# أبق (أ-ب-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ebeye ile yakınlığı vardır

- Harfler: أ - ب - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءبق · ابق

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَبَقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E.md) | فَعَلَ | Kaçtı | 1 | 1 | [37:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/ayet/37:140.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · İçi dolu kaptır
2. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Fülk (kef), İğ topacı demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أبق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md), [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md), [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bağa, göreve veya efendiye meşru bir baskı ve eziyet olmaksızın kendi iradesiyle gizlenerek kaçmak ve kenevir lifi gibi sert bir dokudan soyulup ayrılmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi tayin edilmiş görev yerini ve sorumluluk alanını izin almaksızın terk ederek ayrılmak |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru aidiyet, sözleşme ve kulluk bağından keyfi kopuş; mesuliyet mekanının izinsiz terk edilişi |
| Kritik Hata Riski | Kökü zalim bir baskıdan kurtulmak için kaçmak ([هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md)) ile eşitleyip Yunus peygamberin risalet görevini terk edişindeki kulluk sorumluluğu nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أب | Başlangıç, köklenme, beslenme ve kararlılıkla bir yere yönelme; [أبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%A8.md) kökünde ot ve gıda için hazırlık yapıp yönelmek, [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) kökünde asıl yere yerleşip vahşileşerek uzaklaşmak, [أبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%84.md) kökünde devenin idaresi ve yerleşikleşme, [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) kökünde kaynak ve asıl oluşturma, [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) kökünde ise boyun eğmeyip kökten geri durma anlamları bulunur | ق | Eklenen ق harfi çevreleme, sınır çizme ve dar kısıtlamayı temsil ederek أب çekirdeğindeki kararlı yönelim ve bağlılık zeminini meşru sınırların dışına taşan, bağından soyulup gizlice fırlayan keskin bir kopuşa dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi başlatan iradi gücü, öznenin kendi başına karar alarak harekete geçişini ifade eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Özneye ait olan meşru mekanı, korunaklı alanı, efendinin veya görevin kapsama alanını simgeler. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Mekanın dış çeperini, kısıtlayıcı çizgiyi ve belirlenmiş sınır noktasını temsil eder. |
| أبق | Güç ve iradeyle (أ) bulunulan korunaklı evin veya aidiyet dairesinin (ب) sınırını (ق) aşarak dışarı fırlamak ve gizlenmek | Öznelliğin, bağlı bulunduğu içsel ve meşru hiyerarşik sınırları kendi inisiyatifiyle aşarak firar etmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kenevir veya benzeri lifli bir bitkinin gövdesinden kabuğunun dövülerek soyulup ayrılması (الأَبَقُ: قشر القنب); kölenin haksız bir korku veya aşırı iş yükü olmaksızın efendisinin mülkiyetinden ve hizmetinden gizlice kaçıp saklanması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ bir beytinde atların teçhizatını ve bağlarını anlatırken kökü kenevir lifinden yapılan sağlam bağ anlamında şöyle kullanır: قد أحكِمتْ حَكَمَاتِ القِدِّ والأبَقا / Başlıkların kayışları sert deri ve kenevir lifleriyle sağlamlaştırılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ ölümün kaçınılmazlığını ve kimsenin ondan gizlenemeyeceğini anlatırken teebbeka türevini saklanmak ve gizlenmek manasında şu mısrayla zikreder: ولكن أتاه الموتُ لا يتأبَّقُ / Fakat ölüm ona geldi; ölümden kaçıp gizlenilmez. |

Kaynak: Züheyr b. Ebî Sülmâ Divanı; A‘şâ Divanı; Kitābü’l-ʿAyn; Maqāyīs al-Lugha; Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça أبق kökü, Sami dillerinin genelinde belirgin bir ortak leksikal tabana doğrudan yayılmamış, daha çok Güney ve Batı Sami havzasında özelleşmiş bir semantik matristir. Kökün İbranice ve Süryanicedeki doğrudan fonetik eşleşmeleri sınırlıdır veya anlam daralmasına uğramıştır; buna karşılık İbranicedeki אבק (toz, zerrecik, toz gibi kalkıp dağılmak/uçuşmak) köküyle uzak bir fonetik akrabalık imkanı tartışılmıştır. Ancak klasik Arapça veride kök, fiziksel olarak kenevir kabuğunun çekirdeğinden ayrılması (el-ebek) ve kölenin hiçbir nesnel baskı, dayak veya açlık olmaksızın, tamamen haksız yere bağlı bulunduğu efendiden ve evden izinsizce çekip gitmesi ekseninde sabitleşmiştir. Dolayısıyla kök, genel Sami dillerindeki ortak göç veya kaçış köklerinden ziyade, Arap dilinin kendi içinde bir mülkiyet ve sorumluluk akdinden haksız kopuşu tanımlayan teknik ve hukuki bir semantik derinleşmeye işaret eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kenevir kabuğunun soyulması ve hizmet bağından sebepsiz kaçış | Bir gövdeden kabuğun ayrışması somut hareketinden, meşru bir rabıtadan izinsiz ve sebepsizce sıyrılıp saklanma anlamına geçmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אבק ile muhtemel fonetik temas | İbranicedeki tozlanma, kalkıp havada dağılma tasviri ile iz bırakmadan sıvışma arasında uzak morfo-semantik paralellik kurulabilir; ancak doğrudan soydaşlık zayıftır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü kök dizilimiyle doğrudan doğrulanmış soydaş bir form tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha; Lisān al-ʿArab; HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أبق | Anlamlı | Kaçmak, soyulmak, gizlenmek | Meşru dayanağı olmaksızın efendiden kaçmak; kenevir kabuğu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أقب | Anlamlı | İncelmek, oyulmak, karın çekilmesi | Karnın içeri çekilmesi veya cismin ortasının daralması | Kur'an'da geçmez; fiziksel daralma |
| [بأق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A1%D9%82.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| بقأ | Anlamlı | Alacalanmak, lekelenmek | Kuş veya giysinin siyah-beyaz alacalı olması | Kur'an'da geçmez |
| [قأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A3%D8%A8.md) | Anlamlı | Doldurmak, oburca içmek | Kabı doldurmak veya suyu hızla yudumlamak | Kur'an'da geçmez |
| [قبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A3.md) | Anlamlı | İçmek, kuyu ağzını açmak | Kuyudan su çekmek veya hızlıca su içmek | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أبق | Merkez | Haksız ve sebepsiz kaçış | Bir görevden, efendiden veya sözleşmeden hiçbir şiddet veya zaruret yokken keyfi olarak gizlice ayrılmak | Sorumluluğu terk etme ve saklanma esastır |
| [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Korku sebebiyle kaçış | Tehdit, korku veya can tehlikesi karşısında sergilenen genel kaçma eylemidir; kaçan haklı olabilir | Sebep genellikle harici bir korkudur |
| [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Karşılaşmadan geri çekilme | Ağır basan bir hasım veya savaş ortamından hızla uzaklaşmak; cepheyi terk etmek | Güç yetirememe ve doğrudan hız vurgusu taşır |
| [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Başıboş şekilde kaçış | Yük hayvanının sahibini dinlemeyip yoldan çıkması ve yabanileşerek sağa sola savrulması | İtaatsizlik ve rotasız dağılma öne çıkar |
| [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) | Zıt | Asıl mekana ve efendiye dönüş | Terk edilen yere, sahibe veya meşru kaynağa iradeyle ve pişmanlıkla geri dönmek | Kaçışın tam karşıtı olarak aidiyet merkezine dönüşü kurar |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أبق | İzinsiz ve sebepsiz firar etmek | Bir hiyerarşi ve ahit altındayken meşru mazeretsiz kaçıp gizlenmek | Kesin |
| Latince | Fugitivus, aufugere | Görevden veya efendiden kaçmak | Özellikle Roma hukukunda sahibinden kaçan köle (servus fugitivus) için kullanılır; hukuki sorumluluk kaybını tam karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Abscond, flee unauthorized | Gizlice ve izinsizce kaçmak | Abscond fiili hem saklanmayı hem de bir yükümlülükten kaçmayı karşılar; sırf fiziksel flee kelimesinden daha dar ve tamdır. | Güçlü |
| Almanca | Entlaufen, sich absetzen | Efendiden/görevden kaçıp kaybolmak | İtaat altında bulunulan ortamı izinsiz terk etme ve gizlenme nüansını verir. | Güçlü |
| Fransızca | Marronner, s'enfuir en marron | Sahibinden kaçmak, firar etmek | Tarihsel bağlamda efendisinden kaçıp dağlara sığınan kölenin firarını anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Lewis & Short; Oxford English Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Fiil-i mâzî: أَبَقَ | İlahi risalet görevini izin almaksızın ve tebliğ sabrı tükenerek terk etmek | Yunus peygamberin kavminin iman etmemesi üzerine Rabbinden kesin bir hicret emri gelmeden şehri terk edip yüklü bir gemiye sığınmasını tasvir eden bağlam (Sâffât [37:140](https://lisan.digital/tr/ayet/37:140.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet sıfatı | Yunus peygamberin kaçan bir köleye benzetilerek أبق fiiliyle anılmasının peygamberlik masumiyetiyle nasıl bağdaştığı | Peygamberin büyük günah işlemediği, ancak evlâ olanı terk ederek ilahi izin çıkmadan hicrete yöneldiği (zelle) tespiti. |
| Fıkıh | Hukukta kaçak köle (el-âbık) ahkamı | Sahibinden kaçan kölenin satışı, kaçışına sebep olan unsurlar (korku, ağır iş vs.) ve geri getirilene verilecek mükâfat (cu‘l) | Korku ve açlık olmadan kaçan kölenin satımında ayıp muhayyerliği doğması; kaçışın meşru mazeretten yoksunluğu. |
| Tefsir | Sâffât Suresi 140. ayetin izahı | Ayetteki istiarenin mahiyeti; peygamberin efendisinden kaçan bir köleye teşbih edilmesindeki edebi ve ahlaki incelik | Kul ile Rabbi arasındaki mutlak ubudiyyet ilişkisi; kulun efendisinin izni olmadan görev yerini değiştiremeyeceği hakikati. |
| Hadis | Âbık kölenin namazı ve hukuki konumu | Efendisinden meşru sebep olmaksızın kaçan kişinin ibadetlerinin kabul şartı ve cemaatten kopuş rivayetleri | Sadakat ve ahit bağının kasten koparılmasının getirdiği manevi kısıtlılık ve sorumluluk hali. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyyet ve risalet hiyerarşisi | İzinsiz görev terki | Kulun mutlak efendisi olan Allah'a karşı kendi inisiyatifiyle hareket etmesini engelleme | Kulun efendisine karşı özerk hareket alanı ilan edemeyeceğini, her eylemin ilahi rıza ve emir sınırlarında olması gerektiğini bildirir. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve sınır disiplini | Usulden sapma ve kopuş | Bilgi üretiminde meşru zemini ve veri disiplinini terk edip keyfiliğe kaymayı önleme | Sistematik bir delile dayanmaksızın bir bilimsel hiyerarşiyi ve yöntemi terk etmenin geçersizliğini gösterir. | Muhtemel |
| Siyasi | Kamusal görev ve otorite bağı | Vazife mahallini izinsiz terk | Kamu otoritesiyle yapılan görevi keyfi olarak bırakıp firar etmeyi cezalandırma | Bir memurun veya yöneticinin emrindeki toplumu veya idari vazifeyi meşru yetki devri olmadan bırakıp kaçmasının gayrimeşruluğudur. | Güçlü |
| İktisadi | Akdi sorumluluk ve iş sözleşmesi | Yükümlülükten kaçış | Sözleşmeden doğan emeği ve borcu ifa etmeksizin gizlenerek ortadan kaybolmayı engelleme | Karşılıklı rıza ve akit ile üstlenilen bir işin haksız biçimde terk edilerek ekonomik kayba ve haksız iflasa yol açmasını niteler. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kararlı yörüngeden kaçış hızı (Escape velocity / Orbital decay) | Bir parçacığın veya gök cisminin, kendisini merkezde tutan kütleçekim alanından harici bir çarpışma olmaksızın, kendi kinetiğiyle yörüngeden fırlayıp ayrılması durumuyla örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Askeri firar ve kamu görevini terk (Desertion / Dereliction of duty) | Hukuk ve sosyolojide bir bireyin, meşru bir baskı veya can tehlikesi bulunmaksızın, tabi olduğu hiyerarşik sözleşmeyi tek taraflı feshedip vazife yerinden gizlice ayrılması olgusudur. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir fiziksel kaçış ([هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md)) veya zulümden kurtulma firarı olarak anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece fiziksel yer değiştirmeyi değil; Allah ile kul arasındaki mutlak efendi-köle ilişkisini, vazife ahlakını ve peygamber dahi olsa ilahi izne bağlı kalma zorunluluğunu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yunus aleyhisselamın kıssasındaki ayeti sıradan bir yolculuk veya kavminden kaçış sanmak; Allah'ın onu kaçak bir köle gibi niteleyerek terbiye etmesindeki edebi azameti ve kulluk inceliğini yitirmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'ın insan tasavvurunda mutlak efendinin Allah, insanın ise kayıtsız şartsız bir kul olduğunu tek bir kelimeyle zihinlere kazır; peygamberlerin dahi bu rabıtadan bağımsız inisiyatif alamayacağını öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında, özellikle Yunus peygamberin zelle ve tevbe sürecini anlatan Sâffât Suresi bağlamında ve insanın kulluk sorumluluğunu düzenleyen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bir insanın veya davetçinin, muhataplarının duyarsızlığı karşısında kendi kararıyla sorumluluk alanını terk etme hakkı olduğu zannını yıkar; meşru izin olmadan görev yerini bırakmanın manevi bir firar olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kenevir kabuğunun lifinden soyulup ayrılması; bir kölenin şiddet ve açlık gibi hiçbir meşru mazeret olmaksızın efendisinin evinden gizlice kaçması.
- Soyut anlam: Bir ahit, vazife ve kulluk bağı altında bulunan öznenin, merkezden gelen izin olmaksızın kendi iradesiyle meşru bağlamı terk edip gizlenmesi.
- Sistematik karşılık: Hiyerarşik ve sözleşmeye bağlı bir sistemde, yetkisiz inisiyatif kullanımı sonucu oluşan bağ kopuşu ve vazife terkidir.
- LaTeX modeli: $$E = \{x \in C \mid f(x) \notin B \implies \nabla S(x) \neq 0\}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $C$ meşru aidiyet ve kulluk çerçevesini, $B$ merkezin izin verdiği meşru eylem sınırlarını, $f(x)$ öznenin yöneldiği konumu, $\nabla S(x)$ ise izin hilafına gerçekleşen kopuşun doğurduğu sorumluluk ve kusur gradyanını temsil eder. Model, öznenin meşru sınır dışına çıkışının sistemde doğrudan bir kusur ve firar durumu ürettiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Saffat 37:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/ayet/37:140.md) — أَبَقَ

إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ

Meal (IK): Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ebeye ile yakınlığı vardır. O da hayvanlar için sütten kesilmedir. Bu da söz dinlemeyip kaçmak veya topluluktan kaçan kimseler için kullanılır.
(EaBaQ)أبق “Bakiye” artık demektir. Bir kaptan yiyecek döküldüğünde arta kalan yiyecek demektir. “Ebek” başındaki “elif” nekre elifi olup bir kimsenin iz bırakmadan kaçması demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والباء و"وايء" معهما
ق و ب، و ق ب، ب و ق، ق ب أ، ب ق ي، أ ب ق مستعملات.
قوب: القَوْبُ: أن تقوّب أرضاً، أو حفرة شبه التَّقْوير، تقول: قُبْتُها فانقابت.
وقد قوّبُوا مَتْنَ الأرض، أي: أثروا فيها بمواطئهم ومحلهم، قال:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه		وجرد أثباج الجراثيم حاطبه
والقَوْبُ: أن يُقَوِّبَ الجرب جلد البعير فترى فيه قوباً قد جردت من الوبر، وبه سميت القوباء التي تخرج في جلد الإنسان فتداوى بالرِّيق، قال:
يا عجبا لهذه الـفَـلـيقَة
وهل تداوى القوبا بالرِّيقَة
والفليقة: الأمر العجب، وأمر مُفْلِق، أي: عجب.
وقاب قوسين في قول الله عز وجل: "فكان قاب قَوْسَيْن أو أَدْنَى" عن الحسن: طُول قوسين، وقال مُقاتل: لكل قَوْسٍ قابان، وهما ما بين المقبض والسية.
وقب: الوَقْبُ: كل قَلْتٍ، أو حفرة، كقَلْتٍ في فِهْرٍ، وكوَقْبِ المدهنة، قال:
في وقب خوصاء كوقب المدهن
ووَقْبَةُ الثريد: أنقوعته.
والوَقِيبُ: صوت قُنْبِ الدابة. يقال: وَقَبَتِ الدابة تَقِبُ وقيباً.
ووَقَبَ الظلام، أي: دخل يَقِبُ وَقْباً ووُقُوباً.
والإِيقابُ: إدخال الشيء في الوَقْبة.
بوق: البَوْقُ من المطر: الكثير، يقال: أصابها بَوْقٌ من المطر. وقول رؤبة:
من باكر الوسمي تضاخ البُوَق
جمع بُوقَة كما قالوا في جمع الأوقة: أُوَق. ويقال: هو جماعة بَوْق المطر، ويقال: بل البُوقة: شجرة من دِقِّ الشجر شديدة الالتواء. وهذا كما قال:
منهتك الشعران نضاخ العذب
والعَذَبُ: شجرة من الدِّقّ.
وباقَتْهُمْ بائقة تَبُوقُهم بُؤُوقاً، أي: نزلت بهم نازلة شديدة.
والبوائق: الدواهي: وكذلك البوائج.
والبُوق: شبه منقاف ملتوي الخرق، وربما نفع فيه الطحان، فيعلو صوته، ويعلم المراد به، ويقال لمن لا يكتم شيئاً: إنما هو بُوق.
قبا: القَباءُ ممدود، وثلاثة أَقْبِية، وتَقَبَّى الرجل: لبس قَباءَهُ.
وقُبا - مقصور -: قرية بالمدينة.
والقَبابَةُ: المفازة بلغة حمير. قال شاعرهم:
وما كان عنز ترتعي بقَبايةٍ
وقابياء وقابعاء، يقال ذلك للئام.
بقي: تقول العرب: "نشدتك الله" والبُقْيا، وهي: البقيّة، قال:
وما صد عني خالد من بَقيّةٍ
وبَقِيَ الشيء يَبْقَى بقاءً، وهو ضد الفناء. يقال: ما بَقِيَتْ منهم باقية، ولا وقاهم من الله واقية. وبقى يبقى: لغة، وكل ياء مكسورة في الفعل يجعلونها ألفاً، نحو: بَقَى ورضى وفَنَى.
واستبقيت فلاناً، إذا أوجبت عليه قتلاً وعفوت عنه، واستبقيت فلاناً في معنى: عفوت عن زلله واستبقيت مودته، قال:
ولَسْتَ بمُسْتبـقٍ أخـاً لا تـلـمـه		على شعث، أي الرجال المهذب!!?
وإذا أعطيت شيئاً وَحَبَسْتَ بعضه، قلت: استبقيت بعضَهُ.
وفلان يُبقيني ببصره إذا كان ينظر إليه ويَرْصُدُهُ، قال يصف حماراً:
ظللت وظل عذوباً فوق رابـية		تُبقيه بالأعين المخزومة العذب
أراد: أن هذا الحمار يريد أن يرد بأتنه، فوقف بهن فوق رابية، وانتظر غروب الشمس.
وبات فلان يُبْقي البرق، أي: ينظر إليه من أين يلمع، قال الفزاري:
قد هاجني الليلة برقٌ لامع
فبت أبقيه لعيني، رامع
أبق: الأَبَقُ: قشر القنب.
والإِباق: ذهاب العبد من غير خوف، ولا كد عمل، والحكم فيه أن يرد، فإذا كان من كد عمل أو خوف لم يرد.

