# أبب — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D8%A8/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%A8.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: ءبب

ءبب
أَبَّ - يَؤُبُّ - أَبَّ - يَئِبُّ - أبّ
أبَّ - يـَؤُبُّ + الكائن ( النبت أو البشر): يبرعم: ينتصب ويبرز متهيأ للتحرك والانطلاق من أكمامه استعداداً لإكمال ظهور الثمرة.
أبَّ - يـَؤُبُّ + كائن + إلى كائن أو مكان: ينتصب ويتهيأ للخروج والتحرك إلى الكائن أو المكان:وخاصة الأصل والمنبت: نزع إلى أصله ووطنه
أبّ: أصلها " أبـْبٌ " على وزن " فـَعـْل": اسم فعل " أبَّ - يـَؤُبُّ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " أبَّ - يـَؤُبُّ": البراعم: أصل الفروع والأفنان والأوراق والثمر والبذور التالية: وهو اصطلاحاً النباتات البرعمية كالمرعى والكلأ
ملاحظة: أبَّ - يؤبُّ: بالعامية الدارجة في الشام: يقوم ويبرز من مكمنه أو مخبأه ويظهر للعيان، ويقولون أبَّ الزهر عند تفتيحه من أكمامه، ويقولون " أبًّ عليه ": إذا انتفض لآخر واقفاً وبارزاً له.
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نمو النبات بحسب تسلسل نموه ودرجته "وهي
نَوَى - يَنْوِي، نَبَتَ - يَنْبُتُ، أبَّ - يَؤُبُّ، لَحا - يَلْحو، بَقَلَ - يَبْقُلُ، سَنْبَلَ -  يُسَنْبِلُ
أبَّا
 	﴿أنا صببنا الماء صبا (25) ثم شققنا الأرض شقا (26) فأنبتنا فيها حبا (27) وعنبا وقضبا (28) وزيتونا ونخلا (29) وحدائق غلبا (30) وفاكهة وأبا (31) متاعا لكم ولأنعامكم (32)﴾ عبس
مختار الصحاح
● [أبب] أ ب ب: الأبُّ المرعى
الراغب
أب
- قوله تعالى: }وفاكهة وأبا{ [عبس/31].
الأب: المرعى المتهيئ للرعي والجز (انظر: اللسان (أبب) 1/205)، من قولهم: أب لكذا أي تهيأ، أبا وإبابة وإبابا، وأب إلى وطنه: إذا نزع إلى وطنه نزوعا تهيأ لقصده، وكذا أب لسيفه: إذا تهيأ لسله.
وأبان ذلك فعلان منه، وهو الزمان المهيأ لفعله ومجيئه.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ:
- تَهَيَّأً للذَّهابِ وتَجَهَّز - عَزَمْتَ على الـمَسِير وتَهَيَّأْتَ - اسْتَقامَت طَريقَتُه- يَنْبُتُ على وَجْهِ الأَرضِ - الأَبُّ كُلُّ ما أَخْرَجَتِ الأَرضُ من النَّباتِ. - والأَبُّ: الـمَرْعَى الـمُتَهَيِّئُ للرَّعْيِ والقَطْع - النِّزاعُ إِلى الوَطَنِ - أَبَّ إِذا حَرَّك،
1-   والأَبُّ: النِّزاعُ إِلى الوَطَنِ. وأَبَّ إِلى وطَنِه يَؤُبُّ أَبَّاً وأَبابةً وإِبابةً: نَزَعَ،
2-   وأَبَّ للسير يَئِبُّ ويَؤُبُّ أَبّاً وأَبِيباً وأَبابةً: تَهَيَّأً للذَّهابِ وتَجَهَّز.
3-   أبَبْتُ أَؤُبُّ أَبّاًإِذا عَزَمْتَ على الـمَسِير وتَهَيَّأْتَ. وهو في أَبَابه وإِبابَتِه وأَبابَتِه أَي في جَهازِه.
4-   وأَبَّ يدَه إِلى سَيْفهِ: رَدَّها إليْه ليَسْتَلَّه.
5-    وأَبَّتْ أَبابةُ الشيءِ وإِبابَتُه: اسْتَقامَت طَريقَتُه.
6-   كُلُّ شيءٍ يَنْبُتُ على وَجْهِ الأَرضِ فهو الأَبُّ.
7-   الأَبُّ: الكَلأُ، . الـمَرْعَى.
1        الأَبُّ جَمِيعُ الكَلإِ الذي تَعْتَلِفُه الماشِية.
2        الأَبُّ ما يأْكُلُه الأَنعامُ.
3        الفاكهةُ ما أَكَله الناس، والأَبُّ ما أَكَلَتِ الأَنْعامُ، فالأَبُّ من الـمَرْعى للدَّوابِّ كالفاكِهةِ للانسان.
4        الأَبُّ كُلُّ ما أَخْرَجَتِ الأَرضُ من النَّباتِ.
5        والأَبُّ: الـمَرْعَى الـمُتَهَيِّئُ للرَّعْيِ والقَطْع.
6        ومن تَهَيَّأَ للـمُفارقةِ، فهو كمن صَرَمَ. وكذلك ائْتَبَّ.
7        أَبَّ إِذا حَرَّك، وأَبَّ إِذا هَزَم بِحَمْلةٍ لا مَكْذُوبةَ فيها.
8        وأَبَّ ذو الـمَحْضَرِ البادِي إِبَابَتَه، *  وقَوَّضَتْ نِيَّةٌ أَطْنابَ تَخْيِيمِ
9        والأُبابُ: الماءُ والسَّرابُ،
10     وأُبابُ الماءِ: عُبابُه.
11    واسْتَئِبَّ أَباً: اتَّخِذْه،
لسان العرب
● - أبب:الأَبُّ: الكَلأُ، وعَبَّر بعضُهم(1)  (1 قوله بعضهم: هو ابن دريد كما في المحكم.) عنه بأَنه الـمَرْعَى. وقال الزجاج: الأَبُّ جَمِيعُ الكَلإِ الذي تَعْتَلِفُه الماشِية. وفي التنزيل العزيز: وفاكِهةً وأَبّاً. قال أَبو حنيفة: سَمَّى اللّهُ تعالى المرعَى كُلَّه أَبّاً. قال الفرَّاءُ: الأَبُّ ما يأْكُلُه الأَنعامُ. وقال مجاهد: الفاكهةُ ما أَكَله الناس، والأَبُّ ما أَكَلَتِ الأَنْعامُ، فالأَبُّ من الـمَرْعى للدَّوابِّ كالفاكِهةِ للانسان. وقال الشاعر:  جِذْمُنا قَيْسٌ، ونَجْدٌ دارُنا، *  ولَنا الأَبُّ بهِ والـمَكْرَعُ  \<ص:205>  قال ثعلب: الأَبُّ كُلُّ ما أَخْرَجَتِ الأَرضُ من النَّباتِ. وقال عطاء: كُلُّ شيءٍ يَنْبُتُ على وَجْهِ الأَرضِ فهو الأَبُّ. وفي حديث أنس: أَنَّ عُمر بن الخَطاب، رضي اللّه عنهما، قرأً قوله، عز وجل، وفاكِهةً وأَبّاً، وقال: فما الأَبُّ، ثم قال: ما كُلِّفْنا وما أُمِرْنا بهذا.  