# أبد (أ-ب-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Badiye çöl demektir

- Harfler: أ - ب - د
- Kur'an'da: 28 geçiş · 28 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءبد · ابد

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَبَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Sürekli | 28 | 28 | [2:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/2:95.md) |

## Mücavir kökler — 50 mücavir (190 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 11 ortak ayet · G² 59 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
2. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 7 ortak ayet · G² 37 · Ayağın alt tarafı demektir
3. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 34 · Cariye yelkenli sandal demektir
4. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 27 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
5. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 26 · Dahl: Kuytu yer demektir
6. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 23 · Bahçe demektir
7. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 19 ortak ayet · G² 17 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
8. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
9. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Akar temiz sudur
10. [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Fevz Gölgeliktir
11. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 14 · Büyük
12. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · “Kudüm” ön demektir
13. [مني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sıvı meni demektir
14. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 8 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
15. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
16. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Temel demektir
17. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
18. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Kulak demektir
19. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Zalimler
20. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
21. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · El ve kol demektir
22. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
23. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
24. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
25. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
26. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
27. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
28. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Beraber
29. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Alet kaldıraç demektir
30. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
31. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
32. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Saçak demektir
33. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
34. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
35. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
36. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
37. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
38. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
39. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
40. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
41. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
42. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İnek yavrusu, dana demektir
43. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
44. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
45. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
46. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
47. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
48. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
49. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
50. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أبد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md), [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md), [سرمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İnsanın ve yerleşik düzenin erişemediği ıssızlığa çekilmek, vahşileşmek ve sınırları algılanamayan kesintisiz uzunluğa ulaşmak |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da daima zarf formunda yer alarak geleceğe dönük kesintisiz sürekliliği veya mutlak olumsuzlanmayı pekiştirme |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın parçalanamaz, tüketilemez ve geri çevrilemez mutlak akışını niteleyen ontolojik ve ahlaki süreklilik ekseni |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca zihinsel ve kronolojik bir takvim sonsuzluğu sanarak kelimenin kökündeki yabancılaşma, ıssızlaşma ve beşer idrakini aşma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أب | Kaçış, başlangıç yönelimi, asıl kaynağa doğru yönelme veya yerleşik sınırdan uzaklaşma hareketidir; [أبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82.md) kaçıp sahibinden uzaklaşmayı, [أبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%84.md) çöle ve yaban hayatına uyum sağlayan deveyi, [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) ise boyun eğmeyip kendi alanına çekilmeyi ifade eder | د | Harekete süreklilik, geçişkenlik ve geri dönülmez bir mesafe katarak uzaklaşmanın zamansal ve mekânsal olarak kalıcı bir ıssızlığa ve bitimsizliğe dönüşmesini sağlar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İlksel kudreti, eylemin başladığı kök noktayı ve arkasındaki itici iradeyi temsil eder |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir sınırla çevrili alanı, meskeni, yerleşik düzeni ve içine almayı simgeler |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alandan çıkışı, eşikten öteye geçmeyi, devam eden hareketi ve ötelenmeyi gösterir |
| أبد | Barınaktan kapı yoluyla açık alana çıkıp geri dönmeksizin uzaklaşma hareketi | Yerleşik evden veya sınırlı alandan dışarı çıkıp insan kontrolünün bittiği uçsuz bucaksız sahaya yayılmayı ve orada kalıcılaşmayı anlatır |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın evcillikten çıkıp yabanileşmesi, insanın yerleşim yerini terk edip ıssızlaşması ve terk edilen yurdun yabani hayvanlara kalması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa muallakasında terk edilmiş yurt yerlerinin insanlardan boşalıp yabanileştiğini anlatırken bu kökü kullanır: عَفَتِ الدِّيَارُ مَحَلُّهَا فَمُقَامُهَا / بِمِنىً تَأَبَّدَ غَوْلُهَا فَرِجَامُهَا |
| Erken Arapça kullanım | Evcil sürünün dağılıp yabanileşmesi durumunda kullanılan أوابد sözü ve Hz. Peygamber'in kaçan bir deveyi niteleyen şu ifadesi: إِنَّ لِهَذِهِ الْبَهَائِمِ أَوَابِدَ كَأَوَابِدِ الْوَحْشِ |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Mekâyîsü’l-Luğa ve Lebîd Muallakası.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde أبد kökü ilksel olarak kaybolmak, yitip gitmek, yerleşik sınırlardan çıkarak izini kaybettirmek ve gözden ırak bir alana savrulmak çekirdek anlamıyla yer alır. Kuzeybatı Sami dillerinde, bilhassa İbranicede אָבַد (ʾāḇaḏ) ve Aramicede אֲבַד (ʾăḇad) biçimlerinde 'kaybolmak, yoldan çıkıp yitmek, yok olmak, telef olmak' anlamlarına gelir. Bu dillerdeki yok oluş ve helak fikri, kelimenin ilk fiziksel olarak insanın görüş alanından ve yerleşim sınırından çıkarak sahrada kaybolması tasavvurundan türemiştir. Arapçada ise kök, bir yandan evcillikten çıkıp yaban hayatına karışan hayvanı ve insan ayağının kesildiği ıssız harabeleri (تأبّد) karşılarken, diğer yandan insan idrakinin ve ömrünün sınırlarını aşarak gözden kaybolan 'tükenmez zaman dilimini' (الأبد) ifade edecek biçimde semantik bir genişleme yaşamıştır. Yok oluş ile bitimsiz zaman arasındaki bağ, her iki durumda da beşerî sınırın, idrakin ve tasarrufun dışına çıkılması zemininde birleşir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary ve Lisânü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yabanileşme ve ıssızlaşmadan zamansal sürekliliğe geçiş | Yerleşim yerinin terk edilip yaban hayvanlarına kalmasıyla başlayan süreç, beşer idrakinin sınırlarını aşan ve parçalanamayan kesintisiz zamana ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice ʾ-b-d ile ses ve anlam örtüşmesi | İbranice ve Aramicede yitmek, gözden kaybolmak ve helak olmak anlamları, Arapçadaki yabanileşip insandan uzaklaşma ve sınırsızlaşma anlamıyla doğrudan kök birliğine sahiptir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapçası ve Afro-Asyatik izler | Eski Güney Arapçası kitabelerinde kalıcılık ve mülkiyetin devredilmez devamlılığı bağlamında paralel kök formları tespit edilmektedir | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أبد | Anlamlı | Yabanileşmek, sınırsız uzamak | Hedef köktür; insanın kontrol sınırlarını aşan zamanı ve yabaniliği ifade eder | Kur'an'da geçer |
| [أدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8.md) | Anlamlı | Bir araya toplamak, terbiye etmek | İnsanları güzel bir davete veya ahlaki sınıra toplamak, nefsi vahşilikten çıkarıp hizaya sokmaktır | Kur'an'da geçmez; hedef kökün zıddı bir intizam taşır |
| بأد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilişinde müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) | Anlamlı | İlk olarak ortaya çıkmak, başlatmak | Bir şeyin ilk defa varlık sahasına çıkması, örneksiz var edilişin ilk adımıdır | Kur'an'da geçer; kökün zamansal ilk sınırını imler |
| [دأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8.md) | Anlamlı | Sürekli ve yorulmaksızın çalışmak | Bir işte adet edinerek kesintisiz gayret göstermek, ardışık çaba sarf etmektir | Kur'an'da geçer; süreklilik fikrinde hedef kökle kesişir |
| [دبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem kaynaklarında kök düzeyinde anlamlı bir kullanım alanı oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أبد | Merkez | Kesintisiz zaman ve uzaklaşma | Geleceğe doğru uzanan, bölünmeyen ve insan idrakini aşan süreyi anlatır | Zamanın parçalanamaz akışıdır |
| [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) | Komşu | Bozulmadan ve değişmeden kalma | [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) kökünde nesnenin veya şahsın kendi iç yapısını koruyup çürümemesi esasken, أبد kökünde sürenin kendisinin tükenmezliği esastır | Varlığın yıpranmaksızın durmasıdır |
| [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Olayları kuşatan bütüncül zaman | [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md) olayların, krizlerin ve dönüşümlerin vuku bulduğu kuşatıcı çağı anlatırken, أبد bitimsiz akışa odaklanır | Kozmik ve tarihsel zamandır |
| [سرمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) | Komşu | Kesintisiz ardışıklık | [سرمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) gecenin veya gündüzün hiç ara vermeden birbirini takip etmesini veya kesilmemesini anlatır | Boşluksuz peş peşeliktir |
| [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) | Zıt | Tükeniş ve sınırına varıp yok olma | [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) bir şeyin varlık imkânının tükenip nihayete ermesini anlatırken, أبد son bulmaz devamlılığı gösterir | Varlık sınırının kapanmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أبد | Bölünmez ve kesintisiz süreklilik | Geleceğe dönük bitimsizlik ve insanın sınırlarını aşan ıssız akıştır | Kesin |
| Latince | Aeternitas, Perpetuum | Ebediyet, kesintisiz devamlılık | Aeternitas zamansızlık ve başlangıçsızlık çağrışımı da taşırken kökün sahradaki ıssızlaşma boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Perpetuity, Forever, Eternity | Süreklilik, daima, sonsuzluk | Perpetuity hukuki ve fiili kesintisizliği, forever ise yönelmiş akışı karşılar | Güçlü |
| Almanca | Ewigkeit, Fortdauer | Ebediyet, sürüp gitme | Fortdauer kesintisiz devam edişi iyi verir ancak Arapçadaki nefy-i ebedî vurgusunu tek başına karşılamaz | Güçlü |
| Fransızca | Perpétuité, Éternité | Süreklilik, ebediyet | Perpétuité zaman içindeki kesintisiz uzanımı karşılar; metafizik boyutuyla sınırlı kalır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَبَدًا (Nefiy bağlamında) | Geleceğe yönelik mutlak ve kesin olumsuzluk (asla, hiçbir zaman) | Müşriklerin ölümü asla temenni etmeyecekleri veya münafıkların cenaze namazının kılınmaması emri; Bakara [2:95](https://lisan.digital/tr/ayet/2:95.md), Tevbe [9:84](https://lisan.digital/tr/ayet/9:84.md), Nûr [24:4](https://lisan.digital/tr/ayet/24:4.md) |
| خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا | Cennet ehlinin mükâfatının kesintisiz ve son bulmaz oluşu | Cennet hayatının sona ermeyeceğini ve nimetin tükenmeyeceğini bildiren müjde bağlamları; Nisâ [4:57](https://lisan.digital/tr/ayet/4:57.md), Nisâ [4:122](https://lisan.digital/tr/ayet/4:122.md), Mâide [5:119](https://lisan.digital/tr/ayet/5:119.md), Tevbe [9:22](https://lisan.digital/tr/ayet/9:22.md) |
| خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا | Cehennem azabının kâfirler ve zalimler için nihayetsiz oluşu | İnkâr ve zulümde ısrar edenlerin azaptan çıkarılmayacağı ve affedilmeyeceği ikaz bağlamları; Nisâ [4:169](https://lisan.digital/tr/ayet/4:169.md), Ahzâb [33:65](https://lisan.digital/tr/ayet/33:65.md), Cinn [72:23](https://lisan.digital/tr/ayet/72:23.md) |
| أَبَدًا (İlişki ve tavır bağlamında) | Dünyevi bir tutumun nihai ve geri dönülmez biçimde ilanı | İbrahim'in ve beraberindekilerin putperest kavimlerine karşı açıkladıkları bitimsiz düşmanlık ve buğz; Mümtehine [60:4](https://lisan.digital/tr/ayet/60:4.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ebediyet ve ahiret hayatının sürekliliği | Cennet ve cehennem azabının sonlu olup olmadığı (fenâü'n-nâr) ve ezel-ebed ayrımı | Zamanın son noktasının bulunmaması ve ilahi iradenin sürekliliği üzerinde yoğunlaşır |
| Fıkıh | Hukuki bağlayıcılık ve vakıf şartları | Bir hakkın süresiz devri, müebbed haramlık (hürmet-i müebbede) ve vakfın ebediliği | Hukuki tasarrufun belirli bir takvimle sınırlandırılmaksızın sonsuza dek geçerli kılınması |
| Tefsir | Zarfiyet ve tekit işlevi | Kelimenin tek başına sonsuzluk mu yoksa çok uzun bir süreyi tekitle pekiştirme mi olduğu | Cümledeki nefyin veya ispatın geleceğe dönük bütün zamanları kapsayacak şekilde genellenmesi |
| Hadis | Şer'i hükümlerin kalıcılığı ve av hayvanları | Haccın umreye girişinin kıyamete kadar süreceği (لأبد الأبد) ve evcil hayvanın kaçması | Hükmün neshedilmezliği ile hayvanın vahşileşip insan kontrolünden çıkması arasında dağılır |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi karşılık ve hesap | Nihai akıbetin geri dönülmezliği | İnsanın tercihlerinin sonucunu tüketilemez bir varoluş zeminine bağlama | Amellerin karşılığı geçici bir telafi değil, ebedi bir varoluş niteliği olarak tecelli eder | Kesin |
| İlmi | Zaman felsefesi ve ontoloji | Yarı-sonsuz (tek yönlü bitimsiz) süre | Zaman çizgisinde başlangıcı olup sonu olmayan geleceğe dönük vektör | Ezel kavramından farklı olarak ebed, bir başlangıç noktasından ileriye doğru sonsuz uzanımı karşılar | Güçlü |
| Siyasi | Ahitler ve meşruiyet sınırları | Geri dönülmez ilkesel duruş | Tevhidi ilkelerde uzlaşmaz nihai ayrışma hattı çizme | Mümtehine [60:4](https://lisan.digital/tr/ayet/60:4.md) ayetinde olduğu gibi hak ile batıl arasındaki sınırın zamana yenik düşmeyecek kesinliğini korur | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin kamuya tahsisi (vakıf) | Müebbed tahsis | Kaynağın piyasa dolaşımından çıkarılıp kamu yararına daimi bağlanması | Mülkün şahsi tasarruftan ve zamansal sınırlamalardan çıkarılarak kalıcı bir gayeye adanmasını sağlar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yarı açık aralık ve sonsuza ıraksayan limit $[t_0, \infty)$ | Zaman ekseninde belirli bir $t_0$ başlangıç anından itibaren hiçbir sonlu üst sınıra çarpmadan sonsuza uzanan ışın modeliyle birebir uyuşur | Kesin |
| Beşeri bilimler | Müktesep hakların geri alınamazlığı ve süreklilik normu | Hukukta ve kurumsal sosyolojide bir kuralın veya statünün fesih süresi konulmaksızın yürürlükte kalması ilkesiyle örtüşür | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece soyut, duygusal veya retorik bir 'çok uzun zaman' ifadesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da daima bir fiilin gelecekteki imkânsızlığını mutlaklaştırmak veya uhrevi ceza/mükâfatın kesintiye uğramazlığını bildiren kesin bir ontolojik mühür olarak kullanılması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Uhrevi sorumluluğun ciddiyetini hafifletmek, ilahi tehdit veya vaatlerin nihai bağlayıcılığını geçici dünya tecrübesine indirgeyerek izafi kılmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlaki ve ontolojik çağrısının geçici bir tarihsel tecrübe değil, ebedi bir sorumluluk ve geri dönüşsüz bir varoluş doğurduğunu kavramayı sağlar. İnsanın amellerinin zamanın sınırlarını aşan kalıcı sonuçlarını zihne yerleştirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet ve cehennem hayatının tasvir edildiği ahiret ayetlerinde, şirke ve nifaka karşı kesin tavrın konulduğu akidevi meydan okumalarda ve kesin yasaklamaların bildirildiği ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiretteki mükâfat veya azabın bir süre sonra anlamsızlaşacağı ya da tükeneceği yönündeki göreli yaklaşımları düzeltir; ayrıca müminin küfürle arasındaki ilkesel mesafenin zamana yayılıp kaybolamayacağını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının evcillikten çıkıp yaban sahraya dağılması, meskenin insan ayağından kesilip ıssız kalması ve göz eriminin ötesinde kaybolması.
- Soyut anlam: İnsan idrakinin, ömrünün ve müdahale sınırlarının ötesine geçen, parçalanamayan ve son noktası bulunmayan geleceğe dönük bitimsiz akış.
- Sistematik karşılık: Belirli bir andan başlayan ve sonu olmayan ontolojik kesinlik, hukuki süreklilik ve ahlaki sorumluluk ekseni.
- LaTeX modeli: $$T = [t_0, \infty) \quad \text{veya} \quad \lim_{t \to \infty} \int_{t_0}^{t} dt = \infty$$
- LaTeX açıklaması: Formüldeki $t_0$ eylemin, hükmün veya varoluşsal durumun başladığı belirlenmiş anı temsil eder. $[t_0, \infty)$ ifadesi, başlangıcı olan fakat üst sınırı bulunmayan yarı açık zaman aralığını sembolize eder. İntegral ifadesi ise zaman dilimlerinin sonlu bir toplamda tükenmeyip sınırsız biçimde ıraksadığını ve parçalanamaz bir bütün olarak ebediyete doğru kesintisiz aktığını matematiksel olarak gösterir.

## Geçtiği ayetler (28 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/2:95.md) — أَبَدًا

وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

Meal (IK): Önceden ellerinin kazandığından dolayı, onlar hiçbir zaman onu isteyemezler, Allah zalimleri hakkıyla bilir.

### [Nisa 4:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/4:57.md) — أَبَدًا

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا

Meal (IK): İman edip salih amel işleyenleri; içinde ebedi kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Onlara orada tertemiz eşler vardır. Onları koyu bir gölgeye sokacağız.

### [Nisa 4:122](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/4:122.md) — أَبَدًا

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا

Meal (IK): İman edip salih ameller işleyenlere gelince; Biz, onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. İşte Allah’ın gerçek vaadi. Allah’dan daha doğru sözlü kim olabilir?

### [Nisa 4:169](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/4:169.md) — أَبَدًا

إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا

Meal (IK): Ancak cehennem yoluna. Onlar orada temelli kalıcıdırlar. Bu ise Allah’a pek kolaydır.

### [Maide 5:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/5:24.md) — أَبَدًا

قَالُوا يَامُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ

Meal (IK): Demişlerdi ki: Ey Musa; onalr orada oldukça, ebediyyen oraya girmeyiz. Git, sen ve Rabbın savaşın. Biz, burada oturanlardanız.

### [Maide 5:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/5:119.md) — أَبَدًا

قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Allah buyurdu ki: Bu, doğru söyleyenlerin doğruluklarının fayda verdiği gündür. Onlara; altından ırmaklar akan, içinde temelli kalacakları cennetler vardır. Allah; onlardan hoşnud olmuştur, onlar da Allah’dan hoşnud olmuşlardır. Büyük kurtuluş işte budur.

### [Tevbe 9:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/9:22.md) — أَبَدًا

خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Orada temelli kalıcıdırlar. Muhakkak ki Allah katında büyük mükafat vardır.

### [Tevbe 9:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/9:83.md) — أَبَدًا

فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ

Meal (IK): Allah, seni onlardan bir topluluğa geri döndürür de; senden savaşa çıkmak için izin isterlerse; de ki: Benimle hiç bir zaman çıkmayacaksınız. Benim yanımda hiç bir düşmanla savaşmayacaksınız. Çünkü siz, baştan oturup kalmaya razı oldunuz. Artık siz, geri kalanlarla birlikte oturun.

### [Tevbe 9:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/9:84.md) — أَبَدًا

وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ

Meal (IK): Onlardan ölen hiç birinin namazını asla kılma, kabrinin başında durma. Çünkü onlar, Allah’a ve Rasulüne küfrettiler ve fasıklar olarak öldüler.

### [Tevbe 9:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/9:100.md) — أَبَدًا

وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Muhacirlerden, ensardan en ileri ve önde gelenlerle, ihsan ile onlara uyanlardan Allah razı olmuştur. Onlar da Allah’tan hoşnuddurlar. Hem onlara altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. Orada temelli kalıcıdırlar. İşte budur en büyük kurtuluş.

### [Tevbe 9:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/9:108.md) — أَبَدًا

لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ

Meal (IK): Orada asla durma. İlk gününden takva üzerine kurulmuş olan mescid, içinde durmana daha uygundur. Orada temizlenmek isteyen adamlar vardır. Allah, temizlenmek isteyenleri sever.

### [Kehf 18:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/18:3.md) — أَبَدًا

مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا

Meal (IK): Orada temelli kalacaklardır.

### [Kehf 18:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/18:20.md) — أَبَدًا

إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا

Meal (IK): Çünkü sizden haberleri olacak olursa; sizi, ya taşla öldürürler veya dinlerine döndürürler. Bu takdirde ise asla kurtulamazsınız.

### [Kehf 18:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/18:35.md) — أَبَدًا

وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا

Meal (IK): O, nefsine böylece zulmederek bahçesine girerken dedi ki: Bu bahçenin batacağını hiç sanmam.

### [Kehf 18:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/18:57.md) — أَبَدًا

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا

Meal (IK): Kendisine Rabbının ayetleri anlatılıp da, onlardan yüz çeviren ve önceden yaptıklarını unutan kimseden daha zalim kim vardır? Biz, onların kalblerinin üstüne; onu iyice anlamalarına engel olan örtüler, kulaklarına da ağırlık koyduk. Sen, onları hidayete çağırsan da; onlar asla hidayete gelmezler.

### [Nur 24:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/24:4.md) — أَبَدًا

وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): İffetli, hür kadınlara iftira atan, sonra da dört şahid getiremeyenlere seksen değnek vurun. Ebediyyen onların şahidliğini kabul etmeyin. İşte onlar, fasıkların kendileridir.

### [Nur 24:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/24:17.md) — أَبَدًا

يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Eğer mü’min kişilerdenseniz; buna benzer bir şeye bir daha dönmemeniz için Allah, size öğüt veriyor.

### [Nur 24:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/24:21.md) — أَبَدًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; şeytanın adımlarına uymayın. Kim, şeytanın adımlarına uyarsa; bilsin ki o, hayasızlığı ve kötülüğü emreder. Şayet Allah’ın sizin üzerinizde lutuf ve rahmeti bulunmasaydı; hiç biriniz ebediyyen temize çıkamazdı. Ancak Allah, dilediğini temize çıkarır ve Allah Semi’ dir, Alim’dir.

### [Ahzab 33:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/33:53.md) — أَبَدًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا

Meal (IK): Ey iman edenler; Peygamber’in evlerine yemeğe çağrılmaksızın ve vakitli vakitsiz girmeyin. Ama davet olunursanız; girin ve yemeği yeyince de lafa dalmadan dağılın. Bu haliniz, Peygamber’i üzüyordu, o da size bir şey söylemeye çekiniyordu. Allah ise hakkı söylemekten çekinmez. Peygamber’in eşlerinden bir şey istediğinizde; onu perde arkasından isteyin. Bu; sizin kalbleriniz için de, onların kalbleri için de daha temizdir. Allah’ın Rasulünü üzmeniz ve ondan sonra eşlerini nikahlamak asla caiz değildir. Çünkü bu; Allah katında büyük bir günahtır.

### [Ahzab 33:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/33:65.md) — أَبَدًا

خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

Meal (IK): Orada temelli kalırlar, ne bir dost ve ne de bir yardımcı bulamazlar.

### [Fetih 48:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/48:12.md) — أَبَدًا

بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا

Meal (IK): Hayır, siz; peygamberin ve mü’minlerin, ailelerine bir daha dönemeyeceklerini sanmıştınız. Bu, sizin kalblerinize güzel göründü de kötü zanda bulundunuz. Ve helake mahkum bir kavim oldunuz.

### [Haşr 59:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/59:11.md) — أَبَدًا

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Meal (IK): Münafıklık etmiş olanlara bakmadın mı ki; Ehl-i Kitab’dan küfretmiş olan kardeşlerine: Eğer siz çıkarılırsanız andolsun ki; biz de sizinle beraber çıkarız. Ve sizin aleyhinizde asla kimseler itaat etmeyiz. Eğer savaşa tutuşursanız; muhakkak size yardım ederiz, derler. Allah şehadet eder ki; onlar yalancıdırlar.

### [Mümtehine 60:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/60:4.md) — أَبَدًا

قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): İbrahim’de ve onun beraberinde olanlarda sizin için gerçekten güzel bir örnek vardı. Hani onlar, kavimlerine demişlerdi ki: Biz, sizden ve Allah’ ı bırakıp taptığınız başka şeylerden uzağız. Sizi inkar ediyoruz. Yalnız Allah’a inanıncaya kadar bizimle sizin aranızda ebedi düşmanlık ve öfke belirmiştir. Yalnız İbrahim’in babasına; andolsun ki, senin için mağfiret dileyeceğim. Ama Allah’tan sana gelecek herhangi birşeyi def’etmeye gücüm yetmez, demesi müstesna. Ey Rabbımız; Sana tevekkül ettik ve Sana yöneldik. Dönüş de ancak Sana’dır.

### [Cuma 62:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/62:7.md) — أَبَدًا

وَلَا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

Meal (IK): Yaptıklarından dolayı ölümü katiyyen temenni edemezler. Allah; zalimleri bilendir.

### [Tegabün 64:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/64:9.md) — أَبَدًا

يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذَلِكَ يَوْمُ التَّغَابُنِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ وَيُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Sizi toplanma günü için topladığı gün; işte o gün, kimin aldandığının açığa çıkacağı gündür. Kim, Allah’a inanır ve salih amel işlerse; Allah onun kötülüklerini örter ve onu, altından ırmaklar akan, içinde ebediyyen kalacakları cennetlere sokar. İşte büyük kurtuluş budur.

### [Talak 65:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/65:11.md) — أَبَدًا

رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا

Meal (IK): İman edip salih amel işleyenleri karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için, size Allah’ın apaçık bildiren ayetlerini okuyan bir peygamber gönderdi. Kim Allah’a inanır ve salih amel işlerse; onu, altlarından ırmaklar akan cennetlere girdirir, orada ebediyyen kalırlar. Allah; ona, gerçekten güzel bir rızık vermiştir.

### [Cin 72:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/72:23.md) — أَبَدًا

إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا

Meal (IK): Benim vazifem; ancak Allah katından olanı ve O’nun risaletlerini tebliğ etmektir. Kim, Allah’a ve Rasulüne isyan ederse; muhakkak ki onun için, cehennem ateşi vardır. Orada ebediyyen kalacaklardır.

### [Beyyine 98:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/ayet/98:8.md) — أَبَدًا

جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ

Meal (IK): Rabbları katında onların mükafatı; altlarından ırmaklar akan ve orada temelli kalacakları Adn cennetleridir. Allah onlardan hoşnud, onlar da O’ndan razıdırlar. İşte bu, Rabbından korkan kimseye mahsustur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Badiye çöl demektir. Sonu görünmeyen boş saha. Ebede sonu olmayan veya başı olmayan anlamında kullanılmıştır. Zaman içinde sonu olmayanlara ebed denir.
Beda çöl demektir.  Bedee başlangıç demetir. Ebed (EaBaD) başlangıcı ve sonu, bidayeti ve nihayeti olmayan demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والباء و و ء ي معهما
د ب أ، ب د و، ب د أ، ب ي د، أ ب د، د أ ب، أ د ب، و ب د مستعملات
دباً:
الدُّبّاء: القَرْع والواحدة دُبّاءةٌ.
وفي الحديث عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسَلَّم أنَّه نَهَى عن الدُّباءِ والحَنْتَم والنَّقير، وهي أوعيةٌ كانوا ينتبذون فيها وضَرِيَتْ فكان النَّبيذُ يغلي فيها سريعاً ويُسكِرُ فنَهاهم عن الانتِباذ فيها، ثم رخَّصَ -عليه الصلاة والسلام- في الانتِباذ فيها بشرط أن يَشرَبوا ما فيها وهو غير مُسْكِرٍ، وقال:
إذا أَقبَـلَـت: قُـلـتَ: دُبّـاءَةٌ		من الخُضرِ مغموسةٌ في الغُدُرْ
بدؤ، بدء:
بَدَا الشيءُ يَبْدُو بَدْواً وبُدُواً أي ظهر.
وبَدَأني فلان بكذا. وبَدا له في هذا الأمر بَداءً وبَدْوا.
ولبادية اسْمٌ للأرض التي لا حَضَرَ فيها أي لا مَحَلَّةَ فيها دائمة، فإذا خَرَجُوا من الحَضَر إلى المراعي والصّحارَى قيل: بَدَوا بَدْواً.
ويقال: أهل البَدْوِ وأهلُ الحَضَر.
والبَدْءُ، مهموز، وبَدَأ الشيءَ يبدَأُ أي يَفْعَلُهُ قبل غيره، واللهُ بَدَأَ الخَلْقَ وأَبدَأ واحدٌ.
والبَديءُ: الشيءُ المخلوق، ورُبَّما استعملوه في أمرٍ عجيب، قالوا: أمْرٌ بَديءٌ أي عجيب.
والبَداء يكني عنه الفعل أَبدَى يُبدي.
والبَدْءُ من الرجال: السيِّد الذي يُعَدُّ في أول من يُعَدّ في سادات قومه.
واعطْيتُه بَدْءاً من اللَّحم، وجمعه أبداء، يقال: نَحْضه أي قِطعة، ويقال: عُضوٌ تامٌّ قال طرفة:
وهُمُ أبْسارُ لـقـمـانَ إذا		أَغْلَتِ الشَّتوَةُ أَبداءَ الجُزُرْ
وقال أبو عمرو: الأبداء: المفاصل، والواحد بَدىً، مقصور، ويقال: بَدْء، وجمعُه بُدُوء مثال بُدوع.
ورجلٌ مَبدوء أي مَجْدور اصابَه الجُدَريُّ.
وتقول: فَعَل ذلك عَوْداً وبَدءاً، أو في عَوْدِه وبَدئه، أو في عودته وبَدْأَتِه.
وبئرٌ بَديء: ليست بعادِيّة، ابتُدِئَتْ فَحُفِرَتْ بَديئاً حديثاً.
ييد:
البَيْدُ من قولك: بادَ يَبيدُ، وأبادَه اللهُ.
والبَيداءُ: مَفازَةٌ لا شيءَ فيها، وبين المَسجِدَيْنِ ارضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء.
وفي الحديث: "إنّ قوماً يغزون البيت فإذا نَزَلوا البيداءَ، وهي مَفازةٌ بني مَكَّةَ والمدينة مَلساءُ، بَعَثَ اللهُ مَلَكاً فيقول: يا بَيْداءُ يِيدِي بهم فيُخسَفَ بِهم." وبَيْدَ بمعنى غير، ويقال: بمعنى على، ومَيدَ لغةٌ فيها.
وأتانٌ بَيْدانة أي تسكُن البَيْداءَ.
أبد:
وأتانٌ أَبِد: في كل عامٍ تَلِد، وقيلك الإبِدِ الوحشية، ويقال: أَبِلٌ أَبِدٌ، وليس في كلامِ العرب فِعِلٌ إلا أن يتكَلَّفَ مُتَكَلِّفٌ فيَبني كلمةً مُحْدثةً على فِعِل فيتكلَّم بها، فأمّا ما جاء عن العرب فهو الذي جَمَعناه، ويقال: إبْلٌ وخِطبٌ ونِكْحٌ.
وآبادُ الجهر: طَوالُ الدهر، والأَبيد مثل الآباد.
والآبدة: الغريبةُ من الكلام، والجميع أوابد، والأوابد: الوَحْشُ.
وتَأَبَّدَ فلانٌ: طالتْ غُربَتُه.
وتأبَّدَتِ الدارُ: خَلَت من أهلها.
دءب:
الدُّؤوُب: المبالغة في السَّيْر، وأدْأبَ الرجلُ الدابَّة إِدآباً إذا اتعَبَها، والفعل اللازم دَأَبَت الدابَّةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً.
وقوله تعالى: "كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ" أي كعادتهم وحالهم.
أدب:
رجلٌ أَديبٌ مُؤَدَّبٌ يُؤَدِّبُ غيرَه وَيتَأَدَّب بغير.
والآدِبُ: صاحبُ المَأْدُبة، وقد أدَبَ القَومُ أدْباً، وأَدَبتُ أنا.
والمَأدوبة: المرأة التي صُنعَ لها الصَّنيعُ.
والمَأْدُبة والمَأْدَبة، لغتان: دَعوة على الطعام.
وبد:
الوَبَدُ: سوء الحال، يقال: وَبدَت حاله تَوْبَدُ وبداً، قال:
ولو عالَجنَ من وَبَدٍ كِبالاً

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الباء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla birlikte

**د ب أ**، **ب د و**، **ب د أ**، **ب ي د**، **أ ب د**، **د أ ب**، **أ د ب**، **و ب د** kullanımdadırlar.

**دباً**:
**الدُّبّاء**: kabak; tekili **دُبّاءةٌ**’dir.
Hadiste Peygamber’den -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- rivayet edildiğine göre, **الدُّباء** ve **الحَنْتَم** ve **النَّقير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı ve alışılmıştı; bu yüzden nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; onları içinde nebîz yapmaktan nehyetti; sonra -aleyhi’s-salât ve’s-selâm- içinde nebîz yapmaya, içindekini sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla ruhsat verdi ve dedi ki:
“Eğer yaklaştıysa: ‘**دُبّـاءَةٌ**’ dedin;
yeşilliklerden, gölcüklerde batırılmış.”

