# أبض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أبض

أبض البعير يأبضه  أبضا، من حد ضرب، وزاد في اللسان: ويأبضه أبوضا، من حد نصر  شد رسغ يده إلى عضده حتى ترتفع يده عن الأرض  ، وقد أبضته، فهو مأبوض.  وذلك الحبل إباض، ككتاب، ج: أبض  ، بضمتين، نقله الجوهري عن الأصمعي. وقال أبو زيد نحو منه وأنشد ابن بري للفقعسي:
  أكلف لم يثن يديه آبض  والإباض أيضا: عرق في الرجل  ، عن أبي عبيدة. ويقال للفرس إذا توتر ذلك العرق منه متأبض. ومن سجعات الأساس: كأنه في الإباض من فرط الانقباض.  وعبد الله بن إباض التميمي  ، الذي  نسب إليه الإباضية من الخوارج  ، وهم قوم من الحرورية، وزعموا أن مخالفهم كافر لا مشرك، تجوز مناكحته، وكفروا عليا وأكثر الصحابة، وكان مبدأ ظهوره في خلافة مروان الحمار. أباض،  كغراب: ة، باليمامة  . وقال أبو حنيفة: عرض باليمامة، كثير النخل والزرع، وأنشد محمد بن زياد الأعرابي:
  ألا يا جارتا بـأبـاض إنـي                      رأيت الريح خيرا منك جارا
  تغذينا إذا هبـت عـلـينـا                      وتملأ عين ناظركم غبـارا قال ياقوت:  لم ير أطول من نخيلها  ، قال: وعندها كانت وقعة خالد بن الوليد بمسيلمة الكذاب وأنشد:
  كأن نخلا من أباض عوجا
  أعناقها إذ همت الخروجا زاد في اللسان: وقد قيل: به قتل زيد بن الخطاب.  والمأبض، كمجلس: باطن الركبة  من كل شيء، كما قاله الجوهري، والجمع: مآبض. ومنه الحديث  أن النبي صلى الله عليه وسلم بال قائما لعلة بمأبضيه  أي لأن العرب تقول: إن البول قائما يشفي من تلك العلة. المأبض  من البعير: باطن المرفق  . وفي التهذيب: مأبضا الساقين: ما بطن من الركبتين، وهما في يدي البعير باطنا المرفقين. وقال غيره: المأبض: كل ما ثبتت عليه فخذك. وقيل: المأبضان: ما تحت الفخذين في مثاني أسافلهما. وأنشد ابن بري لهميان بن قحافة:
  أو ملتقى فائله ومأبضه قيل: الفائلان: عرقان في الفخذين. والمأبض: باطن الفخذين إلى البطن،  كالأبض، بالضم  ، عن ابن دريد. وأنشد لهميان:
  كأنما ييجع عرقي أبيضه
  وملتقى فائله وأبـضـه

  هكذا هو مضبوط في نسخ الصحاح بضمتين في مادة  ب ي ض  وضبطه بعضهم: وإبضه بكسرتين. يقال: أخذ بإبضه، إذا جعل يديه من تحت ركبتيه من خلفه، ثم حمله.  والأبايض  : اسم  هضبات تواجه ثنية هرشى  ، نقله ياقوت في المعجم، وقال: كأنه جمع بايض. قلت: وفيه نظر فإنه إن كان جمع بايض كما قاله فمحل ذكره  ب ي ض  لا هنا فتأمل. يقال  أبضه  أبضا:  أصاب عرق إباضه  ، فهو مأبوض. وفي إضافة العرق إلى الإباض نظر، فإن الإباض هو نفس العرق، والكلام فيه كالكلام في عرق النسا. أبض  نساه  أبضا:  تقبض  وشد رجليه  كأبض، وبالكسر  ، أي كفرح، نقلهما الجوهري.  والأبض: التخلية  ، عن ابن الأعرابي، وهو  ضد الشد  ، قلت: ونص ابن الأعرابي: الأبض: الشد، والأبض: التخلية، فهو إذن مع ما تقدم ضد، ولم يصرح به المصنف. الأبض:  السكون  ، عنه أيضا. قلت: فهو إذن ضد أيضا، ولم يصرح به المصنف، وأنشد ابن الأعرابي في معنى الحركة:
  تشكو العروق الآبضات أبضا في المحكم والصحاح: الأبض  بالضم: الدهر  ، قال رؤبة:
  في حقبة عشنا بذاك أبضا
  خدن اللواتي يقتضين النعضا  ج آباض  ، كقفل وأقفال.  وأبضه، مثلثة  ، واقتصر ياقوت والصاغاني على الضم:  ماء لبلعنبر. و  قال أبو القاسم جار الله: ماءة  لطيء  ، ثم لبني ملقط منهم، عليه نخل  قرب المدينة  المشرقة، على عشرة أميال، منها. قال مساور بن هند:
  وجلبته من أهل أبضة طائعا                      حتى تحكم فيه أهل إراب قال ابن شميل:  فرس أبوض  النسا:  شديد السرعة  ، كأنما يأبض رجليه من سرعة رفعهما عند وضعهما.  ومؤتبض النسا: الغراب، لأنه يحجل كأنه مأبوض  ، قال الشاعر:
  وظل غراب البين مؤتبض النسا                      له في ديار الجارتين نـعـيق  والمتأبض: المعقول بالإباض  ، يقال: قد تقبض، كأنما تأبض. وقال لبيد:
  كأن هجانها مـتـأبـضـات                      وفي الأقران أصورة الرغام أي معقولات بالإباض وهي منصوبة على الحال.  وتأبضت البعير  : شددته بالإباض،  فتأبض هو، لازم متعد  ، كما يقال زاد الشيء وزدته، نقله الجوهري. ومما يستدرك عليه: التأبض: انقباض النسا، وهو عرقق، نقله الجوهري. وتأبض: تقبض. وقال أبو عبيدة: يستحب من الفرس تأبض رجليه وشنج نساه. قال: ويعرف شنج نساه بتأبض رجليه وتوتيرهما إذا مشى. قال الزمخشري: وهو مدح فيه. ويقال: تأبضت المرأة، إذا جلست جلسة المتأبض. قال ساعدة بن جؤية يهجو امرأة:
  إذا جلست في الدار يوما تأبضتتأبض ذئب التلعة المتصوب أراد أنه تجلس جلسة الذئب إذا أقعى، وإذا تأبض على التلعة تراه منكبا. والمأبض: الرسغ، وهو موصل الكف في الذراع. وتصغير الإباض أبيض. قال الشاعر.