والأَبُّ: الـمَرْعَى الـمُتَهَيِّئُ للرَّعْيِ والقَطْع. ومنه حديث قُسّ بن ساعِدةَ: فَجعلَ يَرْتَعُ أَبّاً وأَصِيدُ ضَبّاً.  وأَبَّ للسير يَئِبُّ ويَؤُبُّ أَبّاً وأَبِيباً وأَبابةً: تَهَيَّأً للذَّهابِ وتَجَهَّز. قال الأَعشى:  صَرَمْتُ، ولم أَصْرِمْكُمُ، وكصارِمٍ؛ * أَخٌ قد طَوى كَشْحاً، وأَبَّ لِيَذْهَبا  أَي صَرَمْتُكُم في تَهَيُّئي لـمُفارَقَتِكم، ومن تَهَيَّأَ للـمُفارقةِ، فهو كمن صَرَمَ. وكذلك ائْتَبَّ.  قال أَبو عبيد: أبَبْتُ أَؤُبُّ أَبّاًإِذا عَزَمْتَ على الـمَسِير وتَهَيَّأْتَ. وهو في أَبَابه وإِبابَتِه وأَبابَتِه أَي في جَهازِه.  التهذيب: والوَبُّ: التَّهَيُّؤ للحَمْلةِ في الحَرْبِ، يقال: هَبَّ ووَبَّ إِذا تَهَيَّأَ للحَمْلةِ. قال أَبو منصور: والأَصل فيه أَبَّ فقُلبت الهمزة واواً. ابن الأَعرابي: أَبَّ إِذا حَرَّك، وأَبَّ إِذا هَزَم بِحَمْلةٍ لا مَكْذُوبةَ فيها.  والأَبُّ: النِّزاعُ إِلى الوَطَنِ. وأَبَّ إِلى وطَنِه يَؤُبُّ أَبَّاً وأَبابةً وإِبابةً: نَزَعَ، والـمَعْرُوفُ عند ابن دريد الكَسْرُ، وأَنشد لهِشامٍ أَخي ذي الرُّمة:  وأَبَّ ذو الـمَحْضَرِ البادِي إِبَابَتَه، *  وقَوَّضَتْ نِيَّةٌ أَطْنابَ تَخْيِيمِ  وأَبَّ يدَه إِلى سَيْفهِ: رَدَّها إليْه ليَسْتَلَّه. وأَبَّتْ أَبابةُ الشيءِ وإِبابَتُه: اسْتَقامَت طَريقَتُه. وقالوا للظِّباءِ: إِن أَصابَتِ الماءَ، فلا عَباب، وإِنْ لم تُصِب الماءَ، فلا أَبابَ. أَي لم تَأْتَبَّ له ولا تَتَهيَّأ لطلَبه، وهو مذكور في موضعه. والأُبابُ: الماءُ والسَّرابُ، عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:  قَوَّمْنَ ساجاً مُسْتَخَفَّ الحِمْلِ، *  تَشُقُّ أَعْرافَ الأُبابِ الحَفْلِ  أَخبر أَنها سُفُنُ البَرِّ. وأُبابُ الماءِ: عُبابُه. قال:  أُبابُ بَحْرٍ ضاحكٍ هَزُوقِ  قال ابن جني: ليست الهمزة فيه بدلاً من عين عُباب، وإِن كنا قد سمعنا، وإِنما هو فُعالٌ من أَبَّ إِذا تَهَيَّأَ.  واسْتَئِبَّ أَباً: اتَّخِذْه، نادر، عن ابن الأَعرابي، وإِنما قياسه  اسْتَأْبِ.
مقاييس اللغة:
(أبّ) اعلم أن للهمزة والباء في المضاعف أصلين: أحدهما المرعَى، والآخر القَصْدَ والتهيُّؤ. أما الأول فقول الله عزّ وجلّ: ﴿وفَاكِهَةً وَأَبّاً﴾ [عبس 31]، قال أبو زيد الأنصاريّ: لم أسمع للأبِّ ذكراً إلاّ في القرآن. قال الخليل وأبو زيد: الأبُّ: المرعى، بوزن فَعْل. وأنشدَ ابنُ دريد:
جِذْمُنا قيسٌ ونجدٌ دارُنا *** ولنا الأبُّ به والمَكْرَعُ
وأنشدَ شُبيل بن عَزْرَة لأبي دُواد:
يَرعى بروْضِ الحَزْنِ من أبِّهِ *** قُريانه في عانةٍ تصحبُ([1])
أي تحفظ. يقال: صَحِبَكَ الله أي حفِظك. قال أبو إسحاق الزجَّاج: الأبّ جميع الكلأ الذي تعتلفه الماشية، كذا رُوِيَ عن ابن عبّاس رضي الله عنه. فهذا أصلٌ وأما الثاني فقال الخليل وابن دُريد: الأبّ مصدر أبَّ فلانٌ إلى سيفه إذا ردَّ يدَه إليه ليستلّه. الأبّ في قول ابن دريد: النزاع إلى الوطن، والأبّ في روايتهما التهيّؤ للمسير. وقال الخليل وحدَه: أبّ هذا الشيءُ، إذا تهيّأ واستقامت طريقته إبابةً([2]). وأنشد للأعشى:
صَرَمْتُ ولم أصرمْكُمُ وكصارمٍ *** أخٌ قَدْ طوى كشحاً وأبّ ليذْهَبا([3])
وقال هشام بن عقُبة([4])* في الإبابة:
وأبّ ذُو المحضَرِ البَادِي إبابَتَهُ *** وقوّضَتْ نِيّةٌ أطنَابَ تَخْييمِ
وذكر ناسٌ أنّ الظِّبَاء لا ترِدُ ولا يُعرَف لها وِرد. قالوا: ولذلك قالت العَرَب في الظِّبَاء: "إن وَجَدَتْ فلا عَبَاب، وإن عَدِمت فلا أَباب"، معناه إنْ وجدَتْ ماءً لم تعُبَّ فيه، وإن لم تجِدْه لم تأبُبْ لطلبهِ([5]). والله أعلم بصحّة ذلك. والأبّ: القصدُ، يقال أببت أبّه، وأممت أمَّهُ، وحَمَمت حمَّهُ، وحرَدْتُ حردهُ، وصمَدتُ صَمْده. قال الراجز يصفُ ذئباً:
مَرَّ مُدِلٍّ كرِشاء الغَرْبِ  *** فأبَّ أَبَّ غنَمِي وأبِّي
أي قصدَ قصْدَها وقصدِي.
القاموس المحيط:
الأبُّ الكَلأَ، أو المَرْعَى، أو ما أنْبَتَتِ الأرضُ، والخَضِرُ، و د باليَمَنِ، وبالكَسْر ة باليَمَنِ.
وأبَّ للسَّيْرِ يَئِبُّ ويَؤُبُّ أَبَّاً وأَبِيباً وأَبَاباً وأَبَاباً وأَبَابَةً: تَهَيَّأَ، كَائْتَبَّ، وإلى وطَنِهِ أَبّاً وإِبَابَةً وأَبَابَةً: اشْتاقَ، ويَدَهُ إلى سَيْفِه: رَدَّها لِيَسُلَّهُ. وهو في أَبَابِه: في جِهَازِهِ. وأَبَّ أبَّهُ: قَصَدَ قَصْدَه.
