# أبب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أبب

الأب: الكلأ، وهو العشب رطبه ويابسه، وقد مر أو المرعى كما قاله ابن اليزيدي، ونقله الهروي في غريبه، وعليه اقتصر البيضاوي والزمخشري، وقال الزجاج: الأب: جميع الكلإ الذي تعتلفه الماشية، وفي التنزيل العزيز  وفاكهة وأبا  قال أبو حنيفة: سمى الله تعالى المرعى كله أبا، قال الفراء: الأب ما تأكله الأنعام، وقال مجاهد: الفاكهة: ما أكله الناس، والأب: ما أكلت الأنعام، فالأب من المرعى للدواب كالفاكهة للإنسان، قال الشاعر:
  جذمنا قيس ونجد دارنا                      ولنا الأب به والمكرع أو كل ما أنبتت الأرض أي ما أخرجته من النبات، قاله ثعلب، وقال عطاء: كل شيء ينبت على وجه الأرض فهو الأب والخضر من النبات، وقيل التبن، قاله الجلال، أي لأنه تأكله البهائم، هكذا في النسخ، والخضر ككتف، وعليه شرح شيخنا، وهو غلط، والصواب: الخصر، بالصاد المهملة الساكنة، كما قيده الصاغاني، ونسبه لهذيل، وفي حديث أنس، أن عمر بن الخطاب، رضي الله عنهما، قرأ قوله عز وجل  وفاكهة وأبا  وقال: فما الأب: ثم قال: ما كلفنا أو ما أمرنا بهذا. والأب: المرعى المتهيىء للرعي والقطع، ومنه حديث قس بن ساعدة  فجعل يرتع أبا وأصيد ضبا  وفي الأساس: وتقول: فلان راع له الحب وطاع له الأب. أي زكا زرعه واتسع مرعاه.
 والأب، بالتشديد: لغة في الأب، بالتخفيف بمعنى الوالد، نقله شيخنا عن ابن مالك في التسهيل، وحكاه الأزهري في التهذيب وغيرهما، وقالوا: استأببت فلانا، ببائين، أي اتخذته أبا. نبه على ذلك شيخنا مستدركا على المصنف.
 قلت: إنما لم يذكره لندرته ومخالفته للقياس، قال ابن الأعرابي: استئب أبا: اتخذه، نادر، وإنما قياسه استأب.
 و أب: د باليمن قال أبو سعد: بليدة باليمن ينسب إليها أبو محمد عبد الله بن الحسن بن الفياض الهاشمي، وقال أبو طاهر السلفي: هي بكسر الهمزة، قال: سمعت أبا محمد عبد العزيز بن موسى بن محسن القلعي يقول: سمعت عمر بن عبد الخالق الإبي يقول: بناتي كلهن حضن لتسع سنين، كذا في المعجم.
 قلت: ونسب إليها أيضا الفقيه المحدث أبو العباس أحمد بن سلمان بن أحمد بن صبرة الحميري، مات سنة 728 ولي قضاء مدينة أب، ترجمه الجندي وغيره.
 و إب بالكسرة: باليمن من قرى ذي جبلة؛ قال أبو طاهر؛ وكذا يقوله أهل اليمن بالكسر، ولا يعرفون الفتح، كذا في المعجم، وقال الصاغاني: هي من مخلاف جعفر.
 وأب للسير يئب، بالكسر على القياس في المضعف اللازم، ويؤب، بالضم على خلاف القياس، واقتصر عليه الجوهري وتبعه على ذلك ابن مالك في لامية الأفعال، واستدركه شيخنا في حواشي ابن الناظم على أبيه أنه جاء بالوجهين، فالأولى ذكره في قسم ما ورد بالوجهين، أبا وأبيبا على فعيل وأبابا كسحاب وأبابة كسحابة: تهيأ للذهاب وتجهز، قال الأعشى:
  صرمت ولم أصرمكم وكصارم                      أخ قد طوى كشحا وأب ليذهبا أي صرمتكم في تهيئي لمفارقتكم، ومن تهيأ للمفارقة فهو كمن صرم، قال أبو عبيد: أببت أؤب أبا، إذا عزمت على المسير وتهيأت كائتب من باب الافتعال.
 وأب إلى وطنه يؤب أبا وإبابة، كسحابة وأبابا كسحاب أيضا: اشتاق.
 والأب: النزاع إلى الوطن، عن أبي عمرو، قاله الجوهري، والمعروف عند ابن دريد يئب، بالكسر، وأنشد لهشام أخي ذي الرمة:

  وأب ذو المحضر البادي أبابته                      وقوضت نية أطناب تخـييم وأب يده إلى سيفه: ردها ليسله، وفي بعض النسخ: ليستله، وذكره الزمخشري في آب بالمد، وقال الصاغاني، وليس بثبت.
 وهو في أبابه بالفتح، وأبابته، أي في جهازه بفتح الجيم وكسرها.
 وأب أبه أي قصد قصده، نقله الصاغاني وأبت أبابته بالفتح ويكسر أي استقامت طريقته فالأبابة بمعنى الطريقة.
 والأباب بالفتح: الماء، والسراب  عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  قومن ساجا مستخف الحمل
  تشق أعراف الأباب الحفل أخبر أنها سفن البر.
 والأباب بالضم: معظم السيل، والموج كالعباب قال:
  أباب بحر ضاحك هزوق قال شيخنا: صرح أبو حيان، وتلميذه ابن أم قاسم أن همزتها بدل من العين، وأنها ليست بلغة مستقلة انتهى، وأنكره ابن جنى، فقال: ليست الهمزة فيه بدلا من عين عباب وإن كنا قد سمعناه، وإنما هو فعال من أب، إذا تهيأ.
 قلت: ومن الأمثال:  وقالوا للظباء: إن أصابت الماء فلا عباب وإنء لم تصب الماء فلا أباب  أي لم تأتب له ولا تتهيأ لطلبه، راجعه في  مجمع الأمثال  .
 وفي التهذيب: الوب: التهيؤ للحملة في الحرب، يقال: هب، ووب، إذا تهيأ للحملة، قال أبو منصور: الأصل فيه أب، فقلبت الهمزة واوا.
 وعن ابن الأعرابي أب إذا هزم بحملة، وفي بعض النسخ: بجملة، بالجيم، وهو خطأ لا مكذوبة بالنصب، وهو مصدر كذب كما يأتي، فيها أي الحملة.
 وأبة: اسم أي علم لرجل، كما هو صنيعه في الكتاب، فإنه يريد بالاسم العلم وبه سميت أبة العليا وأبة السفلى وهما قريتان بلحج، بفتح فسكون، بلدة بعدن أبين من اليمن، أي كما سميت أبين بأبين بن زهير.
 وأبة بالضم: د بإفريقية بينها وبين القيروان ثلاثة أيام، وهي من ناحية الأربس موصوفة بكثرة الفواكه وإنبات الزعفران، ينسب إليها أبو القاسم عبد الرحمن بن عبد المعطي بن أحمد الأنصاري، روى عن أبي حفص عمر بن إسماعيل البرقي، كتب عنه أبو جعفر أحمد بن يحيى الجارودي بمصر، وأبو العباس أحمد بن محمد الأبي، أديب شاعر، سافر إلى اليمن، ولقى الوزير العبدي، ورجع إلى مصر فأقام بها إلى أن مات في سنة 598، كذا في المعجم.
 قلت: أما عبد الرحمن بن عبد المعطي المذكور فالصواب في نسبته الأبيي منسوب إلى جده أبي، نبه على ذلك الحافظ ابن حجر.
 وممن نسب إليها من المتأخرين، الإمام أبو عبد الله محمد بن خليفة التونسي الأبي شارح مسلم تلميذ الإمام ابن عرفة، ذكره شيخنا.
 وأبب، إذا صاح، والعامة تقول هبب.
 وتأبب به أي تعجب وتبجح، نقله الصاغاني.