##### Türkçe

**القاف** ve **الباء** ve “**وايء**” onlarla birlikte

ق و ب، و ق ب، ب و ق، ق ب أ، ب ق ي، أ ب ق kullanımdadır.

**قوب**: **القَوْبُ**: bir araziyi, yahut **التَّقْوير**e benzer bir çukuru kubbelemen (oyman); dersin ki: onu **قُبْتُها**; böylece **فانقابت**.

Ve gerçekten onlar yerin sırtını **قوّبُوا**, yani: ayak basışları ve konaklamalarıyla onda iz bıraktılar; dedi ki:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه		وجرد أثباج الجراثيم حاطبه

Ve **القَوْبُ**: uyuzun devenin derisini kubbelemesi (oyması)dır; böylece onda, yünden soyulmuş **قوب**lar görürsün; ve onunla, insanın derisinde çıkan ve tükürükle tedavi edilen **القوباء** adlandırıldı; dedi ki:
يا عجبا لهذه الـفَـلـيقَة
وهل تداوى القوبا بالرِّيقَة

Ve **الفليقة**: şaşırtıcı iş; ve **مُفْلِق** iş, yani: şaşırtıcı.

Ve Allah عز وجل sözünde **قاب قوسين**: “فكان **قاب قَوْسَيْن** أو أَدْنَى”; **الحسن**’den: iki yayın uzunluğu. Ve **مُقاتل** dedi: her **قَوْس** için iki **قاب** vardır; ve ikisi, kabza ile **السية** arasındadır.

**وقب**: **الوَقْبُ**: her **قَلْت**; yahut bir çukur; **فِهْر** içinde bir **قَلْت** gibi, ve yağdanlığın **وَقْب**u gibi; dedi ki:
في وقب خوصاء كوقب المدهن

Ve **وَقْبَةُ الثريد**: onun ıslatıldığı su.

Ve **الوَقِيبُ**: binek hayvanının **قُنْب**inin sesi. Denir: binek hayvanı **وَقَبَتِ**; **تَقِبُ**; **وقيباً**.

Ve **وَقَبَ الظلام**: yani: girdi; **يَقِبُ**; **وَقْباً** ve **وُقُوباً**.

Ve **الإِيقابُ**: şeyi **الوَقْبة**ye sokmak.

**بوق**: **البَوْقُ** yağmurdan: çok olan; denir: ona yağmurdan bir **بَوْقٌ** isabet etti. Ve **رؤبة**’nin sözü:
من باكر الوسمي تضاخ البُوَق

**بُوقَة**’nin çoğuludur; tıpkı **الأوقة**’nin çoğulunda **أُوَق** dedikleri gibi. Ve denir: o, yağmur **بَوْق**unun topluluğudur. Ve denir: bilakis **البُوقة**: ince ağaçtan, şiddetli bükümlü bir ağaçtır. Ve bu, onun dediği gibidir:
منهتك الشعران نضاخ العذب

Ve **العَذَبُ**: ince ağaçtan bir ağaçtır.

Ve onlara bir **بائقة** **باقَتْهُمْ**; onları **تَبُوقُهم**; **بُؤُوقاً**; yani: onlara şiddetli bir musibet indi.

Ve **البوائق**: dehşetli belalar; ve كذلك **البوائج**.

Ve **البُوق**: yırtığı bükülmüş, **منقاف** benzeri; ve bazen değirmenci onda faydalanır; böylece sesi yükselir ve onunla murat edilen bilinir. Ve bir şeyi gizlemeyen kimseye denir: o ancak bir **بُوق**tur.

**قبا**: **القَباءُ** uzatılmıştır; ve üç **أَقْبِية**; ve adam **تَقَبَّى**: **قَباءَهُ**nu giydi.

Ve **قُبا** - kısaltılmış -: Medine’de bir köy.

Ve **القَبابَةُ**: Himyer dilinde çöl. Onların şairi dedi ki:
وما كان عنز ترتعي بقَبايةٍ

Ve **قابياء** ve **قابعاء**; bu, alçak kimseler için söylenir.

**بقي**: Araplar dersin: “نشدتك الله” ve **البُقْيا**; ve o: **البقيّة**dir; dedi ki:
وما صد عني خالد من بَقيّةٍ

Ve şey **بَقِيَ**; **يَبْقَى**; **بقاءً**; ve o, yok oluşun zıddıdır. Denir: onlardan bir **باقية** kalmadı; ve Allah’tan onları bir **واقية** korumadı. Ve **بقى يبقى**: bir lehçedir; ve fiildeki her kırık **ياء**yı **ألف** yaparlar; **بَقَى** ve **رضى** ve **فَنَى** gibi.

Ve **استبقيت** falancayı: eğer ona bir öldürmeyi gerekli kıldın ve onu bağışladıysan. Ve **استبقيت** falancayı şu manada: onun sürçmesini bağışladım ve onun sevgisini saklı tuttum; dedi ki:
ولَسْتَ بمُسْتبـقٍ أخـاً لا تـلـمـه		على شعث، أي الرجال المهذب!!?

Ve bir şey verdiğinde ve onun bir kısmını alıkoyduğunda dersin: onun bir kısmını **استبقيت**.

Ve falanca, bakışıyla beni **يُبقيني**; eğer ona bakıyor ve onu gözetliyorsa. Bir eşeği vasfederek dedi ki:
ظللت وظل عذوباً فوق رابـية		تُبقيه بالأعين المخزومة العذب

İstedi ki: bu eşek, dişileriyle geri dönmek istiyor; böylece onlarla bir tepenin üstünde durdu ve güneşin batışını bekledi.

Ve falanca, şimşeği **يُبْقي** ederek geceledi; yani: nereden parladığına bakar. **الفزاري** dedi ki:
قد هاجني الليلة برقٌ لامع
فبت أبقيه لعيني، رامع

**أبق**: **الأَبَقُ**: kenevir kabuğu.

Ve **الإِباق**: kölenin korku olmaksızın ve iş yorgunluğu olmaksızın gitmesidir; hüküm onda şudur ki geri döndürülür; eğer iş yorgunluğundan yahut korkudan ise geri döndürülmez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أَبَقَ العبدُ يَأْبِقُ ويأْبُقُ إباقاً، أي هرب. وتَأَبَّقَ: استتر، ويقال احتبس. ومنه قول الأعشى: ولكنْ أَتاهُ الموتُ لا يَتَأَبَّقُ والأبَقُ: القِنَّب ومنه قول زهير:
القائِدَ الخيلِ منكوباً دَوابِـرُهـاقد أُحْكِمَتْ حَكَماتِ القِدِّ والأَبقا