وأبَّتْ أبابته ويُكْسَرُ اسْتَقامَتْ طَريقَتُهُ والأباب الماءُ والسَرابُ وبالضَمِّ مُعْظَمُ السَّيلِ وأَبَّ: هَزَمَ بِحَمْلَةٍ لا مَكْذُوبَةَ فيها، والشيءَ: حَرَّكَهُ. وأبَّةُ: اسمٌ، وبِهِ سُمِيَتْ أَبَّةُ العُلْيَا والسُّفْلَى: قَرْيَتَانِ بِلَحْجٍ، وبالضمِّ: د بإفْرِيقِيَّةَ. وأبَّبَ: صاحَ. وتَأَبَّبَ به: تَعَجب، وتَبَجَّحَ. وأَبَّى، كَحَتَّى: نَهْرٌ بَيْنَ الكُوفةِ وقَصْرِ بَنِي مُقَاتِلٍ، يُنْسَبُ إلى أبَّى بنِ الصَّامِغانِ من مُلُوكِ النَّبَطِ، ونَهْرٌ بواسط العراقِ، وبِئْرٌ بالمَدِينةِ، أو هي أُنا بالنُّونِ مُخَفَّفَةً، كَهُنا.
تاج العروس:
أ ب ب
الأَبُّ : الكَلأُ وهو العُشْبُ رَطْبُه ويَابسُه وقد مَرَّ أَو المَرعَى كما قاله ابن اليَزِيدِيِّ ونقله الهَرَوِيُّ في غَرِيبه وعليه اقْتَصَرَ البَيْضَاوِيُّ والزمخشريُّ وقال الزَّجَّاجُ : الأَبُّ : جميعُ الكَلإِ الذي تَعْتَلفُهُ المَاشِيَةُ وفي التنزيل العزيزِ " وفَاكِهَةً وأَبَّا " قال أَبو حَنِيفَةَ : سَمَّى الله تعالى المَرْعَى كُلَّه أَبًّا قال الفَرَّاءُ : الأَبُّ ما تأْكُلُه الأَنْعَامُ وقال مُجَاهِدٌ : الفَاكِهَة : ما أَكلَهُ الناسُ والأَبُّ : ما أَكَلَتِ الأَنْعَامُ فالأَبُّ مِن المَرْعَى للدوابِّ كالفاكهة للإِنْسَانِ قال الشاعر :
جِذْمُنَا قَيْسٌ ونَجْدٌ دَارُنَا ... ولَنَا الأَبُّ بِهِ والمَكْرَعُ أو كُلُّ مَا أَنْبتَتِ الأَرْضُ أي ما أَخرجته من النبات قاله ثعلب وقال عطاء : كل شيءٍ ينبتُ على وجهِ الأرضِ فهو الأَبُّ والخَضِرُ من النبات وقيل التِّبْنُ قاله الجَلاَلُ أَي لأَنه تأْكله البهائم هكذا في النسخ والخَضِرُ كَكَتِف وعليه شرح شيخنا وهو غَلَطٌ والصواب : الخَصِرُ بالصاد المُهْمَلَةِ الساكنة كما قَيَّدهُ الصاغانيّ ونسبه لهُذَيْلِ وفي حديث أَنس أَن عُمَرَ بنَ الخطابِ رضي الله عنهما قرأَ قوله عز وجل " وفَاكِهَةً وأَبًّا " وقال : فما الأَبُّ : ثمَّ قال : ما كُلِّفْنَا أَو مَا أُمِرْنَا بهذا . والأَبُّ : المَرْعَى المُتَهَيِّىءُ للرَّعْي والقَطْعِ ومنه حديث قُسِّ بنِ ساعدةَ " فَجَعَلَ يَرْتَعُ أَبًّا وأَصيدُ ضَبًّا " وفي الأَساس : وتقول : فُلاَنٌ رَاعَ لَهُ الحَبُّ وَطَاعَ لَهُ الأَبُّ . أَي زَكَا زَرْعُه واتَّسَع مَرْعَاهُ
والأَبُّ بالتشديد : لُغَةٌ في الأَبِ بالتخفيف بمعنى الوَالِد نقله شيخنا عن ابن مالك في التسهيل وحكاه الأَزهريّ في التهذيب وغيرهما وقالوا : اسْتَأْبَبْتُ فلاناً ببائَيْنِ أَي اتَّخَذْتُه أَباً . نَبَّه على ذلك شيخُنا مُسْتَدْرِكاً على المُصَنِّفِ
قُلْتُ : إنَّمَا لم يذكرْه لنُدْرَتِهِ ومخالفتِه للقياس قال ابنُ الأَعرابيّ : اسْتَئِبَّ أَباً : اتَّخِذْهُ نَادِرٌ وإنما قيَاسُه اسْتَأْبِ
و أَبُّ : د باليَمنِ قال أَبُو سَعْدٍ : بُلَيْدَةٌ باليَمَنِ يُنْسب إِليها أَبُو مُحَمَّدِ عبدُ الله بنُ الحَسَن بنِ الفَيَّاضِ الهاشِمِيُّ وقال أَبو طاهر السِّلفيّ : هي بكسر الهمزة قال : سمعت أَبَا مُحَمَّدٍ عَبْدَ العَزِيز بنَ موسى بنِ مُحَسّن القَلْعِيَّ يقول : سمعت عُمَرَ بن عبدِ الخَالِقِ الإِبِّيّ يقول : بَنَاتِي كُلُّهُنَّ حِضْنَ لتِسْعِ سِنِينَ كَذَا في المُعْجَمِ
قُلْتُ : ونُسِبَ إليها أَيضاً الفَقيهُ المُحَدِّث أَبو العباس أَحمد بن سلمان بن أَحمد بن صبرة الحميريّ مات سنة 728 ولي قضاء مدينة أَبّ تَرْجَمَه الجنديّ وغيره
و إِبُّ بالكَسْرَة : باليمن من قُرَى ذِي جَبَلَةَ ؛ قال أَبو طاهر ؛ وكذا يقوله أَهلُ اليمن بالكسر ولا يعرفون الفتح كذا في المعجم وقال الصاغانيّ : هي من مِخْلافِ جعْفَر
وَأَبَّ للسَّيْرِ يَئِبّ بالكَسْرِ على القياس في المُضَعَّفِ اللازم ويَؤُبّ بالضَّمِّ على خلاف القياس واقتصر عليه الجوهريّ وتبعه على ذلك ابنُ مالك في لامية الأَفعال واستدركه شيخنا في حواشي ابن الناظم على أَبيه أنه جاء بالوجهين فالأَوْلى ذكره في قسم ما وَرَدَ بالوَجْهَيْنِ أَبًّا وأَبِيباً على فَعِيلٍ وَأَبَاباً كَسَحَاب وأَبَابَة كَسَحَابَة : تَهَيَّأَ للذَهاب وتَجَهَّز قال الأَعشى :
صَرَمْتُ وَلَمْ أَصْرِمْكُمُ وكَصَارِمٍ ... أَخٌ قَدْ طَوَى كَشحاً وأَبَّ لِيَذْهَبَا أَيْ صَرَمْتُكُم في تَهَيُّئِي لمفارقتكم ومَنْ تَهَيَّأَ للمُفَارَقَةِ فهو كَمَنْ صَرَمَ قال أبو عبيد : أَبَبْتُ أَؤُبُّ أَبًّا إذا عَزَمْتَ على المَسِيرِ وتَهَيَّأْتَ كائْتَبَّ من بَابَ الافْتِعالِ
وأَبَّ إلَى وَطَنِه يَؤُبُّ أَبًّا وإِبَابَةً كسَحابة وأَبَاباً كسحَابٍ أَيضاً : اشْتاقَ
والأَبُّ : النِّزَاعُ إلى الوَطَنِ عن أَبي عمرو قاله الجوهريّ والمعروف عند ابن دريد يَئِبُّ بالكسر وأَنشد لهِشَام أَخِي ذِي الرُّمَّة :
