# أبط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أبط

الإِبْطُ: إِبْطُ الرجل والدوابّ. ابن سيده: الإِبْطُ باطِنُ المَنْكِب. غيره: والإِبط باطن الجَناحِ، يذكر ويؤَنث والتذكير أعْلى، وقال اللحياني: هو مذكر وقد أَنثه بعض العرب، والجمع آباط. وحكى الفراءُ عن بعض الأَعراب: فرَفَع السوْطَ حتى بَرَقَتْ إِبْطُه؛ وقول الهذلي: شَرِبْتُ بجَمِّه وصَدَرْتُ عنه،
وأَبْيَضُ صارِمٌ ذَكَرٌ إِباطِي
أَي تحت إِبْطِي، قال ابن السيرافي: أَصله إِباطِيٌّ فخفف ياء النسب، وعلى هذا يكون صفة لصارم، وهو منسوب إِلى الإِبط.
وتأَبَّطَ الشيءَ: وضعَه تحت إِبطه. وتأَبَّط سَيْفاً أَو شيئاً: أَخذه تحت إِبطه، وبه سمي ثابت بن جابر الفَهْمِيّ تأَبَّط شرّاً لأَنه، زعموا، كان لا يفارقه السيف، وقيل: لأَنَّ أُمه بَصُرَتْ به وقد تأَبَّط جَفِيرَ سِهام وأَخذ قَوْماً فقالت: هذا تأَبَّط شرّاً، وقيل: بل تأَبط سِكِّيناً وأَتى نادِيَ قومِه فوَجَأَ أَحدَهم فسمي به لذلك. وتقول: جاءَني تأَبط شرّاً ومررْتُ بتأَبّط شرّاً تدَعُه على لفظه لأَنك لم تنقله من فعل إِلى اسم، وإِنما سميت بالفعل مع الفاعل رجلاً فوجب أَن تحكيه ولا تغيره، قال: وكذلك كل جملة تسمي بها مثل برَق نَحْرُه وذَرَّى حَبّاً، وإِن أَردت أَن تثني أَو تجمع قلت: جاءَني ذَوا تأَبّط شرّاً وذَوو تأَبّط شرّاً، أَو تقول: كلاهما تأَبَّط شرّاً وكلُّهم ونحو ذلك، والنسبة إِليه تأَبَّطِيٌّ يُنْسب إِلى الصدر، ولا يجوز تصغيره ولا ترخيمه؛ قال سيبويه: ومن العرب من يفرد فيقول تأَبَّطَ أَقْبَل، قال ابن سيده: ولهذا أَلْزَمَنا سيبويه في الحكاية الإِضافةَ إِلى الصَّدْر؛ وقول مليح الهذلي: ونَحْنُ قَتَلْنا مُقْبِلاً غير مُدْبِرٍ
تأَبَّطَ، ما تَرْهَقْ بنا الحَرْبُ تَرْهَقِ
أَراد تأَبَّط شرّاً فحذف المفعول للعلم به. وفي الحديث: أَما واللّه إِنَّ أَحدَكم ليُخْرِجُ بمسْأَلَتِه من يتأَبَّطُها أَي يجعلها تحت إِبْطِه. وفي حديث عمرو بن العاص قال: لَعَمْرُ اللّه إِني ما تأَبَّطَني الإِماء أَي لم يحْضُنَّني ويَتَوَلَّيْنَ تَرْبِيتي.
والتأَبطُ: الاضْطِباع، وهو ضرب من اللِّبْسة، وهو أَن يُدْخِلَ الثوب من تحت يده اليمنى فيُلقِيَه على مَنْكِبِه الأَيسر، وروي عن أَبي هريرة أَنه كانت رِدْيَتُه التأَبُّطَ، ويقال: جعلت السيف إِباطي أَي يَلي إِبطي؛ قال:
وعَضْبٌ صارِمٌ ذكَرٌ إِباطي
وإِبْطُ الرَّمْل: لُعْطُه وهو ما رَقَّ منه. والإِبْطُ: اَسفلُ حَبْلِ الرمل ومَسْقَطُه. والإِبْطُ من الرمل: مُنْقَطَعُ معظمه. واستأْبَطَ فلان إِذا حَفَر حُفْرة ضَيَّقَ رأْسَها ووسَّعَ أَسفلَها، قال الراجز:
يَحْفِرُ نامُوساً له مُسْتأْبِطا
ابن الأَعرابي: أَبَطه اللّه وهَبَطَه بمعنىً واحد، ذكره الأَزهري في ترجمة وبَط رأْيُه إِذا ضَعَف، والوابِطُ الضعيفُ.

