# جذر يقظ (ي-ق-ظ)

- الصفحة: https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8
- بيانات JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%82%D8%B8

> Lisan.digital: معجم للجذور العربية لفهم القرآن. هذه النسخة النصية للصفحة لأدوات الذكاء الاصطناعي؛ تشير الروابط إلى النسخ النصية للصفحات الأخرى.

معناه في القرآن: Uyanıklar

- الحروف: ي - ق - ظ
- في القرآن: الورود: ١ · الآيات: ١ · الصيغ: ١
- المعاجم: ٩

## الصيغ (١)

| الصيغة | الوزن | المعنى | الورود | الآيات | أول آية |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَيْقَاظًا](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%B8%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Uyanıklar | ١ | ١ | [١٨:١٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/ayet/18:18.md) |

## الجذور المجاورة — المجاورة: ١٥ (الإجمالي: ١٩)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.

1. [رقد](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٧ · Rekd Lahit demektir
2. [وصد](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٦ · Uygun hale getirilen
3. [ذرع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٥ · Zira’ (zal) : Kol demektir
4. [كلب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٥ · Onların köpeği
5. [رعب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٤ · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir
6. [فرر](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · Ferre “Ferv” ölü hayvanın derisi; soluk renk; “firar” etmek…
7. [شمل](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٣ · Sol
8. [طلع](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٢ · Dal demektir
9. [بسط](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١١ · Bisat kilim demektir
10. [ملأ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ١٠ · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
11. [يمن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٩ · Sağ yandır
12. [حسب](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Hisbe okun nişangah kısmına denir
13. [ذو](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B0%D9%88.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٨ · Sahip
14. [قلب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
15. [ولي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — الآيات المشتركة: ١ · G² ٧ · Veli arka demektir

## تحليل الجذر

### تعريف الجذر والخلاصة

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يقظ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlk harfi illetli (misâl-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نبه](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%A8%D9%87.md), [حذر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md), [شعر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Uykudan sıyrılarak duyuların açılması, toprağın veya hareketsiz nesnenin devinime geçirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Zahirî algıda canlı, gözü açık ve uyanık görünme hali |
| Çekirdek Özet 3 | Şuurun ve algı kanallarının gaflet veya atalet perdesini yırtarak faal hale gelmesi |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca fizyolojik uykusuzluğa indirgeyip Kur'an'ın zahir-hakikat ayrımındaki algısal derinliğini gözden kaçırmak |

### التحليل الثنائي

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يق | Belirginleşme, durulma, kapalılığın ve şüphenin ortadan kalkarak durumun netleşmesi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [يقن](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) kökünde bilginin sabitlenip şüpheden arınması esastır | ظ | Sert ve vurgulu peltek harfin katılmasıyla, durulup netleşen durum fiziki ve duyusal bir tetikte oluşa, uykunun ağırlığını yırtan keskin bir farkındalık ve hareket haline dönüşmüştür |

### التحليل التصويري للحروف

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | İradeyi devreye sokma, etkin olma ve çevreye uzanarak temas kurma yetisi |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin ve dikkatin tek bir odakta toplanması, sınırların belirginleşmesi |
| ظ | sepet, çark; içine alma, kuşatma (ikiz harfi ط imgesinden türetme yoğunlaşma) | Dikkat ve algının çevreyi keskin biçimde kuşatması, teyakkuz hali |
| يقظ | Eyleme geçme iradesinin (ي) dikkati tek merkezde toplaması (ق) ve çevreyi keskin bir algıyla kuşatarak uykudan uyanması (ظ) | Durgunluğun ve uykunun yarılarak duyuların bütünüyle dış dünyaya açık ve tetikte hale gelmesi |

### الاستعمال التاريخي والمبكر

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Uykunun karşıtı olarak gözlerin açılması, canlanma; rüzgârın veya adımların toprağı deşip tozu havaya savurması (أيقظ التراب: toprağı devindirdi, tozu harekete geçirdi) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-Hamâse derlemesinde yer alan kadim beyitte toprağın sakin ve hareketli halleri uykuda ve uyanık olma metaforuyla aktarılmıştır: إذا نحن سرنا بين شرق ومغرب / تحرّك يقظان التراب ونائمه |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi halifesi ve şairi Ömer b. Abdilazîz uyanıklık ile gaflet arasındaki ahlaki zıtlığı şu beyitlerle kurmuştur: ومِن الناسِ مَن يَعِيشُ شَقِيّاً / جِيفةَ الليل غافِلَ اليَقَظَهْ / فإِذا كان ذا حَياءِ ودِينٍ / راقَب اللّهَ واتَّقى الحَفَظهْ |

المصدر: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.

### الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dilleri ailesinde يقظ kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında uyanıklık, tetikte olma ve bilincin açılması semantik dairesinde varlık gösterir. Kökün İbranice soydaşı olan יקץ (y-q-ṣ) biçimi doğrudan uykudan uyanma, kendine gelme ve gözlerini açma eylemini karşılar; nitekim Tekvin metinlerinde uykudan ayılma anları bu fiille ifade edilir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de benzer fonetik dönüşümle tetikte olma ve uyanık durma anlamı korunmuştur. Kökün fonetik yapısındaki son harf olan Arapça ظ, İbranicede düzenli ses denkliği uyarınca צ (tsade) sesine karşılık gelmektedir. Akrabalık zinciri, kökün Proto-Sami düzeyinde fizyolojik bir uykusuzluktan ziyade, canlının çevresini algılayabilecek duyusal teyakkuz eşiğine geçişini adlandıran ilksel bir morfem olduğunu göstermektedir.

درجة الثقة: Kesin

المصدر: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, HALOT ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### التحليل الاشتقاقي

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Toprağı harekete geçirmekten duyuları uyandırmaya geçiş | Çöl şartlarında durgun toprağın rüzgâr veya ayakla deşilip harekete geçirilmesi (يقظ التراب), canlının uykudaki durağan halden kıpırdanarak teyakkuza geçişiyle doğrudan eşleşir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice יקץ (yaqats) | İbranicede uykudan uyanma, ayılma ve şuurun yerine gelmesi anlamında düzenli ses denkliğiyle birebir örtüşen soydaş biçimdir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında güvenilir doğrudan morfolojik denk tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

المصدر: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisān al-ʿArab.

### الجذور الشقيقة (التقاليب)

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يقظ | Anlamlı | Uyanıklık, teyakkuz | Uykunun zıddı olarak duyuların faal olması, toprağın hareketlenmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| يظق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle oluşan bir kök mevcut değildir | Kur'an'da geçmez |
| [قيظ](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B8.md) | Anlamlı | Şiddetli yaz sıcağı | Yaz mevsiminin ortasındaki kavurucu sıcaklık ve bu mevsimde yaşama hali | Kur'an'da geçmez |
| قظي | Anlamlı | Kesmek, bitirmek | [قضي](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) kökü ile fonetik varyant ilişkisi içinde bir işi karara bağlama veya tüketme | Kur'an'da geçmez |
| [ظيق](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B8%D9%8A%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Dil kuralları ve fonotaktik yapı gereği mühmel bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| ظقي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Dil kuralları ve fonotaktik yapı gereği mühmel bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |

### الجذور المجاورة والجذر المضاد

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يقظ | Merkez | Uyanıklık, teyakkuz | Uykudan veya hareketsizlikten sıyrılarak duyuların dış uyaranlara bütünüyle açık hale gelmesi | Algı ve bedenin dışarıdan uyanık görülmesi veya fiilen tetikte bulunması |
| [نبه](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D8%A8%D9%87.md) | Komşu | İkaz, dikkat çekme | Bir dış uyarıcı vasıtasıyla algının yönlendirilmesi ve unutanın uyarılması | يقظ kökündeki genel durumdan farklı olarak bir uyarıcıya bağlı uyanma |
| [حذر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) | Komşu | Sakınma, teyakkuz | Olası bir tehlikeye karşı savunma güdüsüyle uyanık ve tedbirli olma | يقظ uyanıklığın kendisi iken [حذر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) korku ve korunma amaçlı odaklanmadır |
| [شعر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Sezgi, duyumsama | Çok ince ve görünmeyen ayrıntıları duyular ve sezgi yoluyla idrak etme | يقظ duyuların açık oluşunu, [شعر](https://lisan.digital/ar/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) ise algılanan bilginin inceliğini vurgular |
| [نوم](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Uyku, hareketsizlik | Canlının duyu ve irade faaliyetlerinin geçici olarak askıya alınması hali | يقظ kökünün tam zıddı olup bedensel ve zihinsel teyakkuzun kaybolmasıdır |

### مقابلات المعنى في لغات أخرى

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يقظ | Uyanık olma, teyakkuz | Uykunun karşıtı olma hali, algıların faaliyeti ve dış görünüşteki dirilik | Kesin |
| Latince | vigil, vigilans | Tetikte, nöbette, uyanık | Dikkatin sürekli açık tutulmasını iyi karşılar ancak toprak hareketlendirme nüansı yoktur | Güçlü |
| İngilizce | awake, alert, vigilant | Uyanık, tetikte, teyakkuzda | Biyolojik uyanıklık ve zihinsel dikkati karşılar, Kur'an'daki zahirî aldanış yönünü tam vermez | Güçlü |
| Almanca | wach, wachsam | Uyanık, uyanık duran | Hem uyumama durumunu hem de dikkatli bekleyişi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | éveillé, vigilant | Uyanmış, tetikte | Bilincin açık olması durumunu ifade eder; fiziksel savrulma nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |

المصدر: Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s German-English, French-English Dictionaries.

