# أبط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أبط

الإبط، بالكسر، وأطلقه المصنف لشهرته، وهو في غير باطن المنكب غير مشهور فلا يفيد الإطلاق، وهو: ما رق من الرمل، وقيل: هو أسفل حبل الرمل ومسقطه، وقيل: منقطع معظمه. ويقال: هبط بإبط الرمل، وهو مجاز. والإبط أيضا: ة، باليمامة من ناحية الوشم لبني امرئ القيس. والإبط: إبط الرجل والدواب، قال ابن سيده: هو باطن المنكب، وقيل: باطن الجناح، كما في الصحاح والمصباح، وتكسر الباء، لغة، فيلحق بإبل. وقولهم: لا ثاني له، أي على جهة الأصالة، فلا ينافي أن له أمثالا بالإتباع كهذا وألفاظ كثيرة، قاله شيخنا. وهو مذكر، وقد يؤنث، قاله اللحياني، والتذكير أعلى، وحكى الفراء عن بعض العرب: فرفع السوط حتى برقت إبطه، وأنشد الأصمعي يصف جملا:
  كأن هرا في خواء إبطه
  ليس بمنهك البروك فرشطه والجمع: آباط، قال رؤبة:
  ناج يعنيهن بالإبعاط
  والماء نضاح من الآباط وقال ذو الرمة:
  وحومانة ورقاء يجري سرابها                      بمنسحة الآباط حدب ظهورها أي يرفع سرابها إبلا منسحة الآباط، ويروى بمسفوحة. وفسر ابن فارس الآباط في البيت بآباط الرمل، كما في العباب. وتأبطه: وضعه تحته، أي تحت إبطه، وفي الصحاح: جعله، وقال إبراهيم بن هرمة:
  جثمت ضباب ضغينتي من صدره                      بين النياط وحبله الـمـتـأبـط ومنه تأبط شرا: لقب ثابت بن جابر بن سفيان بن عدي بن كعب بن حرب بن تيم بن سعد بن فهم بن عمرو بن قيس عيلان الفهمي المضري، أحد رآبيل العرب، جمع رئبال، وهو الذي ولدته أمه وحده، كما سيأتي، من مضر بن نزار بن معد بن عدنان؛ لأن قيس عيلان هو ابن مضر، وإنما لقب به لأنه رأته أمه وقد تأبط جفير سهام وأخذ قوسا، فقالت له أمه: هذا تأبط شرا. قاله أبو حاتم سهل بن محمد السجستاني، ونصه: وقد وضع جفير سهامه تحت إبطه، وأخذ القوس. والمآل واحد. أو تأبط سكينا فأتى ناديهم فوجأ بعضهم، فسمي به لذلك. وفي الصحاح: زعموا كان لا يفارقه السيف. وفي العباب: قتلته هذيل، قال ابن الكلبي: قالت أخته ترثيه:
  نعم الفتى غادرتم برخمان
  بثابت بن جابر بن سفيان

  وفي كتاب مقاتل الفرسان: قالت أمه ترثيه، ومثله في أشعار هذيل. وفي الصحاح: تقول: جاءني تأبط شرا، ومررت بتأبط شرا، تدعه على لفظه؛ لأنك تنقله من فعل إلى اسم، وإنما سميت بالفعل مع الفاعل جميعا رجلا، فوجب أن تحكيه ولا تغيره، وكذلك كل جملة يسمى بها، مثل: برق نحره، وذرى حبا. وإن أردت أن تثني أو تجمع قلت: جاءني ذوا تأبط شرا، وذوو تأبط شرا، أو تقول: كلاهما وكلهم، ونحو ذلك. ولا يصغر ولا يرخم. وعبارة الصحاح: ولا يجوز تصغيره ولا ترخيمه، والنسبة إليه تأبطي تنسب إلى الصدر. وفي اللسان: قال سيبويه: ومن العرب من يفرد، فيقول: تأبط أقبل، قال ابن سيده: ولهذا ألزمنا سيبويه في الحكاية الإضافة إلى الصدر، وقول مليح الهذلي:
  ونحن قتلنا مقبلا غير مدبرتأبط، ما ترهق بنا الحرب ترهق أراد: تأبط شرا، فحذف المفعول للعلم به.