**بدؤ، بدء**:
**بَدَا** şey **يَبْدُو** **بَدْواً** ve **بُدُواً**; yani göründü.
Ve falan kimse beni bununla başlattı. Ve bu işte ona **بَداءً** ve **بَدْوا** göründü.
Ve **بادية**’nin, içinde **حَضَر** bulunmayan yer için bir adı vardır; yani içinde daimî bir yerleşim yoktur; **حَضَر**’dan otlaklara ve çöllere çıktıklarında: **بَدَوا بَدْواً** denir.
Ve denir: **أهل البَدْوِ** ve **أهلُ الحَضَر**.
Ve **البَدْءُ**, hemzelidir; ve **بَدَأ** şeyi **يبدَأُ**; yani onu başkasından önce yapar; ve Allah yaratmayı **بَدَأَ** etti; ve **أَبدَأ** birdir.
Ve **البَديءُ**: yaratılmış şey; bazen onu şaşırtıcı bir işte kullanırlar; dediler ki: **أمْرٌ بَديءٌ**; yani şaşırtıcı.
Ve **البَداء**’yı fiil **أَبدَى يُبدي** ile kinaye eder.
Ve erkeklerden **البَدْءُ**: kavminin efendileri içinde sayılanların ilkinde sayılan efendi.
Ve ona etten bir **بَدْءاً** verdim; çoğulu **أبداء**’dır; denir: **نَحْضه**; yani bir parça; ve denir: tam bir uzuv; **طرفة** dedi ki:
“Ve onlar, kış şiddetlendiğinde, **الجُزُر**’ün **أبداء**’ını kaynattığı vakit, **لقمان**’ın bakışlarıdır.”
Ve **أبو عمرو** dedi ki: **الأبداء**: eklemler; tekili **بَدىً**’dir, maksûr; ve denir: **بَدْء**; ve çoğulu **بُدُوء**’dur, **بُدوع** misali.
Ve **مَبدوء** bir adam: çiçek hastalığına tutulmuş; ona çiçek hastalığı isabet etmiştir.
Ve dersin: onu **عَوْداً** ve **بَدءاً** yaptı; yahut dönüşünde ve başlangıcında; yahut dönüşünde ve **بَدْأَتِه**’nde.
Ve **بَديء** bir kuyu: eski (âdî) değildir; başlanmış, böylece kazılmış; yeni olarak başlanmıştır.

**ييد**:
**البَيْدُ**, senin “**بادَ يَبيدُ**” sözündendir; ve Allah onu **أبادَه**.
Ve **البَيداءُ**: içinde hiçbir şey olmayan bir çöl; ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan dümdüz bir arazi vardır.
Ve hadiste: “Bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde—o, Mekke ile Medine arasında dümdüz bir çöldür—Allah bir melek gönderir; o da der ki: ‘Ey **بَيْداءُ**! onlarla **يِيدِي**’; böylece onlarla yerin dibine geçirilir.” Ve **بَيْدَ**, “başka/…dışında” manasınadır; ve “üzerine” manasınadır denir; ve **مَيدَ** onda bir lehçedir.
Ve **بَيْدانة** bir dişi eşek: **البَيْداء**’da sakin olur.

**أبد**:
Ve **أَبِد** bir dişi eşek: her yıl doğurur; ve denildi ki: **الإبِدِ** vahşîdir; ve denir: **أَبِلٌ أَبِدٌ**; ve Arapların sözünde **فِعِلٌ** yoktur; ancak bir zorlama yapan zorlayıcı, **فِعِل** üzerine yeni bir kelime bina edip onunla konuşursa (başka); ama Araplardan gelen ise, bizim topladığımızdır; ve denir: **إبْلٌ** ve **خِطبٌ** ve **نِكْحٌ**.
Ve **آبادُ الجهر**: zamanın uzunluğu; ve **الأَبيد** **الآباد** gibidir.
Ve **الآبدة**: sözden garip olan; hepsi **أوابد**’dir; ve **الأوابد**: vahşî hayvanlardır.
Ve falan kimse **تَأَبَّدَ**: gurbeti uzadı.
Ve ev **تأبَّدَت**: halkından boşaldı.

**دءب**:
**الدُّؤوُب**: yürüyüşte aşırıya varma; ve adam biniti **أدْأبَ** eder **إِدآباً**; onu yorduğu zaman; ve lâzım fiil: binit **دَأَبَت** **تَدْأَبُ** **دُؤُوباً**.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ**”; yani onların âdeti ve halleri gibi.

**أدب**:
**أَديبٌ** bir adam: **مُؤَدَّبٌ**; başkasını **يُؤَدِّبُ** eder ve başkasıyla **يتَأَدَّب** eder.
Ve **الآدِبُ**: **المَأْدُبة** sahibidir; ve kavim **أدَبَ** etti **أدْباً**; ve ben **أَدَبتُ**.
Ve **المَأدوبة**: kendisi için o iş yapılan kadındır.
Ve **المَأْدُبة** ve **المَأْدَبة**, iki lugattır: yemek üzerine davet.

**وبد**:
**الوَبَدُ**: hâlin kötülüğü; denir: onun hâli **وَبدَت** **تَوْبَدُ** **وبداً**; dedi ki:
“Ve eğer **وَبَدٍ**’den **كِبالاً** tedavi etselerdi…”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأبَد: الدهر؛ والجمع آبادٌ وأبودٌ. يقال أَبَدٌ أبيدٌ، كما يقال دهرٌ داهرٌ. ولا أفعله أبَدَ الأَبيدِ، وأَبَدَ الآبِدينَ كما يقال: دهر الداهرين، وعَوضَ العائضين. والأَبَدُ أيضاً: الدائم. والتأبيدُ: التخليد. وأَبَدَ بالمكان يَأْبدُ بالكسر أبوداً، أي أقام به. وأبَدَتِ البهيمة تَأْبُدُ وتَأْبِدُ، أي توحَّشَتْ. والأَوابِدُ: الوحوشُ. والتَأبيدُ: الوحّشُ. وتَأبَّدَالمنزل، أي أقفر وأَلِفَتْهُ الوحوش. وجاء فلان بآبِدةٍ، أي بداهيةٍ يبقى ذكرُها على الأَبدِ. ويقال للشوارد من القوافي: أَوابِدُ. قال الفرزدق:
لَنْ تُدْرِكوا كَرَمي بلَؤْمِ أبيكُمُوأَوابِدي بتَنَحُّلِ الأَشْعـارِ
وأَبِدَ الرجل، بالكسر: غضب. وأبِدَ أيضاً: توحَّش، فهو أبدٌَ. والإبِدُ، الوَلودُ، من أَمَةٍ وأَتانٍ.

##### Türkçe

**الأبَد**: dehr (zaman); çoğulu **آبادٌ** ve **أبودٌ**. **أَبَدٌ أبيدٌ** denir; nitekim **دهرٌ داهرٌ** denildiği gibi. “Onu **أَبَدَ الأَبيدِ** ve **أَبَدَ الآبِدينَ** boyunca yapmam” (denir); nitekim “**دهر الداهرين** ve **عَوضَ العائضين**” denildiği gibi. **الأَبَدُ** ayrıca: daim olan. **التأبيدُ**: ebedîleştirme. **أَبَدَ بالمكان يَأْبدُ** kesre ile **أبوداً**: yani orada ikamet etti. **وأبَدَتِ البهيمة تَأْبُدُ وتَأْبِدُ**: yani vahşileşti. **الأَوابِدُ**: vahşî hayvanlar. **التَأبيدُ**: vahşîleşme. **وتَأبَّدَالمنزل**: yani ıssızlaştı ve vahşî hayvanlar ona ülfet etti. “Falan kimse bir **آبِدةٍ** ile geldi” (denir): yani zikri **الأَبدِ** üzere kalacak bir musibetle. Kafiyelerden kaçak olanlara **أَوابِدُ** denir. el-Ferazdak dedi ki:
لَنْ تُدْرِكوا كَرَمي بلَؤْمِ أبيكُمُوأَوابِدي بتَنَحُّلِ الأَشْعـارِ
**وأَبِدَ** adam, kesre ile: öfkelendi. **وأبِدَ** ayrıca: vahşileşti; o hâlde o **أبدٌَ**dur. **الإبِدُ**: doğurgan olan; bir **أَمَةٍ** ve bir **أَتانٍ**dan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ب ( وايء )
دبا ، داب ، وبد ، أدب ، أبد ، بدا ، بيد .
دبا : قال الليث : الدُّبَّاءُ القَرْعُ الواحدة دُبّاءَةٌ .
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن الدُّبَّاء والحنْتَم والنّقِير وهي أوعية كانوا ينتبذون فيها وضرِيَتْ فكان النبيذُ يغلى فيها سريعاً ويُسْكِر فنهاهم عن الانتِبَاذِ
فيها ، ثم رَخَّصَ عليه الصلاة والسلام في الانتبَاذ فيها بشرط أن يشربوا ما فيها وهو غيرُ مسكر . وقال :
إذا أقْبَلتْ قُلْتَ دُباءَةٌ
من الخُضْر مَغمُوسَةٌ في الغُدَرْ
أبو زيد قال : دبَّأت الشيءَ ودبّأْتُ عليه أُدَبِّي تدبيئاً إذا غَطّيتَ عليه وواريته .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : الجراد أوَّلُ ما يكون سَرْواً وهو أبيض فإذا تَحَرَّكَ واسْوَد فهو دَبًى ، قبلَ أن تنبت أجنحته .
عمرو عن أبيه : جاءنا فلان بدَبى دبى إذا جاء بالمال كالدّبى .
ثعلب عن ابن الأعرابي : إنما يقال في هذا : جاءنا دبيّ ودبى دُبَيَّيْن فالدبَى معروف ودُبَيٌّ موضعٌ واسع فكأنه قال : جاءنا بمال كدَبى ذلك الموضع الواسع .
قال أبو العباس : وهذا هو القول ، وقال في موضع آخر : الدَّبَى المالُ الكثير .
أبو عبيد عن أبي زيد : أرض مُدْبِيَةٌ ومُدبِّيَة كلتاهما من الدبَى ، قال وقال الكسائي : أرض مُدبِّيَةٌ بتشديد الباء .
دأب : قال الليث : الدُّؤوبُ المبالَغةُ في السير ، وأَدأَبَ الرجل الدابة إدآباً إذا أتعبها ، والفعل اللازم دأَبَتِ الناقةُ تدأَبُ دؤُوباً .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ ) ( آل عمران : 11 ) أي كشأن آل فرعون ، وكأمر آل فرعون ، كذا قال أهل اللغة .
قال : والقول عندي فيه والله أعلم إنَّ دَأْبَ ههنا اجتهادهم في كفرهم وتظاهرُهم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتظاهر آل فرعون على موسى عليه السلام فقال : دأبتُ أدأبُ دأْباً ودأَباً ودؤوباً : إذا اجتهدتَ في الشيء .
أبو عبيد يقال : ما زال دِينك ودأبَك ودَيْدَنَكَ وديْدَيُونَك كله في العادة .
بدا : قال الليث : بدا الشيءُ يَبدو بدُوّاً إذا ظهر وبدا له في هذا الأمر بَدَاءٌ .
قلت : ومن هذا أخذ ما يكتبه الكتاب في أعقاب الكتب : وَبَدَاءات عَوارضتك على فَعَالات واحدتها بداءة بِوَزْن فَعالة تأنيث بَدَاءٍ أي ما يبدو بُدُوّاً من عوارضك وهذا مِثل السماء : لما سَما وعَلاك من سَقْفٍ أو غيره .
وبعضهم يقول : سَماوَةٌ ، ولو قيل : بَدوَات في بَدَاءاتِ الحوائج كان جائزاً ، وقال الليث : الباديةُ اسمٌ للأرض التي لا حَضَر فيها وإذا خرج الناس من الحضر إلى المراعي في الصحارى قيل : قد بَدَوْا ، والاسم : البَدْوُ .
قلت : الباديةُ خِلاف الحاضرة والحاضرةُ القومُ الذين يحضرون المياه وينزلون عليها في حَمْراء القَيظ فإذا بَرَد الزمانُ ظَعَنُوا
عن أَعْدَادِ المياه ، وبَدَوْا طَلباً لِلْقُرْبِ من الكَلإِ فالقوم حينئذٍ باديةٌ ، بعدما كانوا حاضِرةً وبادُون بعدما كانوا حاضرين : وهي مَباديهم جمع مَبْدًى ، وهي المناجِعُ ضِد المحاضر ، ويقال لهذه المواضع التي يَتَبَدَّى إليها ، البَادون : باديةٌ أيضاً وهي البوادِي والقوم أيضاً بَوَادٍ ، جمع باديةٍ ، ويقال للرجل إذا تَغَوَّطَ وأحدثَ : قد أبدى فهو مُبْدٍ ، وقيل له : مبدٍ لأنه إذا أحدث بَرَزَ من البيوت وهو مُتَبَرِّزٌ أيضاً .
ابن السكيت عن الأصمعي : هي البِداوة والحَضارة بكسر الباء وفتح الحاء .
وأنشد :
فَمَنْ تكُنْ الحضَارَةُ أَعْجَبتْه
فأَيَّ رجالِ باديةٍ تَرانا
قال وقال أبو زيد : البَداوة والحِضارة بفتح الباء وكسر الحاء .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى ) ( هود : 27 ) قرأ أبو عمرو وحده : ( بادىءَ الرأي ) بالهمز وسائر القراء قرءُوا ( باديَ ) بغير همز .
وقال الفراء : لا يهمز باديَ الرأي لأن المعنى : فيما يظهر لنا ويبدو ، وقال : ولو أراد ابْتَداء الرأي فَهَمَز كان صواباً .
وأنشد فقال :
أَضْحَى لِخَالِي شَبَهي بَادي بَدِي
أراد بهِ ظاهرِي في الشَّبَهِ لخَالي .
وقال الزجاج : نصب باديَ ، على اتَّبعوك في ظاهرِ الرأي وباطنهم على خلاف ذلك ، ويجوز أن يكون اتبعوك في ظاهر الرأي ولم يتدبّروا ما قلتَ ، ولم يفكروا فيه ، وقيل للبَرِّية : باديَةٌ لأنها ظاهرةٌ بارزةٌ ، وقد بَدَوْتُ أنا ، وأبْدَيْتُ غيري ، وكلُّ شيء أظهرتَه فقد أبْدَيتَه ، وأما قِراءةُ أبي عمرو : بادىء الرأي فمعناه أوّلَ الرأي ، أي اتَّبعوك ابتداءَ الرأي حينَ ابتدأوا ينظرون ، وإذا فَكَّروا لم يتَّبعوك .
وقال ابن الأنباري : بادىءَ من بَدَأَ إذا ابتدأ .
قال : وانتصابُ مَن هَمز ومن لم يهمز بالاتباع على مذهب المصدر ، أي اتبعوك اتباعاً ظاهراً واتباعاً مُبتدَأ .
قال : ويجوز أن يكون المعنى ، ما نراك اتَّبَعَك إلا الذين هم أراذِلنا في ظَاهِر ما ترى منهم ، وطَوِيّاتُهم على خِلافِك وعلى مُوافَقَتِنَا وهو مِن بَدا يَبْدُو إذا ظهر .
وقال في تفسير قوله :
أَضْحَى لخَالي شَبَهِي بادي بَدي
وصَارَ الفحلُ لِساني وَيَدِي
قال : معناه : خرجتُ عن شَرْخ الشباب إلى حَدِّ الكهولة التي معها الرأْيُ والحِجَى ، فَصرتُ كالفحُولة التي بها يقع الأخيَارُ ولها بالفضل تكْثُر الأوصاف .
وقال أبو عبيد : يقال : أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ مثل فاعلَ فَعْلٍ وبَادىءَ بَدِىءٍ على فعيل وبادي بَدِيَ غير مهموز .
وقال الفراء : يقال : أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ كقولك : أولُ شيء وكذلك بَدْأة ذِي بَدْءٍ كقولك أول شيء .
قال : ومن كلام العرب ، بادي بَدِيَ بهذا المعنى إلا أنه لا يهمز .
أبو عبيد عن أبي عمرو : البَدْءُ السَّيِّدُ .
وأنشد :
ترى ثنْياناً إذ ما جاء بَدْؤُهم
وبَدأَهُمْ إن أَتَانَا كان ثِنْيَانَا
وبَدَأَ اللَّهُ الخلق وأَبدأَهم .
قال الله جلّ وعزّ : ( لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ ) ( الروم : 27 ) .
وقال : ( لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ ) ( البروج : 13 ) فالأول مِن المبادىء والثاني من المُبدىء وكلاهما صفةٌ لله عزّ وجلّ جليلة .
أبو عبيد عن الأموي : جاء بأمر بديءٍ على فَعيل أي عَجيب ، قال : وبديءٍ من بدأنَهُ .
قال وقال أبو عمرو : الأَبداءُ المفاصل واحدها بَدْءٌ مقصور وهو أيضاً بدءٌ مهموز تقديره بدْعٌ وجمعه بدوء على وزن بُدُوعٍ .
وقال غيره : البدءُ : البئْرُ البديء التي ابتُدىء حَفْرُها فحفِرتْ حديثةً وليست بِعاديَّةٍ وتُرك فيها الهمز في أكثر كلامهم .
ويقال : فعلتُ ذلك عَوْداً وبدءَا .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَفَّلَ في البدأَة الرُّبْعَ ، وفي الرَّجعة الثُّلُثَ ، أراد بالبدأة ابتداء سفر الغَزْو ، إذا نَهضتْ سَرِيَّةٌ من جُملة العسكر فَأَوْقَعتْ بطائفة من العدوّ فما غنموا كان لهم الرّبع ، ويَشْرَكُهم سائرُ العسكر في ثلاثة أرباع ما غَنِموا ، فإن قَفَلوا من الغَزاةِ ، ثم نهضتْ سَرِيَّة كان لهم من جميع ما غنموا الثُّلُثُ ، لأن نهوضَهم سَرِيةً بعد القَفْل أشقُّ والخطرُ فيه أعظم .
الأصمعي : بُدِىءَ الرجلُ فهو مَبدوءٌ إذا جُدرَ فهو مَجْدور ، والبدءُ خير نصيب في الجزور وجمعه أَبداءٍ ، ومنه قول طرفة :
وهُمْ أَيْسارُ لُقمانَ إذا
أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبداء الجُزُرْ
ويقال : أَهْدَاهُ بدأَةَ الجزُورِ أي خَيْرَ الأنْصِبَاءِ .
وأنشد ابن السكيت :
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسمُ اللَّحْمِ يُجْعَلُ
وقال أبو زيد : أبدأتُ من أرضٍ إلى أرضٍ أخرى ، إذا خرجتَ منها إلى غيرها إِبداء ، وبدىء فلانٌ فهو مَبدوء إذا أخذه الجُدَرِيُّ أو الحَصْبةُ ، وبدأتُ بالأمر بَدْءاً .
وفي الحديث : ( حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ
وعِشرون ذراعاً ) .
قال أبو عبيدة : يقال للرَّكِيَّةِ : بَدِيءٌ وبَديعٌ إذا حَفَرْتَها أَنْتَ ، فإن أَصَبْتَها قد حُفِرت قَبْلك فهي خَفِيَّةٌ ، قال : وَزَمْزَم خَفِيَّةٌ لأنها كانت لإسمَاعيلَ فانْدَفَنَتْ وأنشد :
فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذَانِ الفُرْقَانْ
تَعْصِبُ أَعْقارَ حياضِ البُودانْ
قال : البُودانُ القُلْبانُ ، وهي الرّكابا واحدها بَدِيءٌ قلت : هذا مَقْلوبٌ ، والأصل البُدْيَانُ فَقَدَّمَ الياء وجعلها وَاواً ، والفُرْقَانُ الصُّبْحُ .
بيد : قال الليث : يقال : بَادَ يَبِيدُ بَيْداً ، وأباده الله ، والبَيْدَاءُ مفازةٌ لا شيءَ فيها ، وبين المسجدين أَرضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء .
وفي الحديث : ( أنَّ قوماً يَغْزونَ البيتَ فإذا نزلوا بالبيداء بعثَ اللَّهُ جِبريلَ فيقول : يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم فَتُخسف بهم ) ، وأتانٌ بَيْدَانَةُ تَسْكُنُ البَيْداء .
وقال شمر : البَيْدانَة الأتَانُ الوَحْشِيَّة أُضِيفَتْ إلى البَيْداء ، والجميع البَيْدانَات .
ورُوِيَ عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أنا أَفْصحُ العرب بَيْدَ أَنِّي من قُرَيش ، ونشأت في بني سَعْد بن بكر ) .
وفي الحديث الآخر : ( نحن الآخِرون السابِقون يوم القيامة بَيْد أنهم أُوتوا الكتاب من قَبْلِنا وأُوِتيناهُ من بَعْدهم ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله بَيْدَ معناه غَيْرَ .
وقال الأُمَوِيّ : بَيْدَ معناها عَلَى ، وأنشدنا لِرجل يُخاطِبُ امرأة فقال :
عَمْداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْد أَنِّي
إخالُ إنْ هَلكتُ لم تُرِنِّي
يقول : على أني أخاكُ ذاكِ .
قال أبو عبيد : وفيه لغة أخرى مَيْد بالميم كما قالوا أغْمَطَتْ عليه الحُمَّى واغْبَطت وسَبَّد رأْسَه وسَمَّده .
وقال ابن السكيت : بَيْد بمعنى غير يقال : رجل كثير المال بَيْد أَنَّه بخيلٌ معناه غيرَ أنَّهُ بخيل قال : والبِيدُ جمع للبيداء وهي الفلاة .
ابن شميل : البيداءُ المكانُ المُسْتَوِي المُشْرِفُ ، قليلة الشجر جَرْدَاءٌ تَقودُ اليومَ ونِصْفَ يومٍ فأقلَّ ، وأشرافها شيء قليل لا تراها إلا غَلِيظةً صُلْبةً لا تكون إلا في أرض طين ، وبَاد يبِيد بَيْداً إذا هلك . وقد أبادهم الله .
وبد : قال الليث : الوَبَد سُوء الحالِ ، يقال : وَبِدَتْ حالُه تَوْبَد وَبَداً وأنشد :
وَلَوْ عالَجْنَ مِن وَبَدٍ كِبالاَ
وقال اللحياني : الوَبِدُ الشديدُ العَيْنِ وإنه لَيَتَوَبَّد أموالَ الناس أي يُصِيبُها بِعَيْنِه فيُسقطها .
وأخبرني ابن هاجَك عن ابن جَبَلة أنه قال : الوَبَد الفَقْرُ والبُؤْسُ ، ورجل وَبِدٌ وقوم أوْباء ، قال : وأنشدني أبو عبيد لعمرو بن العَدَّاء الكلبي :
لأصْبَحَ الحيُّ أَوْباداً ولم يَجِدُوا
عند التَّفرُّق في الهيجا جِمَالَيْن
أبد : أبو عبيد عن أبي زيد : أَبَدْتُ بالمكان آبُدُ بِهِ أَبُوداً ، إذا أقمتَ به ولم تبرَحْهُ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سُئِلَ عن بَعِيرٍ شَرَدَ فَرماه رجلٌ بسهم فأصابه فقال : ( إن لهذه البهائم أَوَابد كأَوَابِد الوَحْش ، فما غَلَبَكم منها فاصْنَعُوا به هكذا ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وأبو عمرو : الأوابِد التي قد تَوَحَّشتْ ونَفَرت من الإنْس يقال : قد أَبَدَت تَأْبُد وتَأْبِد أُبُوداً وتَأَبَّدَتْ تَأَبُّداً .
ومنه قيل لِلدَّار إِذا خَلا منها أهلُها خَلَفَتْهم الوَحْشُ بها : قد تَأَبَّدَت . وقال لَبيد :
بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها
ويقال للكلمة الوحشية : آبِدةٌ ، وجمعه الأوَابِدُ ، ويقال للطير المقيمة بأرضٍ شتاءَها وصَيْفَها : أَوَابِد .
أبو عبيد عن الفرَّاء يقال : عَبِد عليه وأَبِدَ وأَمِدَ وَوَبِد وَوَمِد إذا غَضِبَ عليه أَبداً ووَبداً وومَدَاً وعَبَداً .
وقال الليث : أتانٌ إبِدٌ في كل عام تلد .
قال : وليس في كلام العرب فِعِلٌ إلا إِبِدٌ وإِبِلٌ ونِكِحٌ وخِطِبٌ إلا أن يَتَكَلَّف مُتَكَلِّفٌ فَيَبْنِيَ على هذه الأحرف ما لم يُسْمع عن العرب .
وقال ابن شميل : الأبِدُ الأتَانُ تَلِدُ كلَّ عامٍ ، قلت : أما إبلٌ وإبِدٌ فمسموعان وأما نِكِحٌ وخِطِبٌ فما حفظتها عن ثقة ولكن يقال نِكْحٌ وخِطْبٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لا أفعله أبداً الأيبد وأَبَداً الآباد ولا آتيه أَبَدَ الدهر ، ويَدَ المُسْنَدِ أي لا آتيه طولَ الدهر .
وقال اللحياني : لا أَفْعَلُ ذلك أَبَدَ الآبديْن وأبد الأبَدِيَّةِ أي أَبَدَ الدهر ، ويقال : وقف فلان أرضَه وقفاً مُؤبَّداً إذا جَعَلها حَبِيساً لا تُباع ولا تُورَثُ . وقد أبّد وقْفَها تأبيداً .
أدب : أبو عبيد عن الأصمعي : جاء فلانٌ بأمرٍ أَدْبٍ مجزوم الدّال أي بأمر عَجِيبٍ وأنشد :
سمِعْتِ من صَلاصلِ الأشْكالِ
أَدْباً على لَبَّاتها الحَوالِي
وفي حديث ابن مسعود : إن هذا القرآن مأدُبة الله فتعلموا من مأدُبته .
وقال أبو عبيد : يقال : مأدُبته ومأدَبته ، فمن قال : مأْدُبته أراد به الصنيعَ يَصنعُه الرجلُ فيدعو إليه الناسَ ، يقال منه : أَدَبْتُ على القوم آدِبُ أَدْباً ورجل آدِبٌ ، وقال
طرفة :
نحنُ في المَشْتَاةِ نَدْعُو الجَفَلَى
لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
وقال عديّ بنُ زيد :
زَجِل وبلُه يُجاوِبه دفأٌ
لخون مأدوبَة وزمير
فالمأْدُوبَة التي قد صُنِع لها الصَّنِيع .
قال أبو عبيد : وتأويل الحديث أَنه شبَّه القرآن بِصَنِيعٍ صَنَعه اللَّهُ للناس لهم فيه خيرٌ ومنافعُ ثم دعاهم إليه ، قال : ومن قال : مأْدَبَةً جَعَله مَفْعَلَةً من الأدَب وكان الأحمر يجعلهما لُغَتَيْن : مأدُبة ومأدَبة بمعنى واحد .
قال أبو عبيد : ولم أسمع أحداً يقول هذا غيره ، والتفسيرُ الأوّل أعجبُ إليّ .
قال : وقال أبو زيد : يقال : آدَبْتُ أُودبُ إيداباً ، وأَدبْتُ آدبُ أَدْباً .
قلت : والأدَبُ الذي يَتَأَدبُ به الأديبُ من الناس ، سمي أَدَباً لأنه يأْدِب الناسَ الذين يتعلمونه إلى المحامِد وينهاهم عن المقابح يَأْدبهم أي يدعوهم ، وأصل الأدْب الدّعاء ، وقيل للصَّنيع يُدْعَى إليه الناس : مَدعاةٌ ومأْدَبة ، ويقال للبعير إذا رِيض وذُلِّلَ : أديبٌ مُؤَدب . وقال مزاحم العقيلي :
وهُنَّ يُصَرِّفْن النَّوَى بين عالِجٍ
ونَجْرَانَ تَصْرِيفَ الأدِيبِ المُذَلَّلِ
وقال أبو عمرو يقال : جَاشَ أَدَبُ البحر ، وهو كثرة مائه وأنشد :
عن ثَبَجِ البحر يَجِيشُ أَدَبُه
وقال أبو زيد : أَدُبَ الرجل يَأْدُبُ أَدَباً فهو أَديب وأَدِبٌ ، وأَرُبَ يَأْرُبُ إِرْبةً وأَرَباً في العَقْلِ فهو أَرِيبٌ .

##### Türkçe

د ب ( **وايء** )
**دبا** ، **داب** ، **وبد** ، **أدب** ، **أبد** ، **بدا** ، **بيد** .