### الوجوه والنظائر

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَيْقَاظًا (Çoğul isim) | Zahirî uyanıklık ve aldatıcı canlılık görünümü | Mağara ehlinin derin uykuda olmalarına rağmen gözlerinin açık veya bedenlerinin hareketli olması sebebiyle dışarıdan bakan tarafından uyanık sanılmaları bağlamı (Kehf [18:18](https://lisan.digital/ar/ayet/18:18.md)) |

### سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve nübüvvet algısı | Peygamberlerin vahyi veya gaybı uykuda mı yoksa uyanıklık (yakaza) halinde mi tecrübe ettiği tartışması | Bilincin ve duyuların fiziki alemde tam olarak faal olması durumu |
| Fıkıh | Ehliyet ve mükellefiyet şartları | Kişinin ibadet ve hukuki işlemlerden sorumlu tutulması için uykuda değil yakaza halinde olmasının şart koşulması | Mükellefiyetin ancak idrak ve iradenin uyanık olduğu anda geçerli sayılması |
| Tefsir | Ashâb-ı Kehf kıssası | Mağarada uyuyan gençlerin uyanık sanılmasının hikmeti; gözlerinin açık kalması ve bedenlerinin çürümemesi | Hakikat ile zahir arasındaki tezadın duyusal olarak teyakkuz şeklinde yansıması |
| Hadis | Peygamberi rüyada ve yakazada görmek | Rüyada Peygamberi gören kimsenin onu uyanıkken de göreceği rivayetindeki yakaza hali tartışması | Gafletten arınmış, fiziki veya kalbî teyakkuz hali |

### تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun Rabbi karşısındaki kalbî durumu | Yakaza makamı | Gaflet perdesini yırtarak ilahi hakikatlerin farkına varma | Tasavvufi ve ahlaki literatürde manevi uyanışın ve tövbenin ilk adımı olan bilinç sıçraması | Kesin |
| İlmi | Bilimsel gözlem ve veri analizi | Zihinsel teyakkuz ve eleştirel dikkat | Gözlemcinin yanılgıya düşmemek için duyularını ve aklını sürekli açık tutması | Araştırmacının pasif kabullerden sıyrılarak delilleri tetikte bir dikkatle incelemesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplum ve devlet güvenliği | İstihbarat ve sınır nöbeti (ribât) | Olası iç ve dış tehditlere karşı siyasi yapının uyanık bulunması | Kurumsal mekanizmaların gevşemeden ve atalete düşmeden toplumsal düzeni teyakkuzda koruması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa takibi ve risk yönetimi | Piyasa duyarlılığı | İktisadi aktörlerin dalgalanmaları ve fırsatları anlık izlemesi | Sermayenin ve üreticinin piyasa değişimlerini uykuda gibi kaçırmayıp zamanında hamle yapması | Muhtemel |

### التماثل في العلوم العددية والإنسانية

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bilişimde kesme (interrupt) ve bekleme durumundan aktif duruma geçiş (wake-up signal) | Bir sistemin düşük enerji veya uyku modundan harici bir sinyal ile tüm işlem birimlerini faal hale getirmesi yapısı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojide uyarılma düzeyi (arousal) ve algısal teyakkuz | Bireyin çevreden gelen uyaranları almak üzere sinir sisteminin uyanık ve hazır olma derecesi | Güçlü |

### التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca gece uyumamak veya biyolojik olarak gözlerin açık olması haline indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bedensel olarak uykuda olunsa dahi dışarıya yansıyan görünümün yanıltıcılığı ve derin bir koruma planı çerçevesinde zahir ile hakikatin farklılaşabilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kehf [18:18](https://lisan.digital/ar/ayet/18:18.md) ayetinde mağara ehlinin durumunu sıradan bir uykusuzluk sanmak; ilahi kudretin onları dışarıdan korku verici ve diri gösterecek bir teyakkuz suretinde tuttuğu mucizevi boyutu kavrayamamak |

### خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın dış görünüşü (zahir) ile hakikati (batın) arasındaki mesafeyi anlamayı sağlar; duyuların uyanık görünmesinin her zaman hakiki bir şuura delalet etmeyebileceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ashâb-ı Kehf kıssasının anlatıldığı ve ilahi korumanın zahirî algılar üzerinden nasıl şekillendirildiğini bildiren Kehf suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Duyusal verilerin her zaman mutlak hakikati yansıttığı zannını yıkar; insanın dışarıdan «uyanık» (أَيْقَاظًا) gördüğü şeyin gerçekte derin bir ilahi uyku ve koruma altında olabileceğini bildirerek algıya mutlak güveni sorgulatır. |

