# جذر يأجوج (ي-أ-ج)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Ye’cüc

- الحروف: ي - أ - ج
- في القرآن: الورود: ٢ · الآيات: ٢ · الصيغ: ٢
- المعاجم: ١

## الصيغ (٢)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَأْجُوجَ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%88%D8%AC%D9%8E.md) | يَفْعُولَ | Ye’cüc | ١ | ١ | [١٨:٩٤](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC/ayet/18:94.md) |
| [يَأْجُوجُ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%88%D8%AC%D9%8F.md) | يَفْعُولُ | Ye’cüc | ١ | ١ | [٢١:٩٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC/ayet/21:96.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ١٣ (الإجمالي: ٢٣)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [مأجوج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC.md) — الآيات المشتركة: ٢ · G² ٣٦ · Ve Me’cûc
2. [حدب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٧ · Tümsek demektir
3. [نسل](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%B3%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · Uçarak varma anlamında tüy, kanar demektir
4. [سدد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · Set, engel, baraj dermektir
5. [فتح](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Feth, kapının açılması demektir
6. [قرن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
7. [فسد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
8. [ذو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Sahip
9. [خرج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٥ · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
10. [جعل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
11. [أرض](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
12. [بين](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٣ · Beyn topraktaki yarık demektir
13. [قول](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يأجوج |
| Yapı | Özel ad (Kavim / Topluluk adı; yabancı kökenli veya türetilmiş) |
| Özel Durum | Hemzeli, gayr-i munsarif özel isim |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مأجوج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC.md), [أجج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md), [فسد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [صلح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Önüne geçilmez, dalga dalga yayılan, yakıp yıkıcı ve kontrolsüz hareket |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünde bozgunculuk çıkaran, set arkasında tutulan ve kıyamet öncesi her tepeden akın edecek kozmik ve beşerî kaos unsuru |
| Çekirdek Özet 3 | Düzen kurucu medeniyet ile yıkıcı ve kontrolsüz kitle baskısı arasındaki ontolojik ve tarihsel çatışma |
| Kritik Hata Riski | İsmi yalnızca mitolojik veya hayalî bir canavar kavim sayarak lafzın temsil ettiği sosyo-tarihsel bozgunculuk ve kitle akını dinamiğini gözden kaçırmak |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أج | Ateşin parlaması, alevin harlanması, suyun tuzluluktan yakması ve hızla dalgalanma; nitekim [أجج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) kökünde alevin yayılması ve tuzlu suyun genzi yakması esastır | ي | İsmin başına gelen muzari/ön ek harfi, eylemin sürekliliğini, kontrolsüzce kaynayışını ve sürekli bir akış halinde bozgunculuk üretme potansiyelini pekiştirmiştir |
| أج | Yabancı kökenli (gayr-i munsarif) kabul edildiğinde biliteral türetim doğrudan işletilmez; ancak Sami morfolojisinde kök benzeşmesi bakımından taşkınlık ve yayılma imgesi korunur | و | Bünyedeki uzatma ve katlanma, dalgaların ve kitlelerin art arda, birbirini izleyerek yığılmasını ve yayılmasını ifade eder |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dışa doğru uzanma, etkin müdahale ve eyleme geçme dinamizmini simgeler. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Ham ve kaba gücü, durdurulamaz itkiyi ve yıkıcı bir kudretle öne atılmayı temsil eder. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Kitlelerin birikmesi, mesafe katetmesi, yığılarak ilerlemesi hareketini gösterir. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Unsurların birbirine eklenmesini, kesintisiz bir bağ ve zincirleme süreklilik oluşmasını ifade eder. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İkinci kez tekrar eden topluluk ve hareket imgesi, akının dalga dalga ve önlenemez bir kütle halinde devam ettiğini pekiştirir. |
| يأجوج | Gücün ve kütlenin zincirleme birikerek dalgalar halinde ileri atılması | Ham kudretin ve kitlelerin hiçbir engele takılmaksızın, ateşin harlanıp yayılması gibi her yöne dağılması ve kuşatıcı bir baskı oluşturması hareketidir. |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Klasik Arap leksikografisinde kök [أجج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) ile irtibatlandırıldığında, ateşin alevlenip harlaması, suyun aşırı tuzluluk ve yakıcılıkla acılaşması veya düşmanın süratle hücum etmesi anlamındaki somut fiziki harekettir; yabancı köken kabulünde ise kadim Yakındoğu coğrafyasında kuzeyden ve dağların ardından gelen yağmacı, yıkıcı göçebe kitleleri adlandırmak için kullanılmıştır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye dönemi şiirinde bu lafız doğrudan bir kavim adı olarak nadiren geçer; şair İmrüülkays ve Ru'be gibi erken dönem dil şahitlerinde kelimenin kökteşi olan alevlenme ve hücum etme fiilleri kullanılırken, Ye'cüc ve Me'cüc isimleri bilinmeyen, aşırı kalabalık ve önünde durulmaz bir ordu veya afet tasvirinde darbımesel kabilinden anılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayet ve ahbâr edebiyatında kelime, yeryüzünün mamur alanlarının dışında, seddin ardında yaşayan, sayıları sayılamayacak kadar çok, Zülkarneyn tarafından demir kütleleri ve erimiş bakırla hapsedilmiş kıyamet alameti olan iki topluluktan biri olarak geçmektedir. |

المصدر: Lisânü'l-Arab, Mekâyîsü'l-Luğa, Tâcü'l-Arûs ve Taberî Tefsiri.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Kelime Sami dil ailesinde hem etimolojik bir kök türetimi hem de kadim bir kavim adı (etnonim) olarak çift katmanlı bir yapı arz eder. İbranice Kutsal Kitap metinlerinde (Hezekiel 38-39 ve Tekvin 10) geçen Gog (גּוֹג) ve Magog (מָגוֹג) isimleri, İsrail'in kuzeyinden gelecek, düzeni ve yerleşik medeniyeti tehdit eden istilacı güçleri ifade eder. Akadca çivi yazılı kayıtlarda Lidya Kralı Gyges için kullanılan Gugu ismiyle ve Sümerce tepe, yükseklik veya karanlık kuzey bölgeleriyle irtibatlı gösterilen semantik kalıntılar mevcuttur. Arap dilcileri kelimeyi ya gayr-i munsarif yabancı bir isim (acemî) saymışlar ya da Arapçadaki alevin parlaması ve yayılması manasındaki kök ile irtibatlandırarak fa'ûl veya yaf'ûl vezninde tevil etmişlerdir. İki yaklaşım semantik düzlemde birleşir: Dağların arkasından sel veya alev gibi kontrolsüzce boşalan yıkıcı kitle.