  وأبى بفتح الهمزة وتشديد الباء والقصر كحتى: نهر بين الكوفة وبين قصر ابن هبيرة بني مقاتل، هكذا في النسخ، وصوابه ابن مقاتل وهو ابن حسان بن ثعلبة بن أوس بن إبراهيم بن أيوب التيمي، من زيد مناة، وسيأتي ذكره ينسب إلى أبى ابن الصامغان من ملوك النبط ذكره الهيثم بن عدي. ونهر من أنهار البطيحة بواسط العراق وهو من أنهارها الكبار، وورد في الحديث عن محمد بن إسحاق، عن معبد بن كعب بن مالك قال: لما أتى النبي صلى الله عليه وسلم بني قريظة، ونزل على بئر من أبيارهم في ناحية من أموالهم، يقال لها بئر أبى وهي بئر بالمدينة قال الحازمي: كذا وجدته مضبوطا مجودا بخط أبي الحسن بن فرات أو هي وفي نسخة هو أنا بالنون مخففة كهنا قال الحازمي: كذا سمعته من بعض المحصلين، كذا في المعجم، وسيأتي ذكره في محله، إن شاء الله تعالى.
 ومما يستدرك عليه: أب إذا حرك، عن ابن الأعرابي، وائتب إذا اشتاق.
 وأبى بن جعفر النجيرمي محدث ضعيف.
 وسالم بن عبد الله بن أبى أندلسي، روى عن ابن مزين، وسيأتي في آخر الكتاب.

### Türkçe

**الأب**: ot; o, yaş ve kuru hâliyle çimendir; ve (denilmiştir ki) otlak; İbnü’l-Yezîdî’nin söylediği gibi; Herevî bunu “Garîb”inde nakletti; Beyzâvî ve Zemahşerî de bununla yetindi. Zeccâc dedi: **الأب**: davarın otladığı bütün ot. Aziz tenzîlde: **وفاكهة وأبا**. Ebû Hanîfe dedi: Allah Teâlâ bütün otlağı **أبا** diye adlandırdı. Ferrâ dedi: **الأب** davarların yediğidir. Mücâhid dedi: **الفاكهة**: insanların yediği şey; **الأب**: davarların yediği şey. Şu hâlde **الأب**, hayvanlar için otlaktan, insan için meyve gibidir. Şair dedi:

  جذمنا قيس ونجد دارنا                      ولنا **الأب** به والمكرع

Veya: yerin bitirdiği her şey; yani bitkiden çıkardığı şey; Sa‘leb bunu söyledi. Atâ dedi: yer yüzünde biten her şey, o **الأب**’dır; ve bitkiden yeşillik. Ve denildi ki: saman; Celâl bunu söyledi; yani çünkü onu hayvanlar yer; nüshalarda böyledir. Ve **الخضر** “**كتف**” gibi (vezinde); şeyhimiz bunun üzerine şerh etti; o ise yanlıştır. Doğrusu: **الخصر**; sâkin, ihmâl edilmiş **الصاد** ile; Sâgânî onu böyle kaydetti; ve onu Hüzeyl’e nisbet etti. Enes hadîsinde: Ömer b. el-Hattâb, Allah ikisinden razı olsun, şu kavlini okudu: **وفاكهة وأبا**; ve dedi: “Peki **الأب** nedir?” Sonra dedi: “Bununla yükümlü kılınmadık” yahut “Bununla emrolunmadık.” Ve **الأب**: otlatma ve biçme için hazırlanmış otlak. Ondan, Kuss b. Sâ‘ide hadîsi: **فجعل يرتع أبا وأصيد ضبا**. Ve “Esâs”ta: ve dersin ki: falan kimse için ekin **الحب**’dır, otlak **الأب**’dır; yani ekini olgunlaştı ve otlağı genişledi.

Ve **الأب** (şeddeli): **الأب** (hafif) için bir dildir; “baba” mânasında; şeyhimiz bunu İbn Mâlik’ten “Teshîl”de naklen aktardı; Ezherî “Tehzîb”de ve başkaları da onu hikâye etti. Ve dediler ki: **استأببت** falanı, iki **باء** ile; yani onu baba edindim. Şeyhimiz bunu, musannife istidrâk ederek, buna dikkat çekti.

Dedim: Onu ancak nadirliği ve kıyasa aykırılığı sebebiyle zikretmedi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **استئب** baba: onu edindi; nadirdir; kıyası ise ancak **استأب**’dır.

Ve **أب**: Yemen’de bir belde. Ebû Sa‘d dedi: Yemen’de bir kasabacık; ona nisbetle Ebû Muhammed Abdullah b. el-Hasen b. el-Fayyâd el-Hâşimî nisbet olunur. Ebû Tâhir es-Silefî dedi: o, hemzenin kesresi iledir. Dedi: Ebû Muhammed Abdülazîz b. Mûsâ b. Muhsin el-Kal‘î’nin şöyle dediğini işittim: Ömer b. Abdülhâlik el-İbî’nin şöyle dediğini işittim: “Kızlarımın hepsi dokuz yaşında hayız gördü.” Mu‘cem’de böyledir.