### التركيب النهائي والنموذج الرياضي

- Somut anlam: Hareketsizliğin ve uykunun kırılarak duyuların dışa açılması, tozun ve toprağın devindirilmesi.
- Soyut anlam: Şuurun atalet perdesini yırtması, algısal teyakkuz ve dışarıdan diri/tetikte görünme hali.
- Sistematik karşılık: Bilgi ve idrak sisteminde pasif durumdan aktif gözlem durumuna geçiş, algının nesneyle temas halinde bulunması.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = \Phi(S_t, U) \cdot \mathbb{I}(A > \theta)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_t$ canlının veya sistemin başlangıçtaki durağan/uyku halini, $U$ dış uyaran veya içsel iradi etkiyi, $\Phi$ durum dönüşüm fonksiyonunu temsil eder. $\mathbb{I}$ gösterge fonksiyonu olup, algı ve uyarılma düzeyi olan $A$ değerinin eşik değer $\theta$ üzerine çıkmasıyla sistemin $S_{t+1}$ uyanıklık ve teyakkuz fazına sıçradığını ifade eder.

## الآيات التي ورد فيها (الآيات: ١)

بترتيب المصحف، مع نصوصها. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%82%D8%B8/occurrences?meal=IK

### [الكهف ١٨:١٨](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/ayet/18:18.md) — أَيْقَاظًا

وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا

## المعاجم (٩)

### [كتاب العين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — الخليل بن أحمد · القرن ٨

القاف والظاء و"وايء" معهما
وق ظ، ق ي ظ، ي ق ظ مستعملات وقظ:
الوَقْظُ: حوض يجتمع فيه ماء كثير، ليس له أعضاد، وجمعه وِقظانٌ.
وكان يوم الوقيظ حرباً بين تميم وبكر في الإسلام.
قيظ: القَيْظُ: صميم الصيف، والمَقيظُ: المصيف، وتقول: قِظنا بموضع كذا والمَقيظة: نبات أخضر يبقى إلى القَيْظ يكون علقة للإبل إذا يبس ما سواه.
يقظ: اسَتْيَقَظ فلان وأيْقَظْتُه، فهو يَقْظانُ، وامرأة يَقْظَى، وقوم أيْقاظٌ، ونساء يقاظَى.
واليَقَظَةُ: نقيض النوم.
ويَقَظةُ: اسم أبي حي من قريش.
ويقال للمثير التراب: يَقَّظَ وايْقَظَ.

### [الصحاح](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/sihah.md) — الجوهري · القرن ١٠

رجلٌ يَقِظٌ ويَقُظٌ، أي متيقّظٌ حذرٌ. وأيْقَظْتُهُ من نومه، أي نبَّهته فَتَيَقَّظَ واسْتَيْقَظَ، فهو يَقْظانُ. والاسمُ اليَقَظَةُ. وأيْقَظْتُ الغبارَ: أثرتُهُ، وكذلك يَقَّظْتُهُ تَيْقيظاً.

### [تهذيب اللغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — الأزهري · القرن ١٠

ق ظ ( وايء )
قيظ ، يقظ ، وقظ .
وقظ : أما وقظ فإن الليث أَودَعَه هذا الباب . وزعم أنَّه حَوْضٌ ليس له أعضادٌ إلاّ أنه يجتمع فيه ماءٌ كثير .
قلت : هذا خطأ محضٌ وتصحيف ، والصواب الوَقْط ، وقد مرَّ تفسيره في باب القاف والطاء .
قيظ : قال الليث : القَيْظ : صميم الصَّيف ، وهو حاقُّ الصيف .
يقال : قظنا بمكان كذا وكذا . والمَقيظ والمصيف واحد .
قلتُ : العَرب تجعل السَّنَةَ أربعةَ أزمان لكلِّ زمان منها ثلاثة أشهر ، وهي فصول السنة : منها فصل الصيف وهو فصلُ ربيع الكلأ ، أوَّلُه آذار ونيسان وأيَّار ، ثم بعده فصل القيظ ثلاثةُ أشهر : حَزِيران وتمُّوز وآب ، ثم بعده فصل الخريف ، وهو أيلول وتَشْرين وتَشْرين ، ثم بعدها فصل الشتاء وهو الكانونان وشُباط .
وفي حديث عمر أنه قال حين أمره النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بتزويد وفْدِ مُزَنية تمْراً مِن عندِه : ( ما هي إلاَّ أصوعٌ ما يُقَيِّظْنَ بنيَّ ) لا يكفيهم لقَيْظهم .
والقيظ : حَمَارَّة الصيف .
يقال : قيَّظني هذا الطعامُ وهذا الثوبُ ،
أي : كفاني لقيظي .
الكسائيّ يُنشد هذا الرجز :
مَن يَكُ ذا بَتَ فهذا بَتِّي
مُقيِّظٌ مصيِّفٌ مُشَتِّي
يقول : يكفيني للقيظ والصَّيف والشتاء .
ومَقيظ القوم : الموضع الذي يُقام فيه وقتُ القيظ .
مَصيفُهم : الموضع الذي يُقام فيه وقت الصيف .
والمقيظةُ : نباتٌ يبقى أَخضر إلى القيظ ، يكون عُلقَةً للإبل إذا يكبسَ ما سِواه .
يقظ : قال الليث : اليقظة : نقيض النوم ، والفِعل استيقَظَ ، وأيقظتُه أنا ، والنَّعْت يَقْظانُ والتأنيث يَقْظى ونسوةٌ يَقَاظى ، ورجالٌ أيقاظٌ .
ويَقظة : اسم أبي حيّ من قريشِ .
ابن السكيت في باب فَعُل وفعِل : رجل يقُظ ويقِظ ، أي : كان كثير التيقُّظ . ومثله عَجُل وعجِل وطَمُع وطَمِع وفَطُن وفَطِن ونحو ذلك قال أبو عبيد .
وقال الليث : يقال للذي يثير التراب : قد يقظه وأيقَظَه .
قلت : لا أحفظُ يقظ وأيقظ بهذا المعنى ، وأحسبه تصحيفاً ، صوابه بَقَّط التُّرابَ يُبَقِّطُ تبقيطاً : إذا فرّقَه .
وقد مرّ تفسيره في بابه .
ويقال : يقِظ فلانٌ ييقَظُ يقظاً ويقظةً ، فهو يقظان ، ورجُل يقُظ ويقِظٌ ، إذا كان متيقظاً ، وقد تيقظ للأمر : إذا تنبَّه له . وقد يقظتْه التجارب .
وقال اللِّحياني : ما كان فلانٌ يقُظاً ، ولقد يقُظ يقاظةً ويقظاً بيِّناً .