درجة الثقة: Güçlü

المصدر: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, HALOT ve Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [أجج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) kökünden türetme | Ateşin tutuşup yayılması veya tuzlu suyun yakıcılığı anlamından hareketle, yeryüzünü ifsat eden topluluğun yakıp yıkıcılığına dayandırılan morfolojik açıklama. | Muhtemel |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice Gog (גּוֹג) | Kutsal Kitap eskatolojisindeki istilacı ve medeniyet karşıtı kuzey kavmi figürü ile tam kavramsal ve fonetik örtüşme. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akadca Gugu / Antik Yakındoğu etnonimleri | Kuzey steplerinden ve Kafkaslar/Anadolu hattından gelen göçebe, savaşçı kavimleri tanımlayan kadim coğrafi ve tarihsel adlandırma. | Güçlü |

المصدر: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Jeffery.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يأجوج | Anlamlı | Bozgunculuk çıkaran taşkın topluluk | Set ardında tutulan ve ahir zamanda akın edeceği bildirilen fesat ehli kavim | Kur'an'da geçer (hedef kök) |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يأجوج | Merkez | Yıkıcı kitle istilası ve fesat | Önüne set çekilen, hapsedilen ve serbest kaldığında her tepeden akın eden kontrolsüz insan kitlesi | Medeniyet nizamını altüst eden kolektif anarşi |
| [مأجوج](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC.md) | Komşu | Eşlik eden yıkıcı unsur | يأجوج ile daima ikili olarak anılan, benzer niteliklere sahip ikiz ifsat odağı | Aynı felaketin diğer tamamlayıcı kanadı |
| [أجج](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) | Komşu | Alevlenme, tutuşma, taşkınlık | Maddi ateşin parlaması ve suyun acılaşması | İsmin Arapça türetimindeki somut kök dayanağı |
| [فسد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) | Komşu | Bozgunculuk, nizamı tahrip | Bir şeyin itidalden çıkıp işe yaramaz ve zararlı hale gelmesi | يأجوج topluluğunun yeryüzündeki birincil eylemi |
| [صلح](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) | Zıt | İmar, barış, nizam ve adalet | Yeryüzünü ıslah etme, bozgunculuğu önleme ve düzeni koruma | يأجوج eyleminin ontolojik ve ahlaki karşıtı |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يأجوج | Bozgun akını yapan kavim | Seddin ardında tutulan ve açıldığında akın eden istilacı topluluk | Kesin |
| Latince | Gog | İstilacı ve kıyamet alameti olan kavim | Kutsal Kitap geleneğinde Tanrı'nın halkına saldıran barbar millet | Kesin |
| İngilizce | Gog | Apocalyptic invaders, hordes of chaos | Medeniyeti tehdit eden yıkıcı, barbar ve anarşik kitleleri ifade eder | Kesin |
| Almanca | Gog | Apokalyptische Völkerschaften | Düzeni tahrip eden, eskatolojik istila gücü | Güçlü |
| Fransızca | Gog | Hordes apocalyptiques | Tahripkar, engellenemez barbar akını temsil eden figür | Güçlü |

المصدر: Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ | Tarihsel fesat ve set inşası | Zülkarneyn kıssasında yerleşik halkların şikayet ettiği, yeryüzünde fiilen fesat çıkaran ve engellenmesi için iki dağ arasına set çekilen somut kavim bağlamı (Kehf [18:94](https://lisan.digital/ar/ayet/18:94.md)). |
| فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ | Eskatolojik çözülme ve kitle akını | Kıyamet yaklaştığında seddin yıkılması veya engellerin kalkmasıyla her yüksek tepeden süratle inerek dünyayı saran küresel anarşi ve kaos bağlamı (Enbiyâ [21:96](https://lisan.digital/ar/ayet/21:96.md)). |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâa (Kıyamet alametleri) | Ye'cüc ve Me'cüc'ün mahiyeti; Adem soyundan beşer olup olmadıkları, mucizevi/olağanüstü varlıklar mı yoksa tarihsel topluluklar mı sayılacağı | Eskatolojik imtihan ve gaybî haberlerin doğrulanması |
| Fıkıh | Siyer ve cihad hukuku | Medeniyet ve asayişi korumak amacıyla meşru otoritenin (Zülkarneyn modeli) fiziki savunma sedleri kurmasının ve fesadı önleyici kamu tedbirlerinin meşruiyeti | Fesadın def'i ve kamu düzeninin tesisi |
| Tefsir | Zülkarneyn seddi ve coğrafi tayin | Seddin Kafkaslar, Çin Seddi veya Orta Asya demirkapı geçitleri olup olmadığı; hadeb (tepe) kelimesinin tevili | Tarihsel-coğrafi gerçeklik ile eskatolojik sembolizm dengesi |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve melâhim | Ye'cüc ve Me'cüc'ün sayısal çokluğu, suları tüketmeleri, karşı konulamaz güçleri ve ancak ilahi bir afetle helak edilecekleri | Engellenemez insan seli ve fitne tasviri |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Eskatolojik imtihan | Kontrolsüz şer potansiyeli | İlahi vaadin tahakkuku | İnsanlığın ahlaki ve ontolojik sınırlarını zorlayan nihai imtihan dalgası. | Güçlü |