  أقول لصاحب والليل داج                      أبيضك الأسيد لا يضيع يقول: احفظ إباضك الأسود لا يضيع، فصغره، نقله الجوهري.

### Türkçe

**أبض** deveye: onu **يأبضه** **أبضا** (şiddetli vurmak bakımından **ضرب** babından); ve Lisân’da artırdı: **ويأبضه أبوضا** (şiddetli olmak bakımından **نصر** babından): elinin bileğini pazusuna kadar bağladı; ta ki eli yerden yükselsin; ve ben onu **أبضته**; o da **مأبوض**tur. Ve o ip **إباض**dır, **كتاب** gibi; çoğulu: **أبض** (iki damme ile); Cevherî onu Asma‘î’den nakletti. Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi ve İbn Berrî Faq‘asî’ye ait olarak şu beyti rivayet etti:
  **أكلف لم يثن يديه آبض**

Ve **الإباض** ayrıca: bacakta bir damardır; Ebû Ubeyde’den. Ve ata, o damar ondan gerilince **متأبض** denir. Ve Esâs’ın secilerinden: “Sanki aşırı büzülmeden dolayı **الإباض** içinde gibidir.” Ve Temîmli **عبد الله بن إباض**; Hâricîlerden **الإباضية** ona nispet edildi; onlar **الحرورية**den bir kavimdir; ve muhaliflerinin kâfir, müşrik değil olduğunu iddia ettiler; onunla evlenmek câiz olur; ve Ali’yi ve sahâbenin çoğunu tekfir ettiler; ve onun ortaya çıkışının başlangıcı Mervân el-Hımar’ın hilâfeti zamanında idi. **أباض** ( **غراب** gibi): Yemâme’de bir yer. Ebû Hanîfe dedi: Yemâme’de bir genişliktir; hurması ve ekini çoktur. Muhammed b. Ziyâd el-A‘râbî şu beyti rivayet etti:
  **ألا يا جارتا بـأبـاض إنـي                      رأيت الريح خيرا منك جارا**
  **تغذينا إذا هبـت عـلـينـا                      وتملأ عين ناظركم غبـارا**

Yâkût dedi: hurmalarından daha uzun görülmemiştir. Dedi: ve onun yanında Hâlid b. Velîd’in Müseylime el-Kezzâb ile vukuası olmuştu. Ve şu beyti rivayet etti:
  **كأن نخلا من أباض عوجا**
  **أعناقها إذ همت الخروجا**

Lisân’da artırdı: ve denilmiştir ki: orada Zeyd b. el-Hattâb öldürüldü.

Ve **المأبض** ( **مجلس** gibi): her şeyden dizin iç tarafıdır; Cevherî’nin dediği gibi; çoğulu: **مآبض**. Ondan hadis: Peygamber صلى الله عليه وسلم **بمأبضيه**ndeki bir illet sebebiyle ayakta bevletti; yani Araplar derler ki: ayakta bevletmek o illetten şifa verir. **المأبض** deveden: dirseğin iç tarafıdır. Tehzîb’de: **مأبضا الساقين**: dizlerin iç tarafı olan şey; ve onlar devenin ellerinde dirseklerin iç tarafıdır. Başkası dedi: **المأبض**: uyluğunun üzerine sabit olduğu her şeydir. Ve denildi: **المأبضان**: uylukların altında, altlarının iki kat yerlerinde olan şeydir. İbn Berrî Humeyyân b. Kahâfe’ye ait olarak şu beyti rivayet etti:
  **أو ملتقى فائله ومأبضه**

Denildi: **الفائلان**: uyluklarda iki damardır. Ve **المأبض**: uylukların iç tarafı, karna kadar; (iki damme ile) **الأبض** gibi; İbn Düreyd’den. Ve Humeyyân’a ait olarak şu beyti rivayet etti:
  **كأنما ييجع عرقي أبيضه**
  **وملتقى فائله وأبـضـه**

Böylece Sıhâh nüshalarında **ب ي ض** maddesinde iki damme ile ضبط edilmiştir; bazıları onu şöyle ضبط etti: **وإبضه** iki kesre ile. Denilir: **أخذ بإبضه**; yani ellerini arkasından dizlerinin altından yaptı, sonra onu taşıdı.