 وأبطه الله تعالى وهبطه ووبطه، بمعنى واحد، نقله الصاغاني. قلت: وهو قول ابن الأعرابي، كما نقله عنه الأزهري في و ب ط. والتأبط: الاضطباع، وهو أن يدخل الثوب، وفي الصحاح: رداءه من تحت يده اليمنى، وليس في الصحاح لفظة من، وفي العباب: تحت إبطه الأيمن، فيلقيه على منكبه. وفي الصحاح: على عاتقه الأيسر، وكان أبو هريرة رديته التأبط. ويقال: جعلته، أي السيف إباطي، بالكسر، أي يلي إبطي. ويقال: السيف إباط لي، أي تحت إبطي. وفي الأساس: يقال: السيف عطافي وإباطي، أي ما أجعله على عطفي وتحت إبطي، ومنه قول المتنخل الهذلي يصف ماء ورده، كذا في الديوان، ويروى لتأبط شرا:
  شربت بجمه وصدرت عنه                      وأبيض صارم ذكر إباطي أي تحت إبطي. وروى ابن حبيب: بأبيض صارم. قلت: ويروى أيضا: وعضب صارم. وقال السكري: نسبه إلى إبطه، أراد إباطي، يعني نفسه، ثم خفف. قلت: وقال ابن السيرافي: أصله إباطي فخفف ياء النسب، وعلى هذا يكون صفة لصارم. وائتبط: اطمأن واستوى، قاله ابن عباد. وائتبط النفس. ثقلت وخثرت، عنه أيضا. واستأبط فلان، إذا حفر حفرة ضيق رأسها ووسع أسفلها، كما في الصحاح، وأنشد للراجز، وهو عطية بن عاصم:
  يحفر ناموسا له مستأبطا
  ناحية ولا يحل وسطـا ومما يستدرك عليه: يقال للشؤم: إبط الشمال. وذو الإبط: رجل من رجالات هذيل، قاله أبو جندب الهذلي لبني نفاثة:
  أين الفتى أسامة بن لعـط
  هلا تقوم أنت أو ذو الإبط
  لو أنه ذو عزة ومـقـط
  لمنع الجيران بعض الهمط وإباط، ككتاب: موضع. وأبيط، كزبير: من مياه بطن الرمة. وإبط الجبل: سفحه. وضرب آباط المفازة، وهو مجاز. ومن سجعات الأساس: تقول: ضرب آباط الأمور ومغابنها، واستشف ضمائرها، وبواطنها. وتأبط فلان فلانا، إذا جعله تحت كنفه. والمتأبط: كالمتشبث.

### Türkçe

**الإبط**: kesre ile; musannif onu şöhreti sebebiyle mutlak bıraktı. Oysa omuzun iç tarafı dışında meşhur değildir; bu yüzden mutlak bırakma fayda vermez. Ve o: kumdan incelen şeydir. Ve denildi: o, kum ipinin altı ve düştüğü yerdir. Ve denildi: çoğunun koptuğu yerdir. Ve denilir: **هبط بإبط الرمل**; bu mecazdır. Ve **الإبط** ayrıca: Yemâme’de, Veşm taraflarından, Benî İmri’ül-Kays’a ait bir (yer)dir. Ve **الإبط**: erkeğin ve binek hayvanlarının koltuk altıdır. İbn Sîde dedi: o, omuzun iç tarafıdır. Ve denildi: kanadın iç tarafıdır; **الصحاح** ve **المصباح**’ta olduğu gibi. Ve **الباء** kırılır, bir dil olarak; böylece **إبل**’e ilhak edilir. Ve onların sözü: “onun ikincisi yoktur”, yani aslîlik cihetinden; bu, bunun gibi ve birçok lafızda olduğu üzere, tâbiiyet yoluyla onun emsali olmasına aykırı değildir; bunu şeyhimiz söyledi. Ve o müzekkerdir; ve müennes de yapılabilir; bunu el-Lihyânî söyledi; müzekkerlik daha üstündür. Ve el-Ferrâ bazı Araplardan nakletti: “Sonra kamçıyı kaldırdı da **إبطه** parladı.” Ve el-Asma‘î bir deveyi vasfederek inşad etti:
  كأن هرا في خواء **إبطه**
  ليس بمنهك البروك فرشطه
Ve cem‘i: **آباط**. Rü’be dedi:
  ناج يعنيهن بالإبعاط