**دبا** : Leys dedi ki: **الدُّبَّاءُ** kabaktır; bir tanesi **دُبّاءَةٌ**’dir.
Ve hadiste Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayetle: **الدُّبَّاء** ve **الحنْتَم** ve **النّقِير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı ve alışılmıştı; böylece nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; onları, içinde nebîz yapmaktan nehyetti; sonra, içinde olanı sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla, onda nebîz yapmaya -aleyhi’s-salât ve’s-selâm- ruhsat verdi. Ve dedi:
إذا أقْبَلتْ قُلْتَ **دُباءَةٌ**
من الخُضْر مَغمُوسَةٌ في الغُدَرْ
Ebû Zeyd dedi: Bir şeyi **دبَّأت** ve onun üzerine **دبّأْتُ**; **أُدَبِّي** (onu) **تدبيئاً** (ile) (yaparım), eğer onun üzerine örttüysen ve onu gizlediysen.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Çekirge, ilk olduğu zaman **سَرْواً**dır ve beyazdır; hareket edip karardığında, kanatları bitmeden önce, o **دَبًى**’dır.
Amr, babasından: Falan bize **بدَبى دبى** ile geldi; eğer mala, **الدّبى** gibi gelirse.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ancak bunda şöyle denir: Bize **دبيّ** ve **دبى دُبَيَّيْن** geldi; **الدبَى** bilinen (şey)dir, **دُبَيٌّ** ise geniş bir yerdir; sanki dedi ki: Bize, o geniş yerin **دَبى**’si gibi bir malla geldi.
Ebû’l-Abbâs dedi: Bu, sözün kendisidir. Ve başka bir yerde dedi: **الدَّبَى** çok maldır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرض مُدْبِيَةٌ** ve **مُدبِّيَة**; ikisi de **الدبَى**’dandır. Dedi ve Kisâî dedi: **أرض مُدبِّيَةٌ**; **الباء**’yı şeddeli (olarak).

**دأب** : Leys dedi: **الدُّؤوبُ** yürüyüşte mübalağadır; adam, biniti **أَدأَبَ** eder, onu **إدآباً** (ile) yorar, eğer onu yormuşsa; lâzım fiil: **دأَبَتِ** deve **تدأَبُ دؤُوباً**.
Ve Zeccâc, Allah’ın -azze ve celle- sözü hakkında: ( **كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ** ) ( Âl-i İmrân: 11 ) dedi ki: yani Firavun ailesinin hâli gibi ve Firavun ailesinin işi gibi; dil ehli böyle dedi.
Dedi: Bana göre söz -Allah daha iyi bilir- şudur: Buradaki **دَأْبَ**, onların küfürlerinde çabalamaları ve Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) karşı birbirlerine destek olmalarıdır; Firavun ailesinin Mûsâ’ya -aleyhi’s-selâm- karşı destek olması gibi. Böylece dedi: **دأبتُ أدأبُ دأْباً ودأَباً ودؤوباً**: eğer bir şeyde çabaladıysan.
Ebû Ubeyd: Denir: Senin dinin, **دأبَك**’ın, **دَيْدَنَكَ**’ın ve **ديْدَيُونَك**’ın hep âdettedir.

**بدا** : Leys dedi: Şey **بدا** eder, **يَبدو بدُوّاً**; eğer ortaya çıkmışsa; ve bu işte ona bir **بَدَاءٌ** belirdi.
Dedim: Bundan, kâtiplerin mektupların sonlarında yazdıkları alınmıştır: **وَبَدَاءات عَوارضتك** على **فَعَالات**; bir tanesi **بداءة**’dir, **فَعالة** vezninde, **بَدَاءٍ**’ın müennesi; yani senin arızalarından, **بُدُوّاً** olarak beliren şey; bu, **السماء** mislidir: tavan veya başkası olarak senden yükselen ve seni aşan şey için.
Ve bazısı der ki: **سَماوَةٌ**. Ve eğer, ihtiyaçların **بَدَاءاتِ**’ında **بَدوَات** denilse caiz olurdu. Leys dedi: **الباديةُ**, içinde **حَضَر** olmayan yerin adıdır; insanlar şehirden çöllerdeki otlaklara çıktıklarında: **قد بَدَوْا** denir; isim: **البَدْوُ**.
Dedim: **الباديةُ**, **الحاضرة**’nin zıddıdır; **الحاضرةُ**, sulara gelen ve kızgın yaz sıcağında onların üzerine konan kavimdir; zaman soğuduğunda, suların **أَعْدَادِ**’ından göçerler ve otlağa yakınlık arayarak **بَدَوْا** ederler; kavim o vakit **باديةٌ**’dir; daha önce **حاضِرةً** iken; ve daha önce hazır bulunanlar iken **بادُون** (olurlar): bunlar onların **مَباديهم**’idir, **مَبْدًى**’nın cem‘i; bunlar, **المحاضر**’ın zıddı olan **المناجِعُ**’dır. Ve **البَادون**’un kendisine **يَتَبَدَّى** ettiği bu yerlere de **باديةٌ** denir; bunlar **البوادِي**’dir. Kavim de **بَوَادٍ**’dır; **باديةٍ**’nin cem‘i. Ve adam için, büyük abdest bozup hades ettiğinde: **قد أبدى** denir; ve ona **مبدٍ** denildi; çünkü hades ettiğinde evlerden dışarı çıkar, o da **مُتَبَرِّزٌ**’dir.
İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: O, **البِداوة** ve **الحَضارة**’dır; **الباء**’yı kesreli, **الحاء**’yı fethalı.
Ve inşad etti:
فَمَنْ تكُنْ الحضَارَةُ أَعْجَبتْه
فأَيَّ رجالِ باديةٍ تَرانا
Dedi ve Ebû Zeyd dedi: **البَداوة** ve **الحِضارة**; **الباء**’yı fethalı, **الحاء**’yı kesreli.
Ve Allah -azze ve celle- dedi: ( **وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى** ) ( Hûd: 27 ). Ebû Amr tek başına ( **بادىءَ الرأي** ) hemze ile okudu; diğer kurrâ ( **باديَ** ) hemzesiz okudular.
Ferrâ dedi: **باديَ الرأي** hemzelenmez; çünkü mana: bize görünen ve beliren şeyde (demektir). Dedi: Eğer **ابْتَداء الرأي**’yi murad etseydi, hemzelemesi doğru olurdu.
Ve inşad etti, şöyle dedi:
أَضْحَى لِخَالِي شَبَهي بَادي بَدِي
Bununla murad etti: dayıma benzerlikte benim zahirim.
Zeccâc dedi: **باديَ**’nin nasbı, “onlar sana, görüşün zahirinde uydular; içleri ise bunun hilafınadır” üzerinedir. Ve caizdir ki, sana görüşün zahirinde uydular ve senin dediğini tedebbür etmediler, onda düşünmediler. Ve **البَرِّية**’ye **باديَةٌ** denildi; çünkü o zahirdir, barizdir. Ben **بَدَوْتُ** ve başkasını **أبْدَيْتُ**; ve sen her neyi izhar ettiysen onu **أبْدَيْتَه**. Ebû Amr’ın kıraatine gelince: **بادىء الرأي**; manası: görüşün evveli, yani görüşe bakmaya başladıkları sırada, görüşün başlangıcında sana uydular; düşündüklerinde sana uymazlar.
İbnü’l-Enbârî dedi: **بادىءَ** , **بَدَأَ**’dan (gelir); eğer başladıysa.
Dedi: Hemzeleyen ve hemzelemeyenin nasbı, masdar mezhebi üzere ittibâ‘ iledir; yani sana zahir bir ittibâ‘ ile ve mübtede’ bir ittibâ‘ ile uydular.
Dedi: Ve caizdir ki mana: “Sana ancak, bizim rezillerimiz olanlar, onlardan gördüğün şeyin zahirinde uydu”; içleri ise senin hilafınadır ve bizim muvafakatimizedir; bu, **بدا يَبْدُو**’dandır; eğer ortaya çıktıysa.
Ve şu sözün tefsirinde dedi:
أَضْحَى لخَالي شَبَهِي بادي بَدي
وصَارَ الفحلُ لِساني وَيَدِي
Dedi: Manası: Gençliğin başlangıcından, beraberinde görüş ve akıl bulunan olgunluk haddine çıktım; böylece, onunla seçkinlerin vuku bulduğu ve faziletle vasıfların çoğaldığı erkeklik gibi oldum.
Ebû Ubeyd dedi: Denir: **أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ**; **فاعلَ فَعْلٍ** gibi; ve **بَادىءَ بَدِىءٍ**; **فعيل** üzere; ve hemzesiz **بادي بَدِيَ**.
Ferrâ dedi: Denir: “Bunu **باديَ بَدْءٍ** yap”; senin “ilk şey” demen gibi. Yine “**بَدْأة ذِي بَدْءٍ**”; senin “ilk şey” demen gibi.
Dedi: Arapların sözünden: Bu manada **بادي بَدِيَ**; ancak hemzelenmez.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **البَدْءُ** efendidir.
Ve inşad etti:
ترى ثنْياناً إذ ما جاء بَدْؤُهم
وبَدأَهُمْ إن أَتَانَا كان ثِنْيَانَا
Ve Allah yaratmayı **بَدَأَ** etti ve onları **أَبدأَ** etti.
Allah -azze ve celle- dedi: ( **لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ** ) ( Rûm: 27 ).
Ve dedi: ( **لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ** ) ( Burûc: 13 ). Birincisi **المبادىء**’dendir, ikincisi **المُبدىء**’dendir; ikisi de Allah -azze ve celle- için yüce bir sıfattır.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: **جاء بأمر بديءٍ**; **فعيل** üzere; yani acayip. Dedi: ve **بديءٍ** , **بدأنَهُ**’dandır.
Dedi ve Ebû Amr dedi: **الأَبداءُ** eklemlerdir; bir tanesi **بَدْءٌ**’dür, maksûr; o aynı zamanda hemzeli **بدءٌ**’dür; takdiri **بدْعٌ**’dır; cem‘i **بدوء**’dur, **بُدُوعٍ** vezninde.
Başkası dedi: **البدءُ**: kazılması başlanan, yeni kazılmış kuyu; **عاديَّةٍ** değildir; onların sözlerinin çoğunda hemze terk edilmiştir.
Ve denir: Bunu **عَوْداً وبدءَا** yaptım.
Ve hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **البدأة**’de rub‘u, **الرَّجعة**’de sülüsü fazladan verdiği (vardır). **البدأة** ile murad: gazve seferinin başlangıcıdır; eğer ordunun bütününden bir **سَرِيَّةٌ** kalkar da düşmandan bir taifeye baskın yaparsa, ganimet olarak aldıkları şeyin rub‘u onlarındır; ordunun geri kalanı, ganimetin dörtte üçünü paylaşır. Eğer gazveden dönerler, sonra bir **سَرِيَّةٌ** kalkarsa, ganimetin tamamından sülüs onlarındır; çünkü dönüşten sonra onların **سَرِيَّةً** olarak kalkışı daha zordur ve tehlike onda daha büyüktür.
Asma‘î: Adam **بُدِىءَ** edildi, o da **مَبدوءٌ** oldu; eğer çiçek hastalığına tutulduysa; o da **مَجْدور**’dur. Ve **البدءُ**, deve kesiminde en hayırlı paydır; cem‘i **أَبداءٍ**’dır. Bundan, Tarafe’nin sözü:
وهُمْ أَيْسارُ لُقمانَ إذا
أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبداء الجُزُرْ
Ve denir: Ona **بدأَةَ الجزُورِ** hediye etti; yani payların en hayırlısını.
İbnü’s-Sikkît inşad etti:
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسمُ اللَّحْمِ يُجْعَلُ
Ebû Zeyd dedi: Bir yerden başka bir yere **أبدأتُ**; eğer ondan başkasına çıktınsa, **إِبداء** (ile). Ve falan **بدىء** oldu, o da **مَبدوء**’dur; eğer onu çiçek hastalığı veya kızamık aldıysa. Ve işe **بدأتُ**; **بَدْءاً** (ile).
Ve hadiste: ( **حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ وعِشرون ذراعاً** ).
Ebû Ubeyde dedi: Kuyuya: **بَدِيءٌ** ve **بَديعٌ** denir; eğer onu sen kazdıysan. Eğer onu senden önce kazılmış bulduysan, o **خَفِيَّةٌ**’dir. Dedi: **وَزَمْزَم خَفِيَّةٌ**’dir; çünkü o İsmâîl’indir; sonra gömüldü. Ve inşad etti:
فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذَانِ الفُرْقَانْ
تَعْصِبُ أَعْقارَ حياضِ البُودانْ
Dedi: **البُودانُ** kuyulardır; bunlar **الرّكابا**’dır; bir tanesi **بَدِيءٌ**’dür. Dedim: Bu, ters çevrilmiştir; asıl **البُدْيَانُ**’dır; **الياء**’yı öne aldı ve onu **وَاواً** yaptı. **الفُرْقَانُ** ise sabahtır.

**بيد** : Leys dedi: Denir: **بَادَ يَبِيدُ بَيْداً**; ve Allah onu **أباده** etti. **البَيْدَاءُ**, içinde hiçbir şey olmayan çöldür. İki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan düz bir yer vardır.
Ve hadiste: ( Bir kavim Beyt’e gazve eder; **البيداء**’ya indiklerinde Allah Cebrâil’i gönderir; o da der ki: **يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم**; böylece onlarla yer yarılır da batarlar ). Ve **أتانٌ بَيْدَانَةُ**, **البَيْداء**’da sakin olur.
Şemmer dedi: **البَيْدانَة**, vahşi dişi eşektir; **البَيْداء**’ya izafe edilmiştir; cem‘i **البَيْدانَات**’tır.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( Ben Arapların en fasihiyim; **بَيْدَ أَنِّي** Kureyş’tenim; ve Benî Sa‘d b. Bekr içinde yetiştim ).
Ve diğer hadiste: ( Biz kıyamet günü sonrakileriz, öndekileriz; **بَيْد** ki onlar kitaba bizden önce verildiler, biz ise onu onlardan sonra verildik ).
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **بَيْدَ** sözü; manası **غَيْرَ**’dir.
Emevî dedi: **بَيْدَ**’in manası **عَلَى**’dır. Ve bize, bir kadına hitap eden bir adamın (şiirini) inşad etti:
عَمْداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْد أَنِّي
إخالُ إنْ هَلكتُ لم تُرِنِّي
Der ki: “Şu ki ben, senin kardeşinim; bunu (böylece) (yaptım).”
Ebû Ubeyd dedi: Onda başka bir lehçe daha vardır: **مَيْد**; **الميم** ile; tıpkı “**أغْمَطَتْ** عليه الحُمَّى” ve “**اغْبَطت**” dedikleri gibi; ve “**سَبَّد** رأْسَه” ve “**سَمَّده**”.
İbnü’s-Sikkît dedi: **بَيْد** “**غير**” manasındadır; denir: “Çok mal sahibi bir adam; **بَيْدَ أَنَّه** cimridir”; manası: “cimri olması dışında”. Dedi: **البِيدُ**, **البيداء**’nın cem‘idir; o da çöldür.
İbn Şümeyl: **البيداءُ**, düz, yüksekçe yer; ağacı az, çıplak; bir gün ve yarım gün, daha azı kadar (yol) götürür. Yüksek yerleri az bir şeydir; onu ancak kalın, sert görürsün; yalnız çamur arazide olur. Ve **بَاد يبِيد بَيْداً**; eğer helâk olduysa. Allah onları **أبادهم** etti.

**وبد** : Leys dedi: **الوَبَد** kötü hâldir. Denir: Hâli **وَبِدَتْ**; **تَوْبَد وَبَداً**. Ve inşad etti:
وَلَوْ عالَجْنَ مِن وَبَدٍ كِبالاَ
Lihyânî dedi: **الوَبِدُ**, gözün şiddetlisidir; ve o, insanların mallarını **لَيَتَوَبَّد** eder; yani gözüyle ona isabet eder de onu düşürür.
Ve bana İbn Hâcek, İbn Cebele’den haber verdi ki dedi: **الوَبَد** fakirlik ve yoksulluktur. **رجل وَبِدٌ** ve **قوم أوْباء**. Dedi: Ebû Ubeyd bana, Amr b. el-‘Addâ’ el-Kelbî’nin (şiirini) inşad etti:
لأصْبَحَ الحيُّ أَوْباداً ولم يَجِدُوا
عند التَّفرُّق في الهيجا جِمَالَيْن

**أبد** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Mekânda **أَبَدْتُ**; onunla **آبُدُ بِهِ أَبُوداً**; eğer onda ikamet ettiysen ve ondan ayrılmadıysan.
Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: Kaçan bir deve hakkında soruldu; bir adam onu okla vurdu da ona isabet etti; bunun üzerine dedi: ( Bu hayvanların, vahşinin **أَوَابِد**’i gibi **أَوَابد**’i vardır; onlardan size galip gelen olursa, onunla böyle yapın ).
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î ve Ebû Amr dedi: **الأوابِد**, insanlardan vahşileşmiş ve ürkmüş olanlardır. Denir: **قد أَبَدَت**; **تَأْبُد** ve **تَأْبِد أُبُوداً**; ve **تَأَبَّدَتْ تَأَبُّداً**.
Bundan dolayı, ev için, eğer halkı ondan boşalır da vahşi hayvanlar onlarda onların yerini alırsa: **قد تَأَبَّدَت** denildi. Lebîd dedi:
بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها
Ve vahşi kelimeye: **آبِدةٌ** denir; cem‘i **الأوَابِدُ**’dir. Ve bir arazide kışını ve yazını ikamet eden kuşa: **أَوَابِد** denir.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Denir: Ona **عَبِد** etti ve **أَبِدَ** ve **أَمِدَ** ve **وَوَبِد** ve **وَمِد**; eğer ona **أَبداً** ve **وَبداً** ve **وومَدَاً** ve **عَبَداً** (şeklinde) kızdıysa.
Leys dedi: **أتانٌ إبِدٌ**; her yıl doğurur.
Dedi: Arapların كلامında **فِعِلٌ** yoktur; ancak **إِبِدٌ** ve **إِبِلٌ** ve **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ** (vardır); şu kadar ki bir mütekellif, bu harfler üzerine, Araplardan işitilmemiş şeyi bina etmeye kalkışır.
İbn Şümeyl dedi: **الأبِدُ**, her yıl doğuran dişi eşektir. Dedim: **إبلٌ** ve **إبِدٌ** işitilmiştir; **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ**’i ise güvenilir birinden ezberlemedim; fakat **نِكْحٌ** ve **خِطْبٌ** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: “Onu asla yapmam”: **أبداً الأيبد**; ve “ebedlerin ebedi”: **أَبَداً الآباد**; ve “zamanın ebedi”: **أَبَدَ الدهر**; ve **يَدَ المُسْنَدِ**; yani onu zamanın uzunluğu boyunca yapmam.
Lihyânî dedi: “Bunu iki ebedin ebedi boyunca yapmam”: **أَبَدَ الآبديْن**; ve “ebediyetin ebedi”: **أبد الأبَدِيَّةِ**; yani zamanın ebedi. Ve denir: Falan, arazisini **وقفاً مُؤبَّداً** olarak vakfetti; eğer onu satılmayan ve miras bırakılmayan bir hapis kıldıysa. Ve onun vakfını **تأبيداً** (ile) **أبّد** etti.

