# أبس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أبس

أَبَسَهُ يأْبِسهُ أَبْساً وأَبَّسَه: صغَّر به وحَقَّره؛ قال العجاج:
وليْث غابٍ لم يُرَمْ بأَبْسِ
أَي يزجر وإذلال، ويروى: لُيُوثْ هَيْجا. الأصمعي: أَبَّسْتُ به تأْبيساً وأَبَسْتُ به أَبْساً إذا صغَّرته وحقرته وذَلَّلْتَه وكَسَّرْته؛ قال عبّاس بن مِرْداس يخاطب خُفاف بن نُدْبَة:
إن تكُ جُلْمودَ صَخْرٍ لا أُؤَبِّسهُ،
أَوْقِدْ عليه فأَحْمِيه، فيَنْصَدِعُ
السِّلْمُ تأْخذ منها ما رضيتَ به،
والحَرْبُ يكفيكَ من أَنفاسِها جُرَعُ
وهذا الشعر أَنشده ابن بري: إِن تك جلمود بِصْرٍ، وقال: البصْرُ حجارة بيض، والجُلمود: القطعة الغليظة منها؛ يقول: أَنا قادر عليك لا يمنعني منك مانع ولو كنت جلمود بصر لا تقبل التأْبيس والتذليل لأَوْقَدْتُ عليه النار حتى ينصدع ويتفتت. والسَِّلم: المُسالمة والصلح ضد الحرب والمحاربة. يقول: إن السِّلم، وإن طالت، لا تضرك ولا يلحقك منها أذًى والحرب أقل شيء منها يكفيك. ورأَيت في نسخة من أَمالي ابن بري بخط الشيخ رضيّ الدين الشاطبي، رحمه اللَّه، قال: أَنشده المُفَجِّع في التَّرجُمان: إِن تك جُلْمودَ صَخْدٍ
وقال بعد إِنشاده: صَخْدٌ وادٍ، ثم قال: جعل أُوقِدْ جواب المجازاة وأَحْمِيه عطفاً عليه وجعل أُؤَبِّسُه نعتاً للجلمود وعطف عليه فينصدع. والتَّأَبُّس: التَّغَيُّر
(* قوله «والتأبس التغير إلخ» تبع فيه
الجوهري. وقال في القاموس: وتأبس تغير، هو تصحيف من ابن فارس والجوهري والصواب تأيس، بالمثناة التحتية، أي بمعنى تغير وتبع المجد في هذا الصاغاني حيث قال في مادة أي س والصواب ايرادهما، أعني بيتي المتلمس وابن مرداس، ههنا لغة واستشهاداً: ملخصاً من شارح القاموس) ؛ ومنه قول المتلمس: تَطيفُ به الأَيام ما يَتأَبَّسُ
والإِبْس والأَبْسُ: المكان الغليظ الخشن مثل الشَّأْز. ومُناخ أَبْس: غير مطمئن؛ قال منظور بن مَرثَدٍ الأَسَدي يصف نوقاً قد أَسقطت أَولادها لشدة السير والإِعياء:
يَتْرُكْنَ، في كل مُناخٍ أَبْسِ،
كلَّ جَنين مُشْعَرٍ في الغِرْسِ
ويروى: مُناخِ إِنسِ، بالنون والإِضافة، أَراد مُناخ ناس أَي الموضع الذي ينزله الناس أَو كل منزل ينزله الإِنس: والجَنِين المُشْعَرُ: الذي قد نبت عليه الشعر. والغِرْسُ: جلدة رقيقة تخرج على رأْس المولود، والجمع أَغراس.
وأَبَسَه أَبْساً: قَهَرَه؛ عن ابن الأَعرابي. وأَبَسَه وأَبَّسَه: غاظه ورَوَّعه. والأَبْسُ: بَكْع الرجل بما يسوءُه. يقال: أَبَسْتُه آبِسُه أَبْساً. ويقال: أَبَّسْتُه تأْبيساً إِذا قابلته بالمكروه. وفي حديث جُبَيْر بن مُطْعِم: جاء رجل إِلى قريش من فتح خَيْبَر فقال: إِن أَهل خير أَسَروا رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، ويريدون أَن يرسلوا به إِلى قومه ليقتلوه، فجعل المشركون يؤَبِّسون به العباس أَي يُعَيِّرونه، وقيل: يخوِّفونه، وقيل: يُرْغِمونه، وقيل: يُغضبونه ويحْمِلونه على إِغلاظ القول له.
ابن السكيت: امرأَة أُباس إِذا كانت سيِّئة الخلق؛ وأَنشد: ليسَتْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَه
ابن الأَعرابي: الإِبْسُ الأَصل السُّوء، بكسر الهمزة. ابن الأَعرابي: الأَبْس ذَكر السَّلاحف، قال: وهو الرَّقُّ والغَيْلَمُ. وإِباءٌ أَبْسٌ: مُخْزٍ كاسِرٌ؛ عن ابن الأَعرابيّ. وحكي عن الـمُفَضَّل أَن السؤال المُلِحَّ يكْفيكَه الإِباءُ الأَبْسُ، فكأَنَّ هذا وَصْف بالمصدر، وقال ثعلب: إِنما هو الإِباءُ الأَبْأَسُ أَي الأَشدُّ. قال أَعرابي لرجل: إِنك لتَرُدُّ السُّؤال الـمُلْحِف بالإِباءِ الأَبأَس.