##### Türkçe

**أَبَقَ** köle **يَأْبِقُ** ve **يأْبُقُ** **إباقاً**; yani kaçtı. Ve **تَأَبَّقَ**: gizlendi; ve “hapsolundu” denir. Ondan A‘şâ’nın sözü:
“Fakat ona ölüm geldi; **لا يَتَأَبَّقُ**.”
Ve **الأبَقُ**: kenevir; ondan Züheyr’in sözü:
“(O) atları süren (kimse), kuyruk sokumları yaralanmış;
**قد أُحْكِمَتْ** **حَكَماتِ** **القِدِّ** ve **الأَبقا**.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والباء
قوب ، قبا ، قأب ، بقي ، وقب ، وبق ، أبق ، بوق .
قبا : رَوى شمر بإِسنادٍ له عن عطاء أنّه قال : يُكره أن يَدخل المعتكف قَبْواً مَقْبُوّاً . قيل له : فأَيْنَ يُحْدِث ؟ قال : في الشِّعَابِ . قيل : فقعود المسجد ؟ فقال : إنَّ المسجد ليس كذلك .
قال شمر : قال ابن شميل : قَبَوْتُ البِناء ،
أي : رَفَعْتُه .
قال : والسماء مَقْبُوَّةٌ ، أي : مرفوعة .
قال : ولا يقال : مَقْبُوَّةٌ من القُبَّة ، ولكن يقال : مُقَبَّبة .
وقال الليث : القَباءُ ممدود ، وثلاثةُ أُقْبِية . وقد تَقَبَّى الرجلُ : إذا لبس قَباءَه . وقُبا : قرية بالمدينة .
ويقال : اللِّئام : قابياً وقابِعاً .
ومنه قوله :
بنو قابياً وبَنُو قَوْبَعَه
والقَبَايَة : المَفازَة بلُغة حِمْيَر .
وقال الرَّاجز :
وما كان عَنْزٌ تَرْتَقِي بقَبايةٍ
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَبا : ضَرْبٌ من الشجر . والقَبَا : تقويسُ الشيء . وتَقبَّى الرجلُ فلاناً : إذا أتاه مِن قِبَل قَفَاه .
وقال رؤبة :
وإن تَقَبَّى أَنْبَتَ الأنايبا
في أُمَّهاتِ الرأسِ هَمْزاً وَاقبَا
شمر عن أبي عمرو : قَبَوْتُ الزَّعفَرانَ والعُصْفُر أقْبُوه قَبْواً ، أي : جَنَيْتُهُ .
سَلَمة عن الفرَّاء : القابِيَة : المرأة التي تلقُطُ العُصْفُر .
وقال شمر في قوله :
مِنْ كلِّ ذاتِ ثَبَجٍ مَقَبِّي
المقبِّي : الكثير الشحم . وأهل المدينة يقولون للضَّمة قَبْوَة . وقد قَبا الحَرفَ يَقْبُوه : إذا ضمَّه وكأنَّ القَباء مشتقٌّ منه .
وقال اللِّحيانيّ : يقال : قَبِّ هذا الثوب تقبيةً ، أي : اقطعْ منه قَباء . وانقَبَى فلانٌ عنَّا انقِباءً : إذا استخفَى .
وقال أبو تراب : سمِعتُ الجَعْفَرِيّ يقول : اعتبَيْتُ المتاعَ واقتبيتُه : إذا جمعته . وقد عَبَا الثيابَ يَعبَاها وقَباها يقباها .
قلت : وهذا جائزٌ على لُغة مَن يَرَى تَليين الهمزة .
بقي : قال الليث : تقول العرب : نشدتُك الله والبُقْيا ، وهي البقِيّة .
أبو عُبَيدٍ عن الكسائيِّ قال : البَقْوَى والبُقْيا هي الإبقاء ، مِثل الرَّعْوَى ، والرُّعْيَا مِن الإرعاء على الشيء ، وهو الإبقاءُ عليه .
العرب تقول للعدوّ إذا غلب : البقيَّة أي : أبقوا علينا ولا تستأصلونا .
ومنه قول الأعشى :
قالوا البقية والخطيّ تأخذهم
وقوله : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ ) ( هود : 116 ) من دينٍ ، قومٌ لهم بقيّة : إذا كانت بهم مُسْكَة ، وفيهم خير .
قال الأزهري : البقيّة : اسمٌ من الإبقاء ، كأنه أراد ، والله أعلم : فلولا كان من القرون قومٌ أُولوا إبقاءٍ على أنفسهم لتمسكهم بالدِّين المرضيّ . ونصب ) إِلاَّ قَلِيلاً ) ( هود : 116 ) لأنَّ المعنى في قوله
 ( فلولا ) : فما كان . ولأن انتصاب قليلاً على انقطاعٍ من الأول .
وقال الفرّاء : قوله : ( بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ ) ( هود : 86 ) ، أي : ما أبقى لكم من الحلال خير لكم .
قال : ويقال : مراقبة الله خير لكم .
الليث : بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بقَاءً ، وهو ضِدُّ الفناء .
ويقال : ما بقيَت منهم باقيةٌ ، ولا وَقاهم من اللهاِ وَاقية .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ ) ( الحاقة : 8 ) .
قال الفرّاء : يريد من بقاء ، ويقال : هل تَرى منهم باقياً ، كلُّ ذلك في العربيّة جائزٌ حَسَن .
وقال الليث : الباقي حاصل الخراج ونحوِه .
وفي لغة طيِّىء : بَقَى يبقَى ، وكذلك لُغَتُهم في كل ياءٍ انكسر ما قبلها ، يجعلونها ألفاً ساكنة نحوَ بَقِيَ ورَضِيَ وفَنِيَ .
قال : واستَبْقَيْت فلاناً : إذا وَجَب عليه قَتْلٌ فعفوْتَ عنه . وإذا أعطيتَ شيئاً وحبستَ بعضَه قلت : استبقَيْتَ بعضَه . واسْتَبْقَيْتُ فلاناً في معنى العفو عن ذنبه ، واستِبقاء مودَّته .
وقال النابغة :
ولست بمستَبقٍ أخاً لا تلُمُّه
على شَعَثٍ أيُّ الرجال المهذّبُ
الأصمعيّ : المُبْقِيات من الخيل : التي تُبْقِي بعضَ جَرْيها تدَّخره .
وقول الله : ( وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا ) ( الكهف : 46 ) ، هي : الصلوات الخمس .
وقيل : الأعمالُ الصالحةُ كلُّها .
بقا : في حديث معاذ بن جبل : ( بَقَيْنَا رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) في أشهر رمضان حتى خشينا فوت الفَلاح ) .
قال أبو عبيد : قال الأحمر في قوله : بَقَيْنَا ، أي : انتظرْنا وتبصَّرْنَا .
يقال منه : بقيْتُ الرجلَ أَبْقِيه بَقْياً .
وأنشد الأحمر :
فهنَّ يَعْلِكْنَ حدائداتها
جُنْحَ النواصِي نحوَ أَلْوِياتِها
كالطَّيْرِ تَبقى متداوماتِها
يعني : تنظر إليها .
وقال اللحيانيّ : بَقَيْتُه وبقَوْتُه : نظرْتُ إليه .
وقال الزجاج في قوله جلّ وعزّ : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ ) ( هود : 116 ) ، معناه : أُولوا تمييز .
قال : ويجوز أولوا بقيّة : أُولوا طاعة .
قال : ومعنى البقية إذا قلتَ في فلانٍ بقيّة ، معناه : فيه فضلٌ فيما يُمْدَح به ، وجمعُ
البقيَّة بَقَايا .
بوق : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ليس بمؤمنٍ من لا يأمَن جارُه بَوائقَه ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي وغيره : بوائقه غوائله وشرّه . ويقال للداهية والبليَّة تنزل بالقوم : أصابتهم بائقة .
وفي حديث آخر : ( اللهمَّ إنِّي أعوذُ بك مِن بَوائق الدهر ) .
قال الكسائي : يقال : باقَتهم البائقة فهي تَبُوقُهم بَوْقاً ، ومثله فقَرَتْهم الفاقرة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : باقَ : إذ هَجَم على قومٍ بغير إذنهم . وباق : إذا كذب . وباقَ : إذا جاء بالشَّرّ والخُصومات .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أصابتْنا بُوقةٌ منكَرة وبوق ، وهي دُفْعةٌ من المطر انبعجتْ ضَرْبةً .
وقال رؤبة :
نَضّاح البُوَقْ
ويقال : هي جمع بُوقة مِثل أُوقةٍ وأُوَق .
وقال الليث : البُوقة : شجرةٌ مِن دِقّ الشَّجر ، شديدة الالتواء .
قال : ويقال : أصابَهمْ بَوْقٌ من المطر ، وهو كَثْرته .
قال : والبُوقُ شِبه منقافٍ مُلْتوِي الخَرْق ، وربّما نَفخ فيه الطَّحان فيَعلو صوْته فيُعلَم المرادُ به . ويقال للإنسان الذي لا يكتم سرَّه : إنّما هو بُوق .
أبو عبيد عن أبي عمرٍ و قال : البُوق : الباطل . وأنشد :
إلا الذي نطقوا بُوقا
وقال شمر : البُوق : شيء يُنفَخ فيه . قال : ولم أسمع البُوق في الباطل إلاَّ هنا ، وأنكر بيت حسان فلم يعرفه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ يقال : باقَ يَبوق بَوْقاً : إذا تَعَدَّى على إنسان . وباقَ يَبُوقُ بَوْقاً : إذ جاء بالبُوق ، وهو الكذب السُّماق .
قلت : وهذا يدلّ على أنَّ الباطل يسمَّى بُوقاً .
قوب : قال الليث : القَوْب : أن تُقوِّب أرضاً أو حُفْرةً شِبْه التقوير . تقول : قُبْتُها فانقابت .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : قاب الرجلُ : إذا قَرُب ، وقابَ : إذا تَقوَّب جِلدُه ، وقاب يَقوبُ قَوْباً : إذا هَرَب .
وقال الليث : الجَرَبُ يُقوِّب جِلد البعير فتَرى فيه قُوَباً قد انحردتْ مِن الوَبَر ، ولذلك سمِّيت القُوبَاء التي تخرج في جِلد الإنسان فتُداوى بالرِّيق ، وأنشد :
يا عَجَبَاً لهذه الفَلِيقَهْ
هل ينفعنَّ القُوَباءَ الرِّيقَه
ابن السكيت : رجلٌ قُوَبة : ثابت الدار مقيم .
سلمة عن الفراء قال : القُوبا مؤنَّث
وتذكّر ، وتُحرَّك وتُسكّن ، فيقال : هذه قُوَباءُ فلا تُصرَف في معرفة ولا نكرة ، وتُلحَق بباب فُقَهاء وهو نادر ، وتقول في التخفيف هذه قُوبى فلا تصرف في المعرفة وتصرف في النكرة ، وتقول : هذه قُوباء فتصرف في المعرفة والنكرة وتُلحق بباب طُومار . وأنشد :
به عَرَصاتُ الحَيِّ قَوَّبْن مَتنَه
وجَرَّدَ أثباجَ الجراثيم حاطبُه
قوّبنَ متنَه ، أي : أثّرن فيه بمَوْطئهم ومَحَلِّهم .
وقال العجّاج :
مِن عَرَصات الحيِّ أمْسَتْ قُوَبا
أي : أمست مقوَّبة .
وقال الله جل وعزّ : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ) ( النجم : 9 ) ، قال مُقاتل : لكلَ قابان ، وهما ما بين المَقْبِض والسّية .
وقال الحسن : ( فَكَانَ قَابَ ( ، أي : طول قوسين .
وقال الفراء : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ( ، أي : قدر قوسين عربيَّتين ، ونحو ذلك قال الزجاج .
وقال ابن الأعرابي : القُوبيُّ : المُولع بأكل الأقواب وهي الفراخ .
وقال الفراء : القائبة : البيضة ، والقوب : الفرخ .
وقال الكميت :
لهنَّ وللمشيب ومَن عَلاهُ
من الأمثال قائبة وقوبُ
شبه مزايلة النساءِ من الشيوخ بخروج القوب ، وهو الفَرْخُ ، من القائبة ، وهي البَيضة . فيقول : لا يرجعن إلى الشيخ كما لا يرجع الفرخ إلى البيضة .
ونهى عمر عن التمتع بالعمرة إلى الحج وقال : ( إنكم إن اعتمرتم في شَهر الحج رأيتموها جازيةً مِن حجِّكم وعمرتكم ، فقَرعَ موضعُ الحج سائر السنَة ، وكانت قائبة قَوبٍ ) . ضَرَب عمر هذا مثلاً لخلاء مكّة من المعتمرين سائر السنة ، أراد أن تكون مكةُ معمورةً بالمعتمرين في غير شهور الحج .
ويقال : قُبتُ البيضَة أقُوبُها قَوْباً فانقابت انقياباً .
قلت : وقيل للبيضة قائبة ، وهي مَقُوبة لأنّهم أرادوا أنها ذاتُ قُوب ، أي : ذاتُ فَرْخ . ويقال لها قاوبة : إذا خَرج منها الفَرْخ ، والفَرْخ الخارج منها يقال له قُوبٌ وقُوبيٌّ .
وقال الكميت :
وأفرَخَ مِن بَيض الأنُوقِ مَقُوبُها
ويقال : انقابَ المكان وتقوَّب : إذا جُرِّد فيه مواضعُ من الشّجر والكلأ .
وقال الفرّاء : هي القِبة للفَحِث .
وفي ( نوادر الأعراب ) : قِبَّة الساق :
عَضَلتها . وتقوّبت البيضة : إذا انفلقت عن فرخها .
يقال : انقضت قائبة من قُوبها ، وانقضى قوبيٌّ من قائبة . معناه : أنّ الفرخ إذا فارق بيضتَه لم يَعُد إليها .
وقال الكميت :
فقائبةٌ ما نحن يوماً وأنتم
بني مالك إن لم تفيئوا وقوبها
يعاتبهم على تحوُّلهم بنسبهم إلى اليمن . يقول : إن لم ترجعوا إلى نسبكم لم تعودوا إليه أبداً فكانت بليّة ما بيننا وبينكم .
وقال شمر : قِيبت البيضةُ ، فهي مقوبةٌ : إذا خرجَ فرخها .
ويقال : قابة وقوب ، بمعنى قائبة وقوب .
ابن هانىء : القوب : قِشر البيض .
وقال الكميت يصف بيض النعام :
إلى توائم أصغى من أجنّتها
وساوسَ عنها قابت القُوَبُ
أصغَى من أجنّتها ، يقول : لما تحرَّك الولدُ في البيض تسمَّعَ إلى وسواس . جعل تلك وسوسةً . قال : وقابت : تفلَّقَت . والقوب : البيضة .
قأب : أبو عبيد عن الفراء : قَئِب وصئِب وذَبحَ : إذا أكثر من شرب الماء .
وقال أبو زيد : قَئبْتُ مِن الشراب أقَأَب قأباً : إذا شرِبتَ منه .
وقال الليث : قئبت من الشراب أقأبُ ، وقأبْتُ لغة : إذا امتلأتَ منه .
أبو عبيد عن الأمويّ : قأبتُ الطعام : أكلته وكذلك دأثْتُه .
وقال غيره : يقال : إناء قَوأبٌ وقوأبيٌّ كثير الأخْذ للماء . وأنشد :
مدٌّ من المِداد قوأَبيُّ
وقال شمر : القوأبيّ : الكثير الأخذ .
وقب : الليث : الوَقْب : كلُّ قَلْت أو حُفْرة كقَلْتٍ في فهرٍ وكوقْب المُدْهُنة . ووَقْبةُ الثّريد : أُنقوعتُه .
وأنشد :
في وَقْبِ خَوْصاء كوقْبِ المُدْهُنِ
أبو عبيد عن أبي زيد : الوَقيت : صوتٌ يخرج من قُنْب الفَرس ، وهو وِعاء قضيبه ، وقد وقَب يَقب .
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ) ( الفلق : 3 ) ، الغاسق : اللَّيل . إذا وَقَب : إذا دخلَ في كلّ شيء أو ظلم .
ورُوِي عن عائشة أنها قالت : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لما طلع القمَر : ( هذا الغاسق إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شرّه ) .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأوقاب : قماش البيت . والوَقْب : الرجل الأحمق ، وجمعُه
أوقاب . والأوقاب : الكِوَى ، واحدها وَقب .
قال : والوُقبيّ : المولَعُ بصحة الأوقاب ، وهم الحَمقى . والمنقاب : الرجل الكثير الشُّرب للنَّبيذ .
وقال الفراء : الإيقاب : إدخال الشيء في الوَقْبة .
وأنشد غيره :
أبني لُبَيْنَى إنّ أمَّكُمُ
أمَةٌ وإنَّ أباكُمَّ وَقْبُ
وقال مبتكرٌ الأعرابيّ فيما رَوى أبو تراب عنه : إنهم يسيرون سَيْر الميقاب ، وهو أن يُواصلوا بين يومٍ وليلة .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : الميقَب : الوَدَعة .
وبق : قال الفراء في قول الله جل وعز : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ) ( الكهف : 52 ) ، يقول : جعلْنا تَواصُلهم في الدُّنيا مَوْبِقاً ، أي : مَهْلَكاً لهم في الآخرة .
وقال ابن الأعرابي : جعلنا بينهم موبقاً ، أي : حاجزاً . قال : وكلُّ حاجزٍ بين شيئين فهو مَوْبق .
وقال أبو عبيدة : الموبق : الموعد في قوله : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ( ، واحتجّ بقوله :
وجادَ شَرَوْرَى والسِّتَار فلم يَدعْ
بعاراً له والواديين بموبقِ
يعني بموعد .
وقال الفراء : يقال : أوبقتْ فلاناً ذُنوبُه ، أي : أهلكتْه فَوَبِقَ يَوْبقُ وَبقاً ومَوْبِقاً : إذا هَلَك .
قال : وحَكى الكسائي : وَبقَ يَبِق وُبُوقاً .
وفي ( نوادر الأعراب ) : وبقت الإبل في الطِّين : إذا وَحِلَتْ فنشبتْ فيه . ووَبق في ذَنْبه : إذا نَشِب فيه فلم يتخلّصْ منه .
وقال الله جل وعزّ : ( شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَن كَثِيرٍ ) ( الشورى : 34 ) ، أي يحبسهنّ ، يعني الفُلْك ورُكبانها ، فيهلكوا غرقاً .
أبق : قال الليث : الأبَق : القُنب ، ومنه قول زهير :
قد أحكِمَتْ حَكماتِ القِدّ والأبَقا
وقال الليث : الإباقُ : ذَهاب العبد من خَوْف ولا كد عمل .
قال : وهكذا الحكمْ فيه أن يُرَد ، فإذا كان من كَدّ عملٍ أو خوف لم يُرَدّ .
قلتُ : الإباق : هَرَب العبد من سيّده .
وقال الله جل وعز في قصة يونس عليه السلام حين نَدَّ في الأرض مغاضباً لقومه : ( لله ) لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى ) ( الصافات : 140 ) .
أخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنّه أنشده :
ألاَ قالت بَهانِ ولم تَأَبَّقْ
نَعِمْتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ
قال : لم تأَبقْ ، أي : تَأَثمْ من مَقالتها . وقال غيره : لم تأبقْ ، أي : لم تأنفْ .
ويقال : أبَق العبدُ يأَبقُ إباقاً فهو آبِق ، وجمعُه أبَّاق .

##### Türkçe

باب **القاف** ve **الباء**
**قوب** ، **قبا** ، **قأب** ، **بقي** ، **وقب** ، **وبق** ، **أبق** ، **بوق** .

**قبا** : Şemmer, kendisine ait bir isnadla Atâ’dan rivayet etti; dedi ki: Mu‘tekifin **قَبْواً مَقْبُوّاً** olarak girmesi mekruh görülür. Ona denildi: Peki nerede abdest bozacak? Dedi: **الشِّعَابِ**’da. Denildi: Peki mescidin oturuşu? O da dedi ki: Mescid öyle değildir.

Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: **قَبَوْتُ البِناء**,
yani: onu yükselttim.

Dedi: Ve gök **مَقْبُوَّةٌ**’dir, yani: yükseltilmiş.

Dedi: **القُبَّة**’den **مَقْبُوَّةٌ** denilmez; fakat **مُقَبَّبة** denilir.

Leys dedi: **القَباءُ** meddlidir; ve üç **أُقْبِية**. Adam **تَقَبَّى** etti: **قَباءَه**’ını giydiği zaman. Ve **قُبا**: Medine’de bir köydür.

Ve denilir: **اللِّئام**: **قابياً** ve **قابِعاً**.

Ve ondandır sözü:
بنو قابياً وبَنُو قَوْبَعَه

Ve **القَبَايَة**: Himyer lügatinde **المَفازَة**’dir.

Râciz dedi:
وما كان عَنْزٌ تَرْتَقِي بقَبايةٍ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَبا**: ağaçtan bir türdür. Ve **القَبَا**: şeyin kavislenmesidir. Ve adam falanı **تَقبَّى** etti: ensesinin tarafından ona geldiği zaman.

Rü’be dedi:
وإن تَقَبَّى أَنْبَتَ الأنايبا
في أُمَّهاتِ الرأسِ هَمْزاً وَاقبَا

Şemmer, Ebû ‘Amr’dan: **قَبَوْتُ الزَّعفَرانَ والعُصْفُر أقْبُوه قَبْواً**; yani: onu topladım.

Seleme, Ferrâ’dan: **القابِيَة**: **العُصْفُر**’u toplayan kadındır.

Şemmer, şu sözünde:
مِنْ كلِّ ذاتِ ثَبَجٍ مَقَبِّي
**المقبِّي**: çok yağlı olandır. Medine ehli **الضَّمة**’ye **قَبْوَة** der. Ve harfi **قَبا** eder, **يَقْبُوه**: onu dammelediği zaman; sanki **القَباء** ondan türemiştir.

Lihyânî dedi: Denilir: Bu elbiseyi **قَبِّ** et, **تقبيةً**; yani: ondan bir **قَباء** kes. Ve falan bizden **انقَبَى** etti, **انقِباءً**: gizlendiği zaman.

Ebû Turâb dedi: Ca‘ferî’yi şöyle derken işittim: **اعتبَيْتُ المتاعَ** ve **اقتبيتُه**: onu topladığım zaman. Ve elbiseleri **عَبَا** etti, **يَعبَاها**; ve **قَباها** eder, **يقباها**.

Dedim: Bu, hemzeyi yumuşatmayı gören kimsenin lügatine göre câizdir.

**بقي** : Leys dedi: Araplar der ki: Allah’ı sana hatırlatırım ve **البُقْيا**; o, **البقِيّة**’dir.

Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: **البَقْوَى** ve **البُقْيا** **الإبقاء**’dır; **الرَّعْوَى** ve **الرُّعْيَا** gibi; şey üzerine **الإرعاء**’dandır; o da onun üzerinde bırakmadır.

Araplar, galip geldiği zaman düşmana **البقيَّة** der; yani: bize bırakın, bizi kökümüzden kesmeyin.

Ve ondandır A‘şâ’nın sözü:
قالوا البقية والخطيّ تأخذهم

Ve O’nun sözü: (**أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ**) (Hûd: 116) dinden; kendilerinde **بقيّة** olan bir kavim: kendilerinde bir tutunma varsa ve içlerinde hayır varsa.

Ezherî dedi: **البقيّة**: **الإبقاء**’dan bir isimdir; sanki murad etti—Allah daha iyi bilir—: Öyleyse, önceki nesillerden, razı olunan dine tutunmaları sebebiyle kendileri üzerinde bir **إبقاء** sahibi kavim olsaydı ya. Ve (**إِلاَّ قَلِيلاً**) (Hûd: 116) nasb edildi; çünkü (**فلولا**) sözündeki mâna: “olmadı”dır. Ve çünkü “az”ın nasbı, birinciden kopukluk üzerinedir.

Ferrâ dedi: O’nun sözü: (**بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ**) (Hûd: 86), yani: size helâlden bıraktığı şey sizin için daha hayırlıdır.

Dedi: Ve denilir: Allah’ı gözetmek sizin için daha hayırlıdır.

Leys: Şey **بَقِيَ** eder, **يَبْقَى** **بقَاءً**; o, yok oluşun zıddıdır.

Ve denilir: Onlardan bir **باقيةٌ** kalmadı; ve onları Allah’tan bir **وَاقية** korumadı.

Ve Allah—azze ve celle—dedi: (**خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ**) (Hâkka: 8).

Ferrâ dedi: “**بقاء**”dan murad eder; ve denilir: Onlardan bir **باقياً** görüyor musun; bunların hepsi Arapçada câiz, güzeldir.

Leys dedi: **الباقي**: haraç ve benzerinin hâsılıdır.

Tayyı’ lügatinde: **بَقَى** **يبقَى**; ve onların her “yâ”da, öncesi kesreli olunca, onu sâkin bir elif yapmaları da böyledir; **بَقِيَ** ve **رَضِيَ** ve **فَنِيَ** gibi.

Dedi: Falana **استَبْقَيْت** ettim: üzerine bir öldürme vacip olup da onu affettiğin zaman. Ve bir şey verdiğinde, onun bir kısmını alıkoyarsan: onun bir kısmını **استبقَيْت** dersin. Ve falanı, günahını affetme mânasında; ve sevgisini sürdürme mânasında **استَبْقَيْت** ettim.

Nâbiga dedi:
ولست بمستَبقٍ أخاً لا تلُمُّه
على شَعَثٍ أيُّ الرجال المهذّبُ

Asma‘î: Atlardan **المُبْقِيات**: koşusunun bir kısmını bırakan, onu saklayanlardır.

Ve Allah’ın sözü: (**وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا**) (Kehf: 46), o: beş vakit namazdır.

Ve denildi: Salih amellerin hepsi.

**بقا** : Muâz b. Cebel hadîsinde: (**بَقَيْنَا** Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) Ramazan aylarının içinde, felâhın kaçmasından korkuncaya kadar).

Ebû ‘Ubeyd dedi: Ahmer, **بَقَيْنَا** sözünde dedi ki: yani: bekledik ve gözetledik.

Ondan denilir: Adamı **بقيْتُ**; onu **أَبْقِيه**; **بَقْياً**.

Ahmer şu beyti okudu:
فهنَّ يَعْلِكْنَ حدائداتها
جُنْحَ النواصِي نحوَ أَلْوِياتِها
كالطَّيْرِ تَبقى متداوماتِها
Yani: ona bakar.

Lihyânî dedi: Onu **بَقَيْتُه** ve **بقَوْتُه**: ona baktım.

Zeccâc, O’nun—azze ve celle—sözünde: (**أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ**) (Hûd: 116): mânası: ayırt etme sahipleri.

Dedi: **أولوا بقيّة** câizdir: itaat sahipleri.