وأَبَّ ذُو المَحْضَرِ البَادِي أَبَابَتهُ ... وقَوَّضَتْ نِيَّةٌ أَطْنَابَ تَخْيِيمِ وأَبَّ يَدَهُ إلَى سَيْفِهِ : رَدَّهَا ليَسُلَّه وفي بعض النُّسَخ : لِيَسْتَلَّه وذكره الزمخشريّ في آبَ بالمَدِّ وقال الصاغانيّ وليس بِثَبتٍ
وهُوَ في أَبَابِهِ بِالفَتْح وأَبَابَتِهِ أَي في جَهَازه بفتح الجيم وكسرها
وأَبَّ أَبَّه أَي قَصَدَ قَصْدَهُ نقله الصاغانيُّ وأَبَّتْ أَبَابَتُه بالفتح ويُكسر أَيِ اسْتَقَامَتْ طَرِيقَتُه فالأَبَابَةُ بمَعْنَى الطَّرِيقَة
والأَبَابُ بالفتح : المَاءُ والسَّرَابُ " عن ابن الأَعرابيّ وأَنشد :
" قَوَّمْنَ سَاجاً مُسْتخَفَّ الحِمْل
" تَشُقُّ أَعْرَافَ الأَبَابِ الحَفْل أَخْبَرَ أَنَّهَا سُفُنُ البَرِّ
والأُبَابُ بالضَّمِّ : مُعْظَمُ السَّيْلِ والمَوْجُ كالعُبَابِ قال :
" أُبَابُ بَحْرٍ ضاحِكِ هزُوقِ قال شيخُنا : صَرَّح أَبو حَيَّانَ وتلميذُه ابنُ أُمِّ قاسِمٍ أَن همزتها بَدَلٌ من العَيْنِ وأَنها ليست بلُغَةٍ مستقلّة انتهى وأَنكره ابنُ جنّى فقال : ليست الهمزة فيه بَدَلاً من عين عُبَاب وإن كُنَّا قد سَمِعْنَاهُ وإنَّمَا هُوَ فُعَالٌ من أَبَّ إِذا تَهَيَّأَ
قُلْتُ : ومن الأَمثال : " وقَالُوا للظِّبَاء : إنْ أَصابَت المَاءَ فَلاَ عَبَاب وإِنء لَمْ تُصِبِ المَاءَ فلا أَبَاب " أَي لم تَأْتَبَّ له ولا تَتَهَيَّأْ لطلبه راجعه في " مجمع الأَمثال "
وفي التهذيب : الوَبُّ : التَّهَيُّؤُ للحَمْلَةِ في الحَرْبِ يقال : هَبَّ وَوَبَّ إِذا تَهَيَّأَ للحَمْلَة قال أَبو منصور : الأَصل فيه أَبّ فقلبت الهمزة واواً
وعن ابن الأَعرابيّ أَبَّ إذا هَزَم بحَمْلَة وفي بعض النسخ : بجُمْلَة بالجيم وهو خطأٌ لا مَكْذُوبَةَ بالنصْبِ وهو مصدر كَذَبَ كما يأْتي فِيهَا أَيِ الحَمْلَةِ
وأَبَّةُ : اسْمٌ أَي عَلَمٌ لِرَجُل كما هو صَنِيعُه في الكِتَاب فإِنه يريد بالاسمِ العَلَمَ وبِهِ سُمِّيَت أَبَّةُ العُلْيَا وأَبَّةُ السُّفْلَى وهما قَرْيَتَان بلَحْجٍ بفتح فسكون بَلْدَةٌ بعَدَنِ أَبْيَنَ من اليَمَنِ أَي كما سُمِّيَت أَبْيَنُ بأَبْيَنَ بنِ زُهَيْرٍ
وأُبَّةُ بالضم : د بإِفْرِيقِيَّة بينها وبين القَيْرَوَانِ ثلاثةُ أَيام وهي من ناحية الأَرْبُسِ موصوفةٌ بكثرة الفَوَاكه وإِنباتِ الزعفرانِ ينسب إِليها أَبو القاسم عبد الرحمن بن عبد المُعْطِي بن أَحمدَ الأَنصاريُّ روى عن أَبي حَفْص عُمَر بنِ إِسماعيلَ البَرْقيّ كتب عنه أَبو جعفر أَحمد بن يحيى الجَارُودِيّ بمصر وأَبو العباس أَحمد بن محمد الأُبِّيُّ أَديب شاعر سافر إلى اليمن ولقى الوَزِيرَ العَبْديَّ ورجع إلى مصْرَ فأَقَام بها إلى أَن مات في سنة 598 ، كذا في المعجم
قُلْتُ : أَما عبد الرحمن بن عبد المعطي المذكورُ فالصواب في نِسْبَتِه الأُبَيِّي منسوب إِلى جَدِّه أُبَيّ نبَّه على ذلك الحافظُ ابنُ حَجر
وممن نسب إِليها من المتأَخرين الإِمام أَبو عبد الله محمدُ بن خليفةَ التونسيُّ الأُبِّيُّ شارح مُسْلِم تلميذُ الإِمام ابن عَرَفَةَ ذكره شيخنا
وأَبَّبَ إِذا صاحَ والعَامَّةُ تقول هَبَّبَ
وتَأَبَّبَ بِهِ أَي تَعَجَّبَ وتَبَجَّحَ نقله الصاغانيّ
وأَبَّى بفتح الهمزة وتشديد الباء والقَصْرِ كَحَتَّى : نَهْرٌ بين الكُوفَة وبين قَصْرِ ابنِ هُبَيْرَةَ بَنِي مُقَاتِل هكذا في النُّسَخِ وصوابُه ابْنِ مُقَاتِل وهو ابنُ حسَّانَ بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ أَوْسِ بنِ إِبراهِيمَ بن أَيّوبَ التَّيْمِيّ مِنْ زَيْدِ مَنَاةَ وسيأْتي ذكرُه يُنْسَبُ إِلى أَبَّى ابن الصَّامَغَانِ من مُلُوكِ النَّبَطِ ذَكَره الهَيْثَمُ بنُ عَدِيٍّ . ونَهْرٌ من أَنهار البَطِيحَةِ بِوَاسِطِ العرَاقِ وهو من أَنهارها الكبار ووَرَدَ في الحديث عن محمد بن إسْحَاقَ عن معبد بنِ كعبِ بنِ مالكٍ قال : لَمَّا أَتَى النبيُّ صلى الله عليه وسلم بَنِي قُرَيْظَةَ ونزل على بِئرٍ من أَبْيَارِهِم في ناحية من أَموالهم يقال لها بِئرُ أَبَّى وهي بِئرٌ بالمَدِينَةِ قال الحَازِمِيُّ : كذا وجدتُه مضبوطاً مُجَوَّداً بخط أَبِي الحَسَنِ بنِ فُرَات أَو هِيَ وفي نُسْخَةٍ هُوَ أُنَا بالنُّونِ مُخَفَّفَةً كَهُنا قال الحَازِميّ : كذا سمعته من بعض المُحَصِّلِين كذا في المعجم وسيأْتي ذكرُه في مَحَلِّه إِن شاءَ الله تعالى
وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : أَبَّ إِذَا حَرَّكَ عَنِ ابن الأَعْرَابيّ وائْتَبَّ إِذا اشْتَاقَ
وأَبَّى بنُ جَعْفَر النَّجِيرَمي مُحَدِّثٌ ضعيف
وسَالِمُ بنُ عبدِ الله بنِ أَبَّى أَندلسِيٌّ روى عن ابن مُزَينِ وسيأْتي في آخر الكتاب

