# أبد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أبد

الأَبَدُ: الدهر، والجمع آباد وأُبود؛ وفي حديث الحج قال سراقة بن مالك: أَرأَيت مُتْعَتَنا هذه أَلِعامنا أَم للأَبد؟ فقال: بل هي للأَبد؛ وفي رواية: أَلعامنا هذا أَم لأَبَدٍ؟ فقال: بل لأَبَدِ أَبَدٍ؛ وفي أُخرى: بل لأَبَدِ الأَبَد أَي هي لآخر الدهر. وأَبَدٌ أَبيد: كقولهم دهر دَهير. ولا أَفعل ذلك أَبد الأَبيد وأَبَد الآباد وأَبَدَ الدَّهر وأَبيد وأَبعدَ الأَبَدِيَّة؛ وأَبدَ الأَبَدين ليس على النسب لأَنه لو كان كذلك لكانوا خلقاء أَن يقولوا الأَبديّينِ؛ قال ابن سيده: ولم نسمعه؛ قال: وعندي أَنه جمع الأَبد بالواو والنون، على التشنيع والتعظيم كما قالوا أَرضون، وقولهم لا أَفعله أَبدَ الآبدين كما تقول دهرَ الداهرين وعَوضَ العائضين، وقالوا في المثل: طال الأَبعدُ على لُبَد؛ يضرب ذلك لكل ما قدُمَ. والأَبَدُ: الدائم والتأْييد: التخليد.
وأَبَدَ بالمكان يأْبِد، بالكسر، أُبوداً: أَقام به ولم يَبْرَحْه. وأَبَدْتُ به آبُدُ أُبوداً؛ كذلك. وأَبَدَت البهيمةُ تأْبُد وتأْبِدُ أَي توحشت. وأَبَدَت الوحش تأْبُد وأْبِدُ أُبوداً وتأْبَّدت تأَبُّداً: توحشت. والتأَبُّد: التوحش. وأَبِدَ الرجلُ، بالكسر: توحش، فهو أَبِدٌ؛ قال أَبو ذؤَيب:
فافْتَنَّ، بعدَ تَمامِ الظِّمّءِ، ناجيةً،
مثل الهراوة ثِنْياً، بَكْرُها أَبِدُ
أَي ولدها الأَوّل قد توحش معها.
والأَوايد والأُبَّدُ: الوحش، الذكَر آبد والأُنثى آبدة، وقيل: سميت بذلك لبقائها على الأَبد؛ قال الأَصمعي: لم يمت وَحْشيّ حتف أَنفه قط إِنما موته عن آفة وكذلك الحية فيما زعموا؛ وقال عديّ بن زيد:
وذي تَناويرَ مَمْعُونٍ، له صَبَحٌ،
يغذُو أَوابد قد أَفْلَيْنَ أَمْهارا
يعني بالأَمهار جحاشها. وأَفلين: صرن إِلى أَن كبر أَولادهن واستغنت عن الأُمهات. والأُبود: كالأَوابد؛ قال ساعدة بن جؤَية:
أَرى الدهر لا يَبقْى، على حَدَثانه،
أُبودٌ بأَطراف المثاعِدِ جَلْعَدِ
قال رافع بن خديج: أَصبنا نهب إِبل فندّ منها بعير فرماه رجل بسهم فحبسه، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِن لهذه الإِبل أَوابد كأَوابدِ الوحش، فإِذا غلبكم منها شيءٌ فافعلوا به هكذا؛ الأَوابد جمع آبدة؛ وهي التي قد توحشت ونفرَت من الإِنس؛ ومنه قيل الدار إِذا خلا منها أَهلها وخلفتهم الوحش بها؛ قد تأَبدت؛ قال لبيد:
بِمِنىَ، تَأَبَّد غَوْلُها فرجامُها
وتأَبد المنزل أَي أَقفر وأَلفته الوحوش. وفي حديث أُم زرع: فأَراح عليّ من كل سائمةٍ زَوْجَيْن، ومن كل آبِدَةٍ اثنتين؛ تريد أَنواعاً من ضروب الوحوش؛ ومنه قولهم: جاءَ بآبدة أَي بأَمر عظيم يُنْفَرُ منه ويُستوحش. وتأَبَّدت الدار: خلت من أَهلها وصار فيها الوحش ترعاه. وأَتان أَبَدٌ: وحشية. والآبدة: الداهية تبقى على الأَبد. والآبدة: الكلمة أَو الفعلة الغريبة. وجاءَ فلان بابدة أَي بداهية يبقى ذكرها على الأَبد. ويقال للشوارد من القوافي أَوابد؛ قال الفرزدق:
لَنْ تُدْرِكوا كَرَمي بِلُؤْمِ أَبيكُمُ،
وأوابِدِي بتَنَحُّل الأشعارِ
ويقال للكلمة الوحشية: آبدة، وجمعها الأَوابد. ويقال للطير المقيمة بأَرضٍ شتاءَها وصيفها: أَوابد من أَبَدَ بالمكان يأْبِدُ فهو آبد، فإِذا كانت تقطع في أَوقاتها فهي قواطع، والأَوابد ضد القواطع من الطير. وأَتان أَبِد: في كل عام تلد. قال: وليس في كلام العرب فَعِلٌ إِلا أَبِدٌ وأَبِلٌ وبلِحٌ ونَكِحٌ وخَطِبٌ إِلا أَن يتكلف فيبني على هذه الأَحرف ما لم يسمع عن العرب؛ ابن شميل: الأَبِدُ الأَتان تَلد كل عام؛ قال أَبو منصور: أَبَلٌ وأَبِد مسموعان، وأَما نَكِحٌ وخَطِبٌ فما سمعتهما ولا حفظتهما عن ثقة ولكن يقال بِكْحٌ وخِطْبٌ. وقال أَبو مالك: ناقة أَبِدَةٌ إِذا كانت ولوداً، قيَّد جميع ذلك بفتح الهمزة؛ قال الأَزهري: وأَحسبهما لغتين أَبِد وإِبِدٌ. الجوهري: الإِبِد على وزن الإِبل الولود من أَمة أَو أَتان؛ وقولهم:
لن يُقْلِعَ الجَدُّ النَّكِدْ،
إِلا بَجَدِّ ذي الإِبِدْ،
في كلِّ ما عامٍ تَلِدْ
والإِبِد ههنا: الأَمة لأَن كونها ولوداً حرمان وليس بحدّ أَي لا تزداد إِلا شرّاً. والإِبِدُ: الجوارح من المال، وهي الأَمة والفرس الأُنثى والأَتان يُنْتَجن في كل عام. وقالوا: لن يبلغ الجدّ النكِد، إِلا الإِبِد، في كل عام تلد؛ يقول: لن يصل إِليه فيذهب بنكده إِلا المال الذي يكون منه المال.
ويقال: وقف فلان أَرضه مؤَبَّداً إِذا جعلها حبيساً لا تُباع ولا تورث. وقال عبيد بن عمير: الدنيا أَمَدٌ والآخرة أَبَدٌ. وأَبِدَ عليه أَبَداً: غضب كَعَبدِ وأَمِدَ ووبِدَ وومِدَ عَبَداً وأَمَداً ووبَدَاً وومَداً. وأَبيدَةُ: موضع؛ قال:
فما أَبِيدَةُ من أَرض فأَسْكُنَها،
وإِن تَجاوَرَ فيها الماءُ والشجر
ومأْبِد: موضع؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه مابِد على فاعل، وستذكره في مبد. والأُبَيْدُ: نبات مثل زرع الشعير سواء وله سنبلة كسنبلة الدُّخْنة فيها حب صغير أصغر من الخردل وهي مسمنة للمال جداً.