**أدب** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan, **أَدْبٍ** bir iş ile geldi; **الدّال**’i meczûm; yani acayip bir iş ile. Ve inşad etti:
سمِعْتِ من صَلاصلِ الأشْكالِ
أَدْباً على لَبَّاتها الحَوالِي
İbn Mes‘ûd’un hadisinde: “Şüphesiz bu Kur’an, Allah’ın **مأدُبة**’sidir; onun **مأدُبة**’sinden öğrenin.”
Ebû Ubeyd dedi: Denir: **مأدُبته** ve **مأدَبته**. Kim **مأْدُبته** derse, onunla, adamın yapıp insanları ona çağırdığı yemeği murad eder. Ondan denir: Kavmin üzerine **أَدَبْتُ**; **آدِبُ أَدْباً**; ve **رجل آدِبٌ**. Ve Tarafe dedi:
نحنُ في المَشْتَاةِ نَدْعُو الجَفَلَى
لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
Adî b. Zeyd dedi:
زَجِل وبلُه يُجاوِبه دفأٌ
لخون مأدوبَة وزمير
Böylece **المأْدُوبَة**, kendisi için yemek yapılmış olandır.
Ebû Ubeyd dedi: Hadisin te’vili: Kur’an’ı, Allah’ın insanlar için yaptığı, içinde hayır ve menfaat bulunan bir yemek gibi benzetti; sonra onları ona çağırdı. Dedi: Kim **مأْدَبَةً** derse, onu **الأدَب**’den **مَفْعَلَةً** kıldı; ve Ahmer ikisini iki lugat kılardı: **مأدُبة** ve **مأدَبة**; bir manada.
Ebû Ubeyd dedi: Bunu ondan başkasının söylediğini işitmedim; birinci tefsir bana daha hoş gelir.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: Denir: **آدَبْتُ أُودبُ إيداباً**; ve **أَدبْتُ آدبُ أَدْباً**.
Dedim: İnsanlardan edipin kendisiyle edeplendiği **الأدَبُ**, **أَدَباً** diye adlandırıldı; çünkü onu öğrenen insanları övgülere **يَأْدِب** eder ve onları çirkinliklerden nehyeder; onları **يَأْدبهم** eder; yani onları çağırır. **الأدْب**’in aslı davettir. Ve insanların kendisine çağrıldığı yemeğe: **مَدعاةٌ** ve **مأْدَبة** denildi. Ve deve için, eğer terbiye edilip uysallaştırıldıysa: **أديبٌ مُؤَدب** denir. Muzâhim el-‘Ukaylî dedi:
وهُنَّ يُصَرِّفْن النَّوَى بين عالِجٍ
ونَجْرَانَ تَصْرِيفَ الأدِيبِ المُذَلَّلِ
Ebû Amr dedi: Denir: Denizin **أَدَبُ** coştu; o, suyunun çokluğudur. Ve inşad etti:
عن ثَبَجِ البحر يَجِيشُ أَدَبُه
Ebû Zeyd dedi: Adam **أَدُبَ** eder; **يَأْدُبُ أَدَباً**; böylece o **أَديب** ve **أَدِبٌ**’dir. Ve (adam) **أَرُبَ** eder; **يَأْرُبُ إِرْبةً وأَرَباً** akılda; böylece o **أَرِيبٌ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثلاثي الذي أوّله الهمزة)
(أبت) الهمزة والباء والتاء أصلٌ واحد، وهو الحرّ وشدّته. قال ابنُ السكّيت وغيره: أبَتَ يومنا يأبُِتُ([1]) إذا اشتد حرُّه، فهو أَبِتٌ. وأنشد:
بَرْك هجُود بفَلاةٍ قَفْرِ([2]) *** أحْمَى عليها الشمسَُ أبْتَُ الحَرِّ
ويقال يومٌ أبْتٌ وليلة أبْتَةٌ. ورجل مأبُوتٌ أصابه الحرّ. قال أبو علي الأصفهانيّ: الأَبْتة كالوَغْرة من القَيظ.
(أبث) وهذا الباب مهملٌ عند الخليل. قال الشّيبانيّ: الأبِثُ الأشِرُ النّشيط. قال:
أصبَحَ عمَّارٌ نشيطاً أبِثا *** يأكُلُ لحماً بائتا قد كَبِثَا([3])وهذا الباب مهمل عند الخليل، وليست الكلمة عند ابن دريد([4]).
والكَبِث: المتغيِّر المُرْوِح. وليس الكَبِث عند الخليل ولا ابن دريد. ويقال للذي لا يَقَِرّ من المرَح إنه لأبِثٌ. قال الشّيباني: أصبت إبلاً أبَاثَى([5]) يعني بُروكاً شَباعَى. وناقة أبِثَة.
(أبد) الهمزة والباء والدال يدلّ بناؤها على طول المدّة، وعلى التوحّش. قالوا: الأبد الدهر، وجمعه آباد*. والعرب تقول: أبدٌ أبيدٌ، كما يقولون دهرٌ دَهير. والأَبْدَةٌ الفَعْلة تبقى على الأبَد. وتأبّد البعير توحّشَ. وفي الحديث: "إنّ هذه البهائم لها أوابدُ كأوابد الوحْشِ". وتأبّد المنزلُ خَلا. قال لبيد:
عفَتِ الدِّيارُ مَحلُّها فمُقامها  *** بمنىً تأبّدَ غَوْلُها فرِجامُها([6])وقال ابنُ الأعرابي: الإبِد ذات النتاج من المال، كالأمَة والفرس والأتان، لأنهن يَضْنأن في كلّ عامٍ، أي يلدْن ويقال تأبّد وجهُه كَلِفَ.
(أبر) الهمزة والباء والراء يدلُّ بناؤها على نخس الشيء بشيءٍ محدَّد. قال الخليل: الإبرة معروفة، وبائعها أبّار. والأَبْرُ ضرب العقرب بإبرتها، وهي تأبُِرُ، والأَبْرُ إلقاح النخل، يقال أبَرَهُ أبْراً، وأبَّرَه تأبيرا. قال الخليل: والأَبْر علاج الزرع بما يُصلحه من السّقي والتعهُّد. قال طَرَفة:
ولِيَ الأصلُ الذي في مثله *** يُصلح الآبرُ زرعَ المُؤتَبِرْ([7])المؤتبر الذي يَطلُبُ أن يقام بزرعه. قال الخليل: المآبر النّمائم، واحدها مِئبر. [قال النابغة]([8]):
وذلك من قولٍ أتاك أقولُه *** ومِنْ دَسِّ أعداءٍ إليك المآبرا([9])ويقال إنه لذو مِئبر، إذا كان نَمَّاما. قال:
ومَن يكُ ذا مِئْبرٍ باللسا *** ن يَسْنَحْ به القولُ أو يَبْرَحِ
قال الخليل: الإبرة عُظَيْمٌ مستوٍ مع طرف الزَّند من الذراع إلى طرف الإصبع. قال:
* حيث تلاقي الإبرةُ القبيحا([10]) *
ويقال إن إبرة اللسان طرفه.
(أبز) الهمزة والباء والزاء يدلّ على القلق والسرعة وقلّة الاستقرار. قال الخليل: الإنسان يَأبِزُ في عَدْوه ويستريح ساعةً ويمضي أحياناً([11]).
قال الفرّاء: الأبَزَى والقَفَزَى اسمان من أبز الفرسُ وقَفَزَ. والأبْزُ الوثْب. قال أبو عمرو: نجِيبَة أبُوز، أي تصبر صبراً عجيباً، وقد أبَزَت تَأْبِز أبْزاً. قال:
لقد صَبَحْتُ حَملَ بنَ كُوزِ *** عُلالةً مِنْ وَكَرَى أَبُوزِ([12])قال الشيباني: الآبز الذي يأبِز بصاحبه، أي يبغي عليه ويعرِّض به. يقال: أراك تأبِز به.
(أبس) الهمزة والباء والسين تدلّ على القهر، يقال منه أبَسَ الرجُلُ الرجُلَ، إذا قَهَره. قال:
* أُسُود هيْجا لَمْ تُرَمْ بأَبْسِ([13]) *
والأبس: كلّ مكانٍ خشنٍ. ويقال أبَسْت بمعنى حَبَسْت([14]) وتأبّس الشيءُ تغيّر. قال المتلمس:
ألم تر أنَّ الجَونَ أَصْبَحَ راسياً  *** تُطيف به الأيام لا يتأبَّسُ
ويقال هي بالياء: "لا يتأيّس"، وقد ذكر في بابه.
(أبش) الهمزة والباء والشين ليس بأصل، لأنّ الهمزة فيه مبدلة من هاء. قال ابن دريد: أبَشْتُ الشيء وهَبَشْتُه إذا جمعته.
(أبض) الهمزة والباء والضاد تدلّ على الدهر، وعلى شيء من أرفاغ البطن. الأُبْضُ([15]) الدهر وجمعه آباضٌ. قال رؤبة:
* في حِقْبةٍ عِشْنا بذاك أُبْضا *
والإباض حبلٌ يُشدّ به رسغ البعير إلى عضده، تقول أبَضْته. ويقال لباطن ركبة البعير المأبِض. وتصغير الإباض أُبَيِّض. قال:
أقول لصاحِبي والليلُ داجٍ *** أُبَيِّضَك الأسَيِّدَ لا يَضيعُ
يقول: احفظ إباضك الأسود كي لا يضيع. وقال لبيد:
كأنّ هجانَها متأبِّضاتٍ *** وفي الأقران، أصورةُ الرَّغامِ([16])متأبِّضات: معتقَلات([17]) بالأُبُض. يقول كأنّها في هذه الحال وفي الحبال أصورة الرَّغام.
(أبط) الهمزة والباء والطاء أصل واحد، وهو إبط الإنسان أو استعارة في غيره. الإبط معروف. وتأبّطْت الشيء تحت إبطي.
قال ابن دريد: تأبّط سيفه إذا تقلّده، لأنه يصير تحت إبطه. وكلُّ شيء تقلّدته في موضع السيف فقد تأبّطته. قال الهذلي([18]):
شرِبتُ بجَمِّه وصدَرْتُ عنه *** وأبيض صارم ذَكَرٌ إباطي
قال قوم: قوله إباطي، أي هو ناحيةَ إبطي. وقال آخرون: هو إباطيٌّ نسَبَهُ إلى إبطه ثم خفّفه. والإستعارة: الإبط من الرمل، وهو أن ينقطع معظمُه ويبقى منه شيءٌ رقيقٌ منبسط متصل بالجَدَد، فمنقطع معظمه الإبط، والجمع الآباط. قال ذو الرمّة:
وحَوْمانةٍ ورقاءَ يجري سَرابُها *** بمنسحَّةِ الآباط حُدْبٍ ظهورُها([19])(أبق) الهمزة والباء والقاف يدلُّ على إباق العبد، والتشدُّد في الأمر. أبق العبد يأبِق أَبْقاً وأَبَقاً([20]) قال الرّاجز:
أَمسِكْ بنيكَ عمرُو إنّي آبقُ *** بَرقٌ على أرضِ السّعالي آلقُ([21])ويقال عبدٌ أبُوقٌ وأَبَّاق. قال أبو زيد: تأبّقَ الرجل استتر. قال الأعشى:
* ولكن أتاه الموتُ لا يتأبَّقُ([22]) *
وقال آخر:
ألاَ قالتْ بَهَانِ ولم تأَبّق *** نَعِمْت ولا يليقُ بك النّعيمُ([23])قال بعضهم: يقال للرّجل إنّ فيك كذا، فيقول: "أمَا والله ما أتأبّق"، أي ما أنكِر. ويقال له يا ابنَ فلانة، فيقول: "ما أتأبّقُ منها" أي ما أنكِرُها. قال الخليل: الأبَق قِشْر القِنَّب. قال أبو زياد: الأبَق نبات تُدَقُّ سوقُه حتى يَخلُص لحاؤه، فيكون قِنَّبا. قال رؤبة:
* قُودٌ ثمانٍ مثلُ أمْراسِ الأَبَقْ([24]) *
وقال زهير:
* قد أحكِمتْ حَكَمَاتِ القِدِّ والأبَقا([25]) *
(أبك) الهمزة والباء والكاف أصل واحد، وهو السِّمَن، يقال أبِكَ الرجل، إذا سَمِنَ.
(أبل) الهمزة والباء واللام بناء على أصول ثلاثة: [على] الإبل، وعلى الاجتزاء، وعلى الثِّقل، و[على] الغلبة. قال الخليل: الإبل معروفة.
وإبل مؤبّلة جُعلت قطيعاً قطيعا، وذلك نعتٌ في الإبل خاصّة. ويقال للرجل ذي الإبل: آبل. قال أبو حاتم: الإبل يقال لمَسانِّها وصغارها، وليس لها واحدٌ من اللفظ، والجمع آبال. قال:
قد شَرِبت آبالهم بالنّارِ *** والنّار قد تَشْفِي من الأُوارِ([26])قال ابنُ الأعرابي: رجل آبلٌ، إذا كان صاحب إبل، وأَبِلٌ بوزن فَعِل إذا كان حاذقاً برعيها، وقد أَبِل يأْبَل. وهو من آبَلِ النّاس، أي أحذقِهم بالإبل، ويقولون: "هو آبَلُ من حُنَيفِ الحَنَاتِم([27])". والإبِلات الإبل. وأَبَّل الرّجلُ كثرت إبله فهو مؤبَّل، ومالٌ مؤبَّل في الإبل خاصّة، وهو كثرتها وركوبُ بعضِها بعضاً. وفلان لا يأتَبل، أي لا يثبت على الإبل. وروى أبو عليٍّ الأصفهاني عن العامري قال: الأَبَلة([28]) كالتَّكرِمة للإبل، وهو أن تُحسِن القيام عليها، وكان أبو نخيلة يقول: "إنّ أَحقَّ الأموالِ بالأَبَلة والكِنِّ، أموالٌ تَرْقَأ الدِّماء([29])، ويُمْهَر منها النّساء، ويُعبد عليها الإله في السماء، ألبانُها شفاء، وأبوالها دواء، ومَلَكتها سناء"، قال أبو حاتم: يُقال لفلانٍ إبل، أي لـه مائة من الإبل، جُعل ذلك اسماً للإبل المائة، كهُنَيدة، وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "النّاس كإبلٍ مائةٍ ليست فيها راحلة". قال الفرّاء: يقال فلان يُؤبِّل على فلان، إذا كان يُكثِّر عليه. وتأويله التفخيم والتعظيم. قال:
جَزى الله خيراً صاحباً كلما أتى  *** أقرّ ولم ينظُرْ لقول المؤبِّلِ
قال: ومن ذلك سمّيت الإبل لعظم خَلْقها. قال الخليل: بعير آبِلٌ في موضع لا يبرح يجتزئ عن الماء. وتأبّل الرجل عن المرأة كما يجتزئ الوحش عن الماء، ومنه الحديث: "تأَبَّل آدمُ عليه السلام على ابنه المقتول أيّاماً لا يُصيب حَوّاء". قال لبيد:
وإذا حرّكتُ غَرزِي أجْمَرَتْ *** أو قِرابي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ([30])يعني حماراً اجتزأ عن الماء. ويقال منه أبَلَ يأْبِل ويَأْبلُ أبُولا. قال العجاج
* كأنّ جَلْداتِ المَخاض الأُبّالْ([31]) *
قال ابن الأعرابيّ: أبَلَت تأبِلُ أَبْلاً، إذا رعَتْ في الكلأ- والكلأ [الرُّطْب و([32])] اليابسُ - فإذا أكَلت الرُّطْب فهو الجَزْء. وقال أبو عبيد: إبِلٌ أوابِلُ، وأُبَّلٌ، وأبَّال، أي جوازئ. قال:
* به أَبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيْهما([33]) *
قال الأصمعي: إبلٌ مُؤَبَّلةٌ كثيرة، كقولهم غنم مُغَنَّمة، وبَقَرٌ مُبَقَّرَة. ويقال هي المقْتناة. قال ابنُ الأعرابيّ: ناقة أَبِلَة، أي شديدة. ويقولون "ما له هابِلٌ ولا آبلٌ"، الهابل: المحتال المُغنى عنه، والآبل: الراعي([34]). قال الخليل في قول الله تعالى: ﴿طَيْراً أَبابِيلَ﴾ [الفيل 3]: أي يتبع بعضُها بعضاً، واحِدها إبّالَةٌ وإبَّوْل. قال الخليل: الأبِيل من رؤوس النصارى، وهو الأَبِيليّ. قال الأعشى:
وما أيْبُلِيٌّ على هيكلٍ *** بَنَاهُ وصَلَّبَ فيه وصارا([35])قال: يريد أَبِيليّ، فلمّا اضطُرّ قدَّم* الياء، كما يقال أينق والأصل أَنْوُق.
قال عديّ:
إنّني واللهِ فاقْبَلْ حَلْفَتِي *** بأَبِيلٍ كلما صَلّى جَأَرْ
وقال بعضهم: تأبّل على الميت حَزِن عليه. وأبّلت الميت مثل أَبَّنْت. فأمّا قول القائل:
قَبِيلانِ، منهم خاذلٌ ما يُجيبُني *** ومُستأبَلٌ منهم يُعَقُّ ويُظْلَمُ
فيقال إنه أراد بالمستأبَل الرجل المظلوم. قال الفرّاء: الأَبَلات الأحقاد، الواحدة أَبَلة. قال العامريّ: قضى أبَلَته من كذا أي حاجته. قال: وهي خصلةُ شرٍّ ليست بخير. قال أبو زيد: يقال ما لي إليك أَبِلة بفتح الألف وكسر الباء، أي حاجة. ويقال أنا أطلبه بأَبِلة أي تِرَة. قال يعقوب: أُبْلَى موضع. قال الشماخ:
فبانَتْ بأُبْلَى ليلةً ثم ليلةً  *** بحاذَةَ واجتابتْ نوىً عَنْ نواهُما([36])ويقال أبَل الرجل يَأبِل أَبْلاً إذا غَلَب وامتنع. والأبَلَة: الثّقل. وفي الحديث: "كلُّ مالٍ أدِّيت زكاتُه فقد ذهبت أبَلتُه". والإبَّالة: الحُزْمة من الحطب([37]).
(أبن) الهمزة والباء والنون يدلّ على الذِّكْرِ، وعلى العُقَد، وقَفْوِ الشّيء. الأُبَن: العُقَد في الخشبة. قال:
* قضيبَ سَراءٍ قليلَ الأُبَنْ([38]) *
والأُبَنُ: العَدَاوات. وفلان يُؤْبَن بكذا أي يُذَمّ. وجاء في ذكر مجلس رسول الله صلى الله عليه وآله: "لا تُؤْبَن فيه الحُرَمُ" أي لا تُذْكَرُ([39]). والتأبين: مَدْحُ الرجل بعد موته. قال:
لعمري وما دَهري بتأبينِ هالكٍ *** ولا جَزِعاً مِمّا أصابَ فأوجَعا([40])وهذا إبّانُ ذلك أي حِينُه. وتقول: أَبّنْتُ أثَرَه، إذا قفوتَه، وأبّنْت الشيءَ رقَبْته. قال أوس([41]):
يقولُ له الراؤون هَذاكَ راكبٌ *** يُؤبِّنُ شخصاً فوقَ علياءَ واقفُ
(أبه) الهمزة والباء والهاء يدلّ على النباهة والسموّ. ما أَبَهْتُ به أي لم أعلم مكانه ولا أَنِسْت به والأُبَّهَة: الجلال.
(أبو) الهمزة والباء والواو يدلّ على التربية والغَذْو. أبَوْتُ الشيء آبُوه أَبْواً إذا غذوته. وبذلك سمّي الأب أباً. ويقال في النسبة إلى أبٍ أبَوِيّ. وعنزٌ أبواءُ، إذا أصابها وجعٌ عن شمِّ أبوال الأرْوَى. قال الخليل: الأبُ معروف، والجمع آباء وأبُوّةٌ. قال:
أحاشِي نزارَ الشّامِ إنّ نِزَارَها  *** أبُوَّةُ آبائي وَمِنِّى عميدُها
قال: وتقول: تأبّيْتُ أباً، كما تقول تَبَنَّيْتُ ابْناً وتَأَمّهْتُ أمّاً. قال:
ويجوز في الشِّعر "هذان أباك" وأنت تريد أبَوَاك، و"رأيت أبيك" يريد أبويك. قال:
* وهْوَ يُفَدَّى بالأبِينَ والخالْ([42]) *
ويجوز في الجمع أبُونَ. وهؤلاء أبوكم أي آباؤكم. أبو عبيد: ما كنتَ أباً ولقد أَبَيْتَ أبوّة. وأَبَوْتُ القوم أي كنتُ لهم أباً. قال:
نؤمُّهمُ ونأْبُوهُمْ جميعاً *** كما قُدَّ السُّيُورُ من الأديمِ
قال الخليل: فلانٌ يَأْبُو اليتيمَ، أي يغذو كما يغذو الوالد ولده.
(أبي) الهمزة والباء والياء يدلّ على الامتناع. أبيت الشيء آباهُ، وقوم أَبيُّونَ وأباةٌ. قال:
* أبيّ الضّيْمِ من نَفَرٍ أباة *
والإباء: أن تعرض على الرجل الشيءَ فيأبَى قبولَه، فتقول ما هذا الإباءُ، بالضم والكسر. العرب ما كان من نحو فَعَل يَفْعَل([43]). والأبِيّة من الإبل: الصّعبة. قال اللِّحيانيُّ: رجلٌ أبَيَانٌ إذا كان يأبَى الأشياء([44])، وماءٌ مأباةٌ على مثال مَعْباةٍ، أي تأباه الإبل. قال ابنُ السكِّيت: أَخذَهُ أباءٌ إذا كأن يأبى الطّعامَ. قال أبو عمرو: الأوابي من الإبل الحِقاق والجِذَاع والثُِّناء([45]) إذا ضربها الفحل فلم تلقح، فهي تسمّى الأوابي حتّى تلقح مرّة، ولا تسمّى بعد ذلك أوابي، واحدتها آبيَةٌ. ولا يبعد أن يكون الأُباء من هذا القياس، وهو وجعٌ يأخذ المِعْزَى عن شمّ أبوَال الأرْوَى. قال:
فقلتُ لكَـنّازٍ تركَّلْ فإنَّهُ *** أُباً لا إخالُ الضَّأْنَ منه نواجِيا([46])الأَباء: أطراف القصب، الواحدة أَباءَة، ثم قيل للأَجَمَة أبَاءَةٌ، كما قالوا للغَيضَة أَرَاكةٌ. قال:
وأَخُو الإباءةِ إذْ رأى خُلاّنَهُ  *** تَلَّى شِفاعاً حولَه كالإذْخِرِ([47])ويجوز أن يكون أراد بالأباءَة الرِّماح، شبَّهها بالقَصب كثرةً([48]). قال :
مَنْ سَرَّهُ ضَرْبٌ يُرعْبِلُ بَعْضُه *** بعضاً كمعمعةِ* الأَباءِ المُحْرَقِ([49])
---------------------
([1]) يقال أبت يأبت، كيضرب ويدخل، وأبت بكسر الباء.
([2]) البرك: الإبل الكثيرة. وفي الأصل: "بزل"، وأراه تحريفاً. قال طرفة:
وبرك هجود قد أثارت مخافتي  *** نواديها أمشي بغضب مجرد
 ([3]) الرجز لأبي زرارة النصري كما في اللسان (2: 415).
([4]) وذكر في الجمهرة (3: 199) من هذه المادة "أبث الرجل بالرجل، إذا سبه عنه السلطان خاصة".
([5]) في الأصل: "أباي"
([6]) الغول والرجام: موضعان. والبيت مطلع معلقة لبيد.
 ([7]) في الأصل: "في الذي مثله"، صوابه في الديوان 67.
([8]) التكملة من اللسان (5: 59).
([9]) في اللسان والديوان 40: "ومن دس أعدائي".
([10]) لأبي النجم كما في اللسان (3: 387). والقبيح: طرف عظم المرفق.
([11]) في الأصل "إحسانا".
([12]) لجران العود، كما في اللسان (أبز) وديوان جران العود 52.
([13]) للعجاج. وأنشده في الجمهرة (3: 205). وفي اللسان: * وليث غاب لم يرم بأبس *
([14]) هذا المعنى لم يرد في اللسان.
([15]) ضبط في الأصل ضبط قلم بالفتح. وقيده في اللسان "بالضم".
([16]) الأصورة: جمع صوار، وهو القطيع من بقر الوحش. والرغام، بالفتح: رملة بعينها.
([17]) في الأصل: "متعقلات" تحريف. وفي اللسان "معقولات".
([18]) هو المتنخل الهذلي، كما في الجمهرة (3: 207) واللسان (9: 121/ 11: 29) والقسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين ص89.
([19]) الورقاء: الغبراء تضرب إلى السواد، كما في شرح ديوان ذي الرمة ص309. وفي الأصل: "زرقاء" تحريف. والمنسحة: التي تنسح آباطها وتعرق.
([20]) في اللسان: "أبقا وإباقا" وضبط ضبط قلم بضم الباء وكسرها مع فتح باء الماضي. وفي الجمهرة والمجمل: أبق يأبق، وأبق يأبق من بابي ضرب وتعب.
([21]) ينسب إلى "السعلاة" الخرافية زوج عمرو بن يربوع. انظر نوادر أبي زيد 147 والفصول والغايات 210 والحيوان (6: 197).
([22]) صدره كما في الديوان ص146 واللسان (11: 283):
* فذاك ولم يعجز من الموت ربه *
([23]) البيت في نوادر أبي زيد 16 منسوباً إلى غامان بن كعب. ورواية اللسان (11: 283) "كبرت ولا يليق". وبهان: اسم امرأة مثل حذام. وسيأتي في (بهن).
([24]) قود: جمع أقود وقوداء. والبيت في ديوان رؤبة 104.
([25]) صدره كما في الديوان ص49:
* القائد الخيل منكوباً دوابرها *
([26]) في اللسان (7: 102) "أي سقوا إبلهم بالسمة، إذا نظروا في سمة صاحبه عرف صاحبه فسقى وقدم على غيره لشرف أرباب تلك السمة، وخلوا لها الماء".
([27]) حنيف الحناتم. رجل من بني تيم اللات بن ثعلبة. انظر الميداني.
([28]) كذا ضبطت في اللسان. وفي الأصل "الآبلة" في هذا الموضع فقط.
([29]) ترقأ الدماء: أي تحقنها وتسكنها. وهو نظير الحديث: "لا تسبوا الإبل فإن فيها رقوء الدم ومهر الكريمة"، أي إنها تعطى في الديات بدلاً من القود. وفي الأصل "ترقاء للدماء".
([30]) أجمرت، بالراء المهملة: أسرعت وعدت. وفي الأصل "أجمزت" وهو خطأ. وقد أنشد البيت في اللسان (5: 218) وقال: "ولا تقل أجمز بالزاي".
([31]) أنشده في اللسان (جلد) وقال: "وناقة جلدة لا تبالي البرد" وبعده كما في ملحق ديوان العجاج 86: * ينضحن من حمأته بالأبوال *
([32]) تكملة بها يستقيم الكلام. وفي اللسان: "والكلأ مهموز مقصور: ما يرعى. وقيل الكلأ العشب رطبه ويابسه".
([33]) البيت لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 23) واللسان (13: 23). وتمامه :
* فقد مار فيها نسؤها واقترارها *
([34]) انظر اللسان (هبل) ص211.
([35]) الديوان واللسان (صلب، صور، أبل). صلب: اتخذ صليباً. وصار: صور، عن أبي علي الفارسي. قال ابن سيده: "ولم أرها لغيره". وفي شرح ديوان الأعشى ص40: "وصارا: سكن".
([36]) ديوان الشماخ 89. وحاذة: موضع.
([37])وقد تبدل الباء الأولى ياء فيقال في المثل:" ضغث على إيبالة" أي بلية على أخرى كانت قبلها.
([38]) السراء: شجر تتخذ منه القسي، والبيت للأعشى. وصدره كما في الديوان ص21 واللسان (16: 140):
* سلاجم كالنخل أنحى لها *
([39]) في اللسان: "أي لا ترمى بسوء ولا تعاب ولا يذكر منها القبيح وما لا ينبغي مما يستحى منه".
([40]) من قصيدة لمتمم بن نويرة في المفضليات (2: 65).
([41]) يصف حماراً كما في اللسان (16: 141) والديوان ص16.
([42]) صدره كما في اللسان (18: 7) :
* أقبل يهوي من دوين الطربال *
([43]) كذا وردت العبارة. وفي اللسان: "قال الفراء: لم يجئ عن العرب حرف على فعل يفعل مفتوح العين في الماضي والغابر إلا وثانيه أو ثالثه أحد حروف الحلق، غير أبى يأبى فإنه جاء نادراً".
([44]) أبيان، بالتحريك. قال المجشر الباهلي:
وقبلك ما هاب الرجل ظلامتي *** وفقأت عين الأشوس الأبيان
 ([45]) تقرأ بضم الثاء وكسرها مع المد. ورسمت في الأصل: "الثنى".
([46]) البيت لابن أحمر كما في اللسان (دكل، أبي) وتركل، بالراء. وفي الأصل: "توكل" تحريف. ويروى: "تدكل" بالدال، وهما بمعنى.
([47]) البيت لأبي كبير الهذلي، كما في اللسان (10: 49) وديوان الهذليين 63 نسخة الشنقيطي. قال في اللسان: "شبههم بالإذخر لأنه لا يكاد ينبت إلا زوجاً زوجا".
([48]) في الأصل "كره".
([49]) البيت لكعب بن مالك الأنصاري، كما في اللسان (18: 5).

ـ

##### Türkçe

(Üçlü (fiil) babı ki evveli **الهمزة**’dir)

(**أبت**) **الهمزة** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; o da sıcak ve onun şiddetidir. İbnü’s-Sikkît ve başkaları dedi: **أبَتَ** günümüz **يأبُِتُ**([1]) (olur), sıcağı şiddetlendiği zaman; o hâlde o **أَبِتٌ**’tir. Şiir okudu:
بَرْك هجُود بفَلاةٍ قَفْرِ([2]) *** أحْمَى عليها الشمسَُ أبْتَُ الحَرِّ
Ve denir: **يومٌ أبْتٌ** ve **ليلة أبْتَةٌ**. Ve **رجل مأبُوتٌ**: ona sıcak isabet etti. Ebû Ali el-İsfahânî dedi: **الأَبْتة** tıpkı **الوَغْرة** gibidir, **القَيظ**’dan.

(**أبث**) Ve bu bab, Halîl katında ihmâl edilmiştir. Şeybânî dedi: **الأبِثُ**: **الأشِرُ النّشيط** (şen, canlı). Dedi:
أصبَحَ عمَّارٌ نشيطاً أبِثا *** يأكُلُ لحماً بائتا قد كَبِثَا([3])Ve bu bab Halîl katında ihmâl edilmiştir; kelime İbn Düreyd katında da yoktur([4]).
Ve **الكَبِث**: değişmiş, kokulanmış (koku salan). **الكَبِث** Halîl katında da İbn Düreyd katında da yoktur. Ve denir: sevinçten durulup yerinde durmayan kimse için: o mutlaka **أبِثٌ**’tir. Şeybânî dedi: **أصبت إبلاً أبَاثَى**([5]) yani çökmüş, tok. Ve **ناقة أبِثَة**.

(**أبد**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الدال**: yapısı, müddetin uzunluğuna ve yabanîleşmeye delâlet eder. Dediler: **الأبد** dehrdir; çoğulu **آباد***’dır. Arap der ki: **أبدٌ أبيدٌ**, tıpkı **دهرٌ دَهير** dedikleri gibi. Ve **الأَبْدَةٌ**: **الفَعْلة** (kalıp adı) ki **الأبَد** üzere kalır. Ve **تأبّد** deve: yabanîleşti. Hadiste: “Şüphesiz bu hayvanların, yaban hayvanlarının kaçakları gibi **أوابدُ**’i vardır.” Ve **تأبّد** mesken: boşaldı. Lebîd dedi:
عفَتِ الدِّيارُ مَحلُّها فمُقامها  *** بمنىً تأبّدَ غَوْلُها فرِجامُها([6])İbnü’l-A‘râbî dedi: **الإبِد**: maldan doğuran (yavrulayan) dişidir; tıpkı cariye, kısrak ve dişi eşek gibi; çünkü onlar her yıl **يَضْنأن** ederler; yani doğururlar. Ve denir: **تأبّد** yüzü: tutuldu (aşkla meftun oldu).

(**أبر**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الراء**: yapısı, bir şeyi sivri bir şeyle dürtmeye delâlet eder. Halîl dedi: **الإبرة** bilinir; onun satıcısı **أبّار**’dır. Ve **الأَبْرُ**: akrebin iğnesiyle vurmasıdır; o **تأبُِرُ** eder. Ve **الأَبْرُ**: hurma aşılamaktır; denir: **أبَرَهُ أبْراً** ve **أبَّرَه** **تأبيرا**. Halîl dedi: ve **الأَبْر** ekinin, sulama ve gözetme ile onu ıslah eden şeyle tedavisidir. Tarafe dedi:
ولِيَ الأصلُ الذي في مثله *** يُصلح الآبرُ زرعَ المُؤتَبِرْ([7])**المؤتبر**: ekininin ayakta tutulmasını isteyen kimsedir. Halîl dedi: **المآبر**: koğucular (laf taşıyanlar); tekili **مِئبر**’dir. [Nâbiga dedi]([8]):
وذلك من قولٍ أتاك أقولُه *** ومِنْ دَسِّ أعداءٍ إليك المآبرا([9])Ve denir: o **ذو مِئبر**’dir; eğer koğucu ise. Dedi:
ومَن يكُ ذا مِئْبرٍ باللسا *** ن يَسْنَحْ به القولُ أو يَبْرَحِ
Halîl dedi: **الإبرة**: koldan parmak ucuna kadar, dirseğin ucu ile düz bir kemiktir. Dedi:
* حيث تلاقي الإبرةُ القبيحا([10]) *
Ve denir: **إبرة اللسان** onun ucudur.

(**أبز**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الزاء**: huzursuzluğa, sürate ve az istikrara delâlet eder. Halîl dedi: insan koşusunda **يَأبِزُ** eder; bir saat dinlenir ve bazen gider([11]).
Ferrâ dedi: **الأبَزَى** ve **القَفَزَى**, atın **أبز** etmesinden ve **قَفَزَ** etmesinden iki isimdir. Ve **الأبْزُ**: sıçrayıştır. Ebû Amr dedi: **نجِيبَة أبُوز**; yani acayip bir sabırla sabreder; ve **أبَزَت تَأْبِز أبْزاً** etmiştir. Dedi:
لقد صَبَحْتُ حَملَ بنَ كُوزِ *** عُلالةً مِنْ وَكَرَى أَبُوزِ([12])Şeybânî dedi: **الآبز**: sahibine **يأبِز** eden; yani ona azgınlık eder ve onu (kötüye) maruz bırakır. Denir: seni onunla **تأبِز** eder görüyorum.

(**أبس**) **الهمزة** ve **الباء** ve **السين**: kahra delâlet eder; ondan: **أبَسَ** adam adamı, onu kahrettiği zaman. Dedi:
* أُسُود هيْجا لَمْ تُرَمْ بأَبْسِ([13]) *
Ve **الأبس**: her kaba yer. Ve denir: **أبَسْت** “**حَبَسْت**” mânâsında([14]). Ve **تأبّس** şey: değişti. el-Mutalammis dedi:
ألم تر أنَّ الجَونَ أَصْبَحَ راسياً  *** تُطيف به الأيام لا يتأبَّسُ
Ve denir: **بالياء** ile: “**لا يتأيّس**”; ve babında zikredilmiştir.

(**أبش**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الشين** asıl değildir; çünkü ondaki **الهمزة**, **هاء**’dan bedeldir. İbn Düreyd dedi: **أبَشْتُ** şeyi ve **هَبَشْتُه**: onu topladığım zaman.

(**أبض**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الضاد**: dehre delâlet eder; ve karın yumuşak yerlerinden bir şeye. **الأُبْضُ**([15]) dehrdir; çoğulu **آباضٌ**’dır. Ru’be dedi:
* في حِقْبةٍ عِشْنا بذاك أُبْضا *
Ve **الإباض**: devenin bileğinin, pazusuna bağlandığı iptir; dersin: **أبَضْته**. Ve denir: devenin dizinin iç tarafına **المأبِض**. Ve **الإباض**’ın küçültmesi **أُبَيِّض**’dir. Dedi:
أقول لصاحِبي والليلُ داجٍ *** أُبَيِّضَك الأسَيِّدَ لا يَضيعُ
Der ki: siyah **إباض**’ını koru ki zayi olmasın. Lebîd dedi:
كأنّ هجانَها متأبِّضاتٍ *** وفي الأقران، أصورةُ الرَّغامِ([16])**متأبِّضات**: **معتقَلات**([17]) **بالأُبُض** ile. Der ki: sanki onlar bu hâlde ve iplerde, **الرَّغام**’ın sürüleridir.

(**أبط**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da insanın **إبط**’ıdır yahut başkasında mecazdır. **الإبط** bilinir. Ve **تأبّطْت** şeyi koltuğumun altında.
İbn Düreyd dedi: **تأبّط** kılıcını: onu kuşandığı zaman; çünkü o, koltuğunun altına girer. Ve kılıç yerinde kuşandığın her şey, muhakkak onu **تأبّطته**’dir. Hüzeli dedi([18]):
شرِبتُ بجَمِّه وصدَرْتُ عنه *** وأبيض صارم ذَكَرٌ إباطي
Bir kavim dedi: onun sözü **إباطي**: yani koltuğumun yanı. Başkaları dedi: o **إباطيٌّ**’dir; onu koltuğuna nisbet etti, sonra hafifletti. Ve mecaz: kumdan **الإبط**; o, çoğunun kopması ve ondan ince, yayvan, **الجَدَد**’e bitişik bir şeyin kalmasıdır; çoğu kopmuş olanı **الإبط**’tır; çoğulu **الآباط**. Zü’r-Rumme dedi:
وحَوْمانةٍ ورقاءَ يجري سَرابُها *** بمنسحَّةِ الآباط حُدْبٍ ظهورُها([19])

(**أبق**) **الهمزة** ve **الباء** ve **القاف**: kölenin kaçmasına ve işte şiddetlenmeye delâlet eder. **أبق** köle **يأبِق** **أَبْقاً** ve **أَبَقاً**([20]). Râciz dedi:
أَمسِكْ بنيكَ عمرُو إنّي آبقُ *** بَرقٌ على أرضِ السّعالي آلقُ([21])Ve denir: **عبدٌ أبُوقٌ** ve **أَبَّاق**. Ebû Zeyd dedi: **تأبّقَ** adam: gizlendi. A‘şâ dedi:
* ولكن أتاه الموتُ لا يتأبَّقُ([22]) *
Ve bir başkası:
ألاَ قالتْ بَهَانِ ولم تأَبّق *** نَعِمْت ولا يليقُ بك النّعيمُ([23])Bazıları dedi: adama “sende şu var” denir; o da der ki: “**أمَا والله ما أتأبّق**”; yani inkâr etmem. Ve ona “ey falancanın oğlu” denir; o da der ki: “**ما أتأبّقُ منها**”; yani onu inkâr etmem. Halîl dedi: **الأبَق**: kenevir kabuğu. Ebû Ziyâd dedi: **الأبَق** bir bitkidir; sapı dövülür, kabuğu ayrışıp saflaşıncaya kadar; böylece kenevir olur. Ru’be dedi:
* قُودٌ ثمانٍ مثلُ أمْراسِ الأَبَقْ([24]) *
Züheyr dedi:
* قد أحكِمتْ حَكَمَاتِ القِدِّ والأبَقا([25]) *

(**أبك**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da semizliktir. Denir: **أبِكَ** adam; semirdiği zaman.

(**أبل**) **الهمزة** ve **الباء** ve **اللام** üç asıl üzere bir yapıdır: **الإبل** üzere, ve iktifâ (yetinme) üzere, ve ağırlık üzere, ve galebe üzere. Halîl dedi: **الإبل** bilinir.
Ve **إبل مؤبّلة**: sürü sürü yapılmış; bu, deveye mahsus bir sıfattır. Ve deve sahibi adama: **آبل** denir. Ebû Hâtim dedi: **الإبل**, yaşlılarına ve küçüklerine denir; onun lafızdan bir tekili yoktur; çoğul **آبال**. Dedi:
قد شَرِبت آبالهم بالنّارِ *** والنّار قد تَشْفِي من الأُوارِ([26])İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل آبلٌ**: deve sahibi olduğu zaman; ve **أَبِلٌ** (fa‘il vezninde) deve gütmede mahir olduğu zaman; ve **أَبِل** eder **يأْبَل**. Ve o, insanların **آبَلِ**’indendir; yani deve hususunda en mahirlerindendir. Ve derler: “O, **حُنَيفِ الحَنَاتِم**([27])’den daha **آبَلُ**’dir.” Ve **الإبِلات**: develerdir. Ve **أَبَّل** adam: develeri çoğaldı; o hâlde o **مؤبَّل**’dir. Ve **مالٌ مؤبَّل**: deveye mahsus olarak; o, onların çokluğu ve bazısının bazısına binmesidir. Ve falan **لا يأتَبل**: yani deve üzerinde sebat etmez. Ebû Ali el-İsfahânî, Âmirî’den rivayet etti: **الأَبَلة**([28]) deve için **التَّكرِمة** gibidir; o da ona iyi bakmandır. Ebû Nuhayla derdi: “Malların içinde **الأَبَلة** ve **الكِنِّ**’e en layık olan, kanları dindiren([29]), kadınlara mehir verilen, gökteki ilâha onun üzerinde ibadet edilen mallardır; sütleri şifadır, idrarları devadır, mülkiyetleri yüceliktir.” Ebû Hâtim dedi: falana “**إبل**” denir; yani onun yüz deveye (sahip) olduğu (kastedilir); bu, yüz deveye isim yapılmıştır; tıpkı **هُنَيدة** gibi. Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “İnsanlar, yüz deve gibi; içinde binek devesi yoktur.” Ferrâ dedi: denir: falan, falana karşı **يُؤبِّل** eder; eğer onun aleyhine çoğaltırsa. Te’vîli: büyütme ve yüceltmedir. Dedi:
جَزى الله خيراً صاحباً كلما أتى  *** أقرّ ولم ينظُرْ لقول المؤبِّلِ
Dedi: bundan dolayı deve, yaratılışının büyüklüğünden ötürü isimlendirilmiştir. Halîl dedi: **بعير آبِلٌ**: yerinde kımıldamayan bir yerde; sudan iktifâ eder (susuzluğa dayanır). Ve adam kadından **تأبّل** eder; tıpkı yabanın sudan iktifâ etmesi gibi. Ondan hadîs: “Âdem عليه السلام, öldürülen oğluna karşı günlerce **تأَبَّل** etti; yani Havvâ’ya yaklaşmadı.” Lebîd dedi:
وإذا حرّكتُ غَرزِي أجْمَرَتْ *** أو قِرابي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ([30])Yani sudan iktifâ etmiş bir eşek. Ve ondan denir: **أبَلَ** **يَأبِل** ve **يَأْبلُ** **أبُولا**. el-‘Accâc dedi:
* كأنّ جَلْداتِ المَخاض الأُبّالْ([31]) *
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أبَلَت** **تأبِلُ أَبْلاً**: otlakta otladığı zaman; ve otlak, yaş ve([32]) kuru olandır; yaş olanı yerse o **الجَزْء**’dür. Ebû Ubeyd dedi: **إبِلٌ أوابِلُ** ve **أُبَّلٌ** ve **أبَّال**; yani sudan iktifâ edenler. Dedi:
* به أَبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيْهما([33]) *
Asma‘î dedi: **إبلٌ مُؤَبَّلةٌ**: çoktur; tıpkı “**غنم مُغَنَّمة**” ve “**بَقَرٌ مُبَقَّرَة**” demeleri gibi. Ve denir: o, edinilmiş (beslenip tutulmuş) olandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **ناقة أَبِلَة**: yani şiddetli. Ve derler: “Onun ne **هابِلٌ**’i var ne **آبلٌ**’i”; **الهابل**: kendisine ihtiyaç duyulmayan hilekâr; **الآبل**: çoban([34]). Halîl, Allah تعالى’nın sözü hakkında dedi: ﴿طَيْراً أَبابِيلَ﴾ [الفيل 3]: yani bazısı bazısını takip eder; tekili **إبّالَةٌ** ve **إبَّوْل**. Halîl dedi: **الأبِيل**: Hristiyanların reislerindendir; o **الأَبِيليّ**’dir. A‘şâ dedi:
وما أيْبُلِيٌّ على هيكلٍ *** بَنَاهُ وصَلَّبَ فيه وصارا([35])Dedi: **أَبِيليّ**’yi kasteder; zaruret olunca **الياء**’yı öne aldı; tıpkı **أينق** denildiği gibi; aslı **أَنْوُق**’tur.
‘Adiyy dedi:
إنّني واللهِ فاقْبَلْ حَلْفَتِي *** بأَبِيلٍ كلما صَلّى جَأَرْ
Ve bazıları dedi: ölü üzerine **تأبّل** etti: ona üzüldü. Ve **أبّلت** ölüyü: **أَبَّنْت** gibi. Amma söyleyenin sözü:
قَبِيلانِ، منهم خاذلٌ ما يُجيبُني *** ومُستأبَلٌ منهم يُعَقُّ ويُظْلَمُ
Denir ki: **المستأبَل** ile mazlum adamı kastetti. Ferrâ dedi: **الأَبَلات**: kinlerdir; tekili **أَبَلة**. Âmirî dedi: falan şeyden **أبَلَته**’ni giderdi; yani ihtiyacını. Dedi: o, şer bir huydur; hayır değildir. Ebû Zeyd dedi: denir: bana sana karşı **أَبِلة** (elif fethası ve bâ kesresiyle) yok; yani ihtiyaç yok. Ve denir: ben onu **بأَبِلة** ile arıyorum; yani kan davası (öç) ile. Ya‘kûb dedi: **أُبْلَى** bir yerdir. eş-Şammâh dedi:
فبانَتْ بأُبْلَى ليلةً ثم ليلةً  *** بحاذَةَ واجتابتْ نوىً عَنْ نواهُما([36])Ve denir: **أبَل** adam **يَأبِل أَبْلاً**: galip gelip çekindiği (boyun eğmediği) zaman. Ve **الأبَلَة**: ağırlıktır. Hadiste: “Her mal ki zekâtı eda edilmiştir, onun **أبَلتُه** gitmiştir.” Ve **الإبَّالة**: odun demeti([37]).