### [أساس البلاغة](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/esas.md) — الزمخشري · القرن ١٢

ي ق ظ
ما أنساك في النوم واليقظة وأيقظته ويقظته فاستيقظ وتيقّظ‏.‏
ورجل يقظان وارمأة يقظى وقوم أيقاظ وباتت عيني يقظي تراعيك‏.‏
يستيقظون إلى نهاق حميرهم وتنام أعينهم عن الأوتار وأيقظ التراب ويقّظه‏:‏ أثاره‏.‏
وقال الحماسيّ‏:‏ إذا نحن سرنا بين شرق ومغرب تحرّك يقظان التراب ونائمه

### [لسان العرب](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/lisan.md) — ابن منظور · القرن ١٣

اليَقَظةُ: نَقِيضُ النوْم، والفِعل استَيْقَظَ، والنعت يَقْظانُ، والتأْنيث يَقْظى، ونسوة ورجال أَيْقاظٌ. ابن سيده: قد استَيْقَظَ وأَيْقَظَه هو واسْتيقظه؛ قال أَبو حيّة النُّمَيْري:
إِذا اسْتَيْقَظَتْه شَمَّ بَطْناً، كأَنَّه
بمَعْبُوءةٍ وافى بها الهِنْدَ رادِعُ
وقد تكرر في الحديث ذكر اليَقَظة والاسْتِيقاظ، وهو الانْتباه من النوم. وأَيْقَظْته من نومه أَي نَبّهته فتَيَقَّظ، وهو يَقْظان. ورجل يَقِظ ويَقُظ: كلاهما على النسب أَي مُتَيَقِّظ حذِر، والجمع أَيْقاظ، وأَمّا سيبويه فقال: لا يُكسّر يَقُظ لقلة فَعُلٍ في الصّفات، وإِذا قلَّ بناء الشيء قلَّ تصرُّفه في التكسير، وإِنما أَيْقاظ عنده جمع يَقِظ لأَن فَعِلاً في الصفات أَكثر من فَعُلٍ، قال ابن بري: جمع يَقِظٍ أَيقاظ، وجمع يَقْظان يِقاظ، وجمع يَقْظى صفةَ المرأَة يَقاظى. غيره: والاسم اليَقَظَةُ، قال عمر بن عبد العزيز:
ومِن الناسِ مَن يَعِيشُ شَقِيّاً،
جِيفةَ الليل غافِلَ اليَقَظَهْ
فإِذا كان ذا حَياءِ ودِينٍ،
راقَب اللّهَ واتَّقى الحَفَظهْ
إِنَّما الناسُ سائرٌ ومُقِيمٌ،
والذي سارَ لِلْمُقِيم عِظَهْ
وما كان يَقُظاً، ولقد يَقُظَ يَقاظة ويَقَظاً بيِّناً. ابن السكيت في باب فَعُلٍ وفَعِلٍ: رجل يقُظٌ ويقِظ إِذا كان مُتَيَقِّظاً كثير التيَقُّظ فيه معرفة وفِطْنة، ومِثله عَجُلٌ وعَجِلٌ وطَمُعٌ وطَمِعٌ وفَطُنٌ وفَطِنٌ. ورجل يَقْظانُ: كيقِظ، والأُنثى يَقْظى، والجمع يِقاظٌ. وتيقّظ فلان للأَمر إِذا تنبَّه، وقد يقَّظْتُه. ويقال: يَقِظ فلان يَيْقَظ يَقَظاً ويَقَظةً، فهو يقظان. الليث: يقال للذي يُثير التراب قد يقَّظه وأَيْقَظه إِذا فرّقه. وأَيقظت الغُبار: أَثرته، وكذلك يَقَّظْته تَيْقِيظاً. واسْتَيْقظَ الخَلْخالُ والحَلْيُ: صَوَّت كما يقال نامَ إِذا انقطع صوتُه من امْتلاء السّاق؛ قال طُرَيْح:
نامَتْ خَلاخِلُها وجالَ وِشاحُها،
وجَرى الوشاحُ على كَثِيبٍ أَهْيَلِ
فاسْتَيْقَظَتْ منه قَلائدُها التي
عُقِدَتْ على جِيدِ الغَزالِ الأَكْحَلِ
ويَقَظةُ ويَقْظان: اسْمانِ. التهذيب: ويقَظة اسم أَبي حَيّ من قريش. ويقَظة: اسم رجل وهو أَبو مَخْزُوم يقَظة بن مُرَّة بن كَعْب بن لُؤيّ بن غالب ابن فِهر؛ قال الشاعر في يقَظَة أَبي مخزوم:
جاءتْ قُرَيْش تَعُودُني زُمَراً،
وقد وَعَى أَجْرَها لها الحَفَظَهْ
ولم يَعُدْني سَهْمٌ ولا جُمَحٌ،
وعادَني الغِرُّ من بَني يَقَظَهْ
لا يَبْرَحُ العِزُّ فيهمُ أَبداً،
حتى تَزُولَ الجِبالُ من قَرَظَهْ