  والماء نضاح من **الآباط**
Ve Zû’r-Rumme dedi:
  وحومانة ورقاء يجري سرابها                      بمنسحة **الآباط** حدب ظهورها
Yani serabını, **الآباط**’ı sıyrılmış develer yükseltir. Ve **بمسفوحة** ile de rivayet olunur. İbn Fâris, beyitteki **الآباط**’ı, **آباط الرمل** ile tefsir etti; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **تأبطه**: onu altına koydu; yani **إبطه**’unun altına. Ve **الصحاح**’ta: onu yaptı. İbrâhîm b. Herme dedi:
  جثمت ضباب ضغينتي من صدره                      بين النياط وحبله الـمـتـأبـط
Ve bundan **تأبط شرا**: Sâbit b. Câbir b. Sufyân b. ‘Adî b. Ka‘b b. Harb b. Teym b. Sa‘d b. Fehm b. ‘Amr b. Kays ‘Aylân el-Fehmî el-Mudarî’nin lakabıdır; Arapların **رآبيل**’inden biridir; **رئبال**’ın cem‘idir. Ve o, annesinin onu tek başına doğurduğu kimsedir; ileride geleceği üzere; Mudar b. Nizâr b. Ma‘add b. ‘Adnân’dan. Çünkü Kays ‘Aylân, Mudar’ın oğludur. Ancak bununla lakaplandı; çünkü annesi onu, okların sadakını koltuğunun altına almış ve bir yay almış halde gördü; bunun üzerine annesi ona dedi: “Bu, **تأبط شرا**.” Bunu Ebû Hâtim Sehl b. Muhammed es-Sicistânî söyledi; ve onun lafzı: “Ve oklarının sadakını **إبطه**’unun altına koymuş, ve yayı almıştı.” Ve varılacak sonuç birdir. Yahut bir bıçak koltuğunun altına aldı da onların meclisine geldi, onlardan birini yaraladı; bu sebeple onunla adlandırıldı. Ve **الصحاح**’ta: “Onun kılıçtan ayrılmadığını iddia ettiler.” Ve **العباب**’da: Huzeyl onu öldürdü. İbnü’l-Kelbî dedi: kız kardeşi onu mersiyeleyerek dedi:
  نعم الفتى غادرتم برخمان
  بثابت بن جابر بن سفيان

Ve **كتاب مقاتل الفرسان**’da: annesi onu mersiyeleyerek dedi; Huzeyl’in şiirlerinde de bunun benzeri vardır. Ve **الصحاح**’ta: “**تأبط شرا** bana geldi” dersin; “**بتأبط شرا**’ya uğradım” dersin; onu lafzı üzere bırakırsın. Çünkü onu fiilden isme naklediyorsun. Ancak fiil ile fâili birlikte bir erkeğe isim yaptın; bu yüzden onu hikâye etmen ve değiştirmemen gerekir. Ve bunun gibi, kendisiyle isimlendirilen her cümle; mesela: **برق نحره** ve **ذرى حبا**. Ve eğer tesniye veya cem‘ yapmak istersen: “Bana **ذوا تأبط شرا** geldi” ve “**ذوو تأبط شرا** (geldi)” dersin; yahut “ikisi de” ve “hepsi” ve bunun benzerini söylersin. Ve küçültülmez ve terhîm edilmez. Ve **الصحاح**’ın ibaresi: “Onun küçültülmesi ve terhîm edilmesi caiz değildir.” Ve ona nisbet: **تأبطي**; göğse nisbet edersin. Ve **اللسان**’da: Sîbeveyh dedi: Araplardan kimi müfred yapar da “**تأبط** geldi” der. İbn Sîde dedi: bunun için Sîbeveyh, hikâyede göğse izâfeyi bize lâzım kıldı. Ve Melîh el-Huzelî’nin sözü:
  ونحن قتلنا مقبلا غير مدبرتأبط، ما ترهق بنا الحرب ترهق
Muradı: **تأبط شرا**; bilindiği için mef‘ûlü hazfetti.