| İlmi | Sosyolojik ve antropolojik analiz | Medeniyetsiz göçebe baskısı | Tarihsel kırılma amili | Yerleşik ziraat ve şehir medeniyetlerini dönemsel olarak tehdit eden step akınları. | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve egemenlik | Yıkıcı anarşi ve terör | Savunma mekanizmalarının inşası | Hukuk ve düzen tanımayan kitlelere karşı güçlü siyasi irade ve sınır tahkimatı gerekliliği. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim dengesi | Tüketici ve yağmacı asalaklık | Kaynakların tükenmesi | Üretmeden tüketen, mevcut iktisadi altyapıyı talan eden kitle hareketlerinin yıkıcılığı. | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kaotik yayılma ve entropi patlaması | Yalıtılmış bir sistemin sınırlarının çökmesiyle potansiyel enerjinin kontrolsüz kinetik dalgalara dönüşerek nizamı dağıtması. | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Kontrolsüz kitle göçü ve anomi | Hukuki ve ahlaki normların (seddin) işlevsizleştiği durumlarda toplumları istila eden barbarlaşma, düzensizlik ve kamu düzeni çöküşü. | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca çocuksu masallara özgü, anatomik deformasyonlara sahip mitolojik yaratıklar olarak görmek yahut tam tersine zorlamacı bir indirgemecilikle belirli bir çağdaş devlete veya ırka birebir tahsis etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu isimler, fiziksel ve tarihsel varlığı olan ancak temsil ettiği eylem bakımından yeryüzünde denge ve düzeni (ıslahı) tahrip eden, engellenmediği takdirde hayatı imkansız kılan kolektif ifsat hareketini simgeler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zülkarneyn kıssasının getirdiği medeniyet inşası, teknolojik set örme, zayıfları koruma ve hukuku tesis etme gibi ameli ilkelerin göz ardı edilip pasif bir eskatolojik felaket beklentisine düşülmesi. |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Düzen (ıslah ve nizam) ile düzensizlik (fesat ve kaos) arasındaki diyalektiği en radikal tarihsel ve eskatolojik örnek üzerinden ortaya koyduğu için belirleyicidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zülkarneyn'in doğu ve batı seferlerini anlatan kıssa ayetlerinde (Kehf [18:93](https://lisan.digital/ar/ayet/18:93.md)-99) ve kıyametin yaklaşmasını haber veren uyarı ayetlerinde (Enbiyâ [21:95](https://lisan.digital/ar/ayet/21:95.md)-97). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğün ve anarşinin sadece bireysel ahlaki sapmalardan ibaret olmayıp, önlem alınmadığında kurumsal ve kitlesel bir yıkıma dönüşeceği gerçeğini göstererek kaderci pasifliği düzeltir. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Ateşin yayılması gibi zaptedilemeyen, önüne çıkan her şeyi çiğneyip geçen yıkıcı kitle akını.
- Soyut anlam: Yerleşik nizamı, ahlakı ve hukuku tehdit eden anarşik potansiyelin serbest kalmasıyla ortaya çıkan ontolojik ve toplumsal çözülme.
- Sistematik karşılık: Bozgunculuğa karşı inşa edilen koruyucu seddin (medeniyet, hukuk, teknoloji) çöküşü anında devreye giren kitlesel entropi.
- LaTeX modeli: $$F(t) = \Theta(t - t_c) \sum_{i=1}^{N} \nabla \cdot \vec{J}_i$$
- LaTeX açıklaması: Modelde yer alan $\Theta(t - t_c)$ ifadesi, seddin yıkıldığı veya sınırın kalktığı kritik eşik anını ($t_c$) temsil eden basamak fonksiyonudur; eşik aşılana kadar kaos hapsedilmiştir. $\vec{J}_i$ terimi her bir tepeden akın eden kitlelerin akı yoğunluğunu, diverjans operatörü ($\nabla \cdot$) akının her yöne kontrolsüzce yayılışını, $N$ sayısı kitlelerin devasa çokluğunu ve $F(t)$ ise zaman içinde yeryüzünü saran toplam fesat ve yıkım fonksiyonunu modeller.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ٢)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [الكهف ١٨:٩٤](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC/ayet/18:94.md) — يَأْجُوجَ

قَالُوا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا

### [الأنبياء ٢١:٩٦](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC/ayet/21:96.md) — يَأْجُوجُ

حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ

## المعاجم (١)

### [تهذيب اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — الأزهري · القرن ١٠

باب اللفيف من حرف الجيم
جو ، جوى ، جأى ، أجا ، جئو ، جيأ ، جا ، أج ، وجأ ، وج ، جأجأ ، أوجى ، جيا ، يأجج ، جأج ، يأجوج ، ويج .