Dedim: Ona ayrıca fakih muhaddis Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Selmân b. Ahmed b. Sabra el-Himyerî de nisbet olunur; 728 yılında öldü; **أب** şehrinin kadılığını üstlendi; Cündî ve başkaları onu terceme etti.

Ve **إب** kesre ile: Yemen’de Zî Cebele köylerindendir; Ebû Tâhir dedi. Yemen ehli de onu kesre ile böyle söyler; fethi bilmezler; Mu‘cem’de böyledir. Sâgânî dedi: o, Mihlaf-ı Ca‘fer’dendir.

Ve **أب** “yürümek/sefer” içindir: **يئب**; kıyasa göre kesre ile, lâzım muzâafda; ve **يؤب**; kıyasa aykırı olarak zamme ile. Cevherî bununla yetindi; İbn Mâlik de “Lâmiyyetü’l-Ef‘âl”de ona tâbi oldu. Şeyhimiz, İbnü’n-Nâzım’ın babası üzerine hâşiyelerinde, onun iki vecihle geldiğini istidrâk etti; şu hâlde onu iki vecihle vârid olanlar kısmında zikretmek daha evlâdır. **أبا** ve **أبيبا** “**فعيل**” üzere; ve **أبابا** “**سحاب**” gibi; ve **أبابة** “**سحابة**” gibi: gitmeye hazırlandı ve teçhiz oldu. A‘şâ dedi:

  صرمت ولم أصرمكم وكصارم                      أخ قد طوى كشحا وأب ليذهبا

Yani: sizden ayrılmaya hazırlanışımda sizi “kestim”; ayrılığa hazırlanan, kesmiş gibidir. Ebû Ubeyd dedi: **أببت** **أؤب** **أبا**; eğer yürümeye azmettiysem ve hazırlandıysam; “iftial” bâbından **كائتب** gibi.

Ve **أب** vatanına: **يؤب** **أبا** ve **إبابة**; “**سحابة**” gibi; ve **أبابا** “**سحاب**” gibi de: özledi.

Ve **الأب**: vatana çekişme; Ebû Amr’dan; Cevherî bunu söyledi. İbn Düreyd katında bilinen: **يئب**, kesre ile. Zü’r-Rumme’nin kardeşi Hişâm’a ait olarak şu beyti okuttu:

  وأب ذو المحضر البادي أبابته                      وقوضت نية أطناب تخـييم

Ve **أب** elini kılıcına: onu geri çevirdi ki onu çeksin. Bazı nüshalarda: “onu çıkarsın diye.” Zemahşerî bunu, med ile **آب** maddesinde zikretti. Sâgânî dedi: sabit değildir.

Ve o, fetha ile **أبابه**’sindedir; ve **أبابته**’sinde; yani cîm’in fethası ve kesresiyle “cihazında”.

Ve **أب** **أبه**: kastını kastetti; Sâgânî nakletti. Ve **أبت** **أبابته** fetha ile, ve kesre de edilir: yani yolu doğruldu; böylece **الأبابة** “yol” mânasındadır.

Ve **الأباب** fetha ile: su ve serap; İbnü’l-A‘râbî’den. Şu beyti okuttu:

  قومن ساجا مستخف الحمل
  تشق أعراف الأباب الحفل

Onun, kara gemileri olduğunu haber verdi.

Ve **الأباب** zamme ile: selin çoğu; ve dalga, **العباب** gibi. Dedi ki:

  أباب بحر ضاحك هزوق

Şeyhimiz dedi: Ebû Hayyân ve onun öğrencisi İbn Ümm Kâsım, hemzesinin ayn’dan bedel olduğunu ve onun müstakil bir dil olmadığını açıkça belirtti; bitti. İbn Cinnî bunu inkâr etti; dedi ki: onda hemze, **عباب**’ın ayn’ından bedel değildir, her ne kadar onu işitmiş olsak da; ancak o, **أب**’den “**فعال**”dır; “hazırlandı” demektir.

Dedim: Mesellerdendir: **وقالوا للظباء: إن أصابت الماء فلا عباب وإنء لم تصب الماء فلا أباب**; yani ona gelmedi ve onu istemeye hazırlanmadı. Onu **مجمع الأمثال**’de gözden geçir.

