# أبل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أبل

الإبل، بكسرتين ولا نظير له في الأسماء كحبر، ولا ثالث لهما، قاله سيبويه، ونقله شيخنا، وقال ابن جني في الشواذ: وأما الحبك ففعل، وذلك قليل، منه: إبل وإطل، وامرأة بلز، أي: ضخمة وبأسنانه حبر، وقد ذكر ذلك في ح ب ك وفي ب ل ز وفي ح ب ر فالاقتصار على اللفظين فيه نظر، وتسكن الباء للتخفيف على الصحيح، كما أشار له الصاغاني وابن جني، وجوز شيخنا أن تكون لغة مستقلة. قلت: وإليه ذهب كراع، وأنشد الصاغاني للشاعر:
  إن تلق عمرا فقد لاقيت مدرعا                      وليس من همه إبل ولا شـاء وأنشد شيخنا:
  ألبان إبل نخيلة بن مسافر                      ما دام يملكها على حرام وأنشد صاحب المصباح قول أبي النجم:
  والإبل لا تصلح في البستان
  وحنت الإبل إلى الأوطـان معروف واحد يقع على الجمع قال شيخنا: وهذا مخالف لاستعمالاتهم؛ إذ لا يعرف في كلامهم إطلاق الإبل على جمل واحد، وقوله: ليس بجمع صحيح لأنه ليس في أبنية الجموع فعل بكسرتين، وقوله: ولا اسم جمع فيه شبه تناقض مع قوله بعد: تصغيرها أبيلة؛ لأنه إذا كان واحدا وليس اسم جمع فما الموجب لتأنيثه إذن? مع مخالفته لما أطبق عليه جميع أرباب التآليف من أنه اسم جمع، وفي العباب: الإبل: لا واحد لها من لفظها، وهي مؤنثة؛ لأن أسماء الجموع التي لا واحد لها من لفظها إذا كانت لغير الآدميين فالتأنيث لها لازم آبال قال:
  وقد سقوا آبالهم بالـنـار
  والنار قد تشفي من الأوار وتصغيرها أبيلة أدخلوها الهاء كما قالوا غنيمة. قلت: ومقتضاه أنه اسم جمع كغنم وبقر، وقد صرح به الجوهري وابن سيده والفارابي والزبيدي والزمخشري وأبو حيان وابن مالك وابن هشام وابن عصفور وابن إياز والأزهري وابن فارس، قال شيخنا: وقد حرر الكلام فيه الشهاب الفيومي في المصباح أخذا من كلام أستاذه الشيخ أبي حيان فقال: الإبل: اسم جمع لا واحد لها من لفظها، وهي مؤنثة؛ لأن اسم الجمع الذي لا واحد له من لفظه إذا كان لما لا يعقل يلزمه التأنيث، وتدخله الهاء إذا صغر نحو أبيلة وغنيمة، قال شيخنا: واحترز بما لا يعقل عما إذا كانت للعاقل، كقوم ورهط فإنها تصغر بغير هاء، فتقول في قوم: قويم، وفي رهط رهيط، قال: وظاهر كلامه أن جميع أسماء الجموع التي لما لا يعقل تؤنث، وفيها تفصيل ذكره الشيخ ابن هشام تبعا للشيخ ابن مالك في مصنفاتهما.
 وقال أبو عمرو في قوله تعالى:  أفلا ينظرون إلى الإبل كيف خلقت  الإبل: السحاب الذي يحمل ماء المطر وهو مجاز، وقال أبو عمرو بن العلاء: من قرأها بالتخفيف أراد به البعير؛ لأنه من ذوات الأربع يبرك فتحمل عليه الحمولة، وغيره من ذوات الأربع لا تحمل عليه إلا وهو قائم، ومن قرأها بالتثقيل قال: الإبل: السحاب التي تحمل الماء للمطر، فتأمل.

  ويقال: إبلان قال سيبويه: لأن إبلا اسم لم يكسر عليه وإنما هما للقطيعين من الإبل قال أبو الحسن: إنما ذهب سيبويه إلى الإيناس بتثنية الأسماء الدالة على الجمع، فهو يوجهها إلى لفظ الآحاد، ولذلك قال: إنما يريدون القطيعين، قال: والعرب تقول إنه ليروح على فلان إبلان؛ إذا راحت إبل مع راع وإبل مع راع آخر. وأنشد أبو زيد في نوادره: لشعبة بن قمير:
  هما إبلان فيهما ما علمتما                      فعن آية ما شئتم فتنكبـوا وقال المساور بن هند:
  إذا جارة شلت لسعد بن مالك                      لها إبل شلت لهـا إبـلان وقال ابن عباد: فلان له إبل، أي: له مائة من الإبل، وإبلان: مائتان، وقال غيره: أقل ما يقع عليه اسم الإبل الصرمة، وهي التي جاوزت الذود إلى ثلاثين، ثم الهجمة، ثم هنيدة: مائة منها.