### Türkçe

**أَبَسَهُ** **يأْبِسهُ** **أَبْساً** ve **أَبَّسَه**: onunla küçülttü ve hakir gördü; dedi ki
el-Acçâc:
Ve orman aslanı ki **بِأَبْسِ** ile hedef alınmadı
Yani azarlama ve alçaltma; ve şöyle rivayet olunur: **لُيُوثْ هَيْجا**. el-Asmaî: **أَبَّسْتُ به**
**تأْبيساً** ve **أَبَسْتُ به أَبْساً**; onu küçülttüğüm, hakir gördüğüm, zelil kıldığım ve kırıp ezdiğim zaman; dedi ki
Abbâs b. Mirdâs, Hufâf b. Nudbe’ye hitap ederek:
Eğer bir kaya kütlesi olsan, onu **أُؤَبِّسهُ** etmem,
Üzerine ateş yakarım da onu kızdırırım; sonra yarılır
Barış, ondan razı olduğun şeyi alır,
Savaş ise, onun nefeslerinden bir yudum sana yeter
Ve bu şiiri İbn Berrî şöyle okudu: **إِن تك جلمود بِصْرٍ**; ve dedi: **البصْرُ** beyaz taşlardır; **الجُلمود**: onlardan kalın parça; der ki: Ben sana karşı güç yetiririm; senden beni alıkoyan bir alıkoyucu yoktur; velev ki **جلمود بصر** olsan, **التأْبيس** ve alçaltmayı kabul etmesen, üzerine ateş yakardım; ta ki yarılıp ufalanıncaya kadar. Ve **السَِّلم**: barışma ve sulh; savaş ve savaşmanın zıddı. Der ki: Şüphesiz **السِّلم**, uzasa da, sana zarar vermez ve ondan sana bir eziyet erişmez; savaş ise ondan en az bir şey sana yeter. Ve İbn Berrî’nin **أَمالي**’sinden, şeyh Radıyyüddîn eş-Şâtıbî’nin hattıyla bir nüshada gördüm, Allah ona rahmet etsin; dedi: el-Mufacci‘ **التَّرجُمان**’da onu okudu:
**إِن تك جُلْمودَ صَخْدٍ**
Ve okuduktan sonra dedi: **صَخْدٌ** bir vadidir; sonra dedi: **أُوقِدْ**’i karşılık-cevap (mücâzât) cevabı kıldı; **وأَحْمِيه**’yi ona atıf kıldı; **أُؤَبِّسُه**’u **الجلمود**’un sıfatı kıldı ve ona atfetti: **فينصدع**.
Ve **التَّأَبُّس**: değişme