Ve “Tehzîb”de: **الوب**: savaşta hücuma hazırlanma; denir ki: **هب** ve **وب**; eğer hücuma hazırlandıysa. Ebû Mansûr dedi: aslı onda **أب**’dir; hemze vâv’a çevrildi.

İbnü’l-A‘râbî’den: **أب**; eğer bir hücumla bozguna uğrattıysa. Bazı nüshalarda: **بجملة**; cîm ile; o yanlıştır. “**مكذوبة**” nasb ile; o, “**كذب**” masdarıdır; ileride geleceği üzere; onda, yani hücumda.

Ve **أبة**: bir isim; yani bir adam için özel ad; kitaptaki âdeti böyledir; çünkü “isim” ile özel adı kasteder. Ve onunla **أبة العليا** ve **أبة السفلى** adlandırıldı; ikisi Lahc’da iki köydür; fetha sonra sükûn ile; Yemen’den Aden-Ebyen’den sonra bir belde; yani Ebyen’in, Züheyr b. Ebyen ile adlandırılması gibi.

Ve **أبة** zamme ile: İfrîkıyye’de bir belde; Kayrevan ile arasında üç gün (mesafe) vardır; Arbüs tarafındandır; meyvelerin çokluğu ve safran bitirmesiyle vasıflıdır. Ona nisbetle Ebû’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdülmu‘tî b. Ahmed el-Ensârî nisbet olunur; Ebû Hafs Ömer b. İsmâîl el-Berkî’den rivayet etti; Mısır’da Ebû Ca‘fer Ahmed b. Yahyâ el-Cârûdî ondan yazdı. Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed el-**أبي**: edip şair; Yemen’e sefer etti; vezir el-Abdî ile görüştü; sonra Mısır’a döndü; 598 yılında ölünceye kadar orada ikamet etti; Mu‘cem’de böyledir.

Dedim: zikredilen Abdurrahman b. Abdülmu‘tî’nin nisbesinde doğrusu **الأبيي**’dir; dedesi **أبي**’ye nisbetlidir; buna Hâfız İbn Hacer dikkat çekti.

Ve ona nisbet olunan müteahhirlerden: imam Ebû Abdullah Muhammed b. Halîfe et-Tûnusî el-**أبي**; Müslim şârihi; imam İbn Arafe’nin öğrencisi; şeyhimiz onu zikretti.

Ve **أبب**: eğer bağırdıysa. Avam **هبب** der.

Ve **تأبب به**: yani şaşırdı ve böbürlendi; Sâgânî nakletti.

Ve **أبى**; hemzenin fethası, **الباء**’nın teşdîdi ve kasr ile; “**حتى**” gibi: Kûfe ile Kasr İbn Hubeyre Benî Mukâtil arasında bir nehir. Nüshalarda böyledir; doğrusu “İbn Mukâtil”dir; o, Hassân b. Sa‘lebe b. Evs b. İbrâhîm b. Eyyûb et-Teymî’dir; Zeyd Menât’tandır. Onun zikri ileride gelecektir. Nabat krallarından İbnü’s-Sâmigân’ın oğlu **أبى**’ye nisbet olunur; Heysem b. Adî onu zikretti. Ve Vâsıt Irak’ta Batîha nehirlerindendir; o, onların büyük nehirlerindendir. Hadîste, Muhammed b. İshâk’tan, Ma‘bed b. Ka‘b b. Mâlik’ten rivayetle vârid olmuştur: Nebî صلى الله عليه وسلم Benî Kurayza’ya geldiğinde, mallarının bir tarafında, onların kuyularından bir kuyu üzerine indi; ona **بئر أبى** denirdi; o, Medine’de bir kuyudur. Hâzimî dedi: onu, Ebû’l-Hasen b. Furât’ın hattıyla zabtlı, güzelce yazılmış buldum; yahut “**هي**”. Bir nüshada “**هو أنا**”dır; nûn hafif, “**هنا**” gibi. Hâzimî dedi: onu bazı tahsîl ehli kimselerden böyle işittim; Mu‘cem’de böyledir. Onun zikri, inşallah Teâlâ, yerinde gelecektir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أب**; eğer hareket ettirdiyse; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **ائتب**; eğer özlediyse.

Ve **أبى** b. Ca‘fer en-Necîrmî: zayıf bir muhaddis.

Ve Sâlim b. Abdullah b. **أبى** Endelüsî: İbn Muzeyn’den rivayet etti; kitabın sonunda gelecektir.