جو : قال الليث : الجَوُّ الهواء ، وكانت اليمامَةُ تُسَمَّى جَوّاً ، وأنشد .
أخْلَقَ الدّهْرُ بِجَوّ طَلَلاَ
قلت : الجَوُّ ما اتّسع من الأرض واطمأَنَّ وبرز ، وفي بلاد العرب أَجوِيَةٌ كثيرة يُعرف كل جو منها بما نُسِبَ إليه ؛ فمنها جوُّ غِطْرِيف وهو فيما بين السِّتار وبين الجماجم ، ومنها جوّ الخُزَامى ، ومنها جوّ الإحساء ، ومنها جوّ اليمامة ، وقال طرفة :
خَلاَ لَكِ الجَوُّ فبيضي واصْفِرِي
ويقال : هذا جوٌّ مُكْلِىءٌ ، أي كَثير الْكَلأ ، وهذا جوٌّ مُمْرِعٌ . وجوُّ السماء : الهواءُ بين السماء والأرض .
قال الله : ( إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِى جَوِّ السَّمَآءِ ) ( النحل : 79 ) .
ودَخَلتُ مع أعرابي دَخْلاً بالخَلصاءِ ، فلما انتهينا إلى الماء قال : هذا جوٌّ من الماء لا يوقف على أقصاه .
وقال ابن الأعرابي : الْجَوُّ الآخرَة .
وقال الليث : الْجِوَاء مَوضع . قال : والفُرْجَةُ التي بين مَحَلَّةِ القوم وسْط البيوت تُسَمَّى جِوَاءً ، يقال : نَزَلْنا في جِوَاءِ بَني فلان قلت : الجِوَاء جمع الجَوّ ، ومنه قول زهير :
عَفَا مِنْ آلِ فاطِمَةَ الجِوَاءُ
ويقال : أراد بالجِوَاءِ موضعاً بعينه .
وقول الليث : الجِوَاءُ الفُرْجةُ وسْط البيوت لا أعرفه ، ويُجمع الجوُّ جواءً وهو عندي تصحيف وصوابه الحِواء وجمعه أحوية وقد يجمع الجوُّ جِواءً ، ومنه قوله :
أيا أُمَّ عَمْرٍ و من يَكن عَقْرُ داره
جِواءَ عَدِيَ يأكل الحشرات
البيت يُروى للنابغة ولأوس بن حجر .
ورُوِي عن سَلمان ، أنه قال : لكل أمرىء جَوّانيّاً وبَرّانيّاً ، فمن أصْلَحَ جوّانيَّهُ أصلَحَ
اللَّهُ بَرّانيَّة ، ومَنْ أفْسد جوّانيّه أفسد الله بِرانيَّة .
قال شمر ، قال بَعْضهم : عَنَى بِجَوّانِيِّه سِرَّه ، وبِبَرّانيِّة عَلاَنِيَّه .
قال : وجوُّ كل شيء بَطْنُه وداخِله ، وهو الجَوّه بالهاء أيضاً ؛ وأنشد قوله :
يَجْرِي بِجَوّتِهِ مَوْجُ الْفُرَاتِ كأَن
ضَاحِ الخُزَاعِيِّ جازَت رَنْقَه الرِّيحُ
قال : جَوّتُه : بَطنُ ذلك الموضع .
وقال آخر :
لَيست تَرَى حولها شخصاً وَراكبُها
نَشْوانُ في جَوّةِ الْباغُوتِ مَخمورُ
قال شمر ، قال ابن الأعرابيّ : الْباغُوت مَوْضع ، وجوَّتُه : دَاخِلُه ، وقال قَتَادة في قول الله : ( فِى جَوِّ السَّمَآءِ ) ( النحل : 79 ) في كَبِدِ السماء ، ويقال كُبَيداء السماء .
جوى : قال الليث : الجَوَى مقصور ، كلُّ داءٍ يَأْخُذُ في الباطن لا يُستَمرَأَ معه الطعام . يقال : رَجلٌ جَوٍ ، وَامرأةٌ جَوِيَةٌ كما ترى ، وَاستَجْوَينا الطّعامَ واجتَوَينَاه ، وصار الاجتواء أيضاً لما يُكرَهُ ويُبْغَض .
وفي الحديث : ( أنَّ وَفْدَ عُرْينَة قَدِمُوا المدينة فاجتَوَوْها ) .
قال أبو عُبيد : قال أبو زيد : ( اجَتَويت البلاد إذا كَرِهْتها ، وَإن كانت مُوافِقَةً لك في بَدَنك ، واسْتَوْبَلَتها إذا لم تُوَافِقك في بدنك وإن كنتَ مُحِبّاً لها .