Ve **الأبايض**: Herşâ’nın **ثنية**sine karşı duran tepelerin adıdır; Yâkût onu Mu‘cem’de nakletti ve dedi: sanki **بايض**in cem‘idir. Dedim: onda bir bakış vardır; çünkü eğer dediği gibi **بايض**in cem‘i ise, onun zikrinin yeri burada değil **ب ي ض**dadır; öyleyse düşün. Denilir: **أبضه أبضا**: **عرق إباضه**na isabet etti; o da **مأبوض**tur. Damarın **الإباض**a izâfesinde bir bakış vardır; çünkü **الإباض** damarın kendisidir; ve söz, siyatik damarı sözündeki gibidir.

**أبض** onun siyatiğini (**نساه**) **أبضا**: büzüldü ve iki bacağını sıktı; **أبض** gibi; ve kesre ile de; yani **فرح** gibi; ikisini de Cevherî nakletti. Ve **الأبض**: salıverme/boş bırakmadır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve o, sıkmanın zıddıdır. Dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: **الأبض**: sıkmadır; ve **الأبض**: salıvermedir; öyleyse o, önce geçenle birlikte zıddır; fakat musannif onu açıkça söylemedi. **الأبض**: sükûndur; ondan da. Dedim: öyleyse o da zıddır; musannif onu açıkça söylemedi. İbnü’l-A‘râbî hareket mânasında şu beyti rivayet etti:
  **تشكو العروق الآبضات أبضا**

Muhkem ve Sıhâh’ta: **الأبض** (damme ile): dehr/zamandır. Ru’be dedi:
  **في حقبة عشنا بذاك أبضا**
  **خدن اللواتي يقتضين النعضا**

Çoğulu **آباض**dır; **قفل** ve **أقفال** gibi.

Ve **أبضه** (üçlü hareke ile); Yâkût ve Sâğânî dammeyi esas aldı: Bel‘anber’e ait bir sudur. Ebû’l-Kâsım Cârullâh dedi: Tayy’a ait bir su; sonra onlardan Benî Mulqat’a; üzerinde hurma vardır; Medîne-i Münevvere’ye yakın, ondan on mil mesafede. Musâvir b. Hind dedi:
  **وجلبته من أهل أبضة طائعا                      حتى تحكم فيه أهل إراب**

İbn Şümeyl dedi: **فرس أبوض النسا**: çok hızlıdır; sanki iki bacağını, onları koyduğu sırada kaldırmasının süratinden dolayı **يأبض** eder. Ve **مؤتبض النسا**: kargadır; çünkü sekerek yürür, sanki **مأبوض** gibidir. Şair dedi:
  **وظل غراب البين مؤتبض النسا                      له في ديار الجارتين نـعـيق**

Ve **المتأبض**: **الإباض** ile bağlanmış olandır; denilir: büzüldü; sanki **تأبض** etti. Lebîd dedi:
  **كأن هجانها مـتـأبـضـات                      وفي الأقران أصورة الرغام**

Yani **الإباض** ile bağlanmışlar; ve onlar hâl üzere mansuptur. Ve **تأبضت البعير**: onu **الإباض** ile sıktım; o da **تأبض** etti; lâzım müteaddîdir; “şey arttı ve ben onu artırdım” denildiği gibi; Cevherî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **التأبض**: **النسا**nın büzülmesidir; o bir damardır; Cevherî nakletti. Ve **تأبض**: büzüldü. Ebû Ubeyde dedi: atta iki bacağının **تأبض** etmesi ve **شنج نساه**ı müstehab görülür. Dedi: **شنج نساه**ı, yürüdüğünde iki bacağının **تأبض** etmesi ve onları germesiyle bilinir. Zemahşerî dedi: ve o, onda bir övgüdür. Ve denilir: **تأبضت المرأة**; yani **المتأبض** oturuşu gibi oturdu. Sâ‘ide b. Cüeyye bir kadını hicvederek dedi:
  **إذا جلست في الدار يوما تأبضتتأبض ذئب التلعة المتصوب**

Onun muradı: kurt çömeldiğinde nasıl oturursa o da öyle oturur; ve **تأبض** edip tepecik üzerinde olunca onu senden yana eğilmiş görürsün.

Ve **المأبض**: bilektir; o, elin kolda birleştiği yerdir. Ve **الإباض**ın küçültmesi **أبيض**dir. Şair dedi:

  **أقول لصاحب والليل داج                      أبيضك الأسيد لا يضيع**

Yani: siyah **إباض**ını koru, zayi olmaz; onu küçülttü; Cevherî nakletti.