Dedi: Birinde “onda **بقيّة** var” dediğin zaman **البقية**’nin mânası: onda, övüldüğü şeyde bir fazlalık vardır; **البقيَّة**’nin çoğulu **بَقَايا**’dır.

**بوق** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: dedi ki: (Komşusu onun **بَوائقَه**’inden emin olmayan kimse mümin değildir).

Ebû ‘Ubeyd dedi: Kisâî ve başkaları dedi ki: Onun **بوائقه**’i: onun **غوائله**’i ve şerri. Ve kavme inen musibet ve belâya denilir: Onlara bir **بائقة** isabet etti.

Başka bir hadîste: (Allah’ım, ben sana **بَوائق الدهر**’den sığınırım).

Kisâî dedi: Denilir: **باقَتهم البائقة**; o da onları **تَبُوقُهم بَوْقاً**; bunun benzeri: **فقَرَتْهم الفاقرة**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **باقَ**: izinsiz bir kavmin üzerine baskın yaptığı zaman. Ve **باق**: yalan söylediği zaman. Ve **باقَ**: şer ve çekişmeler getirdiği zaman.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Bize inkâr edilen bir **بُوقةٌ** ve **بوق** isabet etti; o, bir vuruşla fışkırmış bir yağmur itişidir.

Rü’be dedi:
نَضّاح البُوَقْ

Ve denilir: O, **بُوقة**’nin cem‘idir; **أُوقةٍ** ve **أُوَق** gibi.

Leys dedi: **البُوقة**: ince ağaçtan bir ağaçtır; şiddetli bükümlüdür.

Dedi: Ve denilir: Onlara yağmurdan bir **بَوْق** isabet etti; o, onun çokluğudur.

Dedi: Ve **البُوقُ**: deliği bükümlü, bir çeşit kazma demirine benzer; bazen değirmenci ona üfler de sesi yükselir; onunla murad edilen bilinir. Ve sırrını saklamayan insana denilir: O ancak bir **بُوق**tur.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **البُوق**: bâtıldır. Ve şu beyti okudu:
إلا الذي نطقوا بُوقا

Şemmer dedi: **البُوق**: içine üflenen bir şeydir. Dedi: Bâtıl mânasında **البُوق**’u ancak burada işittim; Hassân’ın beytini inkâr etti, onu tanımadı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denilir: **باقَ يَبوق بَوْقاً**: bir insana tecavüz ettiği zaman. Ve **باقَ يَبُوقُ بَوْقاً**: **البُوق** getirdiği zaman; o da **الكذب السُّماق**’tır.

Dedim: Bu, bâtılın **بُوقاً** diye adlandırıldığına delâlet eder.

**قوب** : Leys dedi: **القَوْب**: bir yeri yahut bir çukuru, oyuk benzeri bir şekilde kavisleştirmendir. Dersin: Onu **قُبْتُها**; o da **انقابت**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **قاب** etti: yaklaştığı zaman. Ve **قابَ**: derisi kavisleştiği zaman. Ve **قاب يَقوبُ قَوْباً**: kaçtığı zaman.

Leys dedi: Uyuz, devenin derisini **يُقوِّب** eder; onda, yünden sıyrılmış **قُوَباً** görürsün; bunun için, insan derisinde çıkan ve tükürükle tedavi edilen **القُوبَاء** adlandırıldı. Ve şu beyti okudu:
يا عَجَبَاً لهذه الفَلِيقَهْ
هل ينفعنَّ القُوَباءَ الرِّيقَه

İbnü’s-Sikkît: Adam **قُوَبة**: yurdunda sabit, ikamet eden.

Seleme, Ferrâ’dan dedi: **القُوبا** müennestir
ve müzekker yapılır; harekelenir ve sükûnlanır; “bu **قُوَباءُ**” denilir; marife ve nekirede sarf olunmaz; **فُقَهاء** babına ilhak edilir; o nadirdir. Ve hafifletmede “bu **قُوبى**” dersin; marifede sarf olunmaz, nekirede sarf olunur. Ve “bu **قُوباء**” dersin; marife ve nekirede sarf olunur ve **طُومار** babına ilhak edilir. Ve şu beyti okudu:
به عَرَصاتُ الحَيِّ قَوَّبْن مَتنَه
وجَرَّدَ أثباجَ الجراثيم حاطبُه
“**قوّبنَ متنَه**”, yani: ayak basmaları ve konaklamalarıyla onda iz bıraktılar.

A‘ccâc dedi:
مِن عَرَصات الحيِّ أمْسَتْ قُوَبا
Yani: kavislenmiş oldu.

Allah—azze ve celle—dedi: (**فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ**) (Necm: 9). Mukâtil dedi: Her bir yay için iki **قاب** vardır; ikisi, kabza ile **السّية** arasındadır.

Hasan dedi: (**فَكَانَ قَابَ**), yani: iki yayın boyu.

Ferrâ dedi: (**فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ**), yani: iki Arap yayının miktarı; Zeccâc da buna benzer söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُوبيُّ**: **الأقواب**’ı—o da civcivlerdir—yemeye düşkün olandır.

Ferrâ dedi: **القائبة**: yumurtadır; ve **القوب**: civcivdir.

Kümeyt dedi:
لهنَّ وللمشيب ومَن عَلاهُ
من الأمثال قائبة وقوبُ
Kadınların ihtiyarlardan ayrılışını, **القوب**’un—o civcivdir—**القائبة**’den—o yumurtadır—çıkışına benzetti. Der ki: Civcivin yumurtaya dönmediği gibi, onlar da ihtiyara dönmezler.

Ömer, umre ile hacca temettu‘dan nehyetti ve dedi ki: (Siz hac ayı içinde umre yaparsanız, onu haccınızdan ve umrenizden geçerli görürsünüz; böylece hac yeri yılın geri kalanında boş kalır; ve o, **قائبة قَوبٍ** olur). Ömer bunu, yılın geri kalanında Mekke’nin umrecilerden boş kalmasına misal yaptı; Mekke’nin hac ayları dışında umrecilerle mamur olmasını istedi.

Ve denilir: Yumurtayı **قُبتُ**; onu **أقُوبُها**; **قَوْباً**; o da **انقابت انقياباً**.

Dedim: Yumurtaya **قائبة** denildi; o **مَقُوبة**’dir; çünkü onun **قُوب** sahibi, yani civciv sahibi olduğunu murad ettiler. Ve ona **قاوبة** denilir: ondan civciv çıktığı zaman. Ve ondan çıkan civcive **قُوبٌ** ve **قُوبيٌّ** denilir.

Kümeyt dedi:
وأفرَخَ مِن بَيض الأنُوقِ مَقُوبُها

Ve denilir: Mekân **انقابَ** etti ve **تقوَّب** etti: onda ağaç ve otun yerleri soyulduğu zaman.

Ferrâ dedi: O, **الفَحِث** için **القِبة**’dir.

(**نوادر الأعراب**)’da: **قِبَّة الساق**:
onun baldır kasıdır. Ve yumurta **تقوّبت**: civcivinden yarıldığı zaman.

Denilir: **انقضت قائبة من قُوبها**; ve **انقضى قوبيٌّ من قائبة**. Mânası: civciv yumurtasından ayrılınca ona geri dönmez.

Kümeyt dedi:
فقائبةٌ ما نحن يوماً وأنتم
بني مالك إن لم تفيئوا وقوبها
Onları, neseblerini Yemen’e çevirmeleri sebebiyle azarlıyor. Der ki: Nesebinize dönmezseniz, ona asla dönmezsiniz; böylece bizimle sizin aranızda bir belâ olur.

Şemmer dedi: Yumurta **قِيبت** edildi; o **مقوبةٌ**’dur: civcivi çıktığı zaman.

Ve denilir: **قابة** ve **قوب**; **قائبة** ve **قوب** mânasında.

İbn Hânî’: **القوب**: yumurta kabuğudur.

Kümeyt, devekuşu yumurtasını vasfederken dedi:
إلى توائم أصغى من أجنّتها
وساوسَ عنها قابت القُوَبُ
“**أصغَى من أجنّتها**”, der ki: yavru yumurta içinde hareket edince, bir fısıltıya kulak verdi. Onu bir fısıltı yaptı. Dedi: **وقابت**: yarıldı. Ve **القوب**: yumurtadır.

**قأب** : Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: **قَئِب** ve **صئِب** ve **ذَبحَ**: su içmeyi çoğalttığı zaman.

Ebû Zeyd dedi: İçkiden **قَئبْتُ**; **أقَأَب قأباً**: ondan içtiğin zaman.

Leys dedi: İçkiden **قئبت**; **أقأبُ**; ve **قأبْتُ** bir lügattir: ondan dolduğun zaman.

Ebû ‘Ubeyd, Emevî’den: Yemeği **قأبتُ**: onu yedim; aynı şekilde **دأثْتُه**.

Başkası dedi: Denilir: Kap **قَوأبٌ** ve **قوأبيٌّ**: suyu çok alan. Ve şu beyti okudu:
مدٌّ من المِداد قوأَبيُّ

Şemmer dedi: **القوأبيّ**: çok alan olandır.

**وقب** : Leys: **الوَقْب**: her **قَلْت** yahut çukur; kayada bir **قَلْت** gibi; ve yağ kabının **وقْب**’u gibi. Ve **وَقْبةُ الثّريد**: onun ıslatıldığı yerdir.

Ve şu beyti okudu:
في وَقْبِ خَوْصاء كوقْبِ المُدْهُنِ

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوَقيت**: atın **قُنْب**’undan çıkan sestir; o, onun aletinin kılıfıdır; ve **وقَب** eder, **يَقب**.

Ferrâ, Allah—azze ve celle—sözünde: (**خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا**) (Felak: 3): **الغاسق**: gecedir. **وَقَب** ettiği zaman: her şeye girdiği yahut karardığı zaman.

Âişe’den rivayet olundu: dedi ki: Ay doğunca Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: (Bu, **الغاسق**’tır; **وَقَبَ** ettiği zaman; onun şerrinden Allah’a sığın).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأوقاب**: evin eşyasıdır. Ve **الوَقْب**: ahmak adamdır; çoğulu **أوقاب**. Ve **الأوقاب**: deliklerdir; teki **وَقب**.

Dedi: Ve **الوُقبيّ**: **الأوقاب**’ın sıhhatine düşkün olandır; onlar ahmaklardır. Ve **المنقاب**: nebîz içmeyi çok yapan adamdır.

Ferrâ dedi: **الإيقاب**: şeyi **الوَقْبة**’ye sokmaktır.

Başkası şu beyti okudu:
أبني لُبَيْنَى إنّ أمَّكُمُ
أمَةٌ وإنَّ أباكُمَّ وَقْبُ

Ebû Turâb’ın ondan rivayet ettiği üzere, Mübtakir el-A‘râbî dedi: Onlar **سَيْر الميقاب** yürüyüşüyle yürürler; o da bir gün ile bir geceyi birbirine bitiştirmeleridir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الميقَب**: **الوَدَعة**’dır.

**وبق** : Ferrâ, Allah—azze ve celle—sözünde: (**وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً**) (Kehf: 52): der ki: Dünyada onların birbirleriyle bağlantısını **مَوْبِقاً** kıldık; yani: âhirette onlar için bir helâk.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Aralarında **موبقاً** kıldık; yani: bir engel. Dedi: İki şey arasındaki her engel **مَوْبق**tur.

Ebû ‘Ubeyde dedi: (**وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً**) sözünde **الموبق**: vaaddir. Ve şu sözü delil getirdi:
وجادَ شَرَوْرَى والسِّتَار فلم يَدعْ
بعاراً له والواديين بموبقِ
Yani: vaad ile.

Ferrâ dedi: Denilir: Onun günahları falanı **أوبقتْ**; yani: onu helâk etti; böylece **فَوَبِقَ يَوْبقُ وَبقاً ومَوْبِقاً**: helâk olduğu zaman.

Dedi: Kisâî nakletti: **وَبقَ يَبِق وُبُوقاً**.

(**نوادر الأعراب**)’da: Develer çamurda **وبقت**: çamura saplandıkları ve onda takılı kaldıkları zaman. Ve günahında **وَبق** etti: onda takılı kaldığı ve ondan kurtulamadığı zaman.

Allah—azze ve celle—dedi: (**شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَن كَثِيرٍ**) (Şûrâ: 34), yani: onları hapseder; yani gemileri ve içindekileri; böylece boğularak helâk olurlar.

**أبق** : Leys dedi: **الأبَق**: **القُنب**’dur; ve ondandır Züheyr’in sözü:
قد أحكِمَتْ حَكماتِ القِدّ والأبَقا

Leys dedi: **الإباقُ**: kölenin, korkudan ve iş yorgunluğu olmaksızın gitmesidir.

Dedi: Hüküm de böyledir: geri çevrilir; eğer iş yorgunluğundan veya korkudan olursa geri çevrilmez.

Dedim: **الإباق**: kölenin efendisinden kaçmasıdır.

Allah—azze ve celle—Yûnus aleyhisselâm kıssasında, kavmine kızgın olarak yerde kaçtığı zaman dedi: (**لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى**) (Sâffât: 140).

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: ona şu beyti okuduğunu:
ألاَ قالت بَهانِ ولم تَأَبَّقْ
نَعِمْتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ
Dedi: **لم تأَبقْ**, yani: onun sözünden günaha girmedin. Başkası dedi: **لم تأبقْ**, yani: burun kıvırmadın.