(* “Ve **التأبس** değişmedir, ilh.” sözü: bunda Cevherî’ye tâbi oldu. Ve **القاموس**’ta dedi: ve **تأبس** değişti; bu, İbn Fâris ve Cevherî’den bir tashîftir; doğrusu **تأيس**’tir, alt noktalı **الياء** ile; yani değişme manasında; ve bu Sâgânî’de Mecd’e tâbi oldu; zira **أي س** maddesinde söyledi; doğrusu ikisini de, yani Mutalammis’in ve İbn Mirdâs’ın iki beytini, burada dil ve istişhâd olarak zikretmektir: **شارح القاموس**’tan özetle)؛ ve ondan Mutalammis’in sözü:
Günler onun çevresinde dolaşır; o **يَتأَبَّسُ** etmez
Ve **الإِبْس** ve **الأَبْسُ**: **الشَّأْز** gibi kalın, kaba yer. Ve **مُناخ أَبْس**:
sarsılmaz (mıtmâin olmayan); Manzûr b. Mersed el-Esedî dedi; çok yürüyüş ve bitkinlik şiddetinden yavrularını düşürmüş develeri vasfederek:
Her **مُناخٍ أَبْسِ**’te bırakırlar,
Her **جَنين مُشْعَرٍ**’ı **الغِرْسِ** içinde
Ve şöyle rivayet olunur: **مُناخِ إِنسِ**, **النون** ile ve izafetle; **مُناخ ناس**’ı, yani insanların indiği yeri, yahut **الإِنس**’in indiği her menzili kastetti. Ve **الجَنِين المُشْعَرُ**: üzerinde kıl bitmiş olan. Ve **الغِرْسُ**: yeni doğanın başında çıkan ince bir deri; çoğulu **أَغراس**.

Ve **أَبَسَه أَبْساً**: onu kahretti; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أَبَسَه** ve **أَبَّسَه**: onu öfkelendirdi ve korkuttu. Ve **الأَبْسُ**: erkeği, onu kötüleyecek şeyle azarlamaktır. Denir: **أَبَسْتُه آبِسُه أَبْساً**. Ve denir: **أَبَّسْتُه تأْبيساً**; onu hoş olmayanla karşıladığım zaman. Ve Cübeyr b. Mut‘im hadîsinde: Hayber’in fethinden Kureyş’e bir adam geldi de dedi: Şüphesiz Hayr ehli, Allah’ın Resûlü’nü, sallallahu aleyhi ve sellem, esir aldılar; ve onu kavmine göndermek istiyorlar ki onu öldürsünler; bunun üzerine müşrikler Abbâs’ı onunla **يؤَبِّسون** etmeye başladılar; yani onu ayıplıyorlardı; ve denildi: onu korkutuyorlardı; ve denildi: onu zorla boyun eğdiriyorlardı; ve denildi: onu öfkelendiriyorlar ve ona karşı sözü sertleştirmeye sevk ediyorlardı.

İbnü’s-Sikkît: **امرأَة أُباس**; ahlâkı kötü olduğu zaman; ve okudu:
O, siyah değil; **أُباسٍ** **شَهْبَرَه**
İbnü’l-A‘râbî: **الإِبْسُ** kötülüğün aslıdır; hemzenin kesresiyle. İbnü’l-A‘râbî:
**الأَبْس** kaplumbağaların erkeğidir; dedi: o **الرَّقُّ** ve **الغَيْلَمُ**’dur. Ve **إِباءٌ أَبْسٌ**:
rezil edici, kırıcı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve el-Mufaddal’dan nakledildi ki ısrarlı soru, sana **الإِباءُ الأَبْسُ**’u yeter kılar; sanki bu, masdar ile vasıflamadır. Ve Sa‘leb dedi:
Ancak o **الإِباءُ الأَبْأَسُ**’tur; yani daha şiddetli olan. Bir bedevî bir adama dedi: Şüphesiz sen, ısrarcı soruyu **بالإِباءِ الأَبأَس** ile geri çeviriyorsun.