 وتأبل إبلا: اتخذها كتغنم غنما اتخذ الغنم، نقله أبو زيد سماعا عن رجل من بني كلاب اسمه رداد.
 وأبل الرجل كضرب: كثرت إبله كأبل تأبيلا، وقال طفيل:
  فأبل واسترخى به الخطب بعدما                      أساف ولولا سعينا لـم يؤبـل نقله الفراء وابن فارس في المجمل.
 وآبل إيبالا.
 وأبل يأبل أبلا: إذا غلب وامتنع عن كراع كأبل تأبيلا، والمعروف أبل.
 وأبلت الإبل والوحش تأبل وتأبل من حدي نصر وضرب أبلا بالفتح وأبولا بالضم: جزأت عن الماء بالرطب قال لبيد رضي الله عنه:
  وإذا حركت غرزي أجمرت                      أو قرابي عدو جون قد أبل كأبلت - كسمعت - وتأبلت وهذه عن الزمخشري، قال: وهو مجاز، ومنه قيل للراهب: الأبيل. الواحد إبل أبال ككافر وكفار.
 أو أبلت الإبل تأبل: إذا هملت فغابت وليس معها راع أو تأبدت أي توحشت.
 ومن المجاز: أبل الرجل عن امرأته: إذا امتنع عن غشيانها، كتأبل، ومنه حديث وهب بن منبه: لقد تأبل آدم عليه السلام على ابنه المقتول كذا وكذا عاما لا يصيب حواء أي امتنع من غشيانها متفجعا على ابنه فعدي بعلى؛ لتضمنه معنى تفجع.
 ومن المجاز: أبل يأبل أبلا: إذا نسك.
 وأبل بالعصا: ضرب بها عن ابن عباد.
 وأبلت الإبل أبولا كقعود: أقامت بالمكان قال أبو ذؤيب:
  بها أبلت شهري ربيع كلاهمـا                      فقد مار فيها نسؤها واقترارها وفي المحيط: الأبول: طول الإقامة في المرعى والموضع.
 وأبل، كنصر وفرح الأولى حكاها أبو نصر أبالة كسحابة وأبلا محركة، وهما مصدرا الأخير مثال الأول مثل شكس شكاسة، وإذا كان الإبالة بكسر الهمزة فيكون من حد نصر ككتب كتابة وأما سيبويه فذكر الإبالة في فعالة مما كان فيه معنى الولاية كالإمارة قال: ومثل ذلك الإبالة والعياسة فعلى قوله تكون الإبالة مكسورة لأنها ولاية فهو آبل كصاحب وأبل ككتف، وفيه لف ونشر مرتب: حذق مصلحة الإبل والشاء، وفي الأساس: هو حسن الإبالة أي السياسة والقيام على ماله. شاهد الممدود قول بن الرقاع:
  فنأت وانتوى بها عن هواها                      شظف العيش آبل سـيار وشاهد المقصور قول الكميت:
  تذكر من أنى ومن أين شربهيؤامر نفسيه كذي الهجمة الأبل

  ويقال: إنه من آبل الناس. أي من أشدهم تأنقا في رعيتها وأعلمهم بها، حكاه سيبويه، قال: ولا فعل له، وفي المثل: آبل من حنيف الحناتم وهو أحد بني حنتم بن عدي بن الحارث ابن تيم الله بن ثعلبة، ويقال لهم الحناتم، قال يزيد بن عمرو بن قيس بن الأحوص:
  لتبك النساء المرضعات بسحرة                      وكيعا ومسعودا قتيل الحناتـم ومن إبالته أن ظمء إبله كان غبا بعد العشر، ومن كلماته: من قاظ الشرف، وتربع الحزن، وتشتى الصمان فقد أصاب المرعى.
 وأبلت الإبل، كفرح، ونصر: كثرت أبلا وأبولا.
 وأبل العشب أبولا: طال فاستمكن منه الإبل.
 وأبله يأبله أبلا بالفتح: جعل له إبلا سائمة.
 وإبل مؤبلة، كمعظمة: اتخذت للقنية.
 وهذه إبل أبل كقبر، أي: مهملة بلا راع، قال ذو الرمة:
  وراحت في عوازب أبل وإبل أوابل، أي: كثيرة.
 وإبل أبابيل، أي فرق قال الأخفش: يقال: جاءت إبلك أبابيل، أي: فرقا، و  طيرا أبابيل  قال: وهذا يجيء في معنى التكثير، وهو جمع بلا واحد كعباديد وشماطيط، عن أبي عبيدة.