قلت : قال أبو زيد في ( نوادره ) : الاجتِوَاء النزاعُ إلى الوَطن ، وكراهَةُ المكان الذي أنت به وإن كنتَ في نِعمة .
قال : وإن لم تكُن نازِعاً إلى وَطنك فأَنت مُجتوٍ أيضاً .
قال أبو زيد : وقد يكونُ الاجتَوَاءُ أيضاً ألا تَسْتمرىءَ الطعامَ بالأرض ولا الشَّراب ، غير أنك إذا أحبَبْتَ المقامَ بها ولم يُوافِقك طعامُها ولا شَرابُها ، فأَنتَ مُسْتوبِل ، ولستَ بمجتَوٍ .
قلت : جعل أبو زيد الاجتَوَاء على وَجْهين .
وقال ابن بُزرْج : يقال للذي يجتَوِي الْبَلَد : به اجتِوَاء ، وجوًى مَنْقوص ، وَجِيةٌ .
قال : وحَقَّرُوا الجِيَةَ جُيَيَّة .
حدَّثنا السعديُّ عن الرماديّ عن يزيد بن هارون عن العوام بن حَوْشَبِ ، عن جَبَلةً بن صُحَيْم ، عن مُؤثر بن عفازة عن عبد الله ، قال :
( لما كانت ليلة أسري برسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لقي إبراهيم وموسى وعيسى ، فتذاكروا الساعة ، ورَدّوا الحديث إلى عيسى فذكر الدَّجال وقتلَهُ إياه ، وخروج يأجُوج ومأجُوج ، وإفسادهم الأرض ، ودعاءه عليهم فيموتون ، وتَجوى الأرضُ من
ريحهم ) . ثم ذكر الحديث بطوله :
قال أبو عُبيد : قولُه تجتَبىء الأرضُ منهم ، أي تُنِتن ، وهو جَوٍ من أي مُنْتِن ؛ وأنشد :
ثمَّ كان المِزاجُ ماءَ سحاب
لا جَوٍ آجنٌ ولا مطروقٌ
قال : الجَوِي المنْتنُ المتغيّر . وقال :
بَسَأْتَ بَنِيهَا ؛ وجَوِيتَ عنها
وعندي لو أرَدْتَ لها دواء
جويت عنها : أي لم تُوافقك فكرهتها .
أبو عبيد : الْجَوى الْهَوى الباطِن .
وقال ابن السِّكِّيت : رَجُلٌ جَوِي الجَوْف : وامْرَأَةٌ جَوِيَة ، أيْ دَوِي الْجَوف .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : جَوِيَتْ نفْسِي جَوًى ، إذا لم توافِقك البِلاد .
قال ، وقال أبو عمرو : الْجِواءُ الواسعُ من الأوْدِية ، وأنشد :
يمْعَسُ بالماءِ الْجِوَاءُ مَعْساً
جأى : قال الليث : الجُؤْوَةُ بوزن الجُعْوَة : لَوْنُ الأجْأَى ، وهو سوادٌ في غُبْرَةٍ وحُمْرَة .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : يقال : كَتِيبَةٌ جَأْوَاءُ إذا كانت عليتها صَدَأُ الحديد . قال : وإذا خَالَطَ كُمْتَةَ البعيرِ مثلُ صَدَأ الحديد ، فهو الجُؤْوَة ، وبَعيرٌ أَجأَى .
قال ، وقال الأُمويّ : الجُوَّةُ غير مهموز : الرُّقعة في السِّقاء .
يقال : جَوَّيتُ السِّقَاءَ : رَقَعْتُه .
وقال شمِر : هي الجُؤْوَةُ ، تَقديرُ الجُعْوَة .
يقال : مِقَاءٌ مُجْئِيٌّ ، وهو أنْ يُقَابِلَ بين الرُّقعتين على الوَهْيِ من ظَاهرٍ وباطن .
قال شمر : وكلّ شيءٍ غَطَّيتَه أو كَتَمْته ، فقد جَأَيتَه .
قال : وقال أبو زيد : جَأَيت سِرَّه كَتَمته ، وما يَجأَى سِقاءُك شَيْئاً ، أي لا يَحبِس الماء ، وما يَجأَى الرَّاعي غَنَمه ، إذا لم يَحفَظها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، يقال : فلان أحْمَق ما يَجأَى مَرْغَه ، أي لا يَسْتُر لُعَابَه .
قال : وجأَى ، إذا مَنَعَ .
وقال شِمر : جَيَّأْتُ الْقِرْبةَ خِطتُها . وأنشد :
تخَرّقَ ثَفْرُها أيام خُلَّتْ
على عَجَلٍ فَجِيبَ بها أَدِيمُ
فَجيَّأَها النساءُ فخان منها
كَبَعْثَاةٌ ورَادِعَةٌ رَدُومُ
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ ، والفراء : الْجِئَاوَةُ مثل فِعالة : الشيءُ الذي يوضع عليه القِدْرُ إن كان جِلداً ، أو خَصَفَةً أو غيرها .
قال ، وقال الأحمر : هي الْجِئَاءُ ، والجِواءُ أيضاً .
وفي حديث عليّ : ( لأنْ أَطَّلِيَ بجِواءِ جِلْدٍ أحَبّ إليّ من أن أطَّلِيَ بزعْفَران ) .