### Türkçe

ءبب
**أَبَّ** - **يَؤُبُّ** - **أَبَّ** - **يَئِبُّ** - **أبّ**

**أبَّ - يـَؤُبُّ** + varlık (bitki veya insan): tomurcuklanır: doğrulur ve belirir; kılıflarından hareket etmeye ve fırlamaya hazırlanmış olarak, meyvenin görünüşünü tamamlamaya hazırlık için.

**أبَّ - يـَؤُبُّ** + varlık + bir varlığa veya yere: doğrulur ve o varlığa veya yere çıkmaya ve hareket etmeye hazırlanır: özellikle asıl ve bitiş yerine: aslına ve yurduna yöneldi.

**أبّ**: aslı “ **أبـْبٌ** ”dır, “ **فـَعـْل** ” vezni üzeredir: fiil ismi **أبَّ - يـَؤُبُّ**’un; ve o, ayrıca **أبَّ - يـَؤُبُّ** fiiliyle olan şeydir: tomurcuklar: dalların, budakların, yaprakların, meyvenin ve sonraki tohumların aslı; ve ıstılahta tomurcuklu bitkiler, otlak ve ot gibi.

Not: **أبَّ - يؤبُّ**: Şam’da yaygın halk ağzında: gizlendiği veya saklandığı yerden kalkar ve belirir ve göz önüne çıkar; çiçeğin kılıflarından açılması sırasında “ **أبَّ الزهر** ” derler; ve “ **أبًّ عليه** ” derler: ona karşı sonuna kadar silkelenip ayakta ve belirgin olarak dikilirse.

Ve lafız, “bitkinin büyümesi, büyümesinin sıralanışına ve derecesine göre” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**نَوَى - يَنْوِي**، **نَبَتَ - يَنْبُتُ**، **أبَّ - يَؤُبُّ**، **لَحا - يَلْحو**، **بَقَلَ - يَبْقُلُ**، **سَنْبَلَ -  يُسَنْبِلُ**

**أبَّا**
﴿**أنا صببنا الماء صبا (25) ثم شققنا الأرض شقا (26) فأنبتنا فيها حبا (27) وعنبا وقضبا (28) وزيتونا ونخلا (29) وحدائق غلبا (30) وفاكهة وأبا (31) متاعا لكم ولأنعامكم (32)**﴾ عبس

مختار الصحاح
● [**أبب**] أ ب ب: **الأبُّ** otlak.

الراغب
**أب**
- Yüce Allah’ın sözü: }**وفاكهة وأبا**{ [عبس/31].
**الأب**: otlamaya ve biçmeye hazırlanmış otlak (bak: **اللسان (أبب) 1/205**), onların “**أب** şuna” sözünden; yani hazırlandı; **أبا** ve **إبابة** ve **إبابا**. Ve **أب** yurduna: yurduna yönelip çekildiği zaman; kastına hazırlanmış olarak. Ve aynı şekilde **أب** kılıcına: onu kınından çekmeye hazırlandığı zaman.
Ve **أبان** bunun iki fiilidir; ve o, onun fiiline ve gelişine hazırlanmış zamandır.

ملخص اللسان
Lafzın vecihleri:
- gitmeye hazırlandı ve teçhizlendi - yürüyüşe azmettin ve hazırlandın - yolu doğruldu - yer yüzünde biter - **الأَبُّ**: yerin bitkiden çıkardığı her şey. - ve **الأَبُّ**: otlamaya ve kesmeye hazırlanmış otlak - yurda çekilme - **أَبَّ**: hareket ettirdiği zaman,

1- ve **الأَبُّ**: yurda çekilmedir. Ve **أَبَّ** yurduna **يَؤُبُّ** **أَبَّاً** ve **أَبابةً** ve **إِبابةً**: çekildi,
2- ve **أَبَّ** yolculuğa **يَئِبُّ** ve **يَؤُبُّ** **أَبّاً** ve **أَبِيباً** ve **أَبابةً**: gitmeye hazırlandı ve teçhizlendi.
3- **أبَبْتُ أَؤُبُّ أَبّاً**: yürüyüşe azmettiğin ve hazırlandığın zaman. Ve o, **أَبَابه**’inde ve **إِبابَتِه**’inde ve **أَبابَتِه**’inde; yani teçhizatında.
4- ve **أَبَّ** elini kılıcına: onu çekip çıkarmak için onu ona geri çevirdi.
5- ve bir şeyin **أَبابةُ**’si ve **إِبابَتُه** doğruldu: yolu doğruldu.
6- yer yüzünde biten her şey, o **الأَبُّ**’dür.
7- **الأَبُّ**: ot; otlak.

1 **الأَبُّ**: hayvanların otlayıp yediği bütün ottur.
2 **الأَبُّ**: davarların yediği şeydir.
3 meyve: insanların yediği şeydir; ve **الأَبُّ**: davarların yediği şeydir; böylece **الأَبُّ**, binek hayvanlar için otlaktan, insan için meyve gibidir.
4 **الأَبُّ**: yerin bitkiden çıkardığı her şeydir.
5 ve **الأَبُّ**: otlamaya ve kesmeye hazırlanmış otlaktır.
6 ve ayrılığa hazırlanan, koparan kimse gibidir. Ve aynı şekilde **ائْتَبَّ**.
7 **أَبَّ**: hareket ettirdiği zaman; ve **أَبَّ**: içinde yalan olmayan bir hamle ile bozduğu zaman.
8 **وأَبَّ ذو الـمَحْضَرِ البادِي إِبَابَتَه، *  وقَوَّضَتْ نِيَّةٌ أَطْنابَ تَخْيِيمِ**
9 **الأُبابُ**: su ve serap,
10 suyun **أُبابُ**’u: onun **عُبابُ**’udur.
11 **واسْتَئِبَّ أَباً**: onu edin,