### Türkçe

**الإِبْطُ**: erkeğin ve binek hayvanlarının **إِبْطُ**’u. İbn Sîde: **الإِبْطُ** omuzun iç tarafıdır. Başkası: ve **الإِبط** kanadın iç tarafıdır; müzekker de müennes de zikredilir, müzekkerlik daha üstündür. Lihyânî dedi: o müzekkerdir; bazı Araplar onu müennes yapmıştır. Çoğulu **آباط**’tır. Ferrâ, bazı bedevîlerden şöyle nakletti: “Kamçıyı kaldırdı, ta ki **إِبْطُه** parladı.” Hüzellî’nin sözü:
شَرِبْتُ بجَمِّه وصَدَرْتُ عنه،
وأَبْيَضُ صارِمٌ ذَكَرٌ إِباطِي
Yani: **إِبْطِي**’min altında. İbn es-Sîrâfî dedi: aslı **إِباطِيٌّ** idi; nisbet **ياء**’sı hafifletildi. Buna göre **صارم** için sıfat olur; **الإِبط**’a nisbet edilmiştir.

**وتأَبَّطَ الشيءَ**: onu **إِبطه**’unun altına koydu. **وتأَبَّط سَيْفاً** yahut bir şeyi: onu **إِبطه**’unun altına aldı. Bununla Sâbit b. Câbir el-Fehmî’ye **تأَبَّط شرّاً** adı verildi; çünkü, iddia ettiler, kılıç ondan ayrılmazdı. Ve denildi ki: çünkü annesi onu görmüştü; hâlbuki o **تأَبَّط** etmişti, okların sadakını, ve bir kavmi yakalamıştı; bunun üzerine dedi ki: “Bu, **تأَبَّط شرّاً**.” Ve denildi ki: bilakis bir bıçak **تأَبط** etti ve kavminin meclisine geldi, onlardan birini bıçakladı; bu sebeple onunla adlandırıldı. Ve dersin: “Bana **تأَبط شرّاً** geldi” ve “**تأَبّط شرّاً**’ya uğradım”; onu lafzı üzere bırakırsın; çünkü onu fiilden isme nakletmedin; ancak fiil ile fâil birlikte bir erkeği adlandırdın; bu yüzden onu olduğu gibi nakletmen ve değiştirmemen gerekir. Dedi: bunun gibi, adlandırdığın her cümle: “**برَق نَحْرُه**” ve “**ذَرَّى حَبّاً**”. Eğer ikilemek yahut çoğul yapmak istersen şöyle dersin: “Bana **ذَوا تأَبّط شرّاً** geldi” ve “**ذَوو تأَبّط شرّاً**”; yahut dersin: “İkisi de **تأَبَّط شرّاً**” ve “Hepsi” ve benzeri. Ona nisbet **تأَبَّطِيٌّ**’dir; صدر’a nisbet edilir. Onun küçültmesi de, ترخيم’i de caiz değildir. Sîbeveyh dedi: Araplardan kimi tekil getirir de şöyle der: “**تأَبَّطَ** geldi.” İbn Sîde dedi: bunun için Sîbeveyh, hikâyede, صدر’a izâfeyi bize لازم kıldı. Hüzellî Melîh’in sözü:
ونَحْنُ قَتَلْنا مُقْبِلاً غير مُدْبِرٍ
تأَبَّطَ، ما تَرْهَقْ بنا الحَرْبُ تَرْهَقِ
**تأَبَّط شرّاً**’yı kastetti; mef’ûlü, onun bilindiğinden dolayı hazfetti. Hadiste: “Evet, vallahi, sizden biri, dilenmesiyle, onu **يتأَبَّطُها** (yani onu **إِبْطِه**’unun altına koyar) olan şeyi çıkarır.” Amr b. el-Âs hadîsinde dedi: “Allah’a yemin olsun ki beni **الإِماء** **تأَبَّطَني** etmedi”; yani beni kucaklamadılar ve terbiyemi üstlenmediler.

**والتأَبطُ**: **الاضْطِباع**’dır; o, giyimin bir türüdür; o da şudur: elbisesini sağ elinin altından geçirip onu sol omzunun üzerine atması. Ebû Hureyre’den rivayet edildi: onun ridâsı **التأَبُّطَ** idi. Ve denir: “Kılıcı **إِباطي** yaptım”; yani **إِبطي**’me bitişik olur; dedi ki:
وعَضْبٌ صارِمٌ ذكَرٌ إِباطي

**وإِبْطُ الرَّمْل**: onun **لُعْطُه**’udur; o da ondan incelen şeydir. **والإِبْطُ**: kum tepesinin ipinin alt tarafı ve onun düşüş yeridir. Kumdan **الإِبْطُ**: onun çoğunun kesildiği yerdir.

**واستأْبَطَ** falan: başını dar, altını geniş bir çukur kazdığı zaman; râciz dedi:
يَحْفِرُ نامُوساً له مُسْتأْبِطا
İbnü’l-A‘râbî: “Allah onu **أَبَطه** etti ve **هَبَطَه** etti” bir mânâdadır; Ezherî bunu, “**وبَط** رأْيُه” (görüşü zayıfladığı zaman) maddesinde zikretti; **والوابِطُ** zayıf olandır.