قال : وجمْع الجِئَاء أَجِئيَة ، وجمع الجِوَاءَ أَجْوِية .
وقال شمر : قال الفراء : جأَوْتُ البُرْمَةَ إذا رَقعتها ، وكذلك النّعل ، وقد جأَى على الشيء إذا عَضَّ عليه .
أبو عدنان ، عن أبي عُبيدة : أَجِيءْ هذا ، أي غَطّه .
قال لبيد :
حَوَاسِرُ لا يُجِئنَ عَلَى الْجِذَام
أي لا يَسْتُرْنَ . ويقال : أحيءْ عليك ثَوْبك .
ابن السّكّيت : امرأَةٌ مُجَيَّأَةٌ ، إذا أُفضِيَتْ ، فإذا جُومعَتْ أَحْدَثت ، ورجل مُجَيَّأ ، إذا جامعَ سلح .
وقال الفرّاء في قول الله : ( فَأَجَآءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ ) ( مريم : 23 ) هو من جِئْتُ ، كما تقول : فجاءَ بها المخاض ، فلمَّا أُلقِيَت الباءُ جُعل في الفعل ألف ، كما تقول : آتَيْتُكَ زَيْداً ، تريد أتَيْتُكَ بزيْد .
ومن أمثال العرب : شَرٌّ ما أجَاءك في مُخَّةِ عُرْقوب ، ومنهم من يقول : شَرٌّ ما ألجَأَك . والمعنى واحد .
وتميم تقول : شَرٌّ ما أشاءَك ، وأنشد غيره :
وشَدَدْنَا شَدَّةً صادقَة
فأجاءَتْكم إلى سَفْحِ الجبل
وقال زهير :
وجارٍ سارَ مُعْتمداً إلينا
أجاءَتْهُ المخافةُ والرّجاءُ
أي ألجأتْه معنى قوله : إلى مُخَّةِ عُرقوب ، أن العرقوبَ لا مُخَّ فيه ، فلا يحتاجُ إليه إلا من لا يقدر على شيء .
قال أبو عبيد : ويُضرَبُ هذا لكلِّ مضطر إلى ما لا خير فيه ولا يَسُدُّ مَسَدّاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : جَايأَني الرجلُ من قُرْب ، أي قابلني ، ومَرّ بي مُجَايأَةً أي مُقَابَلة .
قلت : هو من جِئْتُهُ مَجيئاً ومَجِيئةً ، فأَنَا جاءٍ وجِيءَ به يُجاء به ، فهو مَجِيءٌ به .
أجأ : قال الليث : أَجَأٌ وسَلْمَى جَبَلا طيِّء ، وإذا نُسب إلى أجأ قلت : هؤلاء أَجِئيُّون بوزن أجَعِيُّون .
وقال ابن الأعرابيّ : أَجَأَ ، إذا قَرَّ .
جأي : قال الليث : جِئاوَة اسمُ حَيَ من قيس ، قد دَرَجُوا ولا يُعْرفون .
جيأ : والجَيْأة : مُجْتمَعُ ماءٍ في هَبْطةٍ حَوالي الحصون .
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، وأبي عُبَيدة ، والأمويّ : الجَيْأة الموضعُ الذي يجتمع فيه الماء .
شمر ، عن أبي زيد : الجَيْأَةُ الحُفْرَةُ العظيمة ، يجتمع فيها ماء المطر ، ويَشْرَعُ
الناسُ فيه حُشُوشَهُم .
قال الكميت :
ضفادعُ جَيْأَةٍ حَسِبَتْ أَضَاةً
مُنَضِّبَةً ستَمْنَعُهَا وطيناً
وقال الفرّاء : جاء فلانُ جَيْأَةً . قال : وأما الجِيَّةُ بغير همز ، فهو الذي يَسيل إليه المياه .
وقال الهُذَليّ :
من فوقه شَعَفٌ قُرٌّ وأسْفَلُه
جِيءٌّ تَنَطَّقَ بالظَّيَّانِ والعُتُمِ
وقال شمر : يقال له جِيَّةٌ وجَيأَةٌ ، وكلٌّ من كلام العرب .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : قِيّةٌ من ماء ، وجِيّةٌ من ماء ، أي ماءٌ ناقعٌ خَبيث ، إمَّا مِلْحٌ ، وإما مَخْلوط بِبَول .
وقال الليث : الجائية ما اجتمعَ في الخُراجِ من المِدَّة والقَيْح ، يقال : جاءَتْ جائيَةُ الجِرَاح .
وفي حديث : يَأْجوجَ ومأجُوج ( فَتَجْوَى منهم الأرض ) قال أبو عُبيد : أيّ تُنْتِنُ ، وأنشد :
ثمّ كانَ المِزَاجُ ماءً سحابٍ
لا جَوٍ آجِنٌ ولا مطرُوقُ
قال : والجَوِي المُنْتِن ، والأجِنُ دونَه في التَّغيُّر .
أجج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَجَّ في سيره ، يَؤُجُّ أَجّاً ، إذا أسرع وهَرْوَل ، وأنشد :
يؤُجُّ كما أجَّ الظَّليمُ المُنَفَّرُ
وقال الليث : أجَّت النارُ تَؤُجُّ أَجيجاً ، وأجَّجْتها تأجِيجاً ، وائتجَّ الحَرُّ ائتجاجاً . والأُجَاجُ : شِدَّةُ الحَرّ .