لسان العرب
● - **أبب**: **الأَبُّ**: ot; ve bazısı onu otlak diye ifade etti. Ve Zecّâc dedi: **الأَبُّ**, hayvanların otlayıp yediği bütün ottur. Ve aziz tenzilde: **وفاكِهةً وأَبّاً**. Ebû Hanîfe dedi: Allah Teâlâ bütün otlağı **أَبّاً** diye adlandırdı. Ferrâ dedi: **الأَبُّ**, davarların yediği şeydir. Mücâhid dedi: meyve, insanların yediği şeydir; ve **الأَبُّ**, davarların yediği şeydir; böylece **الأَبُّ**, binek hayvanlar için otlaktan, insan için meyve gibidir. Şair dedi:
**جِذْمُنا قَيْسٌ، ونَجْدٌ دارُنا، *  ولَنا الأَبُّ بهِ والـمَكْرَعُ**  \<ص:205>
Sa‘leb dedi: **الأَبُّ**, yerin bitkiden çıkardığı her şeydir. Atâ dedi: yer yüzünde biten her şey, o **الأَبُّ**’dür. Enes hadîsinde: Ömer b. Hattâb, Allah onlardan razı olsun, onun sözünü okudu: **وفاكِهةً وأَبّاً**; ve dedi: **الأَبُّ** nedir? Sonra dedi: buna yükümlü kılınmadık ve bununla emrolunmadık.
Ve **الأَبُّ**: otlamaya ve kesmeye hazırlanmış otlaktır. Ondan, Kuss b. Sâ‘ide hadîsi: “**فَجعلَ يَرْتَعُ أَبّاً وأَصِيدُ ضَبّاً**.”
Ve **أَبَّ** yolculuğa **يَئِبُّ** ve **يَؤُبُّ** **أَبّاً** ve **أَبِيباً** ve **أَبابةً**: gitmeye hazırlandı ve teçhizlendi. A‘şâ dedi:
**صَرَمْتُ، ولم أَصْرِمْكُمُ، وكصارِمٍ؛ * أَخٌ قد طَوى كَشْحاً، وأَبَّ لِيَذْهَبا**
Yani: sizden ayrılmaya hazırlanışımda sizi kopardım; ve ayrılığa hazırlanan, koparan kimse gibidir. Ve aynı şekilde **ائْتَبَّ**.
Ebû Ubeyd dedi: **أبَبْتُ أَؤُبُّ أَبّاً**: yürüyüşe azmettiğim ve hazırlandığım zaman. Ve o, **أَبَابه**’inde ve **إِبابَتِه**’inde ve **أَبابَتِه**’inde; yani teçhizatında.
Tehzîb: ve **الوَبُّ**: savaşta hamleye hazırlanmadır; “**هَبَّ** ve **وَبَّ**” denir: hamleye hazırlandığı zaman. Ebû Mansûr dedi: aslı **أَبَّ**’dır; hemze vâv’a çevrilmiştir.
İbnü’l-A‘râbî: **أَبَّ**: hareket ettirdiği zaman; ve **أَبَّ**: içinde yalan olmayan bir hamle ile bozduğu zaman.
Ve **الأَبُّ**: yurda çekilmedir. Ve **أَبَّ** yurduna **يَؤُبُّ** **أَبَّاً** ve **أَبابةً** ve **إِبابةً**: çekildi; ve İbn Düreyd yanında bilinen kesredir. Hişâm’a, Zü’r-Rumme’nin kardeşine, onun için inşad etti:
**وأَبَّ ذو الـمَحْضَرِ البادِي إِبَابَتَه، *  وقَوَّضَتْ نِيَّةٌ أَطْنابَ تَخْيِيمِ**
Ve **أَبَّ** elini kılıcına: onu çekip çıkarmak için onu ona geri çevirdi. Ve bir şeyin **أَبابةُ**’si ve **إِبابَتُه**: yolu doğruldu.
Ve ceylanlara dediler: “Eğer suya rastlarsa, **عَباب** yok; ve eğer suya rastlamazsa, **أَباب** yok.” Yani: ona hazırlanmadı ve onu istemeye hazırlanmadı; o, yerinde zikredilmiştir.
Ve **الأُبابُ**: su ve serap; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:
**قَوَّمْنَ ساجاً مُسْتَخَفَّ الحِمْلِ، *  تَشُقُّ أَعْرافَ الأُبابِ الحَفْلِ**
Onların kara gemileri olduğunu haber verdi. Ve suyun **أُبابُ**’u: onun **عُبابُ**’udur. Dedi:
**أُبابُ بَحْرٍ ضاحكٍ هَزُوقِ**
İbn Cinnî dedi: hemze onda **عُباب**’ın ayn’ından bedel değildir; her ne kadar işitmiş olsak da; ancak o, **أَبَّ**’dan, “hazırlandı” manasında, **فُعال**’dır.
Ve **واسْتَئِبَّ أَباً**: onu edin; nadirdir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve kıyası ancak **اسْتَأْبِ**’dir.

مقاييس اللغة:
(**أبّ**) Bil ki hemze ile bâ’nın, muzâaf içinde, iki aslı vardır: birincisi otlak; ikincisi kasd ve hazırlanmadır. Birincisine gelince: Aziz ve celîl Allah’ın sözü: ﴿**وفَاكِهَةً وَأَبّاً**﴾ [عبس 31]. Ebû Zeyd el-Ensârî dedi: **الأبّ** için Kur’an’dan başka bir yerde bir anma işitmedim. Halîl ve Ebû Zeyd dedi: **الأبُّ**: otlak; **فَعْل** vezniyle. İbn Düreyd inşad etti:
**جِذْمُنا قيسٌ ونجدٌ دارُنا *** ولنا الأبُّ به والمَكْرَعُ**
Ve Şübeyl b. ‘Azre, Ebû Düvâd için inşad etti:
**يَرعى بروْضِ الحَزْنِ من أبِّهِ *** قُريانه في عانةٍ تصحبُ([1])**
Yani: korur. “**صَحِبَكَ الله**” denir: Allah seni korudu. Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: **الأبّ**, hayvanların otlayıp yediği bütün ottur; İbn Abbâs’tan, Allah ondan razı olsun, böyle rivayet edilmiştir. Bu bir asıldır. İkincisine gelince: Halîl ve İbn Düreyd dedi: “**أبّ** falan şey, kılıcına” yani elini ona geri çevirdi ki onu çekip çıkarsın. **الأبّ**, İbn Düreyd’in sözünde: yurda çekilmedir; ve onların rivayetinde **الأبّ**: yolculuğa hazırlanmadır. Halîl tek başına dedi: “**أبّ** bu şey” yani hazırlandı ve yolu doğruldu; **إبابةً**([2]). A‘şâ için inşad etti:
**صَرَمْتُ ولم أصرمْكُمُ وكصارمٍ *** أخٌ قَدْ طوى كشحاً وأبّ ليذْهَبا([3])**
Ve Hişâm b. ‘Ukbe([4])*, **الإبابة** hakkında dedi:
**وأبّ ذُو المحضَرِ البَادِي إبابَتَهُ *** وقوّضَتْ نِيّةٌ أطنَابَ تَخْيِيمِ**
Ve bazı insanlar zikretti ki ceylanlar suya varmaz ve onlara bir suya varış bilinmez. Dediler: bunun için Araplar ceylanlar hakkında dedi: “**إن وَجَدَتْ فلا عَبَاب، وإن عَدِمت فلا أَباب**”; manası: su bulursa onda kana kana içmez; ve onu bulmazsa onu istemeye **تأبُبْ** etmez([5]). Ve Allah bunun sıhhatini daha iyi bilir. Ve **الأبّ**: kasıttır; “**أببت أبّه**” denir; ve “**أممت أمَّهُ**”, ve “**حَمَمت حمَّهُ**”, ve “**حرَدْتُ حردهُ**”, ve “**صمَدتُ صَمْده**”. Râciz, bir kurdu vasfederek dedi:
**مَرَّ مُدِلٍّ كرِشاء الغَرْبِ  *** فأبَّ أَبَّ غنَمِي وأبِّي**
Yani: onların kasdını ve benim kasdımı kastetti.