Ve denilir: Köle **أبَق** etti, **يأَبقُ** **إباقاً**; o **آبِق**tir; çoğulu **أبَّاق**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثلاثي الذي أوّله الهمزة)
(أبت) الهمزة والباء والتاء أصلٌ واحد، وهو الحرّ وشدّته. قال ابنُ السكّيت وغيره: أبَتَ يومنا يأبُِتُ([1]) إذا اشتد حرُّه، فهو أَبِتٌ. وأنشد:
بَرْك هجُود بفَلاةٍ قَفْرِ([2]) *** أحْمَى عليها الشمسَُ أبْتَُ الحَرِّ
ويقال يومٌ أبْتٌ وليلة أبْتَةٌ. ورجل مأبُوتٌ أصابه الحرّ. قال أبو علي الأصفهانيّ: الأَبْتة كالوَغْرة من القَيظ.
(أبث) وهذا الباب مهملٌ عند الخليل. قال الشّيبانيّ: الأبِثُ الأشِرُ النّشيط. قال:
أصبَحَ عمَّارٌ نشيطاً أبِثا *** يأكُلُ لحماً بائتا قد كَبِثَا([3])وهذا الباب مهمل عند الخليل، وليست الكلمة عند ابن دريد([4]).
والكَبِث: المتغيِّر المُرْوِح. وليس الكَبِث عند الخليل ولا ابن دريد. ويقال للذي لا يَقَِرّ من المرَح إنه لأبِثٌ. قال الشّيباني: أصبت إبلاً أبَاثَى([5]) يعني بُروكاً شَباعَى. وناقة أبِثَة.
(أبد) الهمزة والباء والدال يدلّ بناؤها على طول المدّة، وعلى التوحّش. قالوا: الأبد الدهر، وجمعه آباد*. والعرب تقول: أبدٌ أبيدٌ، كما يقولون دهرٌ دَهير. والأَبْدَةٌ الفَعْلة تبقى على الأبَد. وتأبّد البعير توحّشَ. وفي الحديث: "إنّ هذه البهائم لها أوابدُ كأوابد الوحْشِ". وتأبّد المنزلُ خَلا. قال لبيد:
عفَتِ الدِّيارُ مَحلُّها فمُقامها  *** بمنىً تأبّدَ غَوْلُها فرِجامُها([6])وقال ابنُ الأعرابي: الإبِد ذات النتاج من المال، كالأمَة والفرس والأتان، لأنهن يَضْنأن في كلّ عامٍ، أي يلدْن ويقال تأبّد وجهُه كَلِفَ.
(أبر) الهمزة والباء والراء يدلُّ بناؤها على نخس الشيء بشيءٍ محدَّد. قال الخليل: الإبرة معروفة، وبائعها أبّار. والأَبْرُ ضرب العقرب بإبرتها، وهي تأبُِرُ، والأَبْرُ إلقاح النخل، يقال أبَرَهُ أبْراً، وأبَّرَه تأبيرا. قال الخليل: والأَبْر علاج الزرع بما يُصلحه من السّقي والتعهُّد. قال طَرَفة:
ولِيَ الأصلُ الذي في مثله *** يُصلح الآبرُ زرعَ المُؤتَبِرْ([7])المؤتبر الذي يَطلُبُ أن يقام بزرعه. قال الخليل: المآبر النّمائم، واحدها مِئبر. [قال النابغة]([8]):
وذلك من قولٍ أتاك أقولُه *** ومِنْ دَسِّ أعداءٍ إليك المآبرا([9])ويقال إنه لذو مِئبر، إذا كان نَمَّاما. قال:
ومَن يكُ ذا مِئْبرٍ باللسا *** ن يَسْنَحْ به القولُ أو يَبْرَحِ
قال الخليل: الإبرة عُظَيْمٌ مستوٍ مع طرف الزَّند من الذراع إلى طرف الإصبع. قال:
* حيث تلاقي الإبرةُ القبيحا([10]) *
ويقال إن إبرة اللسان طرفه.
(أبز) الهمزة والباء والزاء يدلّ على القلق والسرعة وقلّة الاستقرار. قال الخليل: الإنسان يَأبِزُ في عَدْوه ويستريح ساعةً ويمضي أحياناً([11]).
قال الفرّاء: الأبَزَى والقَفَزَى اسمان من أبز الفرسُ وقَفَزَ. والأبْزُ الوثْب. قال أبو عمرو: نجِيبَة أبُوز، أي تصبر صبراً عجيباً، وقد أبَزَت تَأْبِز أبْزاً. قال:
لقد صَبَحْتُ حَملَ بنَ كُوزِ *** عُلالةً مِنْ وَكَرَى أَبُوزِ([12])قال الشيباني: الآبز الذي يأبِز بصاحبه، أي يبغي عليه ويعرِّض به. يقال: أراك تأبِز به.
(أبس) الهمزة والباء والسين تدلّ على القهر، يقال منه أبَسَ الرجُلُ الرجُلَ، إذا قَهَره. قال:
* أُسُود هيْجا لَمْ تُرَمْ بأَبْسِ([13]) *
والأبس: كلّ مكانٍ خشنٍ. ويقال أبَسْت بمعنى حَبَسْت([14]) وتأبّس الشيءُ تغيّر. قال المتلمس:
ألم تر أنَّ الجَونَ أَصْبَحَ راسياً  *** تُطيف به الأيام لا يتأبَّسُ
ويقال هي بالياء: "لا يتأيّس"، وقد ذكر في بابه.
(أبش) الهمزة والباء والشين ليس بأصل، لأنّ الهمزة فيه مبدلة من هاء. قال ابن دريد: أبَشْتُ الشيء وهَبَشْتُه إذا جمعته.
(أبض) الهمزة والباء والضاد تدلّ على الدهر، وعلى شيء من أرفاغ البطن. الأُبْضُ([15]) الدهر وجمعه آباضٌ. قال رؤبة:
* في حِقْبةٍ عِشْنا بذاك أُبْضا *
والإباض حبلٌ يُشدّ به رسغ البعير إلى عضده، تقول أبَضْته. ويقال لباطن ركبة البعير المأبِض. وتصغير الإباض أُبَيِّض. قال:
أقول لصاحِبي والليلُ داجٍ *** أُبَيِّضَك الأسَيِّدَ لا يَضيعُ
يقول: احفظ إباضك الأسود كي لا يضيع. وقال لبيد:
كأنّ هجانَها متأبِّضاتٍ *** وفي الأقران، أصورةُ الرَّغامِ([16])متأبِّضات: معتقَلات([17]) بالأُبُض. يقول كأنّها في هذه الحال وفي الحبال أصورة الرَّغام.
(أبط) الهمزة والباء والطاء أصل واحد، وهو إبط الإنسان أو استعارة في غيره. الإبط معروف. وتأبّطْت الشيء تحت إبطي.
قال ابن دريد: تأبّط سيفه إذا تقلّده، لأنه يصير تحت إبطه. وكلُّ شيء تقلّدته في موضع السيف فقد تأبّطته. قال الهذلي([18]):
شرِبتُ بجَمِّه وصدَرْتُ عنه *** وأبيض صارم ذَكَرٌ إباطي
قال قوم: قوله إباطي، أي هو ناحيةَ إبطي. وقال آخرون: هو إباطيٌّ نسَبَهُ إلى إبطه ثم خفّفه. والإستعارة: الإبط من الرمل، وهو أن ينقطع معظمُه ويبقى منه شيءٌ رقيقٌ منبسط متصل بالجَدَد، فمنقطع معظمه الإبط، والجمع الآباط. قال ذو الرمّة:
وحَوْمانةٍ ورقاءَ يجري سَرابُها *** بمنسحَّةِ الآباط حُدْبٍ ظهورُها([19])
(أبق) الهمزة والباء والقاف يدلُّ على إباق العبد، والتشدُّد في الأمر. أبق العبد يأبِق أَبْقاً وأَبَقاً([20]) قال الرّاجز:
أَمسِكْ بنيكَ عمرُو إنّي آبقُ *** بَرقٌ على أرضِ السّعالي آلقُ([21])ويقال عبدٌ أبُوقٌ وأَبَّاق. قال أبو زيد: تأبّقَ الرجل استتر. قال الأعشى:
* ولكن أتاه الموتُ لا يتأبَّقُ([22]) *
وقال آخر:
ألاَ قالتْ بَهَانِ ولم تأَبّق *** نَعِمْت ولا يليقُ بك النّعيمُ([23])قال بعضهم: يقال للرّجل إنّ فيك كذا، فيقول: "أمَا والله ما أتأبّق"، أي ما أنكِر. ويقال له يا ابنَ فلانة، فيقول: "ما أتأبّقُ منها" أي ما أنكِرُها. قال الخليل: الأبَق قِشْر القِنَّب. قال أبو زياد: الأبَق نبات تُدَقُّ سوقُه حتى يَخلُص لحاؤه، فيكون قِنَّبا. قال رؤبة:
* قُودٌ ثمانٍ مثلُ أمْراسِ الأَبَقْ([24]) *
وقال زهير:
* قد أحكِمتْ حَكَمَاتِ القِدِّ والأبَقا([25]) *
(أبك) الهمزة والباء والكاف أصل واحد، وهو السِّمَن، يقال أبِكَ الرجل، إذا سَمِنَ.
(أبل) الهمزة والباء واللام بناء على أصول ثلاثة: [على] الإبل، وعلى الاجتزاء، وعلى الثِّقل، و[على] الغلبة. قال الخليل: الإبل معروفة.
وإبل مؤبّلة جُعلت قطيعاً قطيعا، وذلك نعتٌ في الإبل خاصّة. ويقال للرجل ذي الإبل: آبل. قال أبو حاتم: الإبل يقال لمَسانِّها وصغارها، وليس لها واحدٌ من اللفظ، والجمع آبال. قال:
قد شَرِبت آبالهم بالنّارِ *** والنّار قد تَشْفِي من الأُوارِ([26])قال ابنُ الأعرابي: رجل آبلٌ، إذا كان صاحب إبل، وأَبِلٌ بوزن فَعِل إذا كان حاذقاً برعيها، وقد أَبِل يأْبَل. وهو من آبَلِ النّاس، أي أحذقِهم بالإبل، ويقولون: "هو آبَلُ من حُنَيفِ الحَنَاتِم([27])". والإبِلات الإبل. وأَبَّل الرّجلُ كثرت إبله فهو مؤبَّل، ومالٌ مؤبَّل في الإبل خاصّة، وهو كثرتها وركوبُ بعضِها بعضاً. وفلان لا يأتَبل، أي لا يثبت على الإبل. وروى أبو عليٍّ الأصفهاني عن العامري قال: الأَبَلة([28]) كالتَّكرِمة للإبل، وهو أن تُحسِن القيام عليها، وكان أبو نخيلة يقول: "إنّ أَحقَّ الأموالِ بالأَبَلة والكِنِّ، أموالٌ تَرْقَأ الدِّماء([29])، ويُمْهَر منها النّساء، ويُعبد عليها الإله في السماء، ألبانُها شفاء، وأبوالها دواء، ومَلَكتها سناء"، قال أبو حاتم: يُقال لفلانٍ إبل، أي لـه مائة من الإبل، جُعل ذلك اسماً للإبل المائة، كهُنَيدة، وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "النّاس كإبلٍ مائةٍ ليست فيها راحلة". قال الفرّاء: يقال فلان يُؤبِّل على فلان، إذا كان يُكثِّر عليه. وتأويله التفخيم والتعظيم. قال:
جَزى الله خيراً صاحباً كلما أتى  *** أقرّ ولم ينظُرْ لقول المؤبِّلِ
قال: ومن ذلك سمّيت الإبل لعظم خَلْقها. قال الخليل: بعير آبِلٌ في موضع لا يبرح يجتزئ عن الماء. وتأبّل الرجل عن المرأة كما يجتزئ الوحش عن الماء، ومنه الحديث: "تأَبَّل آدمُ عليه السلام على ابنه المقتول أيّاماً لا يُصيب حَوّاء". قال لبيد:
وإذا حرّكتُ غَرزِي أجْمَرَتْ *** أو قِرابي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ([30])يعني حماراً اجتزأ عن الماء. ويقال منه أبَلَ يأْبِل ويَأْبلُ أبُولا. قال العجاج
* كأنّ جَلْداتِ المَخاض الأُبّالْ([31]) *
قال ابن الأعرابيّ: أبَلَت تأبِلُ أَبْلاً، إذا رعَتْ في الكلأ- والكلأ [الرُّطْب و([32])] اليابسُ - فإذا أكَلت الرُّطْب فهو الجَزْء. وقال أبو عبيد: إبِلٌ أوابِلُ، وأُبَّلٌ، وأبَّال، أي جوازئ. قال:
* به أَبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيْهما([33]) *
قال الأصمعي: إبلٌ مُؤَبَّلةٌ كثيرة، كقولهم غنم مُغَنَّمة، وبَقَرٌ مُبَقَّرَة. ويقال هي المقْتناة. قال ابنُ الأعرابيّ: ناقة أَبِلَة، أي شديدة. ويقولون "ما له هابِلٌ ولا آبلٌ"، الهابل: المحتال المُغنى عنه، والآبل: الراعي([34]). قال الخليل في قول الله تعالى: ﴿طَيْراً أَبابِيلَ﴾ [الفيل 3]: أي يتبع بعضُها بعضاً، واحِدها إبّالَةٌ وإبَّوْل. قال الخليل: الأبِيل من رؤوس النصارى، وهو الأَبِيليّ. قال الأعشى:
وما أيْبُلِيٌّ على هيكلٍ *** بَنَاهُ وصَلَّبَ فيه وصارا([35])قال: يريد أَبِيليّ، فلمّا اضطُرّ قدَّم* الياء، كما يقال أينق والأصل أَنْوُق.
قال عديّ:
إنّني واللهِ فاقْبَلْ حَلْفَتِي *** بأَبِيلٍ كلما صَلّى جَأَرْ
وقال بعضهم: تأبّل على الميت حَزِن عليه. وأبّلت الميت مثل أَبَّنْت. فأمّا قول القائل:
قَبِيلانِ، منهم خاذلٌ ما يُجيبُني *** ومُستأبَلٌ منهم يُعَقُّ ويُظْلَمُ
فيقال إنه أراد بالمستأبَل الرجل المظلوم. قال الفرّاء: الأَبَلات الأحقاد، الواحدة أَبَلة. قال العامريّ: قضى أبَلَته من كذا أي حاجته. قال: وهي خصلةُ شرٍّ ليست بخير. قال أبو زيد: يقال ما لي إليك أَبِلة بفتح الألف وكسر الباء، أي حاجة. ويقال أنا أطلبه بأَبِلة أي تِرَة. قال يعقوب: أُبْلَى موضع. قال الشماخ:
فبانَتْ بأُبْلَى ليلةً ثم ليلةً  *** بحاذَةَ واجتابتْ نوىً عَنْ نواهُما([36])ويقال أبَل الرجل يَأبِل أَبْلاً إذا غَلَب وامتنع. والأبَلَة: الثّقل. وفي الحديث: "كلُّ مالٍ أدِّيت زكاتُه فقد ذهبت أبَلتُه". والإبَّالة: الحُزْمة من الحطب([37]).
(أبن) الهمزة والباء والنون يدلّ على الذِّكْرِ، وعلى العُقَد، وقَفْوِ الشّيء. الأُبَن: العُقَد في الخشبة. قال:
* قضيبَ سَراءٍ قليلَ الأُبَنْ([38]) *
والأُبَنُ: العَدَاوات. وفلان يُؤْبَن بكذا أي يُذَمّ. وجاء في ذكر مجلس رسول الله صلى الله عليه وآله: "لا تُؤْبَن فيه الحُرَمُ" أي لا تُذْكَرُ([39]). والتأبين: مَدْحُ الرجل بعد موته. قال:
لعمري وما دَهري بتأبينِ هالكٍ *** ولا جَزِعاً مِمّا أصابَ فأوجَعا([40])وهذا إبّانُ ذلك أي حِينُه. وتقول: أَبّنْتُ أثَرَه، إذا قفوتَه، وأبّنْت الشيءَ رقَبْته. قال أوس([41]):
يقولُ له الراؤون هَذاكَ راكبٌ *** يُؤبِّنُ شخصاً فوقَ علياءَ واقفُ
(أبه) الهمزة والباء والهاء يدلّ على النباهة والسموّ. ما أَبَهْتُ به أي لم أعلم مكانه ولا أَنِسْت به والأُبَّهَة: الجلال.
(أبو) الهمزة والباء والواو يدلّ على التربية والغَذْو. أبَوْتُ الشيء آبُوه أَبْواً إذا غذوته. وبذلك سمّي الأب أباً. ويقال في النسبة إلى أبٍ أبَوِيّ. وعنزٌ أبواءُ، إذا أصابها وجعٌ عن شمِّ أبوال الأرْوَى. قال الخليل: الأبُ معروف، والجمع آباء وأبُوّةٌ. قال:
أحاشِي نزارَ الشّامِ إنّ نِزَارَها  *** أبُوَّةُ آبائي وَمِنِّى عميدُها
قال: وتقول: تأبّيْتُ أباً، كما تقول تَبَنَّيْتُ ابْناً وتَأَمّهْتُ أمّاً. قال:
ويجوز في الشِّعر "هذان أباك" وأنت تريد أبَوَاك، و"رأيت أبيك" يريد أبويك. قال:
* وهْوَ يُفَدَّى بالأبِينَ والخالْ([42]) *
ويجوز في الجمع أبُونَ. وهؤلاء أبوكم أي آباؤكم. أبو عبيد: ما كنتَ أباً ولقد أَبَيْتَ أبوّة. وأَبَوْتُ القوم أي كنتُ لهم أباً. قال:
نؤمُّهمُ ونأْبُوهُمْ جميعاً *** كما قُدَّ السُّيُورُ من الأديمِ
قال الخليل: فلانٌ يَأْبُو اليتيمَ، أي يغذو كما يغذو الوالد ولده.
(أبي) الهمزة والباء والياء يدلّ على الامتناع. أبيت الشيء آباهُ، وقوم أَبيُّونَ وأباةٌ. قال:
* أبيّ الضّيْمِ من نَفَرٍ أباة *
والإباء: أن تعرض على الرجل الشيءَ فيأبَى قبولَه، فتقول ما هذا الإباءُ، بالضم والكسر. العرب ما كان من نحو فَعَل يَفْعَل([43]). والأبِيّة من الإبل: الصّعبة. قال اللِّحيانيُّ: رجلٌ أبَيَانٌ إذا كان يأبَى الأشياء([44])، وماءٌ مأباةٌ على مثال مَعْباةٍ، أي تأباه الإبل. قال ابنُ السكِّيت: أَخذَهُ أباءٌ إذا كأن يأبى الطّعامَ. قال أبو عمرو: الأوابي من الإبل الحِقاق والجِذَاع والثُِّناء([45]) إذا ضربها الفحل فلم تلقح، فهي تسمّى الأوابي حتّى تلقح مرّة، ولا تسمّى بعد ذلك أوابي، واحدتها آبيَةٌ. ولا يبعد أن يكون الأُباء من هذا القياس، وهو وجعٌ يأخذ المِعْزَى عن شمّ أبوَال الأرْوَى. قال:
فقلتُ لكَـنّازٍ تركَّلْ فإنَّهُ *** أُباً لا إخالُ الضَّأْنَ منه نواجِيا([46])الأَباء: أطراف القصب، الواحدة أَباءَة، ثم قيل للأَجَمَة أبَاءَةٌ، كما قالوا للغَيضَة أَرَاكةٌ. قال:
وأَخُو الإباءةِ إذْ رأى خُلاّنَهُ  *** تَلَّى شِفاعاً حولَه كالإذْخِرِ([47])ويجوز أن يكون أراد بالأباءَة الرِّماح، شبَّهها بالقَصب كثرةً([48]). قال :
مَنْ سَرَّهُ ضَرْبٌ يُرعْبِلُ بَعْضُه *** بعضاً كمعمعةِ* الأَباءِ المُحْرَقِ([49])
---------------------
([1]) يقال أبت يأبت، كيضرب ويدخل، وأبت بكسر الباء.
([2]) البرك: الإبل الكثيرة. وفي الأصل: "بزل"، وأراه تحريفاً. قال طرفة:
وبرك هجود قد أثارت مخافتي  *** نواديها أمشي بغضب مجرد
 ([3]) الرجز لأبي زرارة النصري كما في اللسان (2: 415).
([4]) وذكر في الجمهرة (3: 199) من هذه المادة "أبث الرجل بالرجل، إذا سبه عنه السلطان خاصة".
([5]) في الأصل: "أباي"
([6]) الغول والرجام: موضعان. والبيت مطلع معلقة لبيد.
 ([7]) في الأصل: "في الذي مثله"، صوابه في الديوان 67.
([8]) التكملة من اللسان (5: 59).
([9]) في اللسان والديوان 40: "ومن دس أعدائي".
([10]) لأبي النجم كما في اللسان (3: 387). والقبيح: طرف عظم المرفق.
([11]) في الأصل "إحسانا".
([12]) لجران العود، كما في اللسان (أبز) وديوان جران العود 52.
([13]) للعجاج. وأنشده في الجمهرة (3: 205). وفي اللسان: * وليث غاب لم يرم بأبس *
([14]) هذا المعنى لم يرد في اللسان.
([15]) ضبط في الأصل ضبط قلم بالفتح. وقيده في اللسان "بالضم".
([16]) الأصورة: جمع صوار، وهو القطيع من بقر الوحش. والرغام، بالفتح: رملة بعينها.
([17]) في الأصل: "متعقلات" تحريف. وفي اللسان "معقولات".
([18]) هو المتنخل الهذلي، كما في الجمهرة (3: 207) واللسان (9: 121/ 11: 29) والقسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين ص89.
([19]) الورقاء: الغبراء تضرب إلى السواد، كما في شرح ديوان ذي الرمة ص309. وفي الأصل: "زرقاء" تحريف. والمنسحة: التي تنسح آباطها وتعرق.
([20]) في اللسان: "أبقا وإباقا" وضبط ضبط قلم بضم الباء وكسرها مع فتح باء الماضي. وفي الجمهرة والمجمل: أبق يأبق، وأبق يأبق من بابي ضرب وتعب.
([21]) ينسب إلى "السعلاة" الخرافية زوج عمرو بن يربوع. انظر نوادر أبي زيد 147 والفصول والغايات 210 والحيوان (6: 197).
([22]) صدره كما في الديوان ص146 واللسان (11: 283):
* فذاك ولم يعجز من الموت ربه *
([23]) البيت في نوادر أبي زيد 16 منسوباً إلى غامان بن كعب. ورواية اللسان (11: 283) "كبرت ولا يليق". وبهان: اسم امرأة مثل حذام. وسيأتي في (بهن).
([24]) قود: جمع أقود وقوداء. والبيت في ديوان رؤبة 104.
([25]) صدره كما في الديوان ص49:
* القائد الخيل منكوباً دوابرها *
([26]) في اللسان (7: 102) "أي سقوا إبلهم بالسمة، إذا نظروا في سمة صاحبه عرف صاحبه فسقى وقدم على غيره لشرف أرباب تلك السمة، وخلوا لها الماء".
([27]) حنيف الحناتم. رجل من بني تيم اللات بن ثعلبة. انظر الميداني.
([28]) كذا ضبطت في اللسان. وفي الأصل "الآبلة" في هذا الموضع فقط.
([29]) ترقأ الدماء: أي تحقنها وتسكنها. وهو نظير الحديث: "لا تسبوا الإبل فإن فيها رقوء الدم ومهر الكريمة"، أي إنها تعطى في الديات بدلاً من القود. وفي الأصل "ترقاء للدماء".
([30]) أجمرت، بالراء المهملة: أسرعت وعدت. وفي الأصل "أجمزت" وهو خطأ. وقد أنشد البيت في اللسان (5: 218) وقال: "ولا تقل أجمز بالزاي".
([31]) أنشده في اللسان (جلد) وقال: "وناقة جلدة لا تبالي البرد" وبعده كما في ملحق ديوان العجاج 86: * ينضحن من حمأته بالأبوال *
([32]) تكملة بها يستقيم الكلام. وفي اللسان: "والكلأ مهموز مقصور: ما يرعى. وقيل الكلأ العشب رطبه ويابسه".
([33]) البيت لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 23) واللسان (13: 23). وتمامه :
* فقد مار فيها نسؤها واقترارها *
([34]) انظر اللسان (هبل) ص211.
([35]) الديوان واللسان (صلب، صور، أبل). صلب: اتخذ صليباً. وصار: صور، عن أبي علي الفارسي. قال ابن سيده: "ولم أرها لغيره". وفي شرح ديوان الأعشى ص40: "وصارا: سكن".
([36]) ديوان الشماخ 89. وحاذة: موضع.
([37])وقد تبدل الباء الأولى ياء فيقال في المثل:" ضغث على إيبالة" أي بلية على أخرى كانت قبلها.
([38]) السراء: شجر تتخذ منه القسي، والبيت للأعشى. وصدره كما في الديوان ص21 واللسان (16: 140):
* سلاجم كالنخل أنحى لها *
([39]) في اللسان: "أي لا ترمى بسوء ولا تعاب ولا يذكر منها القبيح وما لا ينبغي مما يستحى منه".
([40]) من قصيدة لمتمم بن نويرة في المفضليات (2: 65).
([41]) يصف حماراً كما في اللسان (16: 141) والديوان ص16.
([42]) صدره كما في اللسان (18: 7) :
* أقبل يهوي من دوين الطربال *
([43]) كذا وردت العبارة. وفي اللسان: "قال الفراء: لم يجئ عن العرب حرف على فعل يفعل مفتوح العين في الماضي والغابر إلا وثانيه أو ثالثه أحد حروف الحلق، غير أبى يأبى فإنه جاء نادراً".
([44]) أبيان، بالتحريك. قال المجشر الباهلي:
وقبلك ما هاب الرجل ظلامتي *** وفقأت عين الأشوس الأبيان
 ([45]) تقرأ بضم الثاء وكسرها مع المد. ورسمت في الأصل: "الثنى".
([46]) البيت لابن أحمر كما في اللسان (دكل، أبي) وتركل، بالراء. وفي الأصل: "توكل" تحريف. ويروى: "تدكل" بالدال، وهما بمعنى.
([47]) البيت لأبي كبير الهذلي، كما في اللسان (10: 49) وديوان الهذليين 63 نسخة الشنقيطي. قال في اللسان: "شبههم بالإذخر لأنه لا يكاد ينبت إلا زوجاً زوجا".
([48]) في الأصل "كره".
([49]) البيت لكعب بن مالك الأنصاري، كما في اللسان (18: 5).