قال رؤبة :
وحَرَّقَ الحَرُّ أجاجاً شاعلاً
قال : والأُجاجُ الماءُ المُرَّ المِلْح ، قال الله تعالى : ( وَهَاذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ ) ( الفرقان : 53 ) وهو الشديدُ الملوحة والمرارةَ ، مثل ماء البحر .
ويقال : جاءت أجَّةُ الصَّيف .
أبو عُبيد : الائتجاج : شدّة الحَرّ .
قال ذو الرمة :
بِأجةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطَبُ
يأجوج : قال أبو إسحاق في ( يأجوج ، ومأجوج ) : هما قبيلان من خَلق الله ، جاءت القراءةُ فيهما بهمزٍ وبغير همز .
قال : وجاء في الحديث : ( أنَّ الخلقْ من الناس عشرة أجزاء ، تِسْعة منها يأجُوج ومأجُوج ) قال : وهما اسمان أعْجَميان واشتقاق مثلهما من كلام العرب يخرج من أَجَّتِ النار ، ومن الماءِ الأُجاج ، وهو الشّديد الملوحة والمرارة ، مثل ماء البحر ، المُحْرِق من مُلوحته ، ويكون التقدير في يأجوج يَفْعُول ، وفي مأجوج
مفعول .
قال : ويجوز أن يكون يَأْجوج فاعُولاً ، وكذلك مأجوج .
قال : وهذا لو كان الاسمان عَرَبِيَّين لكان هذا اشتقاقُهما ، فأما الأعجميَّة فلا تُشْتَقُّ من العربية .
عمرو عن أبيه : أَجَّجَ ، إذا حمل على العدوّ ، وجَأَجَ ، إذا وقف جُنْباً .
ويج : قال الليث : الوَيْجُ خَشبةُ الفَدَّان بلُغةِ عُمَان .
وجأ : في الحديث المرفوع : ( من استطاع منكم الباءَة فَليَتَزَوَّج ، ومنْ لم يستطِعْ فعليه بالصَّوْم فإنه له وِجاء ) .
وقال أبو عُبيد : قال أبو زيد يقال للفحل إذَا رُضَّت أُنثيَاه : قد وُجِيءَ وِجاءً ممدود ، فهو مَوجوءٌ ، وقد وَجَأتُه ، فأراد أنَّه يَقْطَعُ النِّكاح لأنَّ المَوْجوءَ لا يَضْرِب .
وقال الليث : الوَجْءُ باليد ، والسِّكين . يقال : أَجَأتُه أَجَؤُهُ وَجْأْ مقصور .
وجا : وأما الوَجا فهو شدَّة الحَفَا . يقال : وَجِيَت الدّابةُ تَوْجَى ، وَجاً ، مقصور ، وإنّهُ لَيَتَوَجَّى في مِشْيته ، وهو وَجٍ .
وقال ابن السكِّيت : أَنْ يشتكِي البعيرُ باطنَ خفِّه ، والفرسُ باطن حافرِه .
قال : وقال أبو عُبيدة : الوَجَا : قبل الحَفا ، والحفا قبل النَّقَب .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَجِئَة البقَرة .
ابن نَجدة ، عن أبي زيد : الوَجِيءُ : الخَصِيّ .
سَلَمةُ عن الفرّاء : يقال وَجَأْتَه وَوَجَيْتُه وِجاءً .
قال : والوِجاءُ في غيرِ هذا وِعاءٌ يُعمَلُ من جران الإبل ، تَجعلُ فيه المرأةُ غِسْلَتَها ، وقُماشَها ، وجمعه أَوجيَة .
عمرو عن أبيه : جاءَ فلانٌ مْوجًى ، أي مرْدُوداً عن حاجَته وقد أوْجَيْتُه .
وقال الليث : الإيجاءُ أنْ تَزْجرَ الرجلَ عن الأمر ، تقول : أوْجَيتُه فَرَجع .
قال : والإيجاءُ إن يَسأَلَ فلا يُعْطِي السائِلَ شَيئاً .
وقال رَبيعةُ بنُ مَقروم :
أَوْجَيْتُه عَنِّي فأَبْصَر قَصْدَه
وكَوَيتُهُ فَوقَ النَّواظِر مِنْ عَلِ
وقال :
فإنْ تَكُ لا تَصيدُ اليوم شيئاً
فآب قميصُها أوجى وخابا
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ : أوْجيتُه أعطيتُه .
قال شمِر : لا أعْرِفه بهذا المعنى ، وأوْجيتُه : رَدَدتُه .
وقال غيره : حَفَر فَأَوْجَى ، إذا انتَهى إلى صَلابَة ولم يُنْبِط . قال : وأوْجى الصَّائِدُ إذَا أخْفَقَ ولم يَصِدْ ، وأوْجأَتِ الكَرِبَّةُ
وأوْجتْ ، إذا لم يَكُن فيها مَاء ، وكذلك الصَّائد .
وأتينَاه فَوَجيْناه ، أي وَجَدْناه وَجِيئاً لا خَيرَ عنده .