(**أبن**) **الهمزة** ve **الباء** ve **النون**: zikre, düğümlere ve bir şeyin izini sürmeye delâlet eder. **الأُبَن**: tahtadaki düğümlerdir. Dedi:
* قضيبَ سَراءٍ قليلَ الأُبَنْ([38]) *
Ve **الأُبَنُ**: düşmanlıklardır. Ve falan, şu ile **يُؤْبَن** edilir; yani yerilir. Resûlullah صلى الله عليه وآله meclisinin zikrinde geldi: “Orada **لا تُؤْبَن** **الحُرَمُ**”; yani zikredilmez([39]). Ve **التأبين**: adamı ölümünden sonra övmektir. Dedi:
لعمري وما دَهري بتأبينِ هالكٍ *** ولا جَزِعاً مِمّا أصابَ فأوجَعا([40])Ve bu, onun **إبّانُ**’ıdır; yani vakti. Ve dersin: **أَبّنْتُ** izini; onu takip ettiğin zaman. Ve **أبّنْت** şeyi: onu gözetledin. Evs dedi([41]):
يقولُ له الراؤون هَذاكَ راكبٌ *** يُؤبِّنُ شخصاً فوقَ علياءَ واقفُ

(**أبه**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الهاء**: şöhrete (parlaklığa) ve yüceliğe delâlet eder. “Onunla **ما أَبَهْتُ به**”: yani yerini bilmedim ve onunla ünsiyet etmedim. Ve **الأُبَّهَة**: ululuktur.

(**أبو**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الواو**: terbiye etmeye ve beslemeye delâlet eder. **أبَوْتُ** şeyi **آبُوه أَبْواً**: onu beslediğim zaman. Bununla baba, **أب** diye isimlendirildi. Ve “**أبٍ**”e nisbetle: **أبَوِيّ** denir. Ve **عنزٌ أبواءُ**: eğer ona, **أبوال الأرْوَى**’yı koklamaktan bir ağrı isabet etmişse. Halîl dedi: **الأبُ** bilinir; çoğul **آباء** ve **أبُوّةٌ**. Dedi:
أحاشِي نزارَ الشّامِ إنّ نِزَارَها  *** أبُوَّةُ آبائي وَمِنِّى عميدُها
Dedi: ve dersin: **تأبّيْتُ** bir **أباً**; tıpkı “**تَبَنَّيْتُ** bir **ابْناً**” ve “**تَأَمّهْتُ** bir **أمّاً**” dediğin gibi. Dedi:
Ve şiirde caizdir: “**هذان أباك**” ve sen **أبَوَاك**’ı kastedersin; ve “**رأيت أبيك**” (dersin), **أبويك**’i kastedersin. Dedi:
* وهْوَ يُفَدَّى بالأبِينَ والخالْ([42]) *
Ve cem‘de **أبُونَ** caizdir. Ve “**هؤلاء أبوكم**”: yani **آباؤكم**. Ebû Ubeyd: sen baba olmadın; hâlbuki **أَبَيْتَ** babalık ettin. Ve **أَبَوْتُ** kavmi: yani onlara baba oldum. Dedi:
نؤمُّهمُ ونأْبُوهُمْ جميعاً *** كما قُدَّ السُّيُورُ من الأديمِ
Halîl dedi: falan, yetimi **يَأْبُو** eder; yani baba çocuğunu beslediği gibi besler.

(**أبي**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الياء**: imtinâa delâlet eder. **أبيت** şeyi **آباهُ**; ve kavim **أَبيُّونَ** ve **أباةٌ**. Dedi:
* أبيّ الضّيْمِ من نَفَرٍ أباة *
Ve **الإباء**: adama bir şey arz edersin de o kabul etmeyi reddeder; o zaman dersin: bu **الإباءُ** nedir; (hem) damme ile (hem) kesre ile. Arapça, **فَعَل يَفْعَل**([43]) türünden olan (şey). Ve develerden **الأبِيّة**: zordur (huysuz). Lihyânî dedi: **رجلٌ أبَيَانٌ**: eğer şeyleri reddederse([44]). Ve **ماءٌ مأباةٌ** “**مَعْباةٍ**” misali üzere; yani develer onu reddeder. İbnü’s-Sikkît dedi: ona **أَباءٌ** aldı; eğer yemeği reddediyor gibiyse. Ebû Amr dedi: develerden **الأوابي**: **الحِقاق** ve **الجِذَاع** ve **الثُِّناء**([45]); erkek deve onları aşınca da gebe kalmazlarsa, bir defa gebe kalıncaya kadar **الأوابي** diye isimlendirilir; bundan sonra **أوابي** diye isimlendirilmez; tekili **آبيَةٌ**’dir. Uzak değildir ki **الأُباء** bunun kıyasından olsun; o, **المِعْزَى**’yı **أبوَال الأرْوَى**’yı koklamaktan alan bir ağrıdır. Dedi:
فقلتُ لكَـنّازٍ تركَّلْ فإنَّهُ *** أُباً لا إخالُ الضَّأْنَ منه نواجِيا([46])**الأَباء**: kamışın uçlarıdır; tekili **أَباءَة**; sonra **الأَجَمَة**’ye **أبَاءَةٌ** denildi; tıpkı **الغَيضَة**’ye **أَرَاكةٌ** dedikleri gibi. Dedi:
وأَخُو الإباءةِ إذْ رأى خُلاّنَهُ  *** تَلَّى شِفاعاً حولَه كالإذْخِرِ([47])Ve caizdir ki **الأباءَة** ile mızrakları kastetmiştir; çoklukça onları kamışa benzetti([48]). Dedi:
مَنْ سَرَّهُ ضَرْبٌ يُرعْبِلُ بَعْضُه *** بعضاً كمعمعةِ* الأَباءِ المُحْرَقِ([49])

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿خالدين فيها أبدا﴾ [النساء/122]. الأبد: عبارة عن مدة الزمان الممتد الذي لا يتجزأ كما يتجرأ الزمان، وذلك أنه يقال: زمان كذا، ولا يقال: أبد كذا.
وكان حقه ألا يثنى ولا يجمع إذ لا يتصور حصول أبد آخر يضم إليه فيثنى به، لكن قيل: آباد، وذلك على حسب تخصيصه في بعض ما يتناوله، كتخصيص اسم الجنس في بعضه، ثم يثنى ويجمع، على أنه ذكر بعض الناس أن آبادا مولد وليس من كلام العرب العرباء.
وقيل: أبد آبد. وأبيد أي: دائم (يقال لا أفعل ذلك أبد الأبيد، وأبد الآباد، وأبد الدهر، وأبيد الأبيد، وأبد الأبدية. راجع: لسان العرب (أبد) 3/68؛ والمستقصى 2/242)، وذلك على التأكيد.
وتأبد الشيء: بقي أبدا، ويعبر به عما يبقى مدة طويلة.
والآبدة: البقرة الوحشية، والأوابد: الوحشيات، وتأبد البعير: توحش، فصار كالأوابد، وتأبد وجه فلان: توحش، وأبد كذلك، وقد فسر بغضب.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿orada ebedî olarak kalıcılar﴾ [en-Nisâ/122]. **الأبد**: zamanın parçalanması gibi parçalanmayan, uzayıp giden zaman müddeti hakkında bir ibaredir; şu sebeple ki “şu kadar zaman” denir, “şu kadar **أبد**” denmez.

Ve onun hakkı, ikinci yapılmaması ve çoğul yapılmaması idi; zira ona eklenip onunla ikilenecek başka bir **أبد**’in meydana gelmesi tasavvur olunmaz; fakat **آباد** denilmiştir; bu, onun kapsadıklarından bazısında tahsis edilmesine göredir; cins isminin bazısında tahsis edilmesi gibi; sonra ikilenir ve çoğul yapılır; şu da var ki bazı insanlar **آباد**’ın müvelled olduğunu ve fasih Arapların كلام’ından olmadığını zikretti.

Ve denildi: **أبد آبد**. Ve **أبيد** yani: daimî (denir: “Bunu **أبد الأبيد**’de, ve **أبد الآباد**’da, ve **أبد الدهر**’de, ve **أبيد الأبيد**’de, ve **أبد الأبدية**’de yapmam.” Bkz.: Lisânü’l-ʿArab (**أبد**) 3/68; el-Mustaksâ 2/242), bu ise te’kîd içindir.

Ve **تأبد** olan şey: ebedî olarak kaldı; ve onunla uzun bir müddet kalan şey hakkında ifade edilir.

Ve **الآبدة**: yabanî inek; ve **الأوابد**: yabanîler; ve **تأبد** olan deve: yabanîlești, böylece **الأوابد** gibi oldu; ve falanın yüzü **تأبد** oldu: yabanîlești; ve **أبد** de (böyledir); ve öfke ile tefsir edilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ب د
لا أفعله أبد الآباد وأبد الأبيد وأبد الآبدين‏.‏
ونقول‏:‏ رزقك الله عمراً طويل الآباد بعيد الآماد وأبدت الدواب وتأبدت‏:‏ توحشت وهي أوابد ومتأبدات‏.‏
وفرس قيد الأوابد وهي نفر الوحوش‏.‏
وقد تأبد المنزل‏:‏ سكنته الأوابد‏.‏
وتأبد فلان‏:‏ توحش‏.‏
وطيور أوابد خلاف القواطع ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان مولع بأوابد الكلام وهي غرائبه وبأوابد الشعر وهي التي لا تشاكل جودة‏.‏
قال الفرزدق ‏:‏ لن تدركوا كرمي بلؤم أبيكم وأوابدي بتنحل الأشعار وقال النابغة‏:‏ نبئت زرعة والسفاهة كاسمها يهدي إليّ أوابد الأشعار وجئتنا بآبدة ما نعرفها‏.‏

##### Türkçe

أ ب د
Onu **أبد** **الآباد** ve **أبد** **الأبيد** ve **أبد** **الآبدين** asla yapmam.

Ve deriz ki: Allah sana **الآباد**ı uzun, **الآماد**ı uzak uzun bir ömür rızık etsin. Ve binek hayvanları **أبدت** ve **تأبدت**: vahşileştiler; ve onlar **أوابد** ve **متأبدات**tır.

Ve **فرس** **قيد** **الأوابد**: ve o, vahşîlerin sürüsüdür.

Ve gerçekten mesken **تأبد** etti: **الأوابد** onu mesken tuttu.

Ve falan kimse **تأبد** etti: vahşileşti.

Ve **طيور** **أوابد** **القواطع**ın hilâfınadır.

Ve mecazdan: falan kimse **أوابد** **الكلام**a düşkündür; ve o, onun garipleridir; ve **أوابد** **الشعر**e (de düşkündür); ve o, iyiliğe benzeşmeyenlerdir.

**الفرزدق** dedi:
Babanızın alçaklığıyla keremime asla erişemezsiniz;
ve benim **أوابدي**m, şiirler uydurularak (bana) isnat edilir.

Ve **النابغة** dedi:
**زرعة**’nın haberini aldım; ve sefihlik, adı gibi,
bana **أوابد** **الأشعار**ı hediye eder.

Ve bize, onu bilmediğimiz bir **آبدة** ile geldin.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَبَدُ: الدهر، والجمع آباد وأُبود؛ وفي حديث الحج قال سراقة بن مالك: أَرأَيت مُتْعَتَنا هذه أَلِعامنا أَم للأَبد؟ فقال: بل هي للأَبد؛ وفي رواية: أَلعامنا هذا أَم لأَبَدٍ؟ فقال: بل لأَبَدِ أَبَدٍ؛ وفي أُخرى: بل لأَبَدِ الأَبَد أَي هي لآخر الدهر. وأَبَدٌ أَبيد: كقولهم دهر دَهير. ولا أَفعل ذلك أَبد الأَبيد وأَبَد الآباد وأَبَدَ الدَّهر وأَبيد وأَبعدَ الأَبَدِيَّة؛ وأَبدَ الأَبَدين ليس على النسب لأَنه لو كان كذلك لكانوا خلقاء أَن يقولوا الأَبديّينِ؛ قال ابن سيده: ولم نسمعه؛ قال: وعندي أَنه جمع الأَبد بالواو والنون، على التشنيع والتعظيم كما قالوا أَرضون، وقولهم لا أَفعله أَبدَ الآبدين كما تقول دهرَ الداهرين وعَوضَ العائضين، وقالوا في المثل: طال الأَبعدُ على لُبَد؛ يضرب ذلك لكل ما قدُمَ. والأَبَدُ: الدائم والتأْييد: التخليد.
وأَبَدَ بالمكان يأْبِد، بالكسر، أُبوداً: أَقام به ولم يَبْرَحْه. وأَبَدْتُ به آبُدُ أُبوداً؛ كذلك. وأَبَدَت البهيمةُ تأْبُد وتأْبِدُ أَي توحشت. وأَبَدَت الوحش تأْبُد وأْبِدُ أُبوداً وتأْبَّدت تأَبُّداً: توحشت. والتأَبُّد: التوحش. وأَبِدَ الرجلُ، بالكسر: توحش، فهو أَبِدٌ؛ قال أَبو ذؤَيب:
فافْتَنَّ، بعدَ تَمامِ الظِّمّءِ، ناجيةً،
مثل الهراوة ثِنْياً، بَكْرُها أَبِدُ
أَي ولدها الأَوّل قد توحش معها.
والأَوايد والأُبَّدُ: الوحش، الذكَر آبد والأُنثى آبدة، وقيل: سميت بذلك لبقائها على الأَبد؛ قال الأَصمعي: لم يمت وَحْشيّ حتف أَنفه قط إِنما موته عن آفة وكذلك الحية فيما زعموا؛ وقال عديّ بن زيد:
وذي تَناويرَ مَمْعُونٍ، له صَبَحٌ،
يغذُو أَوابد قد أَفْلَيْنَ أَمْهارا
يعني بالأَمهار جحاشها. وأَفلين: صرن إِلى أَن كبر أَولادهن واستغنت عن الأُمهات. والأُبود: كالأَوابد؛ قال ساعدة بن جؤَية:
أَرى الدهر لا يَبقْى، على حَدَثانه،
أُبودٌ بأَطراف المثاعِدِ جَلْعَدِ
قال رافع بن خديج: أَصبنا نهب إِبل فندّ منها بعير فرماه رجل بسهم فحبسه، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِن لهذه الإِبل أَوابد كأَوابدِ الوحش، فإِذا غلبكم منها شيءٌ فافعلوا به هكذا؛ الأَوابد جمع آبدة؛ وهي التي قد توحشت ونفرَت من الإِنس؛ ومنه قيل الدار إِذا خلا منها أَهلها وخلفتهم الوحش بها؛ قد تأَبدت؛ قال لبيد:
بِمِنىَ، تَأَبَّد غَوْلُها فرجامُها
وتأَبد المنزل أَي أَقفر وأَلفته الوحوش. وفي حديث أُم زرع: فأَراح عليّ من كل سائمةٍ زَوْجَيْن، ومن كل آبِدَةٍ اثنتين؛ تريد أَنواعاً من ضروب الوحوش؛ ومنه قولهم: جاءَ بآبدة أَي بأَمر عظيم يُنْفَرُ منه ويُستوحش. وتأَبَّدت الدار: خلت من أَهلها وصار فيها الوحش ترعاه. وأَتان أَبَدٌ: وحشية. والآبدة: الداهية تبقى على الأَبد. والآبدة: الكلمة أَو الفعلة الغريبة. وجاءَ فلان بابدة أَي بداهية يبقى ذكرها على الأَبد. ويقال للشوارد من القوافي أَوابد؛ قال الفرزدق:
لَنْ تُدْرِكوا كَرَمي بِلُؤْمِ أَبيكُمُ،
وأوابِدِي بتَنَحُّل الأشعارِ
ويقال للكلمة الوحشية: آبدة، وجمعها الأَوابد. ويقال للطير المقيمة بأَرضٍ شتاءَها وصيفها: أَوابد من أَبَدَ بالمكان يأْبِدُ فهو آبد، فإِذا كانت تقطع في أَوقاتها فهي قواطع، والأَوابد ضد القواطع من الطير. وأَتان أَبِد: في كل عام تلد. قال: وليس في كلام العرب فَعِلٌ إِلا أَبِدٌ وأَبِلٌ وبلِحٌ ونَكِحٌ وخَطِبٌ إِلا أَن يتكلف فيبني على هذه الأَحرف ما لم يسمع عن العرب؛ ابن شميل: الأَبِدُ الأَتان تَلد كل عام؛ قال أَبو منصور: أَبَلٌ وأَبِد مسموعان، وأَما نَكِحٌ وخَطِبٌ فما سمعتهما ولا حفظتهما عن ثقة ولكن يقال بِكْحٌ وخِطْبٌ. وقال أَبو مالك: ناقة أَبِدَةٌ إِذا كانت ولوداً، قيَّد جميع ذلك بفتح الهمزة؛ قال الأَزهري: وأَحسبهما لغتين أَبِد وإِبِدٌ. الجوهري: الإِبِد على وزن الإِبل الولود من أَمة أَو أَتان؛ وقولهم:
لن يُقْلِعَ الجَدُّ النَّكِدْ،
إِلا بَجَدِّ ذي الإِبِدْ،
في كلِّ ما عامٍ تَلِدْ
والإِبِد ههنا: الأَمة لأَن كونها ولوداً حرمان وليس بحدّ أَي لا تزداد إِلا شرّاً. والإِبِدُ: الجوارح من المال، وهي الأَمة والفرس الأُنثى والأَتان يُنْتَجن في كل عام. وقالوا: لن يبلغ الجدّ النكِد، إِلا الإِبِد، في كل عام تلد؛ يقول: لن يصل إِليه فيذهب بنكده إِلا المال الذي يكون منه المال.
ويقال: وقف فلان أَرضه مؤَبَّداً إِذا جعلها حبيساً لا تُباع ولا تورث. وقال عبيد بن عمير: الدنيا أَمَدٌ والآخرة أَبَدٌ. وأَبِدَ عليه أَبَداً: غضب كَعَبدِ وأَمِدَ ووبِدَ وومِدَ عَبَداً وأَمَداً ووبَدَاً وومَداً. وأَبيدَةُ: موضع؛ قال:
فما أَبِيدَةُ من أَرض فأَسْكُنَها،
وإِن تَجاوَرَ فيها الماءُ والشجر
ومأْبِد: موضع؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه مابِد على فاعل، وستذكره في مبد. والأُبَيْدُ: نبات مثل زرع الشعير سواء وله سنبلة كسنبلة الدُّخْنة فيها حب صغير أصغر من الخردل وهي مسمنة للمال جداً.

##### Türkçe

**الأَبَدُ**: dehr; çoğulu **آباد** ve **أُبود**; hac hadîsinde Sürâka b. Mâlik dedi ki: “Şu bizim **مُتْعَتَنا**mız, bizim yılımız için mi yoksa **الأَبد** için mi?” dedi; o da dedi ki: “Bilakis o **للأَبد** içindir”; bir rivayette: “Bizim bu yılımız için mi yoksa bir **لأَبَدٍ** için mi?” dedi; o da dedi ki: “Bilakis **لأَبَدِ أَبَدٍ** içindir”; bir diğerinde: “Bilakis **لأَبَدِ الأَبَد** içindir”, yani o, dehrin sonuna kadardır. Ve **أَبَدٌ أَبيد**: onların “**دهر دَهير**” demeleri gibi. Ve “Ben bunu **أَبد الأَبيد** ve **أَبَد الآباد** ve **أَبَدَ الدَّهر** ve **أَبيد** ve **أَبعدَ الأَبَدِيَّة** boyunca yapmam.” Ve **أَبدَ الأَبَدين** nisbet üzere değildir; çünkü eğer öyle olsaydı, **الأَبديّينِ** demeleri daha uygun olurdu; İbn Sîde dedi ki: “Onu işitmedik”; dedi ki: “Bana göre o, **الأَبد**’in vâv ve nûn ile cem‘idir; **أَرضون** dedikleri gibi, çirkin gösterme ve yüceltme üzere.” Ve onların “Ben onu **أَبدَ الآبدين** boyunca yapmam” sözleri, senin “**دهرَ الداهرين**” ve “**عَوضَ العائضين**” demen gibidir. Ve meselde dediler ki: “**طال الأَبعدُ على لُبَد**”; bu, eskimiş olan her şey için darb-ı mesel yapılır. Ve **الأَبَدُ**: daim olan; ve **التأْييد**: ebedîleştirme.

Ve **أَبَدَ بالمكان** **يأْبِد** (kesre ile), **أُبوداً**: orada ikamet etti ve ondan ayrılmadı.

Ve “Onunla **أَبَدْتُ** **آبُدُ** **أُبوداً**”; aynı şekilde. Ve binek hayvanı **أَبَدَت** **تأْبُد** ve **تأْبِدُ**: yani ürktü/yabanîleşti. Ve yaban hayvanı **أَبَدَت** **تأْبُد** ve **أْبِدُ** **أُبوداً** ve **تأْبَّدت** **تأَبُّداً**: yabanîleşti. Ve **التأَبُّد**: yabanîleşme. Ve adam **أَبِدَ** (kesre ile): yabanîleşti; o hâlde o **أَبِدٌ**’dir; Ebû Züeyb dedi ki:

فافْتَنَّ، بعدَ تَمامِ الظِّمّءِ، ناجيةً،
مثل الهراوة ثِنْياً، بَكْرُها أَبِدُ

Yani onun ilk yavrusu onunla birlikte yabanîleşmiştir.

Ve **الأَوايد** ve **الأُبَّدُ**: yaban hayvanları; erkek **آبد** ve dişi **آبدة**; ve denildi ki: **الأَبد** üzere kalıcılığından dolayı böyle adlandırıldı. el-Asma‘î dedi ki: “Hiçbir yabanî, kendi eceliyle asla ölmedi; onun ölümü ancak bir âfettendir; ve yılan da, onların zannettiklerine göre, böyledir.” ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:

وذي تَناويرَ مَمْعُونٍ، له صَبَحٌ،
يغذُو أَوابد قد أَفْلَيْنَ أَمْهارا

**الأَمهار** ile onun sıpalarını kastediyor. Ve **أَفلين**: yavruları büyüyüp annelere ihtiyaçsız kalıncaya kadar (o hâle) geldiler. Ve **الأُبود**: **الأَوابد** gibidir; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:

أَرى الدهر لا يَبقْى، على حَدَثانه،
أُبودٌ بأَطراف المثاعِدِ جَلْعَدِ

Râfi‘ b. Hadîc dedi ki: “Biz deve ganimeti elde ettik; ondan bir deve kaçtı; bir adam onu okla vurdu da onu alıkoydu; bunun üzerine Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: ‘Şüphesiz bu develerin, yaban hayvanlarının **أَوابد**’i gibi **أَوابد**’i vardır; sizden birine onlardan bir şey galip gelirse, ona böyle yapın.’” **الأَوابد**, **آبدة**’nin çoğuludur; o, insanlardan yabanîleşmiş ve ürkmüş olandır. Ve ondan, ev halkından boşalır da yaban hayvanları orada kalırsa: “O, **تأَبدت**” denildi; Lebîd dedi ki:

بِمِنىَ، تَأَبَّد غَوْلُها فرجامُها

Ve mesken **تأَبد** etti: yani ıssızlaştı ve yaban hayvanları ona ünsiyet etti. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Beni her otlayan hayvandan iki çiftle, ve her **آبِدَةٍ**’den iki (tane) ile rahatlattı”; yaban hayvanlarının türlerinden çeşitler kasteder. Ve ondan onların sözü: “**بآبدة** getirdi”: yani ondan ürkülen ve yabanî bulunan büyük bir iş ile. Ve ev **تأَبَّدت**: halkından boşaldı ve içinde yaban hayvanları otlar oldu. Ve **أَتان أَبَدٌ**: yabanî (dişi eşek). Ve **الآبدة**: **الأَبد** üzere kalan musibet. Ve **الآبدة**: garip söz yahut garip fiil. Ve “Falan kimse **بابدة** ile geldi”: yani zikri **الأَبد** üzere kalacak bir musibetle. Ve kafiyelerden kaçak olanlara **أَوابد** denir; el-Ferazdak dedi ki:

لَنْ تُدْرِكوا كَرَمي بِلُؤْمِ أَبيكُمُ،
وأوابِدِي بتَنَحُّل الأشعارِ

Ve yabanî kelimeye **آبدة** denir; çoğulu **الأَوابد**’dir. Ve kışını ve yazını bir yerde geçiren kuşlara: **أَوابد** denir; **أَبَدَ بالمكان** **يأْبِدُ**’den, o hâlde o **آبد**’dir. Eğer vakitlerinde (mevsimlerinde) kesip geçerlerse, onlar **قواطع**’dır; ve **الأَوابد**, kuşlardan **القواطع**’ın zıddıdır. Ve **أَتان أَبِد**: her yıl doğurur. Dedi ki: “Arapların كلامında **فَعِلٌ** yoktur; ancak **أَبِدٌ** ve **أَبِلٌ** ve **بلِحٌ** ve **نَكِحٌ** ve **خَطِبٌ** vardır; meğer ki kişi külfete girsin de Araplardan işitilmemiş olanı bu harfler üzerine bina etsin.” İbn Şümeyl: **الأَبِدُ**: her yıl doğuran dişi eşektir. Ebû Mansûr dedi ki: “**أَبَلٌ** ve **أَبِد** işitilmiştir; أما **نَكِحٌ** ve **خَطِبٌ** ise, onları işitmedim ve güvenilir birinden onları ezberlemedim; fakat **بِكْحٌ** ve **خِطْبٌ** denir.” Ebû Mâlik dedi ki: “**ناقة أَبِدَةٌ**: doğurgan olduğunda”; bütün bunları hemzenin fethasıyla kayıtladı. el-Ezherî dedi ki: “Ve ben ikisini iki lehçe sayıyorum: **أَبِد** ve **إِبِدٌ**.” el-Cevherî: **الإِبِد** **الإِبل** vezninde, bir cariyeden yahut bir dişi eşekten her yıl doğuran (dişi)dir; ve onların sözü:

لن يُقْلِعَ الجَدُّ النَّكِدْ،
إِلا بَجَدِّ ذي الإِبِدْ،
في كلِّ ما عامٍ تَلِدْ

Burada **الإِبِد**: cariyedir; çünkü onun doğurgan olması bir mahrumiyettir ve bir حدّ değildir; yani ancak şer artar. Ve **الإِبِدُ**: maldan (üreyen) dişi hayvanlar; o, cariye, dişi at ve dişi eşektir; her yıl yavrularlar. Ve dediler ki: “**لن يبلغ الجدّ النكِد، إِلا الإِبِد، في كل عام تلد**”; der ki: onunla (o kötü talihe) ulaşıp onun kötülüğünü götürecek olan ancak, ondan malın olduğu maldır.

Ve denir ki: “Falan kimse arazisini **مؤَبَّداً** vakfetti”: onu satılmayan ve miras bırakılmayan hapis kıldıysa. Ve Ubeyd b. Umeyr dedi ki: “Dünya **أَمَدٌ**’dir, âhiret **أَبَدٌ**’dir.” Ve “Ona **أَبِدَ** **أَبَداً**”: **عَبِدَ** ve **أَمِدَ** ve **وبِدَ** ve **ومِدَ** gibi, **عَبَداً** ve **أَمَداً** ve **وبَدَاً** ve **ومَداً**: öfkelendi.