القاموس المحيط:
**الأبُّ**: ot; veya otlak; veya yerin bitirdiği şey; ve yeşil; ve Yemen’de bir belde; ve kesre ile Yemen’de.
Ve **أبَّ** yolculuğa **يَئِبُّ** ve **يَؤُبُّ** **أَبَّاً** ve **أَبِيباً** ve **أَبَاباً** ve **أَبَاباً** ve **أَبَابَةً**: hazırlandı; **كَائْتَبَّ** gibi. Ve yurduna **أبّاً** ve **إِبَابَةً** ve **أَبَابَةً**: özledi. Ve elini kılıcına: onu çekip çıkarması için onu geri çevirdi. Ve o, **أَبَابِه**’indedir: teçhizatındadır. Ve **أبَّ أبَّهُ**: onun kasdını kastetti.
Ve onun **أبابته** doğruldu; ve kesrelenir: yolu doğruldu. Ve **الأباب**: su ve serap; ve damme ile: selin çoğu. Ve **أَبَّ**: içinde yalan olmayan bir hamle ile bozdu. Ve şeyi: onu hareket ettirdi. Ve **أبَّةُ**: bir isimdir; ve onunla **أَبَّةُ العُلْيَا** ve **أَبَّةُ السُّفْلَى** adlandırıldı: Lahc’ta iki köy. Ve damme ile: Afrika’da bir belde. Ve **أبَّبَ**: bağırdı. Ve **تَأَبَّبَ** onunla: şaşırdı ve böbürlendi. Ve **أَبَّى** ( **حَتَّى** gibi): Kûfe ile Benî Mukâtil kasrı arasında bir nehir; Nabat krallarından **أبَّى بنِ الصَّامِغانِ**’a nispet edilir. Ve Irak Vâsıt’ta bir nehir. Ve Medine’de bir kuyu; yahut o, nûn ile hafifletilmiş **أُنا**’dır; **هُنا** gibi.