ـ

##### Türkçe

(Üçlü (fiil) babı; başı **الهمزة** olan)

(**أبت**) **الهمزة** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; o da sıcak ve onun şiddetidir. İbnü’s-Sikkît ve başkaları dedi: **أبَتَ** günümüz **يأبُِتُ**([1]) (olur) — onun sıcağı şiddetlendiği zaman; o hâlde o **أَبِتٌ**’tir. Ve (şu beyti) şâhid getirdi:
بَرْك هجُود بفَلاةٍ قَفْرِ([2]) *** أحْمَى عليها الشمسَُ أبْتَُ الحَرِّ
Ve denir: **يومٌ أبْتٌ** ve **ليلة أبْتَةٌ**. Ve **رجل مأبُوتٌ**: ona sıcak isabet etmiş (kimse). Ebû Ali el-İsfahânî dedi: **الأَبْتة**; **الوَغْرة** gibi, **القَيظ**’dan.

(**أبث**) Ve bu bab, Halîl katında ihmâl edilmiştir. Eş-Şeybânî dedi: **الأبِثُ**: **الأشِرُ** (şen, taşkın), **النّشيط** (çevik). Dedi:
أصبَحَ عمَّارٌ نشيطاً أبِثا *** يأكُلُ لحماً بائتا قد كَبِثَا([3])وهذا الباب مهمل عند الخليل، وليست الكلمة عند ابن دريد([4]).
Ve **الكَبِث**: değişmiş, kokulanmış (şey). Ve **الكَبِث** Halîl’in yanında da İbn Düreyd’in yanında da yoktur. Ve denir: sevinçten durulup yerinde durmayan kimse için: “O, elbette **أبِثٌ**’tir.” Eş-Şeybânî dedi: **أصبت إبلاً أبَاثَى**([5]) yani çökmüş, tok (develer). Ve **ناقة أبِثَة**.

(**أبد**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الدال**; yapısı, müddetin uzunluğuna ve vahşîleşmeye delâlet eder. Dediler: **الأبد**: dehr (zaman), çoğulu **آباد***. Ve Arap der ki: **أبدٌ أبيدٌ**; nasıl ki “**دهرٌ دَهير**” derler. Ve **الأَبْدَةٌ**: **الفَعْلة**; **الأبَد** üzere kalır. Ve deve **تأبّد**: vahşîleşti. Ve hadiste: “Şüphesiz bu hayvanların, vahşî hayvanların kaçakları gibi **أوابدُ**’u vardır.” Ve mesken **تأبّد**: boş kaldı. Lebîd dedi:
عفَتِ الدِّيارُ مَحلُّها فمُقامها  *** بمنىً تأبّدَ غَوْلُها فرِجامُها([6])وقال ابنُ الأعرابي: **الإبِد**: maldan doğuran (dişi) olan; cariye, kısrak ve dişi eşek gibi; çünkü onlar her yıl **يَضْنأن** ederler, yani doğururlar. Ve denir: yüzü **تأبّد**: tutuldu (aşkla bağlandı).

(**أبر**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الراء**; yapısı, bir şeyi sivri bir şeyle dürtmeye delâlet eder. Halîl dedi: **الإبرة** bilinen (şeydir); onun satıcısı **أبّار**’dır. Ve **الأَبْرُ**: akrebin iğnesiyle vurmasıdır; o **تأبُِرُ**. Ve **الأَبْرُ**: hurma aşılamaktır; “Onu **أبَرَهُ أبْراً**” denir; ve “Onu **أبَّرَه** **تأبيرا** (ile)” denir. Halîl dedi: ve **الأَبْر**: ekinin, sulama ve gözetme ile onu ıslah eden şeyle tedavisidir. Tarafe dedi:
ولِيَ الأصلُ الذي في مثله *** يُصلح الآبرُ زرعَ المُؤتَبِرْ([7])المؤتبر: ekini için (işin) ikame edilmesini isteyen kimsedir. Halîl dedi: **المآبر**: koğucular (söz taşıyanlar); tekili **مِئبر**. [en-Nâbiga dedi]([8]):
وذلك من قولٍ أتاك أقولُه *** ومِنْ دَسِّ أعداءٍ إليك المآبرا([9])
Ve denir: “O, **ذو مِئبر**’dir”; eğer koğucu ise. Dedi:
ومَن يكُ ذا مِئْبرٍ باللسا *** ن يَسْنَحْ به القولُ أو يَبْرَحِ
Halîl dedi: **الإبرة**: koldan parmak ucuna kadar, önkolun ucuyla birlikte düz bir küçük kemiktir. Dedi:
* حيث تلاقي الإبرةُ القبيحا([10]) *
Ve denir: **إبرة اللسان**: onun ucu (dilin ucu).

(**أبز**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الزاء**; huzursuzluğa, sürate ve az istikrara delâlet eder. Halîl dedi: insan koşusunda **يَأبِزُ** eder; bir saat dinlenir ve bazen gider([11]).
el-Ferrâ dedi: **الأبَزَى** ve **القَفَزَى**; “at **أبز** etti” ve “**قَفَزَ** etti”den iki isimdir. Ve **الأبْزُ**: sıçrayıştır. Ebû Amr dedi: **نجِيبَة أبُوز**; yani acayip bir sabırla sabreder; ve (dişi deve) **أبَزَت تَأْبِز أبْزاً** etmiştir. Dedi:
لقد صَبَحْتُ حَملَ بنَ كُوزِ *** عُلالةً مِنْ وَكَرَى أَبُوزِ([12])
Eş-Şeybânî dedi: **الآبز**: sahibine karşı **يأبِز** eden; yani ona azgınlık eder ve onunla (hakkında) üstü kapalı söz söyler. Denir: “Seni onunla **تأبِز** eder görüyorum.”

(**أبس**) **الهمزة** ve **الباء** ve **السين**; kahra delâlet eder. Ondan: “Adam adamı **أبَسَ** etti” denir; onu kahrettiği zaman. Dedi:
* أُسُود هيْجا لَمْ تُرَمْ بأَبْسِ([13]) *
Ve **الأبس**: her kaba (sert) yerdir. Ve “**أبَسْت**” denir; **حَبَسْت** manasında([14]). Ve şey **تأبّس** etti: değişti. el-Mutalammis dedi:
ألم تر أنَّ الجَونَ أَصْبَحَ راسياً  *** تُطيف به الأيام لا يتأبَّسُ
Ve **بالياء** ile denir: “**لا يتأيّس**”; ve onun babında zikredilmiştir.

(**أبش**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الشين**; asıl değildir; çünkü ondaki **الهمزة**, **هاء**’dan bedeldir. İbn Düreyd dedi: “Şeyi **أبَشْتُ** ettim ve **هَبَشْتُه** ettim”; onu topladığım zaman.

(**أبض**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الضاد**; dehre ve karın alt yanlarından bir şeye delâlet eder. **الأُبْضُ**([15]): dehr; çoğulu **آباضٌ**. Ru’be dedi:
* في حِقْبةٍ عِشْنا بذاك أُبْضا *
Ve **الإباض**: devenin bileğini pazusuna bağlamakla bağlanan iptir; “Onu **أبَضْته**” dersin. Ve devenin dizinin iç tarafına **المأبِض** denir. Ve **الإباض**’ın küçültmesi **أُبَيِّض**’dir. Dedi:
أقول لصاحِبي والليلُ داجٍ *** أُبَيِّضَك الأسَيِّدَ لا يَضيعُ
Yani: siyah **إباض**’ını koru ki kaybolmasın. Lebîd dedi:
كأنّ هجانَها متأبِّضاتٍ *** وفي الأقران، أصورةُ الرَّغامِ([16])
**متأبِّضات**: **معتقَلات**([17]) **بالأُبُض** ile (bağlanmış). Yani: sanki onlar bu hâlde ve iplerde, **الرَّغام**’ın sürüleri gibidir.

(**أبط**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da insanın **إبط**’ıdır yahut başkasında mecazdır. **الإبط** bilinir. Ve “Şeyi koltuğumun altına aldım” (manasında) “**تأبّطْت** şeyi **تحت إبطي**” (denir).
İbn Düreyd dedi: “Kılıcını **تأبّط** etti”; onu kuşandığı zaman; çünkü o, koltuğunun altına olur. Ve kılıç yerinde kuşandığın her şey, muhakkak onu **تأبّط** etmişsindir. el-Huzelî dedi([18]):
شرِبتُ بجَمِّه وصدَرْتُ عنه *** وأبيض صارم ذَكَرٌ إباطي
Bir kavim dedi: onun “**إباطي**” sözü; yani o, koltuğumun yanı (tarafı)dır. Başkaları dedi: o, “**إباطيٌّ**”dir; onu koltuğuna nisbet etti, sonra hafifletti. Ve mecaz: kumdan **الإبط**; o, çoğu kopar da ondan ince, yayvan, **الجَدَد**’e bitişik bir şey kalır; çoğu kopmuş olanı **الإبط**’tır; çoğulu **الآباط**. Zû’r-Rumme dedi:
وحَوْمانةٍ ورقاءَ يجري سَرابُها *** بمنسحَّةِ الآباط حُدْبٍ ظهورُها([19])

(**أبق**) **الهمزة** ve **الباء** ve **القاف**; kölenin kaçmasına (**إباق**) ve işte sıkılaşmaya delâlet eder. Köle **أبق** eder; **يأبِق**; **أَبْقاً** ve **أَبَقاً**([20]). er-Râciz dedi:
أَمسِكْ بنيكَ عمرُو إنّي آبقُ *** بَرقٌ على أرضِ السّعالي آلقُ([21])
Ve denir: **عبدٌ أبُوقٌ** ve **أَبَّاق**. Ebû Zeyd dedi: adam **تأبّقَ** etti: gizlendi. el-A‘şâ dedi:
* ولكن أتاه الموتُ لا يتأبَّقُ([22]) *
Ve bir başkası dedi:
ألاَ قالتْ بَهَانِ ولم تأَبّق *** نَعِمْت ولا يليقُ بك النّعيمُ([23])
Bazıları dedi: adama “Sende şu var” denir; o da der ki: “**أمَا والله ما أتأبّق**”; yani inkâr etmem. Ve ona “Ey falancanın oğlu” denir; o da der ki: “**ما أتأبّقُ منها**”; yani onu inkâr etmem. Halîl dedi: **الأبَق**: kenevir kabuğu. Ebû Ziyâd dedi: **الأبَق**; sapı dövülen bir bitkidir; ta ki kabuğu ayrılıp saflaşsın; böylece kenevir olur. Ru’be dedi:
* قُودٌ ثمانٍ مثلُ أمْراسِ الأَبَقْ([24]) *
Züheyr dedi:
* قد أحكِمتْ حَكَمَاتِ القِدِّ والأبَقا([25]) *

(**أبك**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da semizliktir. “Adam **أبِكَ** etti” denir; semirdiği zaman.