Ve **أَبيدَةُ**: bir yer; dedi ki:

فما أَبِيدَةُ من أَرض فأَسْكُنَها،
وإِن تَجاوَرَ فيها الماءُ والشجر

Ve **مأْبِد**: bir yer; İbn Sîde dedi ki: “Bana göre o, **مابِد**’dir, **فاعل** üzere; onu **مبد** maddesinde zikredeceksin.” Ve **الأُبَيْدُ**: arpa ekini gibi bir bitki; aynı (gibidir); ve onun, **الدُّخْنة** başağı gibi bir başağı vardır; içinde küçük taneler vardır, hardaldan daha küçüktür; ve mala (hayvana) çok semizletici/şişmanlatıcıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ب د * * الأبَدُ * الدهر والجمع * آبادٌ * بوزن آمال و * أبُود * بوزن فلوس و * الأبَدُ * أيضا الدائم

##### Türkçe

* أ ب د * * **الأبَدُ** * dehrdir; çoğulu **آبادٌ**dur; **آمال** vezninde. Ve **أبُود**; **فلوس** vezninde. Ve * **الأبَدُ** * ayrıca daim olandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأبد، محركة: الدهر مطلقا، وقيل: هو الدهر الطويل الذي ليس بمحدود. ج آباد وآبد، ونقل الشهاب عن الراغب أن آباد مولد ليس من كلام العرب. والأبد: الدائم. يقال أبد آبد وأبيد، أي دائم. والأبد القديم الأزلي. وقالوا في المثل: طال الأبد على لبد يضرب لكل ما قدم. قال الراغب في المفردات: الأبد، بالتحريك، عبارة عن مدة الزمان الممتد الذي لا يتجزأ كما يتجزأ الزمان وذلك أنه يقال زمان كذا، ولا يقال أبد كذا. وكان حقه أن لا يثنى ولا يجمع، إذ لا يتصور حصول أبد آخر يضم إليه فيثنى، ولكن قد قيل: آباد، وذلك على حسب تخصيصه ببعض ما يتناوله، كتخصيص اسم الجنس في بعضه ثم يثنى ويجمع، على أنه ذكر بعض الناس أن آباد مولد وليس من كلام العرب الغرباء. والأبد: الولد الذي أتت عليه سنة. وقولهم: لا آتيه أبد أتأبدين، كأرضكن - وهذه عن ألص أغاني، وليس على النسب، لأنه لو كان كذلك لكانوا خلقاء أن يقولوا الأبديين. قال ابن سيده: ولم نسمعه. قال: وعندي أنه جمع الأبد، بالواو والنون على التشنيع والتعظيم، كما قالوا أرضون - وأبد الأبد، محركة، وأبد الأبيد، وأبد الآباد - وفي شرح شيخنا: قالوا: وقد يضاف المفرد لجمعه للمبالغة، كأنه ثابت في غيره بالنسبة إليه، كأبد الآباد وأزل الآزال، كذا نقل من خط السيف الأبهري. وفي شرح الخلاطي أن ذكر الآباد تأكيد، كذا بخط الشهاب. وأبد الدهر، وأبيد الأبيد، بمعنى، أي هذه التراكيب كلها بمعنى تأكيد دوام الأمر الذي أتى به. وفي حديث الحج  قال سراقة بن مالك: أرأيت متعتنا هذه ألعامنا أم للأبد، فقال: بل هي للأبد وفي رواية أم لأبد? فقال: بل هي لأبد أبد وفي أخرى بل لأبد الأبد أي هي لآخر الدهر. وأبد أبيد كقولهم: دهر دهير. والأوابد: الوحوش، الذكر آبد والأنثى آبدة، سميت بذلك لبقائها على الأبد. وقال الأصمعي لأنها لم تمت حتف أنفها قط، إنما موتها عن آفة، وكذلك الحية، فيما زعموا، كالأبد، بضم فتشديد، والأبود كالأوابد. قال ساعدة بن جؤية:
  أرى الدهر لا يبقى على حدثانه                      أبود بأطراف المناعة جلعـد

  ومن المجاز: جاء فلان بآبدة، أي داهية يبقى ذكرها على الأبد، وجمعها الأوابد، وهي الدواهي، والأوابد أيضا: القوافي الشرد، مجاز. قال الفرزدق:
  لن تدركوا كرمي بلؤم أبيكم                      وأوابدي بتنحل الأشعـار

  وأبد عليه، كفرح: غضب كعبد وأمد، وومد، ووبد، أبدا وعبدا وأمدا وومدا ووبدا. وأبد البهيم يأبد أبودا، وتأبد تأبدا: توحش. والتأبد: التوحش، وكذلك أبد الرجل، بالكسر: توحش، فهو أبد. وأتان ابد. في كل عام تلد، عن ابن شميل. وقال أبو منصور: أمة إبد، كإبل، مسموعان. وعن أبي مالك: ناقة أبد مثل كتف. وروي إبد مثل قنو قال، الأزهري: وأحسبهما لغتين، أي ولود، قال ابن شميل. وليس في كلام العرب فعل إلا إبد وإبل ونكح وخطب، إلا أن يتكلف متكلف فيبني على هذه الأحرف ما لم يسمع عن العرب. قال أبو منصور: إبد وإبل مسموعان، وأما نكح وخطب فما سمعتهما ولا حفظتهما عن ثقة، ولكن يقال: نكح وخطب. والإبد، بكسرتين الجوارح من المال. وهي الأمة والفرس الأنثى والأتان المتوحشة يسكن البيداء ينتجن في كل عام. وقالوا: لن يبلغ الجد النكد، إلا الإبد، في كل عام، تلد. والإبدان: الأمة والفرس الأنثى، لأنهما تأتيان كل عام بولد و. قال أبو مالك: ناقة إبدة: ولود وقد روي بفتح الهمزة أيضا. والأبيد كحيدر: نبات مثل زرع الشعير سواء، وله سنبلة كسنبلة الدخنة، فيها حب صغار أصغر من الخردل أصيفر، وهي مسمنة للمال جدا، عن أبي حنيفة. وأبدة، كقبرة: د، بالأندلس وصرح الحافظ ابن حجر كالحافظ الذهبي وغيرهما بأن دال أبدة معجمة، وصرح به البدر الدماميني في حواشي المغني. قلت: وفي لب اللباب والتكملة إهمال الدال كما للمصنف. ومأبد كمسجد: ع بالسراة، وهو جبل، وغلط الجوهري فذكره في م-ي-د، وقد سبقه في هذا التغليط الصاغاني في التكملة، وقد ضبط بالتحتية - على ما ذهب إليه الجوهري - في المعجم وفي المراصد، فلا غلط كما هو ظاهر، وتصحضف عليه في الشعر الذي أنشده أيضا، كما سيأتي إنشاده في ميد، إن شاء الله تعالى، لأبي ذؤيب الهذلي. وقد يقال: قد روي بهما، فلا غلط ولا وهم. وأبد الرجل وتأبد: توحش. وتأبد المنزل: أقفر وألفته الوحوش. وتأبد اوجه: كلف ونمش. وتأبد الرجل: طالت غربته، وفي نسخة: عزبته، بالعين المهملة والزاي، وهو الصواب، وقل أربه، أي حاجته في النساء، وليس بتصحيف تأبل، قاله الصاغاني. وأبدت البهيمة تأبد، بالكسر، وتأبد، بالضم: توحشت، وكذا تأبدت. وأبد بالمكان يأبد، بالكسر، أبودا، بالضم: أقام به ولم يبرحه. وأبدت به آبد أبودا، كذلك ومن المجاز: أبد الشاعر يأبد أبودا، إذا أتى بالعويص في شعره وهي الأوابد والغرائب وما لا يعرف معناه على باديء الرأي. وناقة مؤبدة، إذا كانت وحشية معتاصة، من التأبد وهو التوحش. والتأبيد: التخليد، ويقال وقف فلان أرضه وقفا مؤبدا، إذا جعلها حبيسا لا تباع ولا تورث. ومن المجاز: جاء فلان بآبدة، أي بأمر عظيم تنفر منه وتستوحش. والآبدة: الكلمة أو الفعلة الغريبة، والداهية يبقى ذكرها أبدا، أي على الأبد. ومما يستدرك عليه: الأوابد، للطير المقيمة بأرض شتاءها وصيفها، من أبد بالمكان يأبد فهو آبد. فإذا كانت تقطع في أوقاتها فهي قواطع. والأوابد ضد القواطع من الطير. وقال عبيد بن عمير: الدنيا أمد، والآخرة أبد. وأبيدة: كسفينة: موضع بين تهامة واليمن. قال:
  فما أبيدة من أرض فأسكنهـا                      وإن تجاور فيها الماء والشجر

##### Türkçe

**الأبد**، harekeli: mutlak olarak **الدهر**; ve denildi ki: o, sınırı olmayan uzun **الدهر**’dir. Çoğulu **آباد** ve **آبد**. Ve **الشهاب** **الراغب**’den nakletti ki **آباد** müvelleddir, Arapların كلام’ından değildir. Ve **الأبد**: daim olan. Denilir: **أبد آبد** ve **أبيد**; yani daim. Ve **الأبد**: kadîm, ezelî. Ve meselde dediler: “**طال الأبد على لبد**” her eski olan için darb olunur. **الراغب** **المفردات**’ta dedi: **الأبد** (hareke ile), parçalanır şekilde parçalanan zaman gibi parçalanmayan, uzamış zaman müddetinden ibaredir; çünkü “şu kadar **زمان**” denilir, “şu kadar **أبد**” denilmez. Hakkı, tesniye edilmemesi ve cem‘ edilmemesidir; zira ona katılıp tesniye edilecek başka bir **أبد**’in meydana gelişi tasavvur olunmaz; fakat **آباد** denilmiştir; bu, onun kapsadıklarının bir kısmına tahsis edilmesine göredir; cins isminin bir kısmında tahsis edilip sonra tesniye ve cem‘ edilmesi gibi. Bununla beraber bazı insanlar zikretti ki **آباد** müvelleddir ve Arapların garip كلام’ından değildir. Ve **الأبد**: üzerinden bir sene geçmiş olan çocuk. Ve onların sözü: “**لا آتيه أبد أتأبدين**”, “**كأرضكن**” gibi — ve bu, **ألص أغاني**’dendir — ve nesebe göre değildir; çünkü öyle olsaydı **الأبديين** demeye daha layık olurlardı. **ابن سيده** dedi: ve onu işitmedik. Dedi: ve benim yanımda o, **الأبد**’in cem‘idir; **الواو** ve **النون** ile, teşnî‘ ve ta‘zîm üzere; “**أرضون**” dedikleri gibi. — Ve **أبد الأبد** (harekeli), ve **أبد الأبيد**, ve **أبد الآباد** — ve şeyhimizin şerhinde: dedi ki: ve mübalağa için müfred, cem‘ine izafe olunabilir; sanki ona nisbetle başkasında sabitmiş gibi; **أبد الآباد** ve **أزل الآزال** gibi; böylece **السيف الأبهري**’nin hattından nakledildi. Ve **الخلاطي** şerhinde, **الآباد**’ın zikri te’kiddir; **الشهاب**’ın hattıyla böyle. Ve **أبد الدهر** ve **أبيد الأبيد** mânâca; yani bu terkiplerin hepsi, onunla getirilen işin devamının te’kidi mânâsınadır. Ve hac hadîsinde: **سراقة بن مالك** dedi: “Şu temettu‘umuz, bizim senemize mi yoksa **للأبد**’e mi?” dedi; o da dedi: “Bilakis o **للأبد**’edir.” Ve bir rivayette: “yoksa **لأبد**’e mi?” dedi; o da dedi: “Bilakis **لأبد أبد**’edir.” Ve bir başkasında: “Bilakis **لأبد الأبد**’e” yani o, **الدهر**’in sonunadır. Ve **أبد أبيد** onların “**دهر دهير**” demeleri gibidir. Ve **الأوابد**: vahşî hayvanlar; erkeği **آبد**, dişisi **آبدة**; **الأبد** üzere kalmaları sebebiyle böyle isimlendirildi. **الأصمعي** dedi: çünkü onlar, hiçbir vakit kendi eceliyle ölmemiştir; ölümü ancak bir âfettendir; yılan da böyledir, onların zannettiklerine göre; **الأبد** gibi, zamme ile sonra teşdîd ile; ve **الأبود** **الأوابد** gibidir. **ساعدة بن جؤية** dedi:
  Görüyorum ki **الدهر**, hadesânı üzerine kalmaz;
  **أبود** (vardır) menâ‘anın uçlarında, **جلعد**.

  Mecazdan: falan kimse **بآبدة** ile geldi; yani zikri **الأبد** üzere kalacak bir dâhiye ile; onun cem‘i **الأوابد**’dir; ve o, dâhiyelerdir. Ve **الأوابد** ayrıca: kaçak kafiyeler; mecazdır. **الفرزدق** dedi:
  Babanızın alçaklığıyla keremime erişemezsiniz;
  ve **أوابدي** şiirlerce intihal olunur.

  Ve **أبد عليه** ( **فرح** gibi): **عبد** ve **أمد** ve **ومد** ve **وبد** gibi öfkelendi; **أبدا** ve **عبدا** ve **أمدا** ve **ومدا** ve **وبدا**. Ve **أبد البهيم** **يأبد** **أبودا**; ve **تأبد** **تأبدا**: vahşileşti. Ve **التأبد**: vahşileşme; ve yine **أبد الرجل** (kesre ile): vahşileşti; o, **أبد**’dir. Ve **أتان ابد**: her yıl doğurur; **ابن شميل**’den. Ve **أبو منصور** dedi: **أمة إبد**; **إبل** gibi; ikisi de işitilmiştir. Ve **أبي مالك**’ten: **ناقة أبد** **كتف** gibi. Ve **إبد** **قنو** gibi rivayet olundu, dedi. **الأزهري** dedi: ve ben ikisini iki lugat sayıyorum; yani doğurgan, dedi **ابن شميل**. Ve Arapların كلام’ında fiil yoktur; ancak **إبد** ve **إبل** ve **نكح** ve **خطب**; meğer bir mütekellif tekellüf edip bu harfler üzerine Araplardan işitilmeyen şeyi bina ede. **أبو منصور** dedi: **إبد** ve **إبل** işitilmiştir; أما **نكح** ve **خطب** ise ben onları işitmedim ve güvenilirden onları hıfzetmedim; fakat “**نكح**” ve “**خطب**” denilir. Ve **الإبد** (iki kesre ile): maldan **الجوارح**. Ve o, **الأمة** ve dişi at ve vahşî dişi eşektir; çorak yerde sakin olur; her yıl doğururlar. Ve dediler: “**لن يبلغ الجد النكد، إلا الإبد، في كل عام، تلد**.” Ve **الإبدان**: **الأمة** ve dişi at; çünkü ikisi her yıl bir yavru getirir ve. **أبو مالك** dedi: **ناقة إبدة**: doğurgan; ve hemzenin fethiyle de rivayet olundu. Ve **الأبيد** ( **حيدر** gibi): arpa ekini gibi bir bitki; eşittir; ve onun, darı başağı gibi bir başağı vardır; içinde küçük taneler, hardaldan daha küçük, sarımsı; ve o, mala pek semirticidir; **أبي حنيفة**’den. Ve **أبدة** ( **قبرة** gibi): **د**’dir; Endülüs’te; ve hâfız **ابن حجر**, hâfız **الذهبي** ve başkaları gibi, **أبدة**’nin **دال**’ının mu‘ceme olduğunu açıkça söyledi; ve **البدر الدماميني** **المغني** hâşiyelerinde onu açıkça söyledi. Dedim: ve **لب اللباب** ve **التكملة**’de **الدال**’ın ihmali, musannif için olduğu gibi. Ve **مأبد** ( **مسجد** gibi): **ع**’dır; **السراة**’de; ve o bir dağdır. Ve **الجوهري** hata etti de onu **م-ي-د**’de zikretti; ve bu tağlîtte ondan önce **الصاغاني** **التكملة**’de bulunmuştur. Ve **الجوهري**’nin gittiği üzere — **المعجم**’de ve **المراصد**’da — alttaki ile ضبط edilmiştir; öyleyse hata yoktur, zahir olduğu üzere. Ve onun üzerine, inşad ettiği şiirde de tashîf olundu; nitekim **ميد**’de inşadı gelecektir, inşâallah تعالى, **أبي ذؤيب الهذلي**’ye ait. Ve denilebilir: ikisiyle de rivayet olundu; öyleyse ne hata vardır ne vehim. Ve **أبد الرجل** ve **تأبد**: vahşileşti. Ve **تأبد المنزل**: ıssızlaştı ve vahşîler ona ünsiyet etti. Ve **تأبد اوجه**: **كلف** ve **نمش**. Ve **تأبد الرجل**: gurbeti uzadı; bir nüshada: **عزبته**; **العين** muhmelesi ve **الزاي** ile; ve o doğrudur; ve **أربه** azaldı; yani kadınlarda ihtiyacı; ve **تأبل** tashîfi değildir; bunu **الصاغاني** söyledi. Ve **أبدت البهيمة تأبد** (kesre ile) ve **تأبد** (zamme ile): vahşileşti; ve yine **تأبدت**. Ve **أبد بالمكان** **يأبد** (kesre ile) **أبودا** (zamme ile): orada ikamet etti ve ondan ayrılmadı. Ve **أبدت به آبد** **أبودا**: yine böyle. Ve mecazdan: şair **أبد** eder, **يأبد** **أبودا**; şiirinde müşkil olanı getirdiği zaman; ve o, **الأوابد** ve **الغرائب** ve ilk bakışta mânâsı bilinmeyen şeylerdir. Ve **ناقة مؤبدة**: vahşî, inatçı olduğu zaman; **التأبد**’den, o da vahşileşmedir. Ve **التأبيد**: ebedîleştirme; ve denilir: falan kimse toprağını **وقفا مؤبدا** olarak vakfetti; onu satılmayan ve miras olunmayan bir hapis kıldığı zaman. Ve mecazdan: falan kimse **بآبدة** ile geldi; yani ondan nefret edip vahşileştiğin büyük bir iş ile. Ve **الآبدة**: garip kelime veya fiil; ve zikri daima kalan dâhiye; yani **الأبد** üzere. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الأوابد**, kışını ve yazını bir yerde ikamet eden kuşlar içindir; **أبد بالمكان** **يأبد**’den; o, **آبد**’dir. Eğer vakitlerinde kesip geçerlerse, onlar **قواطع**’dır. Ve **الأوابد**, kuşlardan **القواطع**’ın zıddıdır. Ve **عبيد بن عمير** dedi: dünya **أمد**’dir, âhiret **أبد**’dir. Ve **أبيدة** ( **سفينة** gibi): **تهامة** ile Yemen arasında bir yerdir. Dedi:
  Artık **أبيدة** hangi yerden ise, ben onu mesken tutarım;
  ve onda su ve ağaç komşu olsa da.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ابد

أَبَدَ
1 أَبَدَ ذ , aor. اَبِدَ , inf. n. أُبُودٌ, He remained, stayed, abode, or dwelt, (T, S, M, K,) constantly, continually, or permanently, without quitting, (T, L,) بِمَكَانٍ in a place; (T, S, M, K;) and so أَبَدَ having for its aor. اَبُدَ . (TA.) ― -b2- أَبَدَ, (S, M, A, &c.,) aor. اَبِدَ and اَبُدَ , (T, S, M, L, Msb, K,) inf. n. أُبُودٌ; (M, L, Msb;) and ↓ تأبّد; (T, M, A, Mgh, L;) He (a beast) became wild, or sky; syn. تَوَحَّشَ: (S, M, A, Mgh, L, Msb, K:) [because wild animals live long, unless killed by accident; accord. to what is said by As and others in explanation of أوَابِدٌ (sing. آبِدَةٌ) applied to animals, as meaning wild:] took fright, and fled, or ran away at random: (Mgh:) took fright at, and shunned, mankind. (T, Msb.) أُبُودٌ also signifies The shrinking from a thing, or shunning it; syn. نُفُورٌ. (Kull pp. 30 and 31.) And أَبِدَ, (S, K,) aor. اَبَدَ ; (K;) and ↓ تأبّد; (A, K;) He (a man, S, A,) became unsocial, unsociable, unfamiliar, or sky; like a wild animal; syn. توحّش. (S, A, K.) ― -b3- [Hence,] أَبَدَ, (K,) aor. اَبِدَ , inf. n. أُبُودٌ, (TA,) (tropical:) He (a poet) made use, in his verses, of words, or phrases, strange, unusual, unfamiliar, or far from being intelligible, (K, * TA,) such as were not understood (K) at first sight, or on first consideration. (TA.) ― -b4- [And perhaps from أَبِدَ in the sense explained above, but more probably, I think, by the substitution of أ for و,] أَبِدَ, aor, اَبَدَ , (T, S, &c.,) inf. n. أَبَدٌ, (L,) He (a man, S) was angry; (T, S, M, L, K;) as also أَمِدَ and وَبِدَ and وَمِدَ and عَبِدَ. (T, L.) You say, أَبِدَ عَلَيْهِ He was angry with him. (L.)

أبّد
2 أبّد ذ , inf. n. تَأْبِيدٌ, He made, or rendered, perpetual. (S, K.) [See also the pass. part. n. below.] لَمْ أَفْعَلْ تَأْبِيدًا is a phrase used as though meaning ↓ لَمْ آتِ بِآبِدَةٍ [I did not a deed ever to be remembered, or mentioned]. (Ham p. 191.) ― -b2- He, or it, made [a beast] to take fright; to become wild, or sky. (KL.)

تأبّد
5 تأبّد ذ : see 1, in two places. ― -b2- He (a man) was long distant from his home; expl. by طَالَتْ غُرْبَتُهُ; (K;) or was long in a state of celibacy; طالت عُزْبَتُهُ, as in one copy of the K; (TA;) and became little in need, or little desirous, of women. (K.) ― -b3- It (a place of abode or sojourning) became deserted [by mankind]: (T, M, K:) and became inhabited by wild animals. (T, M, A.)

اِبْدٌ
اِبْدٌ أباد أبد أبدى ابد باد بد بدا آبد : see اِبِدٌ

أَبَدٌ
أَبَدٌ ذ Time, syn. دَهْرٌ, (S, M, Msb, K,) in an absolute sense: (TA:) or a long time, syn. دَهْرٌ طَوِيلٌ: (A, and Mgh: [and this may be meant in the S &c. by the syn. دَهْرٌ alone, q. v.:]) or, properly, a long time (دهر طويل) that is unlimited: (Msb, TA:) or an extended space of time that is indivisible; for you say زَمَانُ كَذَا: “ the time of such a thing,” but not أَبَدُ كَذَا: (Er-Rághib:) [and generally, time, or duration, or continuance, or existence, without end; endless time, &c.; prospective eternity; opposed to أَزَلٌ, which signifies “ time, or duration, &c., without beginning: ” (see the latter word for further explanations, &c.:) each of these significations may be meant by the explanation in the S and M and K, which is also given in the Msb: each correctly applies in particular instances:] pl. [of pauc.] آبَادٌ (S, M, Msb, K) and [of mult.] أُبُودٌ (S, M, K) [and أَبَدُونَ, of which an ex. will be found below]: but the use of these pls. is restricted to particular cases, to signify portions of time, or to serve as corroboratives to the sing.: (MF:) as signifying an extended indivisible space of time, [or the like,] أَبَدٌ should have neither dual nor pl.; but آبَادٌ is sometimes said, when the sing. is restricted to denote a particular part, or portion, of the whole of that to which it applies, in like manner as a generic noun is restricted to a special and partial signification: some, however, have mentioned آبَادٌ as being post-classical; not of the language of the Arabs called العَرَبُ العَرْبَآءُ. (Er-Rághib.) طَالَ الأَبَدْ عَلَى لُبَدْ [The time became long to Lubad, the last, and the longest of life, of Luk- mán's seven vultures, to the term of the life of which his own term of life was decreed to extend,] is a proverb applied to any thing that has been of long duration. (M.) And you say, رَزَقَكَ اللّٰهُ عُمُرًا طَوِيلَ الآبَادِ بَعِيدَ الآمَادِ [May God grant thee a life long in duration (lit. durations, the pl. form being used not in its proper sense, but to give intensiveness of signification), and remote in limit (lit. limits)]. (A.) And كَانَ هٰذَا فِى آبَادِ الدَّهْرِ This was a long time ago. (Mgh.) And ↓ أَبَدٌ آبِدٌ (TA) and ↓ أَبَدٌ أَبِيدٌ, (S, M, TA,) meaning دَائِمٌ [in an intensive sense]; (TA;) [A long, or an endless, period of time;] like as you say, دَهْرٌ دَاهِرٌ (S) or دَهْرٌ دَهِيرٌ. (M.) [In each of these phrases, the latter word is added as a corroborative, or to give intensiveness to the signification.] لِلْأَبِدَ and لِأَبِدٍ and [in an intensive sense, as will be seen below,] لِأَبِدَ أَبَدٍ and لِأَبَدِ الأَبَدِ, accord. to different recitals of a trad., signify To the end of time; for ever; and for ever and ever. (TA.) أَبَدًا is an adv. n., of which the signification includes all future time; [meaning Ever; like قَطُّ in relation to past time;] (El-Khafájee, El-Bedr Ed-Demámeenee, MF;) and عَلَى الأَبَدِ signifies the same. (TA.) [So, too, does الأَبَدَ, unless used in a limited sense known to the hearer.] When you say, لَا أُكَلِّمُهُ أَبَدًا, you mean, [I will not speak to him as long as I live, or henceforth, or ever; or I will never speak to him; i. e.,] from the time of your speaking to the end of your life. (Msb.) [In this case, أَبَدًا may also be considered as a mere corroborative. It is used in both these ways (للتَّأْسِيسِ and لِلتَّوْكِيدِ) in affirmative as well as negative sentences. For exs. of its use in affirmative sentences, see the Kur xviii. 2 and iv. 60, &c.] One also says, لَا أَفْعَلُهُ, (S, M, A,) and لَا آتِيهِ, (T, K,) أَبَدَ الآبَادِ, (T, M, A, K,) which, though of classical authority, is said to be no evidence of the use of آباد as a pl. of أَبَدٌ in a general way by the Arabs of the classical ages, as it is here added merely as a corroborative, as آزال is in the phrase أَزَلَ الآزَالِ; (MF;) and أَبَدَ الأَبَدِينَ, (M, A, K,) in which the latter word is not a rel. n., for if so it would be الأَبَدِيِّينَ, but app. a pl., (M,) like أَرَضُونَ; (M, K;) and ↓ أَبَدَ الآبِدِينَ, (S, K,) like as you say, دَهْرَ الآبِدِينَ; (S;) and ↓ أَبَدَ الأَبَدِيَّةِ; (M, K;) and ↓ أَبَدَ الأَبِيدِ; (T, S, M, A, K;) and أَبِيدَ ↓ الأَبِيدِ; (M, K;) and أَبَدَ الأَبَدِ; (K;) and أَبَدَ الدَّهْرِ; (M, K; [in the T يَدَ الدَّهْرِ;]) all of which phrases are the same in meaning; (K;) [i. e. I will not do it, and I will not come to him, (or لا آتيه may here mean the same as لا افعله,) during the endless space of all future times, or time; or the like; or for ever and ever; εἰς αἰῶνα τῶν αἰώνων ; in seculum seculorum; in omne ævum;] the last word in every case being a corroborative. (MF.) ― -b2- Also, [for ذُو أَبَدٍ, and (applied to a fem. n.) ذَاتُ أَبَدٍ,] Lasting: or everlasting. (S, A, K.) So in the saying, الدُّنيَاء أَمَدٌ وَالآخِرَةُ أَبَدٌ [The present state of existence is limited in duration, but the final state of existence is everlasting]. ('Obeyd Ibn-'Omeyr and L.) And الأَبَدُ signifies [The Everlasting; i. e. God; because He alone is ↓ البَاقِى الأَبَدِيّ The Enduring without end or cessation; for the Muslims hold that all living creatures (even the angels) must die, and be raised again to life: or] The Ancient without beginning. (K.) -A2- Also Offspring that is a year old. (K.)

أَبِدٌ
أَبِدٌ ذ Unsocial, unsociable, unfamiliar, or shy; like a wild animal; applied to a man, and to a young camel: (S, L:) and ↓ اِبِدٌ, applied to a female slave, and to a she-ass, signifies shunning mankind, shy, or wild. (K.) [See also آبِدٌ.] -A2- See also اِبِدٌ, in four places.

اِبِدٌ
اِبِدٌ أباد أبد أبدى ابد باد بد بدا آبد : see أَبِدٌ. -A2- This word, (Lth, ISh, S, K,) said by Lth and ISh to be the only word of its measure heard from the Arabs except اِبِلٌ and نِكِحٌ and خِطِبٌ, but Az says that he had not heard the last two from any person worthy of reliance, and that they are pronounced نِكْحٌ and خِطْبٌ, (L,) [see اِبِلٌ,] and ↓ أَبِدٌ and ↓ اِبْدٌ, (K,) which are thought by Az to be dial. vars. of the first, (L,) applied to a female slave, and to a she-ass, signify Prolific; that breeds, or brings forth, plentifully; (S, K;) and ↓ أَبِدٌ and ↓ أَبِدَةٌ (Aboo-Málik, TA) and ↓ اِبِدَةٌ, (Aboo-Málik, K,) applied to a she-camel, signify the same: (Aboo-Málik, K, TA:) and اِبِدٌ (Lth, ISh, L) and ↓ أَبِدٌ, (M, L,) applied to a female slave, (M, L,) and to a she-ass, (Lth, ISh, M, L,) and to a mare, (M, L,) that brings forth every year; (Lth, ISh, L;) or applied as a pl. to the female slave and the mare and the she-ass, that breed, or bring forth: (M, L:) and الاِبِدَانِ the female slave and the mare. (K, TA.) In the following saying,
الَّابِجَدِّ ذِى الاِبِدْ
لَنْ يُقْلِعَ الجَدُّ النَّكِدْ
فِى كُلِّ مَا عَامٍ تَلِدْ
[Hard fortune will not depart save with the fortune which is the necessary attendant of the possessor of the female slave, as long as he possesses her, (or, if we take ذى in the sense of هٰذِهِ, save with the fortune of this female slave,) who every year (ما being redundant) brings forth,] الابد means the female slave because her being prolific is an obstacle to prosperity, and is not good fortune; i. e., she only increases evil [and brings reproach upon her master by bearing him children; for the Arab in ancient times was considered as dishonoured by his having a child by a slave]. (S.) The Arabs also said, لَنْ يَبْلُغَ الجَدَّ النَّكِدْ ↓ الاَّ الأَبِدْ, meaning Nothing will attain to the object of removing hard fortune save female slaves and beasts or cattle which breed, or bring forth. (M, L: [in the latter of which is added, فِى كُلِّ عَامٍ تَلِدْ in every year bringing forth.])

أَبِدَةٌ
أَبِدَةٌ ذ : see اِبِدٌ.

اِبِدَةٌ
اِبِدَةٌ أباد أبد أبدى أبده ابده ابدة باد بد بدا بده آبد آبده آبدة : see اِبِدٌ.

أَبَدِىٌّ
أَبَدِىٌّ ذ : see أَبَدٌ, last sentence but one.

أَبَدِيَّةٌ
أَبَدِيَّةٌ ذ [The quality, or attribute, of unlimited, indivisible, or endless, duration; everlastingness]. (M, K.) See أَبَدٌ. ― -b2- أَبَدِيَّاتٌ a term applied to Sayings of which the following is an ex.: لَا آتِيكَ مَا بَلَّ بَحْرٌ صُوفَةً. (M in art. صوف [q. v.]; &c.)

أَبُودٌ
أَبُودٌ ذ : see آبِدٌ.

أَبِيدٌ
أَبِيدٌ ذ : see أَبَدٌ, in three places.