### Türkçe

**الأَبَدُ**: dehr; çoğulu **آباد** ve **أُبود**; hac hadîsinde Sürâka b. Mâlik dedi ki: “Şu bizim **مُتْعَتَنا**mız, bizim yılımız için mi yoksa **الأَبد** için mi?” dedi; o da dedi ki: “Bilakis o **للأَبد** içindir”; bir rivayette: “Bizim bu yılımız için mi yoksa bir **لأَبَدٍ** için mi?” dedi; o da dedi ki: “Bilakis **لأَبَدِ أَبَدٍ** içindir”; bir diğerinde: “Bilakis **لأَبَدِ الأَبَد** içindir”, yani o, dehrin sonuna kadardır. Ve **أَبَدٌ أَبيد**: onların “**دهر دَهير**” demeleri gibi. Ve “Ben bunu **أَبد الأَبيد** ve **أَبَد الآباد** ve **أَبَدَ الدَّهر** ve **أَبيد** ve **أَبعدَ الأَبَدِيَّة** boyunca yapmam.” Ve **أَبدَ الأَبَدين** nisbet üzere değildir; çünkü eğer öyle olsaydı, **الأَبديّينِ** demeleri daha uygun olurdu; İbn Sîde dedi ki: “Onu işitmedik”; dedi ki: “Bana göre o, **الأَبد**’in vâv ve nûn ile cem‘idir; **أَرضون** dedikleri gibi, çirkin gösterme ve yüceltme üzere.” Ve onların “Ben onu **أَبدَ الآبدين** boyunca yapmam” sözleri, senin “**دهرَ الداهرين**” ve “**عَوضَ العائضين**” demen gibidir. Ve meselde dediler ki: “**طال الأَبعدُ على لُبَد**”; bu, eskimiş olan her şey için darb-ı mesel yapılır. Ve **الأَبَدُ**: daim olan; ve **التأْييد**: ebedîleştirme.