### [القاموس المحيط](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/kamus.md) — الفيروزآبادي · القرن ١٥

* ي ق ظ * رجل * يَقِظٌ * بضم القاف وكسرها أي متيقظ حذر و * أَيْقَظَهُ * من نومه نبهه * فَتَيَقَّظَ * و * اسْتَيْقَظَ * فهو * يَقْظَانٌ * والاسم * اليَقَظَة * بفتحتين

### [تاج العروس](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/tac.md) — الزبيدي · القرن ١٨

اليقظة، محركة: نقيض النوم. قال عمر بن عبد العزيز:
  ومن الناس من يعيش شقيا                      جيفة الليل غافل اليقظه
  فإذا كـان ذا حـياء ودين                      راقب الله واتقى الحفظه
  إنما الناس سائر ومـقـيم                      والذي سار للمقيم عظـه وقد يقظ، ككرم وفرح، الأولى عن اللحياني، يقاظة ويقظا، محركة، وكذلك يقظة محركة، وزاد في المصباح: يقظ، بفتح القاف، أي كضرب، ولم يذكر الضم، وهو غريب، وقد استيقظ: انتبه.
 ورجل يقظ، كندس وكتف، كلاهما على النسب، أي متيقظ حذر، نقله الجوهري. وقد ذكره ابن السكيت في باب فعل وفعل قال: رجل يقظ ويقظ، إذا كان متيقظا كثير التيقظ، فيه معرفة وفطنة ومثله عجل وعجل، وفطن وفطن. ورجل يقظان مثل سكران، ج: أيقاظ.