 والإبالة، كإجانة عن الرواسي ويخفف، والإبيل، والإبول والإيبال كسكيت وعجول ودينار الثلاثة الأول عن ابن سيده، وقال الأزهري: ولو قيل: واحد الأبابيل إيبالة كان صوابا، كما قالوا: دينار ودنانير: القطعة من الطير والخيل والإبل قال:
  أبابيل هطلى من مراح ومهمل وقال ابن الأعرابي: الإبول: طائر ينفرد من الرف، وهو السطر من الطير.
 أو المتتابعة منها قطيعا خلف قطيع، قال الأخفش: وقد قال بعضهم واحد الأبابيل إبول مثال عجول، قال الجوهري: وقال بعضهم: إبيل، قال: ولم أجد العرب تعرف له واحدا.
 والأبيل كأمير: العصا، وقيل: الحزين بالسريانية، وقيل: رئيس النصارى، أو هو الراهب سمي به لتأبله عن النساء وترك غشيانهم قال عدي بن زيد:
  إنني والله فاقبل حلفتي                      بأبيل كلما صلى جأر أو صاحب الناقوس يدعوهم للصلاة، عن أبي الهيثم، وقال ابن دريد: ضارب الناقوس، وأنشد:
  وما صك ناقوس الصلاة أبيلها كالأيبلي بضم الباء والأيبلي بفتحها، فإما أن يكون أعجميا وإما أن يكون غيرته ياء الإضافة، وإما أن يكون من باب إنقحل والهيبلي بقلب الهمزة هاء والأبلي بضم الباء مع قصر الهمزة، والأيبل كصيقل، وأنكره سيبويه، وقال: ليس في الكلام فيعل والأيبل كأينق والأبيلي بفتح الهمزة وكسر الباء وسكون الياء قال الأعشى:
  وما أيبلي على هيكـل                      بناه وصلب فيه وصارا قيل: أريد أبيلي، فلما اضطر قدم الياء كما قالوا: أينق والأصل أنوق آبال بالمد كشهيد وأشهاد وأبل، بالضم.
 والإبالة، ككتابة: لغة في المشدد: الحزمة من الحشيش وفي العباب والتهذيب من الحطب كالأبيلة كسفينة والإبالة، كإجانة نقله الأزهري سماعا من العرب، وكذا الجوهري، وبه روي: ضغث على إبالة أي بلية على أخرى كانت قبلها والإيبالة بقلب إحدى الباءين ياء، نقلها الأزهري، وهكذا روي المثل والوبيلة بالواو، ومحل ذكره في و ب ل ومن المخفف قول أسماء ابن خارجة:
  لي كل يوم من ذؤالـه                      ضغث يزيد على إباله

  وفي العباب والصحاح: ولا تقل إيبالة، لأن الاسم إذا كان على فعالة بالهاء لا يبدل من حرفي تضعيفه ياء مثل: صنارة ودنامة، وإنما يبدل إذا كان بلا هاء مثل: دينار وقيراط، وفي سياق المصنف نظر لا يخفى عند التأمل.
 ويريدون بأبيل الأبيلين عيسى صلوات الله وسلامه عليه وعلى نبينا، قال عمرو بن عبد الحق:
  وما سبح الرهبان في كل بيعة                      أبيل الأبيلين المسيح ابن مريما ويروى على النسب:
  أبيل الأبيليين عيسى ابن مريما والإبالة، ككتابة: السياسة أو حسن القيام بالمال، وقد تقدم.
 والأبلة، كفرحة: الطلبة يقال: لي قبله أبلة، أي: طلبة، قال الطرماح:
  وجاءت لتقضي الحقد من أبلاتها                      فثنت لها قحطان حقدا على حقد أي جاءت تميم لتقضي الحقد، أي لتدركه أي الحقد الذي من طلبات تميم فصيرت قحطان حقدها اثنين، أي زادتها حقدا على حقد؛ إذ لم تحفظ حريمها.
 والأبلة أيضا: الحاجة عن ابن بزرج، يقال: مالي إليك أبلة، أي حاجة.
 والأبلة: الناقة المباركة من الولد ونص المحيط في الولد، وسيأتي للمصنف قريبا.
 ويقال: إنه لا يأتبل، وفي العباب لا يتأبل، أي لا يثبت على رعية الإبل ولا يحسن مهنتها وخدمتها، وقال أبو عبيد: لا يقوم عليها فيما يصلحها أو لا يثبت عليها راكبا أي إذا ركبها، وبه فسر الأصمعي حديث المعتمر بن سليمان: رأيت رجلا من أهل عمان ومعه أب كبير يمشي، فقلت له احمله، فقال: إنه لا يأتبل.