Ve **أبطه الله تعالى** ve **هبطه** ve **وبطه**: tek bir mânâdadır; bunu es-Sâgânî nakletti. Dedim: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; el-Ezherî’nin **و ب ط**’ta ondan naklettiği gibi. Ve **التأبط**: **الاضطباع**’dır; o da elbisenin girmesidir. Ve **الصحاح**’ta: ridâsını sağ elinin altından (geçirmesidir). Ve **الصحاح**’ta **من** lafzı yoktur. Ve **العباب**’da: sağ **إبطه**’unun altından; sonra onu omzunun üzerine atar. Ve **الصحاح**’ta: sol omzu üzerine. Ve Ebû Hureyre’nin ridâsı **التأبط** idi. Ve denilir: onu yaptım; yani kılıcı, **إباطي** (kesre ile); yani **إبطي**’me bitişik. Ve denilir: “kılıç benim için **إباط**’tır”; yani **إبطي**’min altındadır. Ve **الأساس**’ta: denilir: “kılıç benim **عطافي**’m ve **إباطي**’mdir”; yani onu yanımın üzerine ve **إبطي**’min altına koyduğum şeydir. Ve bundan, el-Mütenahhil el-Huzelî’nin, vardığı suyu vasfederek sözü; divanda böyle; ve **تأبط شرا**’ya da rivayet olunur:
  شربت بجمه وصدرت عنه                      وأبيض صارم ذكر **إباطي**
Yani **إبطي**’min altındadır. İbn Habîb rivayet etti: “**بأبيض صارم**.” Dedim: “**وعضب صارم**” diye de rivayet olunur. Es-Sukkerî dedi: onu **إبطه**’una nisbet etti; **إباطي** murad etti; yani kendisini; sonra hafifletti. Dedim: İbnü’s-Sîrâfî dedi: aslı **إباطي** idi; nisbet yâ’sını hafifletti. Buna göre **صارم** için sıfat olur. Ve **ائتبط**: sükûnet buldu ve düzgün oldu; bunu İbn ‘Abbâd söyledi. Ve **ائتبط النفس**: ağırlaştı ve koyulaştı; yine ondan. Ve **استأبط** falan: başı dar, altı geniş bir çukur kazdığı zaman; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve râciz için inşad etti; o, ‘Atıyye b. ‘Âsım’dır:
  يحفر ناموسا له مستأبطا
  ناحية ولا يحل وسطـا
Ve ona istidrâk olunanlardandır: uğursuzluğa “**إبط الشمال**” denilir. Ve **ذو الإبط**: Huzeyl’in yiğitlerinden bir adamdır. Bunu Ebû Cundub el-Huzelî, Benî Nefâse’ye (hitaben) söyledi:
  أين الفتى أسامة بن لعـط
  هلا تقوم أنت أو **ذو الإبط**
  لو أنه ذو عزة ومـقـط
  لمنع الجيران بعض الهمط
Ve **إباط** (kitap vezninde): bir yerdir. Ve **أبيط** (Zübeyr vezninde): Batnü’r-Rumme sularındandır. Ve **إبط الجبل**: onun eteğidir. Ve “çölün **آباط**’ını vurdu”; bu mecazdır. Ve **الأساس**’ın secilerindendir: dersin ki: “işlerin **آباط**’ını ve **مغابنها**’sını vurdu; ve onun zamirlerini, ve iç taraflarını yokladı.” Ve “falan, falanı **تأبط** etti”: onu himayesi altına aldığı zaman. Ve **المتأبط**: **المتشبث** gibidir.