  وأما سيبويه فقال: لا يكسر يقظ لقلة فعل في الصفات، وإذا قل بناء الشيء قل تصرفه في التكسير، وإنما أيقاظ عنده جمع يقظ، لأن فعلا في الصفات أكثر من فعل. وقال ابن بري: جمع يقظ أيقاظ وجمع يقظان يقاظ، وهي يقظى وج: يقاظى، والاسم اليقظة محركة. وفي العباب: وامرأة يقظى، ورجال ونسوة أيقاظ، قال رؤبة:
  ووجدوا إخوتهم أيقاظا وفي التنزيل العزيز  وتحسبهم أيقاظا وهم رقود  ونساء يقاظى. ومن المجاز: استيقظ الخلخال والحلي، أي صوت، كما يقال: نام، إذا انقطع صوته من امتلاء الساق، قال طريح:
  نامت خلاخلها وجال وشاحـهـا                      وجرى الوشاح على كثيب أهيل
  فاستيقظت منه قلائدها الـتـي                      عقدت على جيد الغزال الأكحل وأبو اليقظان: عمار بن ياسر، رضي الله عنهما، صحابي، وأبوه كذلك له صحبة، وقد مر للمصنف في ي س ر. وأبو اليقظان: عثمان بن عمير بن قيس البجلي الكوفي تابعي.
 وأبو اليقظان: كنية الديك ويقظه تيقيظا، وأيقظه إيقاظا: نبهه.
 ومما يستدرك عليه: استيقظه: أيقظه. قال أبو حية النميري:
  إذا استيقظته شم بطنا كـأنـه                      بمعبوءة وافى بها الهند رادع وتيقظ من نومه: تنبه. واليقظة، بسكون القاف: لغة في التحريك، قال التهامي:
  العيش نوم والمنية يقـظة                      والمرء بينهما خيال ساري والأكثرون على أنه ضرورة الشعر، وقال أبو عمرو: إن فلانا ليقظ، إذا كان خفيف الرأس. ويقال: ما رأيت أيقظ منه. وهو مجاز وتيقظ فلان للأمر إذا انتبه له وقد يقظته وهو حجاز ورجل يقظا، الفكر ومتيقظه ويقظه، وهو يستيقظ إلى صوته. كل ذلك مجاز.
 وقال الليث: يقال للذي يثير التراب: قد يقظه، إذا فرقه، وأيقظت الغبار: أثرته، وكذلك يقظته تيقيظا. قال الأزهري: هذا تصحيف والصواب بقط التراب تبقيطا، وقد ذكر في موضعه، وتبع الزمخشري الليث في إيقاظ الغبار بمعنى الإثارة. ويقظة: اسم رجل، وهو أبو مخزوم يقظة بن مرة بن كعب ابن لؤي بن غالب، وفيه يقول الشاعر:
  جاءت قريش تعودني زمـرا                      وقد وعى أجرها لها الحفظه
  ولم يعدني سهم ولا جـمـح                      وعادني الغر من بني يقظه
  لا يبرح العز فـيهـم أبـدا                      حتى تزول الجبال من قرظه وأبو اليقظان: عمار بن محمد الثوري، ابن أخت سفيان الثوري، محدث.
 هذا آخر حرف الظاء، وبه تم نصف الكتاب من القاموس المحيط، والقابوس الوسيط وإلى الله أجأر في تكميل نصفه الثاني، بحرمة من أنزلت عليه السبع المثاني، وأنا أقول كما قال الجلال السيوطي في آخر سورة الإسراء من تكملة الجلالين:
  حمدت الله ربـي إذ هـدانـي                      لما أبديت من عجزي وضعفي
  ومن لي بالخطا فـارد عـنـه                      ومن لي بالقبول ولو بحـرف

  هذا وأنا في زمن لم أصل بصاف معين، ولا مصاف معين، والحمد لله تعالى وحده، وصلى الله على خير خلقه، محمد النبي وآله وأزواجه وذريته، وسلم تسليما كثيرا إلى يوم الدين، وحسبنا الله ونعم الوكيل ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم.

 باب العين المهملة

### [معجم لين](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/lexicon.md) — إدوارد لين · القرن ١٩

يَقِظَ
1 يَقِظَ ذ , aor. يَقَظَ , (Msb, K,) and يَقُظَ, aor. يَقُظَ ; (Lh, K;) and in the Msb is added يَقَظَ, i. e. like ضَرَبَ, which is strange; (TA;) [but this I do not find in my copy of the Msb;] inf. n. [of the first] يَقَظٌ (Msb, K) and يَقَظَةٌ, (Msb, TA,) or the latter is a simple subst., (S,) and [of the second] يَقَاظَةٌ; (Msb, K;) He waked, or woke; did not sleep, or was not sleeping. (Msb, K.) ― -b2- See also 5.

2 يَقَّظَ See 4, throughout.

ايقظهُ
4 ايقظهُ ذ (S, &c.) inf. n. اِيقَاظٌ, (TA,) He awakened him, (S, Mgh, Msb, K,) مِنْ نِوْمِهِ from his sleep; (S;) as also ↓ يقّظهُ, inf. n. تَيْقِيظٌ; (K;) and ↓ استيقظهُ. (TA.) ― -b2- (tropical:) He roused his attention, لِلْأُمُورِ to the things, or affairs; (Msb;) as also يقّظهُ. (TA.) ― -b3- ايقظ الغُبَارَ (tropical:) He dispersed the dust: (Lth:) and (assumed tropical:) he raised the dust; (Lth, S, Z;) as also ↓ يقّظهُ: (Lth, S:) or, accord. to Az, this is a mistranscription, for بَقَّطَ التُّرَابَ, inf. n. تَبْقِيطٌ. (TA.)

تيقّظ
5 تيقّظ ذ He became awakened; or he awaked, or awoke; (S, Msb, TA;) مِنْ نَوْمِهِ from his sleep; (TA;) as also ↓ استيقظ. (S, Mgh, Msb, K.) ― -b2- (tropical:) His attention became roused, or he had his attention roused, لِلْأَمْرِ to the thing, or affair; (Msb, * TA;) as also ↓ استيقظ, and ↓ يَقِظَ: (Msb:) he became vigilant, wary, or cautious. (TA.) You say also, اِلَى صَوْتِهِ ↓ هُوَ يَسْتَيْقِظُ (tropical:) [He has his attention roused at his voice, to listen thereto]. (TA.)