ويقال : أوْجَتْ نفسه عن كذا ، أي أضْرَبت وانتزعتْ ، فهي مُوجِيَة ، وأوْجَيْتُ عنكم ظُلْمَ فُلان ، أي دَفَعتُه . وأنشد :
كأَنَّ أبي أوْصَى بِكم أن أضُمَّكم
إليَّ وأَوجِي عَنْكُمُ كلَّ ظَالِم
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أوْجَى ، إذا صَرَفَ صَدِيقَه بغير قَضاءٍ حاجتِه ، وأوْجَى أيضاً باعَ الأوْجِيَة ، واحدها وِجاء ، وهي العُكُومُ الصِّغار ، واحدها عِكْم . وأنشد :
كَفَّاكَ غَيثَانِ عَليهم جُودَانْ
تُوجَى الأكُفُّ وهما يَزيدان
قال : تُوجِي تَنقطع . ويقال : ماءٌ يُوجِي ، أي يَنقطع .
ويقال : رَمى الصَّيَد فَأَوْجَى ، وسَأَلَ حَاجَةً فَأَوْجَى ، أي أخْفَق .
ابن السكيت : الوَجِيَئةُ ، التَّمْر ، يُدَقُّ حتى يَخْرُجَ نَواه ، ثم يُبَلُّ بلَبَنٍ أو سَمْن حَتَّى يَتَّدِنَ ، أي يَبْتَلَّ ويَلزمَ بعضُه بعضاً فيؤكل .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَجِيئَةُ التَّمْر ، يُوجَأُ ثمَّ يؤكلُ باللَّبن .
وجج : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إنّ آخِر وطأةٍ لله بِوَجّ ) . وَجّ ، هو الطائف .
وأراد بالوطْأَةِ الغَزَاةَ ها هنا ، وكانت غَزْوَة الطَّائف آخر غزواتِ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) واسمُها وَجّ .
وقال الليث : الوَجُّ عِيدانٌ يُتَدَاوَى بها . قلت : ما أراهُ عربياً مَحْضاً .
وروى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الْوَجُّ السُّرْعة والوُجُجُ : النعام السريعة العدو . وقال طرفة :
ورِثَتْ في قيسَ مَلْقَى نُمْرُقٍ
ومَشَتْ بين الحشايا مَشْيَ وَجْ
قيل : الوَجُّ السرعة ، وقيل : الوَجُّ : القُطَا .
جأجأ : عمرو ، عن أبيه ، قال : الجَأجأُ الهزيمة ، قال : وتجأجأتُ عنه ، أي هِبتُه ، فلان لا يتجأجأُ عن فلان ؛ أي هو جَرِيء عليه .
أبو عبيدٍ ، عن الأمويّ : جأجأتُ بالإبل ، إذا دَعَوْتها إلى الشُّرب ، وهَأهأتُ بها للعَلَفِ ، والاسم منه الجِيءُ والهِيءُ . وقال مُعَاذ الهرّاء :
وما كان عَلَى الجِيءُ
ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا
وقال :
ذكّرها الوِرْدَ بقولِ جِيجا
فأقبلتْ أعناقُها الفَرُّوجا
يعني فروج الحوض .
الليث ، تجأجأتُ أي كَفَفْتُ وانتهيت ،
وأنشد :
سَأنزِعُ منكَ عِرْسَ أبيك إني
رأيتُكَ لا تَجَأجأُ عن حِمَاها
جي : اسم مدينة أصْبَهان ، وكان ذو الرمة وَرَدَها ، فقال :
نَظَرتُ ورائي نَظرَةَ الشَّوق بعدما
بَدَا الجَوُّ من جَيَ لنا والدَّسَاكِرُ
قال :
جؤجؤ : عظامُ صَدْرِ الطائر ، والجُؤْجُؤْ : صَدْرُ السَّفينة ، والجميع الجآجِيء .
وقال أبو زيد يقال : جايأتُ ، إذا وَافَقَتَ مجيئه ، ويقال لو قدْ جاوزْتَ هذا المكانَ لجايأتَ الْغَيْثَ مُجَايأةً وجِيَاءً ، أي وَافَقْتَه .
وقال الأصمعِيّ : يَأجِجُ مهموزٌ ، مكانٌ من مَكَّةَ على ثمانية أمْيال ، وكان من مَنَازل عبد الله بن الزبير ، فلما قَتَلَه الحجاج أنزَله الْمُجَذَّمين ، ففيها المجذَّمُون قد رأيْتُهُم وإيَّاها ، أرادَ الشَّماخ بقوله :
كأَنِّي كَسَوْتُ الرَّحْلَ أحقَبَ قَارحاً
من اللآءَ ما بين الجنابِ فَيَأحِجِ
جاج : ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الجاجةُ : جمعها جاج ، وهي خَرَزَةٌ لا تُساوِي فَلْساً ، وقال غيره : يقال : ما رَأَيْتُ عليها جاجةٌ ولا عَاجةُ ، وأنشد :
فجاءَتْ كخَاصِي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجةً
ولا جَاجةٌ فيها تَلُوحُ على وَشمِ
وقال أبو زَيْد : الجَاجةُ الخَرزَةُ التي لا قيمَةَ لهَا ياجِ وأَياجِج من زجر الإبل . قال الراجز :
فَرَّجَ عنه حَلَقَ الرَّتَايجِ
تَكَفْكُفُ الرَّسايِمِ الأوَاجِجِ
وقيل : ياجٍ ، وأيا جِجِ
عاتٍ عن الزَّجْرِ ، وقيل : جاهِجِ