(**أبل**) **الهمزة** ve **الباء** ve **اللام**; üç asıl üzere bir yapıdır: [üzerine] **الإبل**; ve [üzerine] **الاجتزاء**; ve [üzerine] ağırlık; ve [üzerine] galebe. Halîl dedi: **الإبل** bilinir.
Ve **إبل مؤبّلة**: sürü sürü yapılmış; bu, özellikle develerde bir sıfattır. Ve deve sahibi adama **آبل** denir. Ebû Hâtim dedi: **الإبل**; yaşlılarına ve küçüklerine denir; onun lafızdan bir tekili yoktur; çoğul **آبال**. Dedi:
قد شَرِبت آبالهم بالنّارِ *** والنّار قد تَشْفِي من الأُوارِ([26])
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل آبلٌ**; deve sahibi olduğu zaman. Ve **أَبِلٌ** (fa‘il vezninde); onları gütmede mahir olduğu zaman; ve **أَبِل** eder, **يأْبَل**. Ve o, insanların **آبَلِ**’indendir; yani develerde en mahirlerindendir. Ve derler: “O, **آبَلُ من حُنَيفِ الحَنَاتِم**([27])’dir.” Ve **الإبِلات**: develerdir. Ve adam **أَبَّل** etti: develeri çoğaldı; o hâlde o **مؤبَّل**’dir. Ve **مالٌ مؤبَّل**: özellikle develerde; o, onların çokluğu ve bazısının bazısına binmesidir. Ve “Falanca **لا يأتَبل**” (denir); yani develer üzerinde sebat etmez. Ebû Ali el-İsfahânî, el-Âmirî’den rivayet etti; dedi: **الأَبَلة**([28]) develer için **التَّكرِمة** gibidir; o da onlara bakıp gözetmeyi güzel yapmandır. Ve Ebû Nuhayla derdi: “Malların içinde **الأَبَلة** ve **الكِنِّ**’e en layık olan, kanları dindiren mallardır([29]); kadınlar ondan mehirlenir; gökteki ilâha onun üzerinde ibadet edilir; sütleri şifadır; idrarları devadır; ve mülkiyeti yüceliktir.” Ebû Hâtim dedi: falancaya “**إبل**” denir; yani onun yüz deve (miktarı) vardır; bu, yüz deveye isim yapılmıştır; **هُنَيدة** gibi. Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “İnsanlar, içinde binek devesi bulunmayan yüz deve gibidir.” el-Ferrâ dedi: “Falanca falancaya karşı **يُؤبِّل** eder” denir; ona karşı çoğaltıp büyüttüğü zaman. Onun te’vîli: büyütme ve yüceltmedir. Dedi:
جَزى الله خيراً صاحباً كلما أتى  *** أقرّ ولم ينظُرْ لقول المؤبِّلِ
Dedi: ve bundan dolayı develer, yaratılışlarının büyüklüğünden ötürü isimlendirilmiştir. Halîl dedi: **بعير آبِلٌ**; yerinde ayrılmadan duran, sudan iktifa eden (deve)dir. Ve adam, kadından **تأبّل** eder; nasıl ki vahşî hayvan sudan iktifa ederse. Ondan hadistir: “Âdem عليه السلام, öldürülen oğluna karşı günlerce **تأَبَّل** etti; Havvâ’ya yaklaşmadı.” Lebîd dedi:
وإذا حرّكتُ غَرزِي أجْمَرَتْ *** أو قِرابي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ([30])
Yani: sudan iktifa etmiş bir eşek. Ve ondan: **أبَلَ** eder; **يَأبِل** ve **يَأْبلُ**; **أبُولا**. el-‘Accâc dedi:
* كأنّ جَلْداتِ المَخاض الأُبّالْ([31]) *
İbnü’l-A‘râbî dedi: (dişi deve) **أبَلَت** eder; **تأبِلُ أَبْلاً**; otlakta otladığı zaman — otlak, [yaş ve([32])] kuru (olan)dır —; yaş olanı yerse o **الجَزْء**’dür. Ebû Ubeyd dedi: **إبِلٌ أوابِلُ** ve **أُبَّلٌ** ve **أبَّال**; yani sudan iktifa edenler. Dedi:
* به أَبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيْهما([33]) *
el-Asma‘î dedi: **إبلٌ مُؤَبَّلةٌ**: çok (deve); “**غنم مُغَنَّمة**” ve “**بَقَرٌ مُبَقَّرَة**” demeleri gibi. Ve denir: o, edinilmiş (sürü)dür. İbnü’l-A‘râbî dedi: **ناقة أَبِلَة**; yani şiddetli. Ve derler: “Onun ne **هابِلٌ**’i vardır ne **آبلٌ**’i”; **الهابل**: kendisine ihtiyaç duyulmayan hilekâr; **الآبل**: çoban([34]). Halîl, Allah تعالى’nın sözü hakkında dedi: ﴿طَيْراً أَبابِيلَ﴾ [الفيل 3]; yani bazısı bazısını takip eder; onun teki **إبّالَةٌ** ve **إبَّوْل**’dür. Halîl dedi: **الأبِيل**; Hristiyanların reislerindendir; o da **الأَبِيليّ**’dir. el-A‘şâ dedi:
وما أيْبُلِيٌّ على هيكلٍ *** بَنَاهُ وصَلَّبَ فيه وصارا([35])
Dedi: **أَبِيليّ**’yi kasteder; zaruret olunca **الياء**’ı öne aldı; nasıl ki **أينق** denir, aslı **أَنْوُق** iken.
‘Adiyy dedi:
إنّني واللهِ فاقْبَلْ حَلْفَتِي *** بأَبِيلٍ كلما صَلّى جَأَرْ
Ve bazıları dedi: ölü üzerine **تأبّل** etti: ona üzüldü. Ve ölüyü **أبّلت** ettim; **أَبَّنْت** gibi. Amma şairin sözü:
قَبِيلانِ، منهم خاذلٌ ما يُجيبُني *** ومُستأبَلٌ منهم يُعَقُّ ويُظْلَمُ
Denir ki: **المستأبَل** ile mazlum adamı kastetti. el-Ferrâ dedi: **الأَبَلات**: kinlerdir; teki **أَبَلة**. el-Âmirî dedi: “Falanca şeyden **أبَلَته**’sini giderdi”; yani ihtiyacını. Dedi: o, şer hasletidir; hayır değildir. Ebû Zeyd dedi: “Bana sana karşı **أَبِلة** (elif fethası ve bâ kesresiyle) yoktur”; yani ihtiyaç yoktur. Ve denir: “Ben onu **بأَبِلة** ile arıyorum”; yani kan davası (tire) ile. Ya‘kûb dedi: **أُبْلَى** bir yerdir. eş-Şammâh dedi:
فبانَتْ بأُبْلَى ليلةً ثم ليلةً  *** بحاذَةَ واجتابتْ نوىً عَنْ نواهُما([36])
Ve denir: adam **أبَل** eder; **يَأبِل أَبْلاً**; galip gelip çekindiği (kendini vermediği) zaman. Ve **الأبَلَة**: ağırlıktır. Ve hadiste: “Her mal ki zekâtı eda edilmiştir; onun **أبَلتُه** gitmiştir.” Ve **الإبَّالة**: odun demetidir([37]).

(**أبن**) **الهمزة** ve **الباء** ve **النون**; zikre, düğümlere ve bir şeyin izini sürmeye delâlet eder. **الأُبَن**: tahtadaki düğümlerdir. Dedi:
* قضيبَ سَراءٍ قليلَ الأُبَنْ([38]) *
Ve **الأُبَنُ**: düşmanlıklardır. Ve falanca, şu ile **يُؤْبَن** edilir; yani yerilir. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله meclisinin zikrinde geldi: “Orada **الحُرَمُ** **لا تُؤْبَن** edilmez”; yani zikredilmez([39]). Ve **التأبين**: adamı ölümünden sonra övmektir. Dedi:
لعمري وما دَهري بتأبينِ هالكٍ *** ولا جَزِعاً مِمّا أصابَ فأوجَعا([40])
Ve “Bu, onun **إبّانُ**’ıdır”; yani onun vaktidir. Ve dersin: “Onun izini **أَبّنْتُ** ettim”; onu takip ettiğin zaman. Ve “Şeyi **أبّنْت** ettim”; onu gözetledin. Evs dedi([41]):
يقولُ له الراؤون هَذاكَ راكبٌ *** يُؤبِّنُ شخصاً فوقَ علياءَ واقفُ

(**أبه**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الهاء**; uyanıklığa (şöhrete) ve yüceliğe delâlet eder. “Onu **ما أَبَهْتُ به**”; yani onun yerini bilmedim ve onunla ünsiyet etmedim. Ve **الأُبَّهَة**: celâldir.

(**أبو**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الواو**; terbiye etmeye ve beslemeye delâlet eder. “Şeyi **أبَوْتُ** ederim; **آبُوه**; **أَبْواً**”; onu beslediğim zaman. Bununla baba, **أباً** diye isimlendirildi. Ve “**أبَوِيّ**” denir; **أبٍ**’e nisbetle. Ve **عنزٌ أبواءُ**: **الأرْوَى**’nın idrarını koklamaktan bir ağrı ona isabet ettiği zaman. Halîl dedi: **الأبُ** bilinir; çoğul **آباء** ve **أبُوّةٌ**. Dedi:
أحاشِي نزارَ الشّامِ إنّ نِزَارَها  *** أبُوَّةُ آبائي وَمِنِّى عميدُها
Dedi: ve dersin: “Bir babayı **تأبّيْتُ** ettim”; nasıl ki “Bir oğulu **تَبَنَّيْتُ** ettim” ve “Bir anneyi **تَأَمّهْتُ** ettim” dersin. Dedi:
Ve şiirde caizdir: “**هذان أباك**”; sen **أبَوَاك**’ı kastederken. Ve “**رأيت أبيك**”; **أبويك**’i kasteder. Dedi:
* وهْوَ يُفَدَّى بالأبِينَ والخالْ([42]) *
Ve cem‘de **أبُونَ** caizdir. Ve “Bunlar sizin **أبوكم**’unuz”; yani **آباؤكم**. Ebû Ubeyd: “Sen baba olmadın; hâlbuki **أَبَيْتَ أبوّة** ettin.” Ve “Kavme **أَبَوْتُ** ettim”; yani onlara baba oldum. Dedi:
نؤمُّهمُ ونأْبُوهُمْ جميعاً *** كما قُدَّ السُّيُورُ من الأديمِ
Halîl dedi: falanca, yetimi **يَأْبُو** eder; yani baba çocuğunu beslediği gibi besler.

(**أبي**) **الهمزة** ve **الباء** ve **الياء**; imtinâya delâlet eder. Şeyi **أبيت** ederim; **آباهُ**; ve kavim **أَبيُّونَ** ve **أباةٌ**. Dedi:
* أبيّ الضّيْمِ من نَفَرٍ أباة *
Ve **الإباء**: adama bir şey arz edersin de o kabul etmeyi reddeder; o hâlde “Bu **الإباءُ** nedir?” dersin; (lafız) damme ve kesre iledir. Arapça, **فَعَل يَفْعَل**([43]) türünden olan (şey)dir. Ve develerden **الأبِيّة**: zor (deve)dir. el-Lihyânî dedi: **رجلٌ أبَيَانٌ**; eşyayı reddeden olduğu zaman([44]). Ve **ماءٌ مأباةٌ**; **مَعْباةٍ** misali üzere; yani develer onu reddeder. İbnü’s-Sikkît dedi: Ona **أَباءٌ** aldı; sanki yemeği reddediyor olduğu zaman. Ebû Amr dedi: develerden **الأوابي**; **الحِقاق** ve **الجِذَاع** ve **الثُِّناء**([45]) (yaşlarındaki) olanlardır; erkek deve onları aştığında da gebe kalmazlarsa, bir defa gebe kalıncaya kadar **الأوابي** diye isimlendirilir; sonra artık **أوابي** diye isimlendirilmez; onun teki **آبيَةٌ**’dir. Uzak değildir ki **الأُباء** bu kıyastan olsun; o, **المِعْزَى**’yı **أبوَال الأرْوَى**’yı koklamaktan alan bir ağrıdır. Dedi:
فقلتُ لكَـنّازٍ تركَّلْ فإنَّهُ *** أُباً لا إخالُ الضَّأْنَ منه نواجِيا([46])
**الأَباء**: kamışın uçlarıdır; teki **أَباءَة**; sonra **الأَجَمَة**’ye **أبَاءَةٌ** denildi; nasıl ki **الغَيضَة**’ye **أَرَاكةٌ** dediler. Dedi:
وأَخُو الإباءةِ إذْ رأى خُلاّنَهُ  *** تَلَّى شِفاعاً حولَه كالإذْخِرِ([47])
Caizdir ki **الأباءَة** ile mızrakları kastetmiş olsun; çoklukça onları kamışa benzetti([48]). Dedi:
مَنْ سَرَّهُ ضَرْبٌ يُرعْبِلُ بَعْضُه *** بعضاً كمعمعةِ* الأَباءِ المُحْرَقِ([49])

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿إذ أبق إلى الفلك المشحون﴾ [الصافات/140]. يقال: أبق العبد يأبق إباقا، وأبق يأبق: إذا هرب (انظر: الأفعال للسرقسطي 1/96؛ والمجمل 1/84؛ ولسان العرب (أبق) 10/3. بكسر الباء وفتحها).
وعبد آبق وجمعه أباق، وتأبق الرجل: تشبه به في الاستتار، وقول الشاعر:
*قد أحكمت حكمات القد والأبقا*
*** (هذا عجز بيت لزهير بن أبي سلمى؛ وصدره:
*القائد الخيل منكوبا دوابرها*
وهو في ديوانه ص 41، والعجز في المجمل 1/84؛ وشمس العلوم 1/52؛ والبيت بتمامه في اللسان (أبق) ) قيل: هو القنب.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi: ﴿Dolu gemiye kaçtığı vakit﴾ [الصافات/140]. Denir: **أبق** köle **يأبق** **إباقا**; ve **أبق** **يأبق**: kaçtığı zaman (bak: الأفعال للسرقسطي 1/96; ve المجمل 1/84; ve لسان العرب (**أبق**) 10/3. **الباء**’nın kesresiyle ve fethasıyla).
Ve **آبق** köle; onun çoğulu **أباق**’tır. Ve adam **تأبق** etti: gizlenmede ona benzerlik gösterdi. Ve şairin sözü:
*قد أحكمت حكمات القد والأبقا*
*** (Bu, Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın bir beytinin ikinci mısraıdır; ve onun ilk mısraı:
*القائد الخيل منكوبا دوابرها*
Ve o, onun divanında s. 41’dedir; ve ikinci mısra **المجمل** 1/84; ve شمس العلوم 1/52’dedir; ve beyit bütünüyle **اللسان** (**أبق**)’tadır) denildi: o, kenevirdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ب ق
عبـد آبـق وعبيـد أبـاق‏.‏
وتقـول‏:‏ الحـر إلـى الخيـر سابـق والعبـد مـن مواطنـه آبق‏.‏
وتقول‏:‏ في رقابهم الرباق ومن شأنهم الإباق‏.‏

##### Türkçe

أ ب ق
**عبـد آبـق** ve **عبيـد أبـاق**.‏
Ve dersin ki: **الحـر** hayra **سابـق**tır; **العبـد** ise yurtlarından **آبق**tır.‏
Ve dersin ki: Boyunlarında **الرباق** vardır; onların şe’ninden **الإباق**tır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الإباقُ: هرَبُ العبيد وذَهابهم من غير خوف ولا كدِّ عمل ،قال: وهذا الحكم فيه أَن يُردّ، فإذا كان من كدّ عمل أَو خوف لم يردّ. وفي حديث شريح: كان يَرُدُّ العبدَ من الإباق الباتِّ أي القاطع الذي لا شُبهة فيه. وقد أَبَقَ أي هربَ. وفي الحديث: أَن عبداً لابن عمر، رضي الله عنهما، أَبَق فلحِق بالروم. ابن سيده: أَبَقَ يَأْبِق ويأْبُق أَبْقاً وإباقاً، فهو آبق، وجمعه أُبَّاقٌ. وأَبَقَ وتأَبَّقَ: استخفى ثم ذهب؛ قال الأَعشى:فذاك ولم يَعْجِزْ من الموتِ رَبُّه،
ولكنْ أَتاه الموتُ لا يتَأَبَّقُ
الأَزهري: الإباقُ هرَبُ العبد من سيده. قال الله تعالى في يونس، عليه السلام، حين نَدَّ في الأَرض مُغاضِباً لقومه: إذ أَبَقَ إلى الفُلْك المَشْحُون. وتأَبَّق: استترَ، ويقال احتبس؛ وروى ثعلب أَنَّ ابن الأَعرابي أَنشده:
أَلا قالتْ بَهانِ ولم تأَبَّقْ:
كَبِرْتَ ولا يَلِيقُ بك النَّعيمُ
قال: لم تأَبَّق إذا لم تأَثَّم من مقالتها، وقيل: لم تأَبَّق لم تأْنَف؛ قال ابن بري: البيت لعامر بن كعب بن عمرو بن سعد، والذي في شعره: ولا يَلِيطُ، بالطاء، وكذلك أَنشده أَبو زيد؛ وبعده:
بَنُون وهَجْمةٌ كأَشاء بُسٍّ،
صَفايا كَثَّةُ الأَوْبارِ كُومُ
قال أبو حاتم: سأَلت الأَصمعي عن قوله ولم تأَبَّق فقال: لا أَعرفه؛ وقال أَبو زيد: لم تأَبَّق لم تبعد مأْخوذ من الإباق، وقيل لم تستخفِ أَي قالت علانية. والتأَبُّق: التواري، وكان الأَصمعي يرويه:
أَلا قالتْ حَذامِ وجارَتاها
وتأَبَّقت الناقة: حبَست لبنها.
والأَبَقُ، بالتحريك: القِنَّب، وقيل: قشره، وقيل: الحبل منه؛ ومنه قول زهير:
القائدَ الخيلِ مَنْكُوباً دوابرُها،
قد أُحْكِمَت حَكماتِ القِدِّ والأَبَقا
والأَبَقُ: الكتَّان؛ عن ثعلب. وأَبَّاق: رجل من رُجَّازهم، وهو يكنى أَبا قريبة.

##### Türkçe

**الإباقُ**: kölelerin kaçması ve korku olmaksızın ve iş yorgunluğu olmaksızın gitmeleridir; dedi ki:

Ve bu hükümde, geri çevrilmesi gerekir; artık eğer iş yorgunluğundan yahut korkudan ise geri çevrilmez. Ve **شريح** hadîsinde: **الإباق الباتِّ**’ten, yani içinde şüphe olmayan kesici (kat‘î) olandan, köleyi geri çevirirdi.

Ve muhakkak **أَبَقَ**: yani kaçtı. Ve hadîste: İbn Ömer’in, Allah ikisinden de razı olsun, bir kölesinin **أَبَقَ** ettiği, sonra Rumlara katıldığı.

İbn Sîde: **أَبَقَ** **يَأْبِق** ve **يأْبُق**; **أَبْقاً** ve **إباقاً** (olarak); o hâlde o **آبق**tır; çoğulu **أُبَّاقٌ**dur.

Ve **أَبَقَ** ve **تأَبَّقَ**: gizlendi sonra gitti; **الأَعشى** dedi:

فذاك ولم يَعْجِزْ من الموتِ رَبُّه،
ولكنْ أَتاه الموتُ لا يتَأَبَّقُ

**الأَزهري**: **الإباقُ**, kölenin efendisinden kaçmasıdır. Allah Teâlâ, Yunus’ta, onun üzerine selâm olsun, kavmine kızgın olarak yerde kaçıp gittiği vakit şöyle dedi: **إذ أَبَقَ إلى الفُلْك المَشْحُون**.