10 اِسْتَيْقَظَ استيقظ: see 5, in three places. ― -b2- (tropical:) It (a woman's anklet or other ornament) made a sound or sounds: (K, TA:) like as one says [in the contr. case], نَامَ, meaning “ its sound, or sounds, ceased, ” by reason of the fulness of the leg. (TA.) -A2- استيقظهُ: see 4.

يَقْظٌ
يَقْظٌ ذ : see what next follows, in three places.

يَقِظٌ
يَقِظٌ ذ and ↓ يَقْظٌ and ↓ يَقْظَانٌ A man waking, or awake: not sleeping: (K:) or the last has this signification; (S, Msb;) and its fem. is يَقْظَى: (O, Msb, K:) the pl. (K, &c.) of the first (IB, Msb) and second, (IB,) or of the first only, for the second has no broken pl., because of the rareness of فَعُلٌ as the measure of an epithet, (Sb, TA,) is أَيْقَاظٌ, (Sb, IB, Msb, K,) which is applied to women as well as to men; (O;) and the pl. of يقظان is يِقَاظٌ; (IB;) and the pl. of يقظى is يَقَاظَى. (K.) ― -b2- And the first (ISk, S, Msb) and ↓ second (ISk, S) (tropical:) A man vigilant, wary, cautious, or in a state of preparation; (S, Msb;) having his attention roused: (S:) and intelligent: (Msb:) or a man having his attention much roused, very vigilant, and possessing knowledge and intelligence. (ISk.) [In the TA, each of these two epithets is said to be after the manner of the rel. n.; but they are both part. ns. from يَقِظَ as syn. with تيقّظ.] You say also, الفِكْرِ ↓ رَجُلٌ يَقْظَانُ and ↓ مُتَيَقِّظُهُ and يَقِظُهُ and ↓ يَقُظُهُ (tropical:) [A man vigilant in mind]. (TA.) And اِنَّ فُلَانٌ لَيَقِظٌ (assumed tropical:) [Verily such a one is vigilant; not dull, heavy, or listless; lit.] light in head. (AA.)

يَقْظَةٌ
يَقْظَةٌ ذ : see what next follows.

يَقَظَةٌ
يَقَظَةٌ ذ A state of waking, or being awake; (S, Mgh, K;) as also ↓ يَقْظَةٌ, occurring in the saying of the Et-Tihلmee,
العَيْشُ نَوْمٌ وَالْمَنِيَّةُ يَقْظَةٌ
وَالْمَرْءُ بَيْنَهُمَا خَيَالٌ سَارِى
[Life is a state of sleep, and death is a state of waking; and man between the two is a night journeying phantom]; but most hold it to be used only by poetic license. (TA.)

يَقْظَانُ
يَقْظَانُ ذ : see يَقِظٌ, in two places. ― -b2- أَبُو اليَقْظَانِ The domestic cock. (K.)

مَا رَأَيْتُ أَيْقَظَ مِنْهُ
مَا رَأَيْتُ أَيْقَظَ مِنْهُ ذ (tropical:) [I have not seen any more vigilant, wary, or cautious, than he]. (TA.)

مُتَيَقِّظٌ
مُتَيَقِّظٌ ذ : see يَقِظٌ.

### [قاموس سالمون](https://lisan.digital/ar/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/salmone.md) — هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩

يَقِظَ
يَقِظَ A ( n. ac. يَقَظ 4 ),
a.  Was awake; awoke; watched; was on his guard.

يَقُظَ
يَقُظَ U ( n. ac. يَقَاْظَة 22t ),
a.  see supra.

يَقَّظَ
يَقَّظَ II ,
a.  IV, Aroused, woke.

b.  Raised ( dust ).

تَيَقَّظَ
تَيَقَّظَ V ,
a.  see I .

اِسْتَيْقَظَ
اِسْتَيْقَظَ X ,
a.  see I .

b.  Tinkled.

يَقْظَى
يَقْظَى 1ya ,
a.  fem. of يَقْظَاْنُ 33 .

يَقَظَة
يَقَظَة 4t ,
a.  Wakefulness; vigilance, watchfulness.

b.  Vigil, watch.

يَقِظ
يَقِظ 5 ,  يَقُظ 6 , ( pl. أَيْقَاْظ 38 ),
a.  see 33 .

يَقْظَاْنُ
يَقْظَاْنُ 33 , ( pl. يَقَاْظَى 22ya ),
a.  Awake, wakeful; watchful, vigilant; prudent, circumspect.

أَبُو اليَقْظَان
أَبُو اليَقْظَان
a.  The cock, chanticleer.

يَقْلُوْم
يَقْلُوْم
a.  [ coll. ], Hunter's hut.