آبِدٌ
آبِدٌ آبد Remaining, staying, abiding, or dwelling, constantly, continually, or permanently, in a place; applied to a man [and to a bird]. (L.) And أَوَابِدُ [pl. of آبِدَةٌ] Birds that remain in a country constantly, winter and summer; (T, L;) contr. of قَوَاطِعُ. (A, L.) ― -b2- For the phrases أَبَدٌ آبِدٌ and أَبَدَ الآبِدِينَ, see أَبَدٌ. ― -b3- A wild animal; (M, L, Msb;) that shuns, and takes fright at, mankind, amp;c.: (L, Msb:) fem. with ة: pl. [properly fem.] أَوَابِدُ, (M, Mgh, L,) and [masc. and fem.] أُبَّدٌ: (M, L:) and ↓ أَبُودٌ is syn. with آبِدٌ; (M;) as also ↓ مُتَأَبِّدٌ. (A.) Wild animals are called أَوَابِدُ (S, M, L, K) and أُبَّدٌ (M, L, K) because they endure for a long, or [naturally] unlimited, time; (M, L;) because they do not die a natural death, (As, M, L, K,) but from some evil accident; and the same is asserted of the serpent. (As, M, L.) [See also أَبِدٌ.] [Hence,] قَيْدُ الأَوَابِدِ (assumed tropical:) The light, or active, horse, which overtakes the wild animals, and which they can hardly, or never, escape: so called because he prevents their escaping the pursuer like a shackle. (Msb.) [See also art. قيد.] [Hence also the saying,] النِّعَمُ أَوَابِدُ فَقَيِّدُوهَا بِالشُّكْرِ (tropical:) [Benefits are fugitive, or fleeting; therefore detain ye them by gratitude]. (A trad.)

آبِدَةٌ
آبِدَةٌ آبده آبدة fem. of آبِدٌ, q. v. ― -b2- Also, [as a subst.,] (assumed tropical:) A deed, (Har p. 364,) or a calamity, (S, M, K,) ever to be remembered, or mentioned, (S, M, K, Har,) by reason of its extraordinary nature, and its grievousness: (Har:) or a great, or formidable, event, at which people take fright, or are alarmed: (TA:) or a strange, abominable, or evil, thing: (Ham p. 627:) pl. أَوَابِدُ. (K.) You say, جَاءَ فُلَانٌ بِآبِدَةٍ Such a one did, or brought to pass, [a deed or] calamity ever to be remembered, or mentioned. (S.) See also 2. ― -b3- (tropical:) A strange, an unusual, or an unfamiliar, word or saying; one far from being intelligible; (M;) pl. أَوَابِدُ, signifying expressions of subtile meanings; so called because remote from perspicuity. (Msb.) ― -b4- The pl. also signifies (tropical:) Strange, unusual, unfamiliar, or extraordinary, rhymes, or verses, or poems; syn. شَوَارِدُ مِنَ القَوَافِى, (S,) or قَوَافٍ شُرَّدٌ. (K.) El-Farezdak says,
لَنْ تُدْرِكُوا كَرَمِى بِلُؤْمِ أَبِيكُمُ
وَ أَوَابِدِى بِتَنَحُّلِ الأَشْعَارِ
[Ye will not attain to my nobility with the ignobleness of your father, nor to my extraordinary verses by arrogating to yourselves the verses of other men]. (S.) [See أَبَدَ.]

مُؤَبَّدٌ
مُؤَبَّدٌ ذ [Made, or rendered, perpetual]. You say, وَقَفَ أَرْضَهُ وَقْفًا مُؤَبَدًا He made his land an unalienable bequest for pious uses in perpetuity, not to be sold nor to be inherited. (T.) ― -b2- Also, with ة, A she-camel that is wild, and intractable, or unmanageable; syn. وَحْشِيَّةٌ مُعْتَاصَةٌ. (K.)

مُتَأَبِّدٌ
مُتَأَبِّدٌ ذ : see آبِدٌ.

##### Türkçe

**أَبَدَ**
1 **أَبَدَ** ذ , muzâri‘i **اَبِدَ** , mastar ismi **أُبُودٌ**, O kaldı, durdu, ikamet etti yahut mesken tuttu, (T, S, M, K,) sürekli, devamlı yahut daimî olarak, ayrılmaksızın, (T, L,) **بِمَكَانٍ** bir yerde; (T, S, M, K;) ve böyledir **أَبَدَ** ki onun muzâri‘i **اَبُدَ**’dur. (TA.) ― -b2- **أَبَدَ**, (S, M, A, &c.,) muzâri‘i **اَبِدَ** ve **اَبُدَ** , (T, S, M, L, Msb, K,) mastar ismi **أُبُودٌ**; (M, L, Msb;) ve ↓ **تأبّد**; (T, M, A, Mgh, L;) O (bir hayvan) yabanî oldu, yahut ürkek oldu; eşanlamlısı **تَوَحَّشَ**: (S, M, A, Mgh, L, Msb, K:) [çünkü yabanî hayvanlar, kazayla öldürülmedikçe, uzun yaşarlar; As ve başkalarının, hayvanlara nispetle kullanılan **أوَابِدٌ** (tekili **آبِدَةٌ**)’yi “yabanî” mânasında açıklamalarına göre:] ürktü ve kaçtı, yahut rastgele kaçıştı: (Mgh:) insanlardan ürktü ve onlardan kaçındı. (T, Msb.) **أُبُودٌ** ayrıca bir şeyden çekinmek, yahut ondan sakınmak mânasına gelir; eşanlamlısı **نُفُورٌ**. (Kull pp. 30 and 31.) Ve **أَبِدَ**, (S, K,) muzâri‘i **اَبَدَ** ; (K;) ve ↓ **تأبّد**; (A, K;) O (bir adam, S, A,) ünsiyet etmeyen, ünsiyetsiz, alışık olmayan, yahut ürkek oldu; yabanî hayvan gibi; eşanlamlısı **توحّش**. (S, A, K.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **أَبَدَ**, (K,) muzâri‘i **اَبِدَ** , mastar ismi **أُبُودٌ**, (TA,) (mecaz:) O (bir şair) şiirlerinde, garip, alışılmadık, ünsiyet edilmeyen, yahut anlaşılır olmaktan uzak kelimeler yahut ibareler kullandı, (K, * TA,) ilk bakışta, yahut ilk düşünüşte anlaşılmayan türden. (TA.) ― -b4- [Ve belki yukarıda açıklanan mânadaki **أَبِدَ**’den; fakat bana göre daha muhtemel olarak و yerine أ’nin ikamesiyle,] **أَبِدَ**, muzâri‘i **اَبَدَ** , (T, S, &c.,) mastar ismi **أَبَدٌ**, (L,) O (bir adam, S) öfkelendi; (T, S, M, L, K;) ve ayrıca **أَمِدَ** ve **وَبِدَ** ve **وَمِدَ** ve **عَبِدَ**. (T, L.) Şöyle dersin: **أَبِدَ عَلَيْهِ** Ona öfkelendi. (L.)

**أبّد**
2 **أبّد** ذ , mastar ismi **تَأْبِيدٌ**, O, ebedî kıldı yahut ebedî hale getirdi. (S, K.) [Aşağıdaki mef‘ûl ismine de bak.] **لَمْ أَفْعَلْ تَأْبِيدًا** ifadesi, ↓ **لَمْ آتِ بِآبِدَةٍ** [hatırlanacak yahut anılacak bir iş yapmadım] mânasındaymış gibi kullanılır. (Ham p. 191.) ― -b2- O, yahut o şey, [bir hayvanı] ürküttü; yabanî yahut ürkek hale getirdi. (KL.)

**تأبّد**
5 **تأبّد** ذ : 1’e, iki yerde, bak. ― -b2- O (bir adam) evinden uzun süre uzak kaldı; **طَالَتْ غُرْبَتُهُ** diye açıklanır; (K;) yahut uzun süre bekâr kaldı; K’nın bir nüshasında **طالت عُزْبَتُهُ**; (TA;) ve kadınlara az ihtiyaç duyar, yahut az istekli olur hale geldi. (K.) ― -b3- O (bir ikamet yahut konaklama yeri) [insanlardan] ıssızlaştı: (T, M, K:) ve yabanî hayvanların meskûn olduğu hale geldi. (T, M, A.)

**اِبْدٌ**
**اِبْدٌ** أباد أبد أبدى ابد باد بد بدا آبد : **اِبِدٌ**’e bak

**أَبَدٌ**
**أَبَدٌ** ذ Zaman; eşanlamlısı **دَهْرٌ**, (S, M, Msb, K,) mutlak mânada: (TA:) yahut uzun zaman; eşanlamlısı **دَهْرٌ طَوِيلٌ**: (A, ve Mgh: [ve bu, S vb.’de yalnız **دَهْرٌ** eşanlamlısıyla kastedilmiş olabilir, bk. o madde:]) yahut, asıl olarak, sınırı olmayan uzun zaman (دهر طويل): (Msb, TA:) yahut bölünmez olan yayılmış bir zaman aralığı; çünkü **زَمَانُ كَذَا** dersin: “şu şeyin zamanı,” fakat **أَبَدُ كَذَا** demezsin: (Er-Rághib:) [ve genellikle, sonu olmayan zaman yahut süre yahut devam yahut varlık; sonsuz zaman vb.; geleceğe dönük ebediyet; başlangıcı olmayan zaman mânasına gelen **أَزَلٌ**’in zıddı; (daha fazla açıklamalar vb. için o kelimeye bak:) bu mânaların her biri, S ve M ve K’daki ve Msb’de de verilen açıklamayla kastedilmiş olabilir: her biri, belirli örneklerde doğru olarak uygulanır:] [azlık çoğulu] **آبَادٌ** (S, M, Msb, K) ve [çokluk çoğulu] **أُبُودٌ** (S, M, K) [ve **أَبَدُونَ**, bunun bir örneği aşağıda bulunacaktır]: fakat bu çoğulların kullanımı, belirli hâllere mahsustur; zaman parçalarını ifade etmek yahut tekile pekiştirici olmak içindir: (MF:) bölünmez yayılmış bir zaman aralığı [yahut benzeri] mânasında **أَبَدٌ**’in ne tesniyesi ne çoğulu olmalıdır; fakat tekil, kendisine uygulandığı şeyin bütününün belirli bir kısmını yahut parçasını göstermeye tahsis edildiğinde, cins isminin özel ve kısmî bir mânaya tahsis edilmesi gibi, bazen **آبَادٌ** denir: bazıları ise **آبَادٌ**’un müteahhir (post-classical) olduğunu; **العَرَبُ العَرْبَآءُ** denilen Arapların dili olmadığını zikretmiştir. (Er-Rághib.) **طَالَ الأَبَدْ عَلَى لُبَدْ** [Zaman Lubad’a uzun geldi; Lubad, Lokmân’ın yedi akbabasının sonuncusu ve ömürce en uzunu olup, Lokmân’ın ömrünün süresi onun ömrünün süresine uzatılmak üzere takdir edilmişti] uzun süre devam etmiş her şeye uygulanan bir darbımeseldir. (M.) Ve şöyle dersin: **رَزَقَكَ اللّٰهُ عُمُرًا طَوِيلَ الآبَادِ بَعِيدَ الآمَادِ** [Allah sana, sürece (lafzen: süreler; çoğul şekil kendi aslî mânasında değil, mânayı şiddetlendirmek için kullanılmıştır) uzun, ve sınıra (lafzen: sınırlar) uzak bir ömür versin]. (A.) Ve **كَانَ هٰذَا فِى آبَادِ الدَّهْرِ** Bu, çok uzun zaman önceydi. (Mgh.) Ve ↓ **أَبَدٌ آبِدٌ** (TA) ve ↓ **أَبَدٌ أَبِيدٌ**, (S, M, TA,) **دَائِمٌ** mânasındadır [şiddetli/pekiştirilmiş mânada]; (TA;) [uzun yahut sonsuz bir zaman dönemi;] tıpkı **دَهْرٌ دَاهِرٌ** (S) yahut **دَهْرٌ دَهِيرٌ** demen gibi. (M.) [Bu ibarelerin her birinde, ikinci kelime pekiştirici yahut mânayı şiddetlendirmek için eklenmiştir.] **لِلْأَبِدَ** ve **لِأَبِدٍ** ve [aşağıda görüleceği üzere şiddetli mânada] **لِأَبِدَ أَبَدٍ** ve **لِأَبَدِ الأَبَدِ**, bir rivayetin farklı nakillerine göre, zamanın sonuna kadar; ebediyen; ve ebediyen ebediyen mânasına gelir. (TA.) **أَبَدًا** gelecekteki bütün zamanı içine alan bir zarf ismidir; [mânası: Daima; geçmiş zamana nispetle **قَطُّ** gibi;] (El-Khafájee, El-Bedr Ed-Demámeenee, MF;) ve **عَلَى الأَبَدِ** de aynı mânaya gelir. (TA.) [Böylece **الأَبَدَ** de; dinleyenin bildiği sınırlı bir mânada kullanılmadıkça.] **لَا أُكَلِّمُهُ أَبَدًا** dediğinde, [hayatta olduğum müddetçe, yahut bundan sonra, yahut daima; yahut asla konuşmayacağım; yani] konuşmandan, ömrünün sonuna kadar (mânasını) kastedersin. (Msb.) [Bu durumda **أَبَدًا** sırf pekiştirici de sayılabilir. Hem olumlu hem olumsuz cümlelerde iki şekilde de (للتَّأْسِيسِ ve لِلتَّوْكِيدِ) kullanılır. Olumlu cümlelerdeki örnekleri için Kur’ân xviii. 2 ve iv. 60 vb.’ye bak.] Şöyle de denir: **لَا أَفْعَلُهُ**, (S, M, A,) ve **لَا آتِيهِ**, (T, K,) **أَبَدَ الآبَادِ**, (T, M, A, K,) ki, klasik otoriteye sahip olmakla beraber, bunun, klasik çağların Arapları tarafından **آباد**’ın genel olarak **أَبَدٌ**’in çoğulu olarak kullanımına delil olmadığı söylenmiştir; çünkü burada sırf pekiştirici olarak eklenmiştir; **أَزَلَ الآزَالِ** ibaresindeki **آزال** gibi: (MF;) ve **أَبَدَ الأَبَدِينَ**, (M, A, K,) ki burada son kelime nisbet ismi değildir; öyle olsaydı **الأَبَدِيِّينَ** olurdu; fakat görünüşe göre bir çoğuldur, (M,) **أَرَضُونَ** gibi; (M, K;) ve ↓ **أَبَدَ الآبِدِينَ**, (S, K,) tıpkı **دَهْرَ الآبِدِينَ** demen gibi; (S;) ve ↓ **أَبَدَ الأَبَدِيَّةِ**; (M, K;) ve ↓ **أَبَدَ الأَبِيدِ**; (T, S, M, A, K;) ve **أَبِيدَ** ↓ **الأَبِيدِ**; (M, K;) ve **أَبَدَ الأَبَدِ**; (K;) ve **أَبَدَ الدَّهْرِ**; (M, K; [T’de **يَدَ الدَّهْرِ**;]) bunların hepsi mânaca aynıdır; (K;) [yani: onu yapmayacağım ve ona gelmeyeceğim (yahut burada **لا آتيه** **لا افعله** ile aynı mânada olabilir), bütün gelecek zamanların yahut zamanın sonsuz genişliği boyunca; yahut benzeri; yahut ebediyen ebediyen; εἰς αἰῶνα τῶν αἰώνων ; in seculum seculorum; in omne ævum;] her durumda son kelime pekiştiricidir. (MF.) ― -b2- Ayrıca, [**ذُو أَبَدٍ** için; ve (müennes isme uygulanınca) **ذَاتُ أَبَدٍ** için,] Kalıcı: yahut ebedî. (S, A, K.) Şu sözde olduğu gibi: **الدُّنيَاء أَمَدٌ وَالآخِرَةُ أَبَدٌ** [Dünya hâli süre bakımından sınırlıdır; fakat âhiret hâli ebedîdir]. ('Obeyd Ibn-'Omeyr and L.) Ve **الأَبَدُ** [Ebedî Olan; yani Allah; çünkü yalnız O, ↓ **البَاقِى الأَبَدِيّ** sonu yahut kesintisi olmaksızın bâkî olandır; zira Müslümanlar, bütün canlıların (melekler bile) öleceğini ve sonra yeniden diriltileceğini kabul ederler: yahut] başlangıcı olmayan Kadîm mânasına gelir. (K.) -A2- Ayrıca bir yaşında olan yavru. (K.)

**أَبِدٌ**
**أَبِدٌ** ذ Ünsiyet etmeyen, ünsiyetsiz, alışık olmayan, yahut ürkek; yabanî hayvan gibi; adama ve genç deveye uygulanır: (S, L:) ve ↓ **اِبِدٌ**, cariyeye ve dişi eşeğe uygulanınca, insanlardan kaçınan, ürkek, yahut yabanî mânasına gelir. (K.) [**آبِدٌ**’e de bak.] -A2- Ayrıca **اِبِدٌ**’e, dört yerde, bak.

**اِبِدٌ**
**اِبِدٌ** أباد أبد أبدى ابد باد بد بدا آبد : **أَبِدٌ**’e bak. -A2- Bu kelime, (Lth, ISh, S, K,) Lth ve ISh tarafından, Araplardan işitilen ölçüsünde, **اِبِلٌ** ve **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ** dışında tek kelime olduğu söylenmiştir; fakat Az, son ikisini güvenilir bir kimseden işitmediğini, ve bunların **نِكْحٌ** ve **خِطْبٌ** diye telaffuz edildiğini söyler, (L,) [**اِبِلٌ**’e bak,] ve ↓ **أَبِدٌ** ve ↓ **اِبْدٌ**, (K,) ki Az’a göre bunlar ilkinin lehçe varyantlarıdır, (L,) cariyeye ve dişi eşeğe uygulanınca, çok doğuran; bolca dölleyen yahut doğuran mânasına gelir; (S, K;) ve ↓ **أَبِدٌ** ve ↓ **أَبِدَةٌ** (Aboo-Málik, TA) ve ↓ **اِبِدَةٌ**, (Aboo-Málik, K,) dişi deveye uygulanınca, aynı mânaya gelir: (Aboo-Málik, K, TA:) ve **اِبِدٌ** (Lth, ISh, L) ve ↓ **أَبِدٌ**, (M, L,) cariyeye, (M, L,) ve dişi eşeğe, (Lth, ISh, M, L,) ve kısrağa, (M, L,) her yıl doğuran (mânasında): (Lth, ISh, L;) yahut cariye ve kısrak ve dişi eşeğe, doğuran yahut dölleyen (mânasında) çoğul olarak uygulanır: (M, L:) ve **الاِبِدَانِ** cariye ve kısrak (demektir). (K, TA.) Aşağıdaki sözde,
الَّابِجَدِّ ذِى الاِبِدْ
لَنْ يُقْلِعَ الجَدُّ النَّكِدْ
فِى كُلِّ مَا عَامٍ تَلِدْ
[zorlu talih, ancak cariyenin sahibinin zorunlu refakatçisi olan talihle gider; o, ona sahip oldukça (yahut **ذى**’yi **هٰذِهِ** mânasında alırsak, ancak bu cariyenin talihiyle gider); o cariye ki her yıl (burada **ما** زائدır) doğurur,] **الابد** cariye mânasındadır; çünkü onun çok doğurması refaha engeldir ve iyi talih değildir; yani o sadece kötülüğü artırır [ve efendisini, ondan çocuk doğurmakla ayıba düşürür; zira eski zamanda Arap, cariyeden çocuğu olmakla zelil sayılırdı]. (S.) Araplar ayrıca şöyle dediler: **لَنْ يَبْلُغَ الجَدَّ النَّكِدْ** ↓ **الاَّ الأَبِدْ**, mânası: Zorlu talihi gidermenin maksadına, ancak doğuran yahut dölleyen cariyeler ve hayvanlar yahut davarlar ulaşır. (M, L: [ikincisinde şu da eklenmiştir: **فِى كُلِّ عَامٍ تَلِدْ** her yıl doğurur.])

**أَبِدَةٌ**
**أَبِدَةٌ** ذ : **اِبِدٌ**’e bak.

**اِبِدَةٌ**
**اِبِدَةٌ** أباد أبد أبدى أبده ابده ابدة باد بد بدا بده آبد آبده آبدة : **اِبِدٌ**’e bak.

**أَبَدِىٌّ**
**أَبَدِىٌّ** ذ : **أَبَدٌ**’e, sondan bir önceki cümlede, bak.

**أَبَدِيَّةٌ**
**أَبَدِيَّةٌ** ذ [sınırsız, bölünmez, yahut sonsuz süre niteliği yahut sıfatı; ebedîlik]. (M, K.) **أَبَدٌ**’e bak. ― -b2- **أَبَدِيَّاتٌ** aşağıdaki sözün örnek olduğu türden sözlere uygulanan bir terimdir: **لَا آتِيكَ مَا بَلَّ بَحْرٌ صُوفَةً**. (M in art. صوف [&c.])

**أَبُودٌ**
**أَبُودٌ** ذ : **آبِدٌ**’e bak.

**أَبِيدٌ**
**أَبِيدٌ** ذ : **أَبَدٌ**’e, üç yerde, bak.

**آبِدٌ**
**آبِدٌ** آبد Bir yerde sürekli, devamlı, yahut daimî olarak kalan, duran, ikamet eden, yahut mesken tutan; adama [ve kuşa] uygulanır. (L.) Ve **أَوَابِدُ** [**آبِدَةٌ**’nin çoğulu] bir ülkede kış ve yaz sürekli kalan kuşlardır; (T, L;) **قَوَاطِعُ**’ın zıddıdır. (A, L.) ― -b2- **أَبَدٌ آبِدٌ** ve **أَبَدَ الآبِدِينَ** ibareleri için **أَبَدٌ**’e bak. ― -b3- Yabanî hayvan; (M, L, Msb;) insanlardan kaçınan ve onlardan ürken vb.: (L, Msb:) müennesi ة ile: çoğulu [aslında müennes] **أَوَابِدُ**, (M, Mgh, L,) ve [müzekker ve müennes] **أُبَّدٌ**: (M, L:) ve ↓ **أَبُودٌ** **آبِدٌ** ile eşanlamlıdır; (M;) ve ayrıca ↓ **مُتَأَبِّدٌ**. (A.) Yabanî hayvanlara **أَوَابِدُ** (S, M, L, K) ve **أُبَّدٌ** (M, L, K) denir; çünkü uzun, yahut [tabiaten] sınırsız bir zaman dayanırlar; (M, L;) çünkü tabiî ölümle ölmezler, (As, M, L, K,) bilakis bir kötü kazadan (ölürler); ve aynı şeyin yılan hakkında da söylendiği nakledilir. (As, M, L.) [**أَبِدٌ**’e de bak.] [Bundan dolayı,] **قَيْدُ الأَوَابِدِ** (farz edilen mecaz:) yabanî hayvanlara yetişen ve onların güçlükle yahut asla kaçamadığı hafif yahut çevik attır: onu böyle adlandırdılar; çünkü o, onları, prangaya benzer biçimde, takip edenden kaçmaktan alıkoyar. (Msb.) [**قيد** maddesine de bak.] [Bundan dolayı ayrıca şu söz:] **النِّعَمُ أَوَابِدُ فَقَيِّدُوهَا بِالشُّكْرِ** (mecaz:) [Nimetler kaçıcıdır; öyleyse onları şükürle bağlayınız]. (Bir hadis.)

**آبِدَةٌ**
**آبِدَةٌ** آبده آبدة **آبِدٌ**’ün müennesi, bk. o. ― -b2- Ayrıca, [isim olarak,] (farz edilen mecaz:) bir iş, (Har p. 364,) yahut bir musibet, (S, M, K,) olağanüstü oluşu ve ağırlığı sebebiyle, daima hatırlanacak yahut anılacak olan: (Har:) yahut insanların ürktüğü yahut korktuğu büyük yahut dehşetli bir olay: (TA:) yahut garip, iğrenç, yahut kötü bir şey: (Ham p. 627:) çoğulu **أَوَابِدُ**. (K.) Şöyle dersin: **جَاءَ فُلَانٌ بِآبِدَةٍ** Falan kimse, daima hatırlanacak yahut anılacak [bir iş yahut] musibet yaptı yahut meydana getirdi. (S.) 2’ye de bak. ― -b3- (mecaz:) garip, alışılmadık, yahut ünsiyet edilmeyen bir kelime yahut söz; anlaşılır olmaktan uzak olan; (M;) çoğulu **أَوَابِدُ**, ince mânalı ifadeler mânasına gelir; açıklıktan uzak olduğu için böyle adlandırılmıştır. (Msb.) ― -b4- Çoğul ayrıca (mecaz:) garip, alışılmadık, ünsiyet edilmeyen, yahut olağanüstü kafiyeler, yahut beyitler, yahut şiirler mânasına gelir; eşanlamlısı **شَوَارِدُ مِنَ القَوَافِى**, (S,) yahut **قَوَافٍ شُرَّدٌ**. (K.) El-Farezdak şöyle der:
لَنْ تُدْرِكُوا كَرَمِى بِلُؤْمِ أَبِيكُمُ
وَ أَوَابِدِى بِتَنَحُّلِ الأَشْعَارِ
[Siz, babanızın alçaklığıyla benim keremime; ve başkalarının şiirlerini kendinize mal etmekle benim olağanüstü beyitlerime erişemezsiniz]. (S.) [**أَبَدَ**’e bak.]

**مُؤَبَّدٌ**
**مُؤَبَّدٌ** ذ [ebedî kılınmış]. Şöyle dersin: **وَقَفَ أَرْضَهُ وَقْفًا مُؤَبَدًا** O, arazisini, satılmamak ve miras olunmamak üzere, ebediyen hayır işlerine tahsis edilmiş devredilmez bir vakıf yaptı. (T.) ― -b2- Ayrıca, ة ile, yabanî ve inatçı, yahut zaptedilemez bir dişi deve; eşanlamlısı **وَحْشِيَّةٌ مُعْتَاصَةٌ**. (K.)

**مُتَأَبِّدٌ**
**مُتَأَبِّدٌ** ذ : **آبِدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءبد

أَبَدَ
أَبَدَ I ( n. ac. أُبُوْد 27 ),
a.  Endured, lasted.

b.  [ Bi ], Stopped, stayed, remained, settled in, at.

c.  U ( n. ac. أُبُوْد 27 ), Was enraged, wild.

أَبِدَ
أَبِدَ A ( n. ac. أَبَد 4 ),
a.  see supra (c) .

أَبَّدَ
أَبَّدَ II ,
a.  Made lasting, perpetual.

b.  Scared, frightened.

تَأَبَّدَ
تَأَبَّدَ V ,
a.  Was lasting, permanent, perpetual, eternal.

b.  Was far from home.

أَبَد
أَبَد 4 , ( pl. أُبُوْد 27 ,  آبَاْد 38 ),
a.  Duration, time.

b.  Endless duration, perpetuity, eternity.

c.  [ prec. by Ila or 'Ala ], For ever!

أَبَد
أَبَد 4 , [ acc. Alif ],
a.  Ever, always.

b.  Never.

أَبَدِيّ
أَبَدِيّ 4yi ,
a.  Everlasting, eternal.

أَبِد
أَبِد 5 ,
a.  Unsociable, shy.

آبِد
آبِد 21 , ( pl. أَوَاْبِدُ 41 ),
a.  Lasting, enduring; permanent.

b.  Wild animal.

آبِدَة
آبِدَة 21t , ( pl. أُبَّد 11 ,  أَوَاْبِدُ 41 ),
a.  Memorable deed; great calamity.

أَبِيْد
أَبِيْد 25 ,
a.  Endless.

أَبَدَ الاَبَدِيْن
أَبَدَ الاَبَدِيْن الَابَد - الَابَاد - الدَهْر -
a.  For ever and ever!

##### Türkçe

أَبَدَ
أَبَدَ I ( n. ac. **أُبُوْد** 27 ),
a. Dayandı, sürdü.

b. [ Bi ], Durdu, kaldı, ikamet etti, -de/-da yerleşti.

c. U ( n. ac. **أُبُوْد** 27 ), Öfkelendi, vahşileşti.

أَبِدَ
أَبِدَ A ( n. ac. **أَبَد** 4 ),
a. yukarıya bak (c).

أَبَّدَ
أَبَّدَ II ,
a. Kalıcı kıldı, ebedî kıldı.

b. Korkuttu, ürküttü.

تَأَبَّدَ
تَأَبَّدَ V ,
a. Kalıcı oldu, daimî oldu, ebedî oldu, sonsuz oldu.

b. Evinden uzak oldu.

أَبَد
**أَبَد** 4 , ( pl. **أُبُوْد** 27 ,  **آبَاْد** 38 ),
a. Süre, zaman.

b. Sonsuz süre, ebediyet, sonsuzluk.

c. [ öncesinde **إلى** veya **على** ile ], Ebediyen!

أَبَد
**أَبَد** 4 , [ acc. Alif ],
a. Daima, her zaman.

b. Asla.

أَبَدِيّ
**أَبَدِيّ** 4yi ,
a. Ebedî, sonsuz.

أَبِد
**أَبِد** 5 ,
a. Ünsiyetsiz, utangaç.

آبِد
**آبِد** 21 , ( pl. **أَوَاْبِدُ** 41 ),
a. Kalıcı, dayanıklı; daimî.

b. Vahşi hayvan.

آبِدَة
**آبِدَة** 21t , ( pl. **أُبَّد** 11 ,  **أَوَاْبِدُ** 41 ),
a. Hatırlanmaya değer iş; büyük musibet.

أَبِيْد
**أَبِيْد** 25 ,
a. Sonsuz.

