائِج [ 21 ],
a.  Wrath.

b.  Excited.

c.  Dry, yellow.

هَائِجَة
هَائِجَة [ 21t ],
a.  fem of هَاْيِج 21 .

b.  Dried up.

هِيَاج
هِيَاج [ 23 ],
a.  see 42 .

هَيِّج
هَيِّج [ 25 ],
a.  see 21 (b) .

هَيُوْج
هَيُوْج [ 26 ],
a.  Exciting.

هَيَّاج
هَيَّاج [ 28 ],
a.  Roused.

هَيْجَان
هَيْجَان [ 36 ],
a.  see 1 (a) .

هَيْجَآء
هَيْجَآء [ 42 ],
a.  War.

مِهْيَاج
مِهْيَاج [ 45 ],
a.  see 26 .

b.  Thirsty.