Ve **أَبَدَ بالمكان** **يأْبِد** (kesre ile), **أُبوداً**: orada ikamet etti ve ondan ayrılmadı.

Ve “Onunla **أَبَدْتُ** **آبُدُ** **أُبوداً**”; aynı şekilde. Ve binek hayvanı **أَبَدَت** **تأْبُد** ve **تأْبِدُ**: yani ürktü/yabanîleşti. Ve yaban hayvanı **أَبَدَت** **تأْبُد** ve **أْبِدُ** **أُبوداً** ve **تأْبَّدت** **تأَبُّداً**: yabanîleşti. Ve **التأَبُّد**: yabanîleşme. Ve adam **أَبِدَ** (kesre ile): yabanîleşti; o hâlde o **أَبِدٌ**’dir; Ebû Züeyb dedi ki:

فافْتَنَّ، بعدَ تَمامِ الظِّمّءِ، ناجيةً،
مثل الهراوة ثِنْياً، بَكْرُها أَبِدُ

Yani onun ilk yavrusu onunla birlikte yabanîleşmiştir.

Ve **الأَوايد** ve **الأُبَّدُ**: yaban hayvanları; erkek **آبد** ve dişi **آبدة**; ve denildi ki: **الأَبد** üzere kalıcılığından dolayı böyle adlandırıldı. el-Asma‘î dedi ki: “Hiçbir yabanî, kendi eceliyle asla ölmedi; onun ölümü ancak bir âfettendir; ve yılan da, onların zannettiklerine göre, böyledir.” ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:

وذي تَناويرَ مَمْعُونٍ، له صَبَحٌ،
يغذُو أَوابد قد أَفْلَيْنَ أَمْهارا

**الأَمهار** ile onun sıpalarını kastediyor. Ve **أَفلين**: yavruları büyüyüp annelere ihtiyaçsız kalıncaya kadar (o hâle) geldiler. Ve **الأُبود**: **الأَوابد** gibidir; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:

أَرى الدهر لا يَبقْى، على حَدَثانه،
أُبودٌ بأَطراف المثاعِدِ جَلْعَدِ

Râfi‘ b. Hadîc dedi ki: “Biz deve ganimeti elde ettik; ondan bir deve kaçtı; bir adam onu okla vurdu da onu alıkoydu; bunun üzerine Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: ‘Şüphesiz bu develerin, yaban hayvanlarının **أَوابد**’i gibi **أَوابد**’i vardır; sizden birine onlardan bir şey galip gelirse, ona böyle yapın.’” **الأَوابد**, **آبدة**’nin çoğuludur; o, insanlardan yabanîleşmiş ve ürkmüş olandır. Ve ondan, ev halkından boşalır da yaban hayvanları orada kalırsa: “O, **تأَبدت**” denildi; Lebîd dedi ki:

بِمِنىَ، تَأَبَّد غَوْلُها فرجامُها

Ve mesken **تأَبد** etti: yani ıssızlaştı ve yaban hayvanları ona ünsiyet etti. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Beni her otlayan hayvandan iki çiftle, ve her **آبِدَةٍ**’den iki (tane) ile rahatlattı”; yaban hayvanlarının türlerinden çeşitler kasteder. Ve ondan onların sözü: “**بآبدة** getirdi”: yani ondan ürkülen ve yabanî bulunan büyük bir iş ile. Ve ev **تأَبَّدت**: halkından boşaldı ve içinde yaban hayvanları otlar oldu. Ve **أَتان أَبَدٌ**: yabanî (dişi eşek). Ve **الآبدة**: **الأَبد** üzere kalan musibet. Ve **الآبدة**: garip söz yahut garip fiil. Ve “Falan kimse **بابدة** ile geldi”: yani zikri **الأَبد** üzere kalacak bir musibetle. Ve kafiyelerden kaçak olanlara **أَوابد** denir; el-Ferazdak dedi ki:

لَنْ تُدْرِكوا كَرَمي بِلُؤْمِ أَبيكُمُ،
وأوابِدِي بتَنَحُّل الأشعارِ

Ve yabanî kelimeye **آبدة** denir; çoğulu **الأَوابد**’dir. Ve kışını ve yazını bir yerde geçiren kuşlara: **أَوابد** denir; **أَبَدَ بالمكان** **يأْبِدُ**’den, o hâlde o **آبد**’dir. Eğer vakitlerinde (mevsimlerinde) kesip geçerlerse, onlar **قواطع**’dır; ve **الأَوابد**, kuşlardan **القواطع**’ın zıddıdır. Ve **أَتان أَبِد**: her yıl doğurur. Dedi ki: “Arapların كلامında **فَعِلٌ** yoktur; ancak **أَبِدٌ** ve **أَبِلٌ** ve **بلِحٌ** ve **نَكِحٌ** ve **خَطِبٌ** vardır; meğer ki kişi külfete girsin de Araplardan işitilmemiş olanı bu harfler üzerine bina etsin.” İbn Şümeyl: **الأَبِدُ**: her yıl doğuran dişi eşektir. Ebû Mansûr dedi ki: “**أَبَلٌ** ve **أَبِد** işitilmiştir; أما **نَكِحٌ** ve **خَطِبٌ** ise, onları işitmedim ve güvenilir birinden onları ezberlemedim; fakat **بِكْحٌ** ve **خِطْبٌ** denir.” Ebû Mâlik dedi ki: “**ناقة أَبِدَةٌ**: doğurgan olduğunda”; bütün bunları hemzenin fethasıyla kayıtladı. el-Ezherî dedi ki: “Ve ben ikisini iki lehçe sayıyorum: **أَبِد** ve **إِبِدٌ**.” el-Cevherî: **الإِبِد** **الإِبل** vezninde, bir cariyeden yahut bir dişi eşekten her yıl doğuran (dişi)dir; ve onların sözü:

لن يُقْلِعَ الجَدُّ النَّكِدْ،
إِلا بَجَدِّ ذي الإِبِدْ،
في كلِّ ما عامٍ تَلِدْ

Burada **الإِبِد**: cariyedir; çünkü onun doğurgan olması bir mahrumiyettir ve bir حدّ değildir; yani ancak şer artar. Ve **الإِبِدُ**: maldan (üreyen) dişi hayvanlar; o, cariye, dişi at ve dişi eşektir; her yıl yavrularlar. Ve dediler ki: “**لن يبلغ الجدّ النكِد، إِلا الإِبِد، في كل عام تلد**”; der ki: onunla (o kötü talihe) ulaşıp onun kötülüğünü götürecek olan ancak, ondan malın olduğu maldır.

Ve denir ki: “Falan kimse arazisini **مؤَبَّداً** vakfetti”: onu satılmayan ve miras bırakılmayan hapis kıldıysa. Ve Ubeyd b. Umeyr dedi ki: “Dünya **أَمَدٌ**’dir, âhiret **أَبَدٌ**’dir.” Ve “Ona **أَبِدَ** **أَبَداً**”: **عَبِدَ** ve **أَمِدَ** ve **وبِدَ** ve **ومِدَ** gibi, **عَبَداً** ve **أَمَداً** ve **وبَدَاً** ve **ومَداً**: öfkelendi.

Ve **أَبيدَةُ**: bir yer; dedi ki:

فما أَبِيدَةُ من أَرض فأَسْكُنَها،
وإِن تَجاوَرَ فيها الماءُ والشجر

Ve **مأْبِد**: bir yer; İbn Sîde dedi ki: “Bana göre o, **مابِد**’dir, **فاعل** üzere; onu **مبد** maddesinde zikredeceksin.” Ve **الأُبَيْدُ**: arpa ekini gibi bir bitki; aynı (gibidir); ve onun, **الدُّخْنة** başağı gibi bir başağı vardır; içinde küçük taneler vardır, hardaldan daha küçüktür; ve mala (hayvana) çok semizletici/şişmanlatıcıdır.