تاج العروس:
أ ب ب
**الأَبُّ**: ot; o, yaş ve kuru çimdir; daha önce geçti; yahut İbnü’l-Yezîdî’nin dediği gibi otlak; Herevî onu **غَرِيبه**’inde nakletti; Beydâvî ve Zemahşerî bununla yetindi. Zecّâc dedi: **الأَبُّ**, hayvanların otlayıp yediği bütün ottur. Ve aziz tenzilde: “**وفَاكِهَةً وأَبَّا**”. Ebû Hanîfe dedi: Allah Teâlâ bütün otlağı **أَبّاً** diye adlandırdı. Ferrâ dedi: **الأَبُّ**, davarların yediği şeydir. Mücâhid dedi: **الفَاكِهَة**: insanların yediği şeydir; ve **الأَبُّ**: davarların yediği şeydir; böylece **الأَبُّ**, binek hayvanlar için otlaktan, insan için meyve gibidir. Şair dedi:
**جِذْمُنَا قَيْسٌ ونَجْدٌ دَارُنَا ... ولَنَا الأَبُّ بِهِ والمَكْرَعُ**
yahut yerin bitirdiği her şey; yani bitkiden çıkardığı şey; Sa‘leb dedi. Atâ dedi: yer yüzünde biten her şey, o **الأَبُّ**’dür. Ve bitkiden yeşil; ve “saman” denildi; Celâl dedi; yani çünkü hayvanlar onu yer; nüshalarda böyledir. Ve **الخَضِرُ** **كَكَتِف** gibidir; ve şeyhimiz onun üzerine şerh etti; o yanlıştır; doğrusu: sâd muhmela ile sâkin **الخَصِرُ**’dur; Sâğânî onu kaydetti ve Hüzeyl’e nispet etti. Enes hadîsinde: Ömer b. Hattâb, Allah onlardan razı olsun, onun sözünü okudu: “**وفَاكِهَةً وأَبًّا**”; ve dedi: **الأَبُّ** nedir? Sonra dedi: buna yükümlü kılınmadık yahut bununla emrolunmadık. Ve **الأَبُّ**: otlamaya ve kesmeye hazırlanmış otlaktır. Ondan, Kuss b. Sâ‘ide hadîsi: “**فَجَعَلَ يَرْتَعُ أَبًّا وأَصيدُ ضَبًّا**”. **الأَساس**’ta: ve dersin: “Falana, tane ürünü otladı; ve ona **الأَبُّ** itaat etti”; yani ekini gelişti ve otlağı genişledi.
Ve şeddeli **الأَبُّ**: hafif **الأَبِ**’de, baba manasında, bir lugattır; şeyhimiz bunu İbn Mâlik’ten **التسهيل**’de nakletti; Ezherî onu **التهذيب**’de ve başkaları hikâye etti. Ve dediler: “**اسْتَأْبَبْتُ** falanı, iki bâ ile”: onu baba edindim. Şeyhimiz bunu, musannife istidrâk ederek, uyardı.
Dedim: ancak nadirliği ve kıyasa muhalefeti sebebiyle onu zikretmedi. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**اسْتَئِبَّ أَباً**: onu edin”; nadirdir; ve kıyası ancak “**اسْتَأْبِ**”dir.
Ve **أَبُّ**: Yemen’de bir beldedir. Ebû Sa‘d dedi: Yemen’de bir kasabadır; ona nispet edilen: Ebû Muhammed Abdullah b. el-Hasen b. el-Fayyâd el-Hâşimî. Ebû Tâhir es-Silefî dedi: o, hemzenin kesresi iledir. Dedi: Ebû Muhammed Abdülazîz b. Mûsâ b. Muhassin el-Kal‘î’yi şöyle derken işittim: Ömer b. Abdülhâlik el-İbbî’yi şöyle derken işittim: “Kızlarımın hepsi dokuz yıl şöyle şöyle hayız gördü”; **المعجم**’de böyledir.
Dedim: ona ayrıca fakih muhaddis Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Selmân b. Ahmed b. Sabra el-Himyerî de nispet edildi; 728 yılında öldü; **أَبّ** şehrinin kadılığını üstlendi; Cündî ve başkaları onu tercüme etti.
Ve **إِبُّ** kesre ile: Yemen’de Zî Cebele köylerindendir. Ebû Tâhir dedi: Yemen ehli de kesre ile böyle söyler; fethi bilmezler; **المعجم**’de böyledir. Sâğânî dedi: o, Miḫlâf-ı Ca‘fer’dendir.
Ve **أَبَّ** yolculuğa **يَئِبّ** kesre ile, lâzım muzâaf’ta kıyasa göre; ve **يَؤُبّ** damme ile, kıyasa aykırı olarak. Cevherî bununla yetindi; İbn Mâlik de **لامية الأَفعال**’da ona tâbi oldu. Şeyhimiz, İbnü’n-Nâzım’ın babası üzerine hâşiyelerinde, bunun iki vecihle geldiğini istidrâk etti; böylece onu “iki vecihle vârid olan” kısmında zikretmek daha evlâdır: **أَبًّا** ve **أَبِيباً** **فَعِيل** üzere; ve **أَبَاباً** **كَسَحَاب** gibi; ve **أَبَابَة** **كَسَحَابَة** gibi: gitmeye hazırlandı ve teçhizlendi. A‘şâ dedi:
**صَرَمْتُ وَلَمْ أَصْرِمْكُمُ وكَصَارِمٍ ... أَخٌ قَدْ طَوَى كَشحاً وأَبَّ لِيَذْهَبَا**
Yani: sizden ayrılmaya hazırlanışımda sizi kopardım; ve ayrılığa hazırlanan, koparan kimse gibidir. Ebû Ubeyd dedi: **أَبَبْتُ أَؤُبُّ أَبًّا**: yürüyüşe azmettiğim ve hazırlandığım zaman; **ائْتَبَّ** gibi, **الافتعال** babındandır.
Ve **أَبَّ** yurduna **يَؤُبُّ** **أَبًّا** ve **إِبَابَةً** **كسَحابة** gibi; ve **أَبَاباً** **كسحَابٍ** gibi ayrıca: özledi.
Ve **الأَبُّ**: Ebû Amr’dan, yurda çekilmedir; Cevherî dedi. Ve İbn Düreyd yanında bilinen: **يَئِبُّ** kesre iledir. Ve Hişâm’a, Zü’r-Rumme’nin kardeşine, inşad etti:
**وأَبَّ ذُو المَحْضَرِ البَادِي أَبَابَتهُ ... وقَوَّضَتْ نِيَّةٌ أَطْنَابَ تَخْيِيمِ**
Ve **أَبَّ** elini kılıcına: onu çekip çıkarması için onu geri çevirdi. Bazı nüshalarda: “**لِيَسْتَلَّه**”. Zemahşerî onu, med ile **آبَ** maddesinde zikretti. Sâğânî dedi: sabit değildir.
Ve o, **أَبَابِهِ**’ndedir, fetha ile; ve **أَبَابَتِهِ**’ndedir; yani teçhizatındadır; cîm’in fethası ve kesresiyle.
Ve **أَبَّ أبَّه**: onun kasdını kastetti; Sâğânî nakletti. Ve onun **أَبَابَتُه** doğruldu, fetha ile; ve kesrelenir: yolu doğruldu; böylece **الأَبَابَة** yöntem manasındadır.
Ve fetha ile **الأَبَابُ**: su ve serap; “İbnü’l-A‘râbî’den.” Ve inşad etti:
“**قَوَّمْنَ سَاجاً مُسْتخَفَّ الحِمْل**
“**تَشُقُّ أَعْرَافَ الأَبَابِ الحَفْل**”
Onların kara gemileri olduğunu haber verdi.
Ve damme ile **الأُبَابُ**: selin çoğu ve dalga; **العُبَاب** gibi. Dedi:
“**أُبَابُ بَحْرٍ ضاحِكِ هزُوقِ**”
Şeyhimiz dedi: Ebû Hayyân ve talebesi İbn Ümm Kâsım, onun hemzesinin ayn’dan bedel olduğunu ve müstakil bir lugat olmadığını açıkça söyledi; bitti. İbn Cinnî bunu inkâr etti ve dedi: hemze onda **عُبَاب**’ın ayn’ından bedel değildir; her ne kadar onu işitmiş olsak da; ancak o, **أَبَّ**’dan, “hazırlandı” manasında, **فُعَال**’dır.
Dedim: ve emsallerden: “Ceylanlara dediler: ‘Eğer suya rastlarsa **فَلاَ عَبَاب**; ve eğer suya rastlamazsa **فلا أَبَاب**’”; yani ona **تَأْتَبَّ** etmedi ve onu istemeye hazırlanmadı; onu “**مجمع الأَمثال**”da gözden geçir.
Ve **التهذيب**’de: **الوَبُّ**: savaşta hamleye hazırlanmadır; “**هَبَّ** ve **وَبَّ**” denir: hamleye hazırlandığı zaman. Ebû Mansûr dedi: aslı **أَبّ**’dır; hemze vâv’a çevrilmiştir.
İbnü’l-A‘râbî’den: **أَبَّ**: bir hamle ile bozduğu zaman. Bazı nüshalarda: cîm ile “**بجُمْلَة**”; o hatadır. “**لا مَكْذُوبَةَ**” nasb ile; o, **كَذَبَ**’ın masdarıdır; ileride geleceği üzere; yani o hamlede.
Ve **أَبَّةُ**: bir isimdir; yani bir adam için özel addır; kitapta onun sanatı böyledir; çünkü o, “isim” ile özel adı kasteder. Ve onunla **أَبَّةُ العُلْيَا** ve **أَبَّةُ السُّفْلَى** adlandırıldı; ikisi Lahc’ta iki köydür; fetha sonra sükûn ile; Aden’in, Yemen’den, **أَبْيَنَ** beldesidir; yani **أَبْيَنُ**’ün **أَبْيَنَ بنِ زُهَيْرٍ** ile adlandırılması gibi.
Ve damme ile **أُبَّةُ**: Afrika’da bir beldedir; Kayrevan ile arasında üç gün vardır; Erbus tarafındandır; meyvelerin çokluğu ve safran bitirmesiyle vasfedilmiştir. Ona nispet edilen: Ebû’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdülmu‘tî b. Ahmed el-Ensârî; Ebû Hafs Ömer b. İsmâ‘îl el-Berkî’den rivayet etti; ondan Mısır’da Ebû Ca‘fer Ahmed b. Yahyâ el-Cârûdî yazdı. Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed el-Übbî: edip şair; Yemen’e sefer etti ve vezir el-‘Abdî ile görüştü; sonra Mısır’a döndü; 598 yılında ölünceye kadar orada ikamet etti; **المعجم**’de böyledir.
Dedim: zikredilen Abdurrahman b. Abdülmu‘tî’ye gelince, nispetinde doğrusu **الأُبَيِّي**’dir; dedesi **أُبَيّ**’e nispetle; hâfız İbn Hacer buna dikkat çekti.
Ve ona nispet edilen müteahhirlerden: imam Ebû Abdullah Muhammed b. Halîfe et-Tûnusî el-Übbî; Müslim şârihi; imam İbn ‘Arefe’nin talebesi; şeyhimiz onu zikretti.
Ve **أَبَّبَ**: bağırdığı zaman; avam “**هَبَّبَ**” der.
Ve **تَأَبَّبَ بِهِ**: yani şaşırdı ve böbürlendi; Sâğânî nakletti.
Ve **أَبَّى**: hemzenin fethası, bâ’nın şeddelenmesi ve kısaltma ile, **حَتَّى** gibi: Kûfe ile İbn Hubeyre’nin kasrı arasında bir nehir; Benî Mukâtil; nüshalarda böyledir; doğrusu: İbn Mukâtil’dir; o, Hassân b. Sa‘lebe b. Evs b. İbrâhîm b. Eyyûb et-Teymî’dir; Zeyd Menât’tandır; onun zikri ileride gelecektir; Nabat krallarından **أَبَّى ابن الصَّامَغَانِ**’a nispet edilir; Heysem b. ‘Adî onu zikretti. Ve Irak Vâsıt’ta batîha nehirlerinden bir nehir; o, onun büyük nehirlerindendir. Ve hadiste vârid oldu: Muhammed b. İshâk’tan, Ma‘bed b. Ka‘b b. Mâlik’ten: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, Benî Kurayza’ya geldiğinde ve onların kuyularından bir kuyu üzerine, mallarının bir tarafında, “**بِئرُ أَبَّى**” denilen yere indi; o, Medine’de bir kuyudur. Hâzimî dedi: onu, Ebû’l-Hasen b. Furât’ın hattıyla, sağlam ve güzel ضبط edilmiş buldum; yahut o, bir nüshada, nûn ile hafifletilmiş **أُنَا**’dır; **هُنا** gibi. Hâzimî dedi: onu bazı tahsil ehli kimselerden böyle işittim; **المعجم**’de böyledir; ve onun zikri, inşallah Teâlâ, yerinde gelecektir.
Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **أَبَّ**: hareket ettirdiği zaman; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **ائْتَبَّ**: özlediği zaman.
Ve **أَبَّى بنُ جَعْفَر النَّجِيرَمي**: zayıf bir muhaddistir.
Ve **سَالِمُ بنُ عبدِ الله بنِ أَبَّى**: Endülüslüdür; İbn Müzeyn’den rivayet etti; kitabın sonunda gelecektir.