Ve **تأَبَّق**: gizlendi; ve denilir: alıkondu. Ve Sa‘leb rivayet etti ki İbnü’l-A‘râbî ona şu beyti okuttu:

أَلا قالتْ بَهانِ ولم تأَبَّقْ:
كَبِرْتَ ولا يَلِيقُ بك النَّعيمُ

Dedi ki: Onun sözünden günaha girmediği zaman **لم تأَبَّق** (yani “kaçmadı”); ve denildi: **لم تأَبَّق** (yani) burun kıvırmadı. İbn Berrî dedi ki: Beyit, Âmir b. Ka‘b b. Amr b. Sa‘d’ındır; ve onun şiirinde olan: **ولا يَلِيطُ**, **الطاء** ile; ve Ebû Zeyd de onu böyle okuttu; ve ondan sonra:

بَنُون وهَجْمةٌ كأَشاء بُسٍّ،
صَفايا كَثَّةُ الأَوْبارِ كُومُ

Ebû Hâtim dedi ki: **ولم تأَبَّق** sözü hakkında Asma‘î’ye sordum; dedi ki: Onu bilmiyorum. Ebû Zeyd dedi ki: **لم تأَبَّق** (yani) uzaklaşmadı; **الإباق**’tan alınmıştır. Ve denildi: gizlenmedi; yani açıkça söyledi.

Ve **التأَبُّق**: gizlenmedir; ve Asma‘î onu şöyle rivayet ederdi:

أَلا قالتْ حَذامِ وجارَتاها

Ve deve **تأَبَّقت**: sütünü hapsetti.

Ve **الأَبَقُ**, harekeli olarak: kenevirdir; ve denildi: onun kabuğudur; ve denildi: ondan olan iptir. Ondan, Züheyr’in sözü:

القائدَ الخيلِ مَنْكُوباً دوابرُها،
قد أُحْكِمَت حَكماتِ القِدِّ والأَبَقا

Ve **الأَبَقُ**: ketendir; Sa‘leb’den. Ve **أَبَّاق**: onların recez şairlerinden bir adamdır; ve o, Ebû Kuraybe künyesiyle anılır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ب ق * * أبَقَ * العبد يأبِق ويأبُق بكسر الباء وضمها أي هرب

##### Türkçe

* أ ب ق * * **أبَقَ**: köle **يأبِق** ve **يأبُق** (yani **الباء**’nın kesresi ve zammıyla); yani kaçtı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أبق العبد، كسمع وضرب ومنع الأولى نقلها ابن دريد، وقوله: منع، هكذا في النسخ، والذي في التكملة بفتح الباء، أي: من حد نصر، كذا هو مضبوط مصحح أبقا بالفتح، ويحرك، وإباقا، ككتاب : ذهب بلا خوف ولا كد عمل قال الليث: وهذا الحكم فيه أن يرد، فإن كان من كد عمل أو خوف ، لم يرد، قال الله تعالى  إذ أبق إلى الفلك المشحون  وفي حديث شريح: أنه كان لا يرد العبد من الادفان، ويرده من الإباق البات أي: القاطع الذي لا شبهة فيه. أو أبق العبد: إذا استخفى ثم ذهب كما في المحكم فهو آبق، قالت سعلاة عمرو بن يربوع: أمسك بنيك عمرو إني آبق. وأبوق كصبور ، هذه عن ابن فارس ج: ككفار ، وركع قال رؤبة:
  ويغتزي من بعد أفق أفقـا                      حتى اشفتروا في البلاد أبقا والأبق، محركة: القنب قال رؤبة يصف الأتن:
  قود ثمان مثل أمراس الأبق                      فيها خطوط من سواد وبلق أو قشره وهو قول الليث. وأباق كشداد : شاعر دبيري مشهور ، كنيته أبو قريبة. وتأبق العبد: استتر كما في صحاح، زاد ابن سيده: ثم ذهب. أو تأبق: احتبس كما في صحاح، ومنه قول الأعشى:
  ذاك ولم يعجز من الموت ربه                      ولكن أتاه الموت لا يتـأبـق قال الصاغاني: إنه لا يتحبس، ولا يتوارى. وتأبق: تأثم وروى ثعلب أن بن الأعرابي أنشده:
  ألا قالت بهان ولم تأبـق                      كبرت ولا يليق بك النعيم قال: لم تأبق: لم تأثم من مقالتها، وقيل: لم تأنف، وقال أبو حاتم: سألت الأصمعي عن تأبق فقال: لا أعرفه، وأنشده أبو زيد في نوادره لعامر بن كعب بن عمرو بن سعد، وقال أبو عمر في اليواقيت: هو لعامان ابن كعب ، ويقال: غامان، وقال أبو زيد : لم تأبق: لم تبعد، أخذه من إباق العبد، وقيل: لم تستخف، أي: قالت علانية، وكان الأصمعي يرويه عن أبي عمرو:
  ألا قالت حذام وجارتاهـا                      نعمت ولا يليط بك النعيم

  و تأبق الشيء: إذا أنكره قال ابن فارس : قال بعضهم: يقال للرجل: إن فيك كذا، فيقول: أما والله ما أتأبق، أي: ما أنكر، ويقال: يا ابن فلانة، فيقول: ما أتأبق منها، أي: ما أنكرها.
 ومما يستدرك عليه: تابقت الناقة: حبست لبنها. والأبق، محركة: حبل القنب، وقال ثعلب: هو الكتان.

##### Türkçe

**أبق** köle, **كسمع وضرب ومنع**; birincisini İbn Düreyd nakletti; onun sözü: **منع**, nüshalarda böyledir; tekmilede olan ise **بفتح الباء**, yani: **من حد نصر**, böylece ضبط edilmiş tashihli olarak **أبقا** fetih ile; ve harekelenir; ve **إباقا**, **ككتاب**: korku olmaksızın ve iş yorgunluğu olmaksızın gitti. Leys dedi: Bu hüküm onda şudur ki geri çevrilir; eğer iş yorgunluğundan veya korkudan ise, geri çevrilmez. Allah Teâlâ dedi: **إذ أبق إلى الفلك المشحون**. Şurayh hadîsinde: onun **الادفان**’dan köleyi geri çevirmediği, ve **الإباق البات**’tan onu geri çevirdiği; yani: içinde şüphe olmayan kesici (kat‘î) olan. Veya **أبق العبد**: gizlendi sonra gittiği zaman; **المحكم**’de olduğu gibi; o **آبق**’tır. Amr b. Yerbû‘’un sa‘âlesi dedi: “Çocuklarını tut, ey Amr; ben **آبق**’ım.” Ve **أبوق** **كصبور**; bu İbn Fâris’tendir; c: **ككفار** ve **ركع**. Ru’be dedi:
  Ve **أفق**’dan sonra **أفقـا** gazve eder                      ta ki beldelerde **أبقا**’yı satın aldılar.

Ve **الأبق**, muharrake: kenevir; Ru’be, dişi eşekleri vasfederek dedi:
  Sekiz sürüş; **الأبق**’ın ipleri gibi                      onda siyahlık ve alacalıktan çizgiler vardır.

Veya onun kabuğu; bu Leys’in sözüdür. Ve **أباق** **كشداد**: meşhur bir **دبيري** şair; künyesi Ebû Kuraybe’dir. Ve **تأبق العبد**: gizlendi; **صحاح**’ta olduğu gibi; İbn Sîdeh artırdı: sonra gitti. Veya **تأبق**: hapsedildi; **صحاح**’ta olduğu gibi; ondan A‘şâ’nın sözü:
  Bu; ve ölümden Rabbini âciz bırakmadı                      fakat ona ölüm geldi; **لا يتـأبـق**

Sâğânî dedi: hapsolunmaz ve gizlenmez. Ve **تأبق**: günaha girdi; Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’nin ona inşâd ettiğini rivayet etti:
  Dikkat et; Behân dedi ve **لم تأبـق**                      yaşlandın; ve nimet sana yaraşmaz.

Dedi: **لم تأبق**: sözünden dolayı günaha girmedi; ve denildi: burun kıvırmadı. Ebû Hâtim dedi: Asma‘î’ye **تأبق** hakkında sordum; dedi: onu bilmem. Ebû Zeyd, Nevâdir’inde onu Âmir b. Ka‘b b. Amr b. Sa‘d için inşâd etti. Ebû Ömer, el-Yevâkît’te dedi: o, La‘mân b. Ka‘b’ındır; ve denilir: Ghamân. Ebû Zeyd dedi: **لم تأبق**: uzaklaşmadı; onu kölenin **إباق**’ından aldı. Ve denildi: gizlenmedi; yani: açıkça söyledi. Asma‘î onu Ebû Amr’dan rivayet ederdi:
  Dikkat et; Huzâm ve iki komşusu dedi                      evet; ve nimet sana yapışmaz.

Ve **تأبق الشيء**: onu inkâr ettiği zaman. İbn Fâris dedi: Bazıları dedi: adama “sende şu var” denir; o da der ki: “Vallahi ben **ما أتأبق**”; yani: inkâr etmem. Ve denilir: “Ey falancanın oğlu”; o da der ki: “Ben ondan **ما أتأبق**”; yani: onu inkâr etmem.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **تابقت الناقة**: sütünü hapsetti. Ve **الأبق**, muharrake: kenevir ipi; Sa‘leb dedi: o ketendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ابق

أَبَقَ
1 أَبَقَ ذ , aor. اَبِقَ , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) which is the most common form, (Msb,) and اَبُقَ , (S, TS, Mgh, Msb,) and اَبَقَ , (K,) so in the copies of the K in the place of اَبُقَ ; (TA;) and أَبِقَ, aor. اَبَقَ ; (IDrd, Msb, K;) inf. n. اِبَاقٌ (S, Mgh, Msb) and أَبْقٌ and أَبَقٌ, (K,) or the first of these is a simple subst., and the second and third are the inf. ns.; (Msb;) He (a slave) ran away, or fled, (T, S, Mgh, Msb,) or went away, (K,) from his master, (T, Msb,) without [being induced to do so by] fear, or severity of work: (Msb, K:) thus the signification is restricted in the 'Eyn: (Msb:) and in this case, the law ordains that the slave shall be restored; but if the act arise from severity of work or from fear, he is not to be restored: (Lth, TA:) in the Kur xxxvii. 140, it is said of Jonas, (T, Bd,) because he fled from his people without the permission of his Lord: (Bd:) and it is also, tropically, said of a fish: (Mgh:) or he (a slave) hid himself, and then went away: (M, K:) as also ↓ تأبّق: (M:) or this signifies, simply, he hid, or concealed, himself: or he confined, restricted, limited, restrained, or withheld, himself: (S, K:) or it has both of the last two significations: (Sgh:) and he abstained from a thing, as from a sin, or crime. (IAar, K *.) A poet says, (S,) namely, 'Ámir Ibn-Kaab, (AZ,) or 'Ámán Ibn-Kaab, or, as some say, Ghámán, (AA,)
↓ أَلَا قَالَتْ بَهَانِ وَ لَمْ تَأَبَّقْ
كَبِرْتَ وَلَا يَلِيقُ بِكَ النَّعِيمُ
[Now surely Baháni said, and she did not hide herself, or did not restrain herself, Thou hast grown old, and enjoyment doth not befit thee]: (S:) or she did not hide herself [or her mind], but said openly: (TA:) or she did not go far [from the person whom she addressed, or from the truth]; so says AZ, taking it from اِبَاقٌ as relating to a slave: (TA:) or she did not abstain from her speech, as from a sin, or crime: (IAar:) or she did not disdain, or scorn. (TA.) AHát says that he asked As respecting ↓تأبّق, and he answered that he knew it not. (TA.)

5 تَاَبَّقَ see 1, in three places. ― -b2- تَأَبَّقَتْ She (a camel) withheld her milk. (TA.) ― -b3- تأبّق الشَّىْءَ [or مِنَ الشَّىْءِ] He denied, or disacknowledged, the thing. (K.) One says to a man, “ Verily in thee is such a quality; “ and he replies, مَا أَتَأَبَّقُ I do not deny, or disacknowledge: and one says, “ O son of such a woman; ” and the man replies, مَا أَتَأَبَّقُ مِنْهَا I do not deny, or disacknowledge, her. (IF.)

أَبُوقٌ
أَبُوقٌ ذ : see آبِقٌ.

أَبَّاقٌ
أَبَّاقٌ ذ : see آبِقٌ.

آبِقٌ
آبِقٌ آبق A slave running away, or fleeing, &c.; a runaway, or fugitive, slave; part. n. of أَبَقَ; (Mgh, Msb, K;) as also ↓ أَبُوقٌ [but in an intensive, or frequentative, sense, i. e. who runs away, or flees, &c., much, or often; and so ↓ أَبَّاقٌ, occurring in the K, in art. ملخ]: (IF, K:) pl.أُبَّاقٌ (Mgh, Msb, K) and أٌبَّقٌ. (K.)

##### Türkçe

أَبَقَ
1 **أَبَقَ** **ذ** , muzâri‘ **اَبِقَ** , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) ki bu en yaygın şekildir, (Msb,) ve **اَبُقَ** , (S, TS, Mgh, Msb,) ve **اَبَقَ** , (K,) K’nin nüshalarında **اَبُقَ** yerinde böyledir; (TA;) ve **أَبِقَ**, muzâri‘ **اَبَقَ** ; (IDrd, Msb, K;) mastar **اِبَاقٌ** (S, Mgh, Msb) ve **أَبْقٌ** ve **أَبَقٌ**, (K,) yahut bunların birincisi basit bir isimdir, ikincisi ve üçüncüsü mastarlardır; (Msb;) O (bir köle) kaçtı, yahut firar etti, (T, S, Mgh, Msb,) yahut gitti, (K,) efendisinden, (T, Msb,) korku olmaksızın, yahut işin şiddeti olmaksızın: (Msb, K:) böylece anlam ‘Eyn’de sınırlandırılmıştır: (Msb:) ve bu durumda, şeriat kölenin geri döndürülmesini emreder; fakat fiil işin şiddetinden yahut korkudan doğarsa, geri döndürülmez: (Lth, TA:) Kur’ân xxxvii. 140’ta Yunus hakkında, (T, Bd,) Rabbinin izni olmaksızın kavminden kaçtığı için söylenmiştir: (Bd:) ve mecazen, bir balık hakkında da söylenir: (Mgh:) yahut o (bir köle) gizlendi, sonra gitti: (M, K:) bunun gibi ↓ **تأبّق**: (M:) yahut bu, basitçe, o gizlendi, yahut kendini sakladı, demektir: yahut o kendini hapsetti, sınırlandırdı, sınırladı, dizginledi, yahut alıkoydu: (S, K:) yahut onda son iki anlamın ikisi de vardır: (Sgh:) ve o bir şeyden, günah yahut suçtan olduğu gibi, kaçındı. (IAar, K *.) Bir şair der ki, (S,) yani, ‘Âmir İbn-Ka‘b, (AZ,) yahut ‘Âmân İbn-Ka‘b, yahut bazılarına göre, Ghâmân, (AA,)

↓ **أَلَا قَالَتْ بَهَانِ وَ لَمْ تَأَبَّقْ**
**كَبِرْتَ وَلَا يَلِيقُ بِكَ النَّعِيمُ**

[Şimdi muhakkak Bahânî dedi, ve o gizlenmedi, yahut kendini dizginlemedi, Sen yaşlandın, ve nimet sana yakışmaz]: (S:) yahut o gizlenmedi [yahut zihnini], bilakis açıkça söyledi: (TA:) yahut o uzaklaşmadı [hitap ettiği kimseden, yahut haktan]; böyle der AZ, onu **اِبَاقٌ**’tan alarak, köle ile ilgili olarak: (TA:) yahut o sözünden, günah yahut suçtan olduğu gibi, kaçınmadı: (IAar:) yahut o küçümsemedi, yahut hor görmedi. (TA.) AHát der ki, ↓**تأبّق** hakkında As’a sordu, o da onu bilmediğini cevapladı. (TA.)

5 **تَاَبَّقَ**: 1’e bak, üç yerde. ― -b2- **تَأَبَّقَتْ** O (bir deve) sütünü alıkoydu. (TA.) ― -b3- **تأبّق الشَّىْءَ** [yahut **مِنَ الشَّىْءِ**] O, şeyi inkâr etti, yahut tanımazlıktan geldi. (K.) Bir kimse bir adama, “Şüphesiz sende şöyle bir vasıf vardır;” der; o da cevap verir, **مَا أَتَأَبَّقُ**: inkâr etmem, yahut tanımazlıktan gelmem: ve biri der ki, “Ey falanca kadının oğlu;” adam da cevap verir, **مَا أَتَأَبَّقُ مِنْهَا**: onu inkâr etmem, yahut onu tanımazlıktan gelmem. (IF.)

أَبُوقٌ
**أَبُوقٌ ذ** : **آبِقٌ**’e bak.

أَبَّاقٌ
**أَبَّاقٌ ذ** : **آبِقٌ**’e bak.

آبِقٌ
**آبِقٌ** **آبق** Kaçan, yahut firar eden, &c., bir köle; kaçak, yahut firari, köle; **أَبَقَ**’ın ism-i fâili; (Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **أَبُوقٌ** [fakat şiddetli, yahut çokluk ifade eden bir anlamda, yani çok, yahut sık, kaçan, yahut firar eden, &c.; ve bunun gibi ↓ **أَبَّاقٌ**, K’de, ملخ maddesinde geçer]: (IF, K:) çoğulu **أُبَّاقٌ** (Mgh, Msb, K) ve **أٌبَّقٌ**. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءبق

أَبَقَ
أَبَقَ I ,  U أَبِقَ A ( n. ac. أَبْق 1 ,  أَبَق 4 ,  اِبَاْق 23 ),
a.  Hid ( himself ), stole away.

تَأَبَّقَ
تَأَبَّقَ V ,
a.  see I .

b.  Denied.

آبِق
آبِق 21 , ( pl. أُبَّق 11 ),
a.  Fugitive; runaway.

##### Türkçe

أَبَقَ
**أَبَقَ** I, U **أَبِقَ** A (n. ac. **أَبْق** 1, **أَبَق** 4, **اِبَاْق** 23),
a. (kendisi) gizlendi, kaçıp gitti.

تَأَبَّقَ
**تَأَبَّقَ** V,
a. I’e bak.

b. İnkâr etti.

آبِق
**آبِق** 21, (pl. **أُبَّق** 11),
a. Kaçak; firarî.