أَبَدَ الاَبَدِيْن
**أَبَدَ الاَبَدِيْن** **الَابَد** - **الَابَاد** - **الدَهْر** -
a. Ebediyen ve ebediyen!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءبد

ءبد
أَبـَدَ - يَأْبِـدُ - أَبـَد - أَبـَداً
أَبـَدَ - يأبـِد ُ + كائن + في مكان أو على أمر: يقيم فيه مخلداَ دائماً لا يبرحه: يظل عليه بشكل دائم من الآن وحتى إشعار آخر
أبـَد: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " أبـَدَ - يأبـِد ُ": وهو كذلك اسم زمان منه: مدة طويلة من الزمن معلومة البداية وغيرمعلومة النهاية.
أبـَداً: حال من " أبـَد": بشكل دائم مخلد: وهو لفظ اختصار: يدل على أن الفعل الذي قبله ، سيبقى ويستمر في العمل من وقت بدئه وحتى زمن بعيد جداً قادم في المستقبل: من الآن وحتى إشعار آخر: من الآن وإلى ما لا نهاية.
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "الدلالة على الاستمرار في الوجود والفعل مدة زمنية"، وهي:
ظَلَّ - يَظَلًّ، فَتِئَ - يَفْتَأُ، وَصَبَ - يَصِبُ، دامَ - يَدوْمُ، سَرْمَدَ - يُسَرمِدُ، أَبَدَ - يأبِدُ
خالدين - أبداً
الجنة خالين فيها أبدا	﴿والذين آمنوا وعملوا الصالحات سندخلهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا لهم فيها أزواج مطهرة وندخلهم ظلا ظليلا(57)﴾ النساء ﴿والذين آمنوا وعملوا الصالحات سندخلهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا وعد الله حقا ومن أصدق من الله قيلا(122)﴾ النساء
 	﴿قال الله هذا يوم ينفع الصادقين صدقهم لهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا رضي الله عنهم ورضوا عنه ذلك الفوز العظيم(119)﴾ المائدة ﴿جزاؤهم عند ربهم جنات عدن تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا رضي الله عنهم ورضوا عنه ذلك لمن خشي ربه(8)﴾ البينة
 	﴿والسابقون الأولون من المهاجرين والأنصار والذين اتبعوهم بإحسان رضي الله عنهم ورضوا عنه وأعد لهم جنات تجري تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا ذلك الفوز العظيم(100)﴾ التوبة ﴿يوم يجمعكم ليوم الجمع ذلك يوم التغابن ومن يؤمن بالله ويعمل صالحا يكفر عنه سيئاته ويدخله جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا ذلك الفوز العظيم(9)﴾ التغابن
 	﴿خالدين فيها أبدا إن الله عنده أجر عظيم(22)﴾ التوبة ﴿رسولا يتلو عليكم آيات الله مبينات ليخرج الذين آمنوا وعملوا الصالحات من الظلمات إلى النور ومن يؤمن بالله ويعمل صالحا يدخله جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا قد أحسن الله له رزقا (11)﴾ الطلاق
جهنم خالدين فيها أبدا	﴿إلا طريق جهنم خالدين فيها أبدا وكان ذلك على الله يسيرا(169)﴾ النساء ﴿خالدين فيها أبدا لا يجدون وليا ولا نصيرا(65)﴾ الأحزاب ﴿إلا بلاغا من الله ورسالاته ومن يعص الله ورسوله فإن له نار جهنم خالدين فيها أبدا(23)﴾ الجن
ماكثين فيه أبدا	﴿ماكثين فيه أبدا(3)﴾ الكهف
لن - نفعل - أبداً
 	﴿قالوا ياموسى إنا لن ندخلها أبدا ما داموا فيها فاذهب أنت وربك فقاتلا إنا هاهنا قاعدون(24)﴾ المائدة ﴿فإن رجعك الله إلى طائفة منهم فاستأذنوك للخروج فقل لن تخرجوا معي أبدا ولن تقاتلوا معي عدوا إنكم رضيتم بالقعود أول مرة فاقعدوا مع الخالفين(83)﴾ التوبة
 	﴿ولن يتمنوه أبدا بما قدمت أيديهم والله عليم بالظالمين(95)﴾ البقرة ﴿ولا يتمنونه أبدا بما قدمت أيديهم والله عليم بالظالمين(7)﴾ الجمعة
 	﴿إنهم إن يظهروا عليكم يرجموكم أو يعيدوكم في ملتهم ولن تفلحوا إذا أبدا(20)﴾ الكهف ﴿ومن أظلم ممن ذكر بآيات ربه فأعرض عنها ونسي ما قدمت يداه إنا جعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإن تدعهم إلى الهدى فلن يهتدوا إذا أبدا(57)﴾ الكهف
 	﴿بل ظننتم أن لن ينقلب الرسول والمؤمنون إلى أهليهم أبدا وزين ذلك في قلوبكم وظننتم ظن السوء وكنتم قوما بورا(12)﴾ الفتح
لا تفعل أبداً
 ﴿ولا تصل على أحد منهم مات أبدا ولا تقم على قبره إنهم كفروا بالله ورسوله وماتوا وهم فاسقون (84)﴾ التوبة ﴿لا تقم فيه أبدا لمسجد أسس على التقوى من أول يوم أحق أن تقوم فيه فيه رجال يحبون أن يتطهروا والله يحب المطهرين(108)﴾ التوبة
 	﴿والذين يرمون المحصنات ثم لم يأتوا بأربعة شهداء فاجلدوهم ثمانين جلدة ولا تقبلوا لهم شهادة أبدا وأولئك هم الفاسقون(4)﴾ النور ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبي إلا أن يؤذن لكم إلى طعام غير ناظرين إناه ولكن إذا دعيتم فادخلوا فإذا طعمتم فانتشروا ولا مستأنسين لحديث إن ذلكم كان يؤذي النبي فيستحي منكم والله لا يستحي من الحق وإذا سألتموهن متاعا فاسألوهن من وراء حجاب ذلكم أطهر لقلوبكم وقلوبهن وما كان لكم أن تؤذوا رسول الله ولا أن تنكحوا أزواجه من بعده أبدا إن ذلكم كان عند الله عظيما(53)﴾ الأحزاب
 	﴿يعظكم الله أن تعودوا لمثله أبدا إن كنتم مؤمنين(17)﴾ النور
 	﴿ألم ترى إلى الذين نافقوا يقولون لإخوانهم الذين كفروا من أهل الكتاب لئن أخرجتم لنخرجن معكم ولا نطيع فيكم أحدا أبدا وإن قوتلتم لننصرنكم والله يشهد إنهم لكاذبون(11)﴾ الحشر
ما يقع - ابداً
 ﴿ودخل جنته وهو ظالم لنفسه قال ما أظن أن تبيد هذه أبدا(35)﴾ الكهف ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتبعوا خطوات الشيطان ومن يتبع خطوات الشيطان فإنه يأمر بالفحشاء والمنكر ولولا فضل الله عليكم ورحمته ما زكا منكم من أحد أبدا ولكن الله يزكي من يشاء والله سميع عليم(21)﴾ النور
 	﴿قد كانت لكم أسوة حسنة في إبراهيم والذين معه إذ قالوا لقومهم إنا برآء منكم ومما تعبدون من دون الله كفرنا بكم وبدا بيننا وبينكم العداوة والبغضاء أبدا حتى تؤمنوا بالله وحده إلا قول إبراهيم لأبيه لأستغفرن لك وما أملك لك من الله من شيء ربنا عليك توكلنا وإليك أنبنا وإليك المصير(4)﴾ الممتحنة
مختار الصحاح
● [أبد] أ ب د: الأبَدُ الدهر والجمع آبادٌ بوزن آمال و أبُود بوزن فلوس و الأبَدُ أيضا الدائم
الراغب
أبد
- قال تعالى: }خالدين فيها أبدا{ [النساء/122]. الأبد: عبارة عن مدة الزمان الممتد الذي لا يتجزأ كما يتجرأ الزمان، وذلك أنه يقال: زمان كذا، ولا يقال: أبد كذا.
وكان حقه ألا يثنى ولا يجمع إذ لا يتصور حصول أبد آخر يضم إليه فيثنى به، لكن قيل: آباد، وذلك على حسب تخصيصه في بعض ما يتناوله، كتخصيص اسم الجنس في بعضه، ثم يثنى ويجمع، على أنه ذكر بعض الناس أن آبادا مولد وليس من كلام العرب العرباء.
وقيل: أبد آبد. وأبيد أي: دائم (يقال لا أفعل ذلك أبد الأبيد، وأبد الآباد، وأبد الدهر، وأبيد الأبيد، وأبد الأبدية. راجع: لسان العرب (أبد) 3/68؛ والمستقصى 2/242)، وذلك على التأكيد.
وتأبد الشيء: بقي أبدا، ويعبر به عما يبقى مدة طويلة.
والآبدة: البقرة الوحشية، والأوابد: الوحشيات، وتأبد البعير: توحش، فصار كالأوابد، وتأبد وجه فلان: توحش، وأبد كذلك، وقد فسر بغضب.
ملخص اللسان
1. أبد: الأَبَدُ: الدهر،
2. والأَبَدُ: الدائم والتأْييد: التخليد.
3.       وأَبَدَ بالمكان يأْبِد ، أُبوداً: أَقام به ولم يَبْرَحْه.
4.     والتأَبُّد: التوحش.
5.      وأَبِدَ الرجلُ: توحش،
6.      والأَوايد والأُبَّدُ: الوحش،
7.      وتأَبد المنزل أَي أَقفر وأَلفته الوحوش. وتأَبَّدت الدار: خلت من أَهلها وصار فيها الوحش ترعاه.
8.      والآبدة: الداهية تبقى على الأَبد.
9.      والآبدة: الكلمة أَو الفعلة  الغريبة.
10.                         أَوابد: الطير المقيمة  بأَرضٍ شتاءَها وصيفها ،
11.                        والأَوابد ضد القواطع من الطير.
12.                         الأَبِدُ الأَتان تَلد كل عام؛
13.                         ناقة أَبِدَةٌ إِذا كانت  ولوداً،
14.                         والإِبِدُ: الجوارح من المال،
15.                         والأُبَيْدُ: نبات مثل زرع الشعير سواء وله سنبلة كسنبلة الدُّخْنة  فيها حب صغير أصغر من الخردل وهي مسمنة للمال جداً.
لسان العرب
● - أبد: الأَبَدُ: الدهر، والجمع آباد وأُبود؛ وفي حديث الحج قال سراقة بن  مالك: أَرأَيت مُتْعَتَنا هذه أَلِعامنا أَم للأَبد؟ فقال: بل هي للأَبد؛  وفي رواية: أَلعامنا هذا أَم لأَبَدٍ؟ فقال: بل لأَبَدِ أَبَدٍ؛ وفي  أُخرى: بل لأَبَدِ الأَبَد أَي هي لآخر الدهر. وأَبَدٌ أَبيد: كقولهم دهر  دَهير. ولا أَفعل ذلك أَبد الأَبيد وأَبَد الآباد وأَبَدَ الدَّهر وأَبيد  وأَبعدَ الأَبَدِيَّة؛ وأَبدَ الأَبَدين ليس على النسب لأَنه لو كان كذلك  لكانوا خلقاء أَن يقولوا الأَبديّينِ؛ قال ابن سيده: ولم نسمعه؛ قال:  وعندي أَنه جمع الأَبد بالواو والنون، على التشنيع والتعظيم كما قالوا  أَرضون، وقولهم لا أَفعله أَبدَ الآبدين كما تقول دهرَ الداهرين وعَوضَ  العائضين، وقالوا في المثل: طال الأَبعدُ على لُبَد؛ يضرب ذلك لكل ما قدُمَ.  والأَبَدُ: الدائم والتأْييد: التخليد.  وأَبَدَ بالمكان يأْبِد، بالكسر، أُبوداً: أَقام به ولم يَبْرَحْه.  وأَبَدْتُ به آبُدُ أُبوداً؛ كذلك. وأَبَدَت البهيمةُ تأْبُد وتأْبِدُ أَي  توحشت. وأَبَدَت الوحش تأْبُد وأْبِدُ أُبوداً وتأْبَّدت تأَبُّداً: توحشت.  والتأَبُّد: التوحش. وأَبِدَ الرجلُ، بالكسر: توحش، فهو أَبِدٌ؛ قال  أَبو ذؤَيب:  فافْتَنَّ، بعدَ تَمامِ الظِّمّءِ، ناجيةً،  مثل الهراوة ثِنْياً، بَكْرُها أَبِدُ  أَي ولدها الأَوّل قد توحش معها.  والأَوايد والأُبَّدُ: الوحش، الذكَر آبد والأُنثى آبدة، وقيل: سميت  بذلك لبقائها على الأَبد؛ قال الأَصمعي: لم يمت وَحْشيّ حتف أَنفه قط إِنما  موته عن آفة وكذلك الحية فيما زعموا؛ وقال عديّ بن زيد:  وذي تَناويرَ مَمْعُونٍ، له صَبَحٌ،  يغذُو أَوابد قد أَفْلَيْنَ أَمْهارا  يعني بالأَمهار جحاشها. وأَفلين: صرن إِلى أَن كبر أَولادهن واستغنت عن  الأُمهات. والأُبود: كالأَوابد؛ قال ساعدة بن جؤَية:  أَرى الدهر لا يَبقْى، على حَدَثانه،  أُبودٌ بأَطراف المثاعِدِ جَلْعَدِ  قال رافع بن خديج: أَصبنا نهب إِبل فندّ منها بعير فرماه رجل بسهم  فحبسه، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِن لهذه الإِبل أَوابد كأَوابدِ  الوحش، فإِذا غلبكم منها شيءٌ فافعلوا به هكذا؛ الأَوابد جمع آبدة؛ وهي  التي قد توحشت ونفرَت من الإِنس؛ ومنه قيل الدار إِذا خلا منها أَهلها  وخلفتهم الوحش بها؛ قد تأَبدت؛ قال لبيد:  بِمِنىَ، تَأَبَّد غَوْلُها فرجامُها  وتأَبد المنزل أَي أَقفر وأَلفته الوحوش. وفي حديث أُم زرع: فأَراح عليّ  من كل سائمةٍ زَوْجَيْن، ومن كل آبِدَةٍ اثنتين؛ تريد أَنواعاً من ضروب  الوحوش؛ ومنه قولهم: جاءَ بآبدة أَي بأَمر عظيم يُنْفَرُ منه ويُستوحش.  وتأَبَّدت الدار: خلت من أَهلها وصار فيها الوحش ترعاه. وأَتان أَبَدٌ:  وحشية. والآبدة: الداهية تبقى على الأَبد. والآبدة: الكلمة أَو الفعلة  الغريبة. وجاءَ فلان بابدة أَي بداهية يبقى ذكرها على الأَبد. ويقال للشوارد  من القوافي أَوابد؛ قال الفرزدق:  لَنْ تُدْرِكوا كَرَمي بِلُؤْمِ أَبيكُمُ،  وأوابِدِي بتَنَحُّل الأشعارِ  ويقال للكلمة الوحشية: آبدة، وجمعها الأَوابد. ويقال للطير المقيمة  بأَرضٍ شتاءَها وصيفها: أَوابد من أَبَدَ بالمكان يأْبِدُ فهو آبد، فإِذا  كانت تقطع في أَوقاتها فهي قواطع، والأَوابد ضد القواطع من الطير. وأَتان  أَبِد: في كل عام تلد. قال: وليس في كلام العرب فَعِلٌ إِلا أَبِدٌ وأَبِلٌ  وبلِحٌ ونَكِحٌ وخَطِبٌ إِلا أَن يتكلف فيبني على هذه الأَحرف ما لم  يسمع عن العرب؛ ابن شميل: الأَبِدُ الأَتان تَلد كل عام؛ قال أَبو منصور:  أَبَلٌ وأَبِد مسموعان، وأَما نَكِحٌ وخَطِبٌ فما سمعتهما ولا حفظتهما عن  ثقة ولكن يقال بِكْحٌ وخِطْبٌ. وقال أَبو مالك: ناقة أَبِدَةٌ إِذا كانت  ولوداً، قيَّد جميع ذلك بفتح الهمزة؛ قال الأَزهري: وأَحسبهما لغتين أَبِد  وإِبِدٌ. الجوهري: الإِبِد على وزن الإِبل الولود من أَمة أَو أَتان؛  وقولهم:  لن يُقْلِعَ الجَدُّ النَّكِدْ،  إِلا بَجَدِّ ذي الإِبِدْ،  في كلِّ ما عامٍ تَلِدْ  والإِبِد ههنا: الأَمة لأَن كونها ولوداً حرمان وليس بحدّ أَي لا تزداد  إِلا شرّاً. والإِبِدُ: الجوارح من المال، وهي الأَمة والفرس الأُنثى  والأَتان يُنْتَجن في كل عام. وقالوا: لن يبلغ الجدّ النكِد، إِلا الإِبِد،  في كل عام تلد؛ يقول: لن يصل إِليه فيذهب بنكده إِلا المال الذي يكون منه  المال.  ويقال: وقف فلان أَرضه مؤَبَّداً إِذا جعلها حبيساً لا تُباع ولا تورث.  وقال عبيد بن عمير: الدنيا أَمَدٌ والآخرة أَبَدٌ. وأَبِدَ عليه أَبَداً:  غضب كَعَبدِ وأَمِدَ ووبِدَ وومِدَ عَبَداً وأَمَداً ووبَدَاً وومَداً.  وأَبيدَةُ: موضع؛ قال:  فما أَبِيدَةُ من أَرض فأَسْكُنَها،  وإِن تَجاوَرَ فيها الماءُ والشجر  ومأْبِد: موضع؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه مابِد على فاعل، وستذكره في  مبد. والأُبَيْدُ: نبات مثل زرع الشعير سواء وله سنبلة كسنبلة الدُّخْنة  فيها حب صغير أصغر من الخردل وهي مسمنة للمال جداً.
مقاييس اللغة:
(أبد) الهمزة والباء والدال يدلّ بناؤها على طول المدّة، وعلى التوحّش. قالوا: الأبد الدهر، وجمعه آباد*. والعرب تقول: أبدٌ أبيدٌ، كما يقولون دهرٌ دَهير. والأَبْدَةٌ الفَعْلة تبقى على الأبَد. وتأبّد البعير توحّشَ. وفي الحديث: "إنّ هذه البهائم لها أوابدُ كأوابد الوحْشِ". وتأبّد المنزلُ خَلا. قال لبيد:
عفَتِ الدِّيارُ مَحلُّها فمُقامها  *** بمنىً تأبّدَ غَوْلُها فرِجامُها([6])
وقال ابنُ الأعرابي: الإبِد ذات النتاج من المال، كالأمَة والفرس والأتان، لأنهن يَضْنأن في كلّ عامٍ، أي يلدْن ويقال تأبّد وجهُه كَلِفَ.
القاموس المحيط:
الْأَبَدُ، محرَّكةً الدَّهْرُ، ج آبادٌ وأُبُودٌ، والدَّائِمُ، والقديمُ الْأَزَلِيُّ، والوَلَدُ الذي أتَتْ عليه سَنَةٌ. ولا آتيهِ أبَدَ الْأَبَدِيَّةِ، وأبَدَ الآبِدينَ، وأبَدَ الْأَبَدينَ، كأَرَضِينَ، وأبَدَ الْأَبَدِ، محرَّكةً، وأبَدَ الْأَبيدِ، وأبَدَ الآبادِ، وأبَدَ الدَّهْرِ، وأبيدَ الْأَبِيدِ بِمعنًى. والْأَوابِدُ الوُحوشُ، لأِنَّها لم تمُتْ حَتْفَ أنْفِها، كالْأُبَّدِ، والدَّواهي، والقوافي الشُّرَّدُ. وأبدَ، كفَرِحَ غَضِبَ، وتَوَحَّشَ. وأتانٌ وأمةٌ إِبِدٌ، كَإِبِلٍ وكَتِفٍ وقِنْوٍ وَلُودٌ. والْإِبِدُ، بكسْرَتَيْنِ الْأَمَةُ، والْأَتانُ المُتَوَحِّشَة. والْإِبِدانِ الْأَمَةُ، والفَرَسُ. وناقةٌ إِبِدَةٌ ولُودٌ. والْأَبِيدُ نباتٌ. وأُبَّدَةُ، كَقُبَّرَةٍ د بالْأَنْدَلُسِ. ومأبِدٌ، كمَسْجِدٍ ع، وغَلِطَ الجوهريُّ فَذَكَرَهُ في م ي د، وتَصَحَّفَ عليه في الشِّعْرِ الذي أنْشَدَه أيضاً. وتَأَبَّدَ تَوَحَّشَ، والمَنْزِلُ أقْفَرَ، والوَجْهُ كَلِفَ، والرَّجُلُ طالَتْ غُرْبَتُهُ، وقَلَّ أَرَبُهُ في النِّساءِ. وأبَدَتِ البَهيمَةُ تَأْبِدُ وتَأْبُدُ تَوَحَّشَتْ، وبالمكانِ يَأبِدُ أُبُوداً أقامَ، والشَّاعِرُ أتى بالعَويصِ في شِعْرِه، وما لا يُعْرَفُ معناه. وناقةٌ مُؤَبَّدَةٌ إذا كانَتْ وحْشِيَّةً مُعْتاصَةً. والتَّأْبِيدُ التَّخْليدُ. والآبِدَةُ الدَّاهِيَةُ يَبْقَى ذِكْرُها أبَداً.
تاج العروس:
أَبد
الأَبَدُ محرَّكَةً : الدَّهْرُ مُطلقاً وقِيل : هو الدَّهرُ الطَّويلُ الّذي ليس بمحدودٍ . ج آبَادٌ وآبدٌ ونقل الشِّهاب عن الرَّاغب أَنّ آباد مُوَلَّد ليس من كلام العرب . والأَبَدُ : الدَّائم . يقال أَبَدٌ آبِدٌ وأَبِيدٌ أَي دائمٌ . والأَبَدُ القَدِيمُ الأَزَليُّ . وقالوا في المثَل : طَالَ الأَبَدُ على لُبَد يُضْرَبُ لكلّ ما قَدُمَ . قال الرَّاغب في المفردات : الأَبَدُ بالتحريك عبارةٌ عن مُدّة الزّمانِ الممتَدّ الّذي لا يَتجزّأُ كما يتجزَّأُ الزَّمَان وذلك أَنّه يقال زمانُ كذا ولا يقال أَبدُ كذا . وكان حقُّه أَن لا يُثنَّى ولا يُجْمَع إِذْ لا يُتَصوّر حُصولُ أَبد آخرَ يُضَمّ إِليه فيُثنَّى ولكن قدْ قيل : آبادٌ وذلك على حَسبِ تَخصيصِه ببعْضِ ما يَتناولُه كتَخصِيص اسم الجِنْسِ في بعْضِه ثمّ يثنى ويُجمع على أَنّه ذكَرَ بعضُ النّاس أَن آباد مُولّد وليس من كلام العربِ الغرباءِ . والأَبَدُ : الوَلَد الّذي أَتَتْ عليه سَنَةٌ . وقولهم : لا آتِيهِ أَبَدَ أتأبدينَ كأرضكنَ - وهذه عن ألص أغانيّ وليس على النَّسب لأَنّه لو كان كذلك لكانُوا خُلَقَاءَ أَن يقولوا الأَبَدِيِّينَ . قال ابن سِيده : ولم نَسمعه . قال : وعندي أَنّه جمْع الأَبَدِ بالواو والنون على التَّشنيع والتَّعظيم كما قالوا أَرَضونَ - وأَبَدَ الأَبَدِ محرّكةً وأَبَدَ الأَبِيدِ وأَبَدَ الآبادِ - وفي شرْح شيخنا : قالوا : وقد يضافُ المُفرد لجمْعه للمبالغَة كأَنّه ثابتٌ في غيره بالنِّسبة إِليه كأَبَدِ الآبادِ وأَزَلِ الآزالِ كذا نقلَ من خطّ السَّيف الأَبهريّ . وفي شرْح الخلاطيّ أَنَّ ذِكْر الآبادِ تأْكيد كذا بخطّ الشِّهَاب . وأَبَدَ الدَّهْرِ وأَبِيدَ الأَبِيد بمعنّى أَي هذه التَّراكيبُ كلُّهَا بمعنَى تأكيد دَوامِ الأَمرِ الّذي أَتَى به . وفي حديث الحَجِّ " قال سُرَاقةُ بن مالكٍ : أَرأَيْت مُتْعَتنا هذه أَلِعامِنَا أَمْ للأَبَدِ فقال : بل هي للأَبَد وفي رواية أَمْ لأَبَدٍ ؟ فقال : بل هي لأَبد أَبدٍ وفي أُخرَى بلْ لأَبدِ الأَبَدِ أَي هي لآخرِ الدّهر . وأَبَدٌ أَبيدٌ كقولهم : دَهرٌ دَهيرٌ . والأَوابِدُ : الوُحُوشُ الذَّكرُ آبِدٌ والأُنثَى آبِدةٌ سُمِّيَت بذلك لبقائها على الأَبد . وقال الأَصمعيّ لأَنَّها لم تَمُتْ حَتْفَ أَنْفِهَا قطّ إِنّمَا مَوتُها عن آفَةِ وكذلك الحَيّةُ فيما زَعَمُوا كالأُبَّدِ بضمّ فتشديد والأُبُودُ كالأَوابِد . قال ساعدة بن جؤية :
أَرَى الدّهْرَ لا يَبقَى على حَدَثَانِه ... أُبُودٌ بأَطْرَافِ المَنَاعَة جَلْعَدُ  ومن المجاز : جاءَ فُلانٌ بآبِدةٍ أَي داهِيَة يَبقَى ذِكْرُهَا على الأَبَد وجمْعها الأَوابِد وهي الدَّوَاهِي والأَوابِد أَيضاً : القَوافِي الشُّرَّدُ مَجاز . قال الفرزدق :
لن تُدرِكُوا كَرَمي بلُؤْمِ أَبيكُم ... وأَوابدي بتَنحُّلِ الأَشعارِ
وأَبِدَ عليه كفَرِحَ : غَضِبَ كعَبِدَ وأَمِدَ ووَمِدَ ووَبِدَ أَبَداً وعَبَداً وأَمَداً ووَمَداً ووَبَداً . وأَبِدَ البَهِيمُ يَأْبَد أُبُوداً وتأَبّدَ تأَبُّداً : تَوَحَّشَ . والتّأَبُّد : التّوحُّشُ وكذلك أَبِدَ الرّجلُ بالكسر : تَوحّشَ فهو أَبِدٌ . وأَتَانٌ اَبِدٌ . في كلِّ عامٍ تلِد عن ابن شُميل . وقال أَبو منصور : أَمَةٌ إِبِدٌ كإِبلٍ مسموعان . وعن أَبي مالكٍ : ناقةٌ أَبِدُ مثْل كَتِف . ورُوِيَ إِبْدٌ مثْل قنْوٍ قال الأَزهريّ : وأَحسبهما لُغتين أَي وَلُودٌ قال ابنُ شُميل . وليس في كلام العرب فِعلٌ إِلاَّ إِبِدٌ وإِبِلٌ ونِكِحٌ وخِطِبٌ إلاَّ أَن يَتكلَّف متكلَّف فيَبنِيَ على هذه الأَحْرف ما لم يُسمعْ عن العرب . قال أَبو منصور : إِبِدٌ وإِبِلٌ مسموعانِ وأَمّا نِكِحٌ وخِطِبٌ فما سَمِعتُهمَا ولا حَفظتهما عن ثِقةٍ ولكن يقال : نِكْحٌ وخِطْبٌ . والإِبِدٌ بكسرتين الجَوارِح من المَالِ . وهي الأَمَةُ والفرُس الأُنثَى والأَتَانُ المتَوحِّشة يَسكُنَّ البيداءَ يُنْتَجْن في كلّ عامٍ . وقالوا : لن يَبلَغَ الجَدّ النَّكِد إِلاّ الإِبِد في كلِّ عامٍ تَلِد . والإِبِدَانِ : الأَمَةُ والفَرَسُ الأُنثَى لأَنَّهما تأْتيانِ كلَّ عامٍ بولَدٍ و . قال أَبو مالك : ناقةٌ إِبِدَةٌ : وَلُودٌ وقد رُويَ بفتْح الهمزة أَيضاً . والأَبْيَدُ كحَيْدَرٍ : نَبَاتٌ مثْل زَرْع الشَّعير سوَاءً وله سُنْبلة كسُنْبُلةِ الدُّخْنَةِ فيها حَبٌّ صِغارٌ أَصغَرُ من الخَرْدَل أُصيْفِرُ وهي مَسمَنَةٌ للمال جِدّاً عن أَبي حنيفة . وأُبَّدَةُ كقُبَّرةٍ : د بالأَندلُس وصَرَّح الحافظ ابنُ حَجر كالحافظ الذَّهبيّ وغيرهما بأَنّ دال أُبَّدة معجمة وصَرَّحَ به البدْر الدّمامينيّ في حَواشِي المغنِي . قلت : وفي لُبّ الُّلباب والتكملة إِهمال الدال كما للمصنّف . ومَأْبِدٌ كمَسجدٍ : ع بالسَّرَاة وهو جَبَلٌ وغلِطَ الجَوهريُّ فذكره في ميد وقد سَبقَه في هذا التغليط الصّاغانيّ في التكملة وقد ضبط بالتحتيّة - على ما ذَهبَ إِليه الجوهريّ - في المعجم وفي المراصد فلا غلطَ كما هو ظاهرٌ وتَصحّضفَ عليه في الشِّعر الذي أَنشَدَه أَيضاً كما سيأْتي إِنشاده في ميد إِنْ شاءَ اللّه تعالى لأَبي ذُؤَيب الهُذليّ . وقد يقال : قد رُوِيَ بهما فلا غَلَطَ ولا وَهَمَ . وأَبِدَ الرَّجلُ وتَأَبَّدَ : تَوحَشَ . وتأَبَّد المَنْزِلُ : أَقْفَرَ وأَلِفَتْه الوُحُوشُ . وتأَبَّدَ اوَجْهُ : كَلِفَ ونَمِشَ . وتأَبَّدَ الرَّجلُ : طالتْ غُرْبَتُه وفي نُسخة : عُزْبَته بالعَيْن المهملة والزّاي وهو الصواب وقَلَّ أَرَبُهُ أَي حاجتُه في النِّساءِ وليس بتصحيف تأَبَّلَ قاله الصّاغانيّ . وأَبَدَت البَهيمةُ تَأْبدُ بالكسر وتَأْبُدُ بالضّمّ : تَوَحَّشَت وكذا تأَبَّدَتْ . وأَبَدَ بالمَكَانِ يَأْبِدُ بالكسر أُبُوداً بالضّمّ : أَقامَ به ولم يَبرَحْهُ . وأَبَدْت به آبُدُ أُبُوداً كذلك ومن المَجاز : أَبَدَ الشَّاعرُ يَأْبِدُ أُبُوداً إِذا أَتَى بالعَويصِ في شَعرِه وهي الأَوابدُ والغرائبُ وما لا يُعرَف مَعناهُ على بادِيءِ الرَّأْي . ونَاقَةٌ مُؤبَّدة إِذا كَانَتْ وَحْشِيَّةً مُعتاصَةً من التأْبُّد وهو التّوحُّش . والتَّأْبِيد : التَّخْلِيد ويقال وَقَفَ فُلانٌ أَرضَه وَقْفاً مُؤبَّداً إِذا جعَلَها حَبيساً لا تباعُ ولا تُورَث . ومن المَجاز : جاءَ فُلانٌ بآبِدة أَي بأَمْر عظيمٍ تَنفِر منه وتَستوْحِش . والآبِدَة : الكلمة أَو الفَعْلَةُ الغريبةُ والدَّاهِيَةُ يَبْقَى ذِكرُهَا أَبداً أَي على الأَبدِ . ومما يستدرك عليه : الأَوابِدُ للطَّيْر المقِيمةِ بأَرْضٍ شِتَاءَهَا وَصَيْفَهَا من أَبَدَ بالمكان يأَبِد فهو آبِدٌ . فإِذا كانت تَقْطَع في أَوْقاتها فهي قَوَاطِعُ . والأَوابَدُ ضِدُّ القواطِع من الطّيْر . وقال عُبَيْد بن عُمير : الدُّنيَا أَمَد والآخرةُ أَبَد . وأَبِيدَةُ : كسَفينة : مَوضعٌ بين تَهامةَ واليمنِ . قال :
فمَا أَبِيدةُ من أَرْضٍ فأَسكُنَهَا ... وإِنْ تَجَاوَرَ فيها الماءُ والشَّجَرُ

_Türkçe çeviri henüz yok_