 وتأبيل الإبل: تسمينها وصنعتها، حكاه أبو حنيفة عن أبي زياد الكلابي.
 ورجل آبل، وأبل ككتف وهذه عن الفراء، وأنكر آبل على فاعل وإبلي، بكسرتين وبفتحتين الصواب بكسر ففتح، كما هو نص العباب، قال: إنما يفتحون الباء استيحاشا لتوالي الكسرات، أي ذو إبل وشاهد الممدود قال ابن هاجك: أنشدني أبو عبيدة للراعي:
  يسنهـا آبـل مـا إن يجـزئهـا                      جزءا شديدا وما إن ترتوي كرعا وأبال كشداد: يرعاها بحسن القيام عليها.
 والإبلة، بالكسر: العداوة عن كراع.
 وبالضم: العاهة والآفة، ومنه الحديث: لا تبع الثمرة حتى تأمن عليها الأبلة هكذا ضبطه ابن الأثير، وهو قول أبي موسى، ورأيت في حاشية النهاية: وهذا وهم والصواب أبلته بالتحريك.
 والأبلة بالفتح، أو بالتحريك: الثقل والوخامة من الطعام كالأبل، محركة.
 والأبلة، بالتحريك: الإثم وبه فسر حديث يحيى بن يعمر أي مال أديت زكاته فقد ذهبت أبلته أي وباله ومأثمه، وهمزتها منقلبة عن واو، من الكلأ الوبيل، فأبدل من الواو همزة كقولهم: أحد في وحد.
 والأبلة كعتلة ويفتح أوله أيضا كما سمعه الحسن بن علي بن قتيبة الرازي عن أبي بكر صالح بن شعيب القارئ كذا وجد بخط بديع بن عبد الله الأديب الهمذاني في كتاب قرأه على ابن فارس اللغوي: تمر يرض بين حجرين ويحلب عليه لبن وقال أبو بكر القاري: هو المجيع، والمجيع: التمر باللبن، قال أبو المثلم الهذلي يذكر امرأته أميمة:
  فتأكل ما رض من زادها                      وتأبى الأبلة لم ترضض وقال أبو بكر بن الأنباري: إن الأبلة عندهم: الجلة من التمر، وأنشد الشعر المذكور.

  وقال أبو القاسم الزجاجي: الأبلة: الفدرة من التمر وليست الجلة كما زعمه ابن الأنباري.
 والأبلة: بالبصرة الأولى مدينة بالبصرة؛ فإن مثل هذه لا يطلق عليها اسم الموضع، ففي العباب: مدينة إلى جنب البصرة، وفي معجم ياقوت: بلدة على شاطئ دجلة البصرة العظمى في زاوية الخليج الذي يدخل منه إلى مدينة البصرة، وهي أقدم من البصرة، لأن البصرة مصرت في أيام عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه، وكانت الأبلة حينئذ مدينة فيها مسالح من قبل كسرى وقائد، قال ياقوت: قال أبو علي: الأبلة: اسم البلد، الهمزة فيه فاء وفعلة قد جاء اسما وصفة نحو خضمة وغلبة، وقالوا: قمد، فلو قال قائل: إنه أفعلة والهمزة زائدة مثل أبلمة وأسنمة لكان قولا، وذهب أبو بكر في ذلك إلى الوجه الأول، كأنه لما رأى فعلة أكثر من أفعلة كان عنده أولى من الحكم بزيادة الهمزة، لقلة أفعلة، ولمن ذهب إلى الوجه الآخر أن يحتج بكثرة زيادة الهمزة أولا، ويقال للفدرة من التمر: أبلة فهذا أيضا فعلة من قولهم: طير أبابيل، فسره أبو عبيدة: جماعات في تفرقة، فكما أن أبابيل فعاعيل وليست بأفاعيل، كذلك الأبلة فعلة، وليست بأفعلة: أحد جنان الدنيا والذي قاله الأصمعي: جنان الدنيا ثلاث: غوطة دمشق، ونهر بلخ، ونهر الأبلة، وحشوش الدنيا ثلاثة: الأبلة وسيراف وعمان، وقيل: عمان وأردبيل وهيت، ونهر الأبلة هذا هو الضارب إلى البصرة، حفره زياد، وكان خالد بن صفوان يقول: ما رأيت أرضا مثل الأبلة مسافة، ولا أغذى نطفة ولا أوطأ مطية، ولا أربح لتاجر، ولا أحفى بعابد منها شيبان بن فروخ الأبلي شيخ مسلم، ومحمد بن سفيان بن أبي الورد الأبلي شيخ أبي داود، وحفص بن عمر بن إسماعيل الأبلي روى عن الثوري، ومالك، ومسعر، وأبو هاشم كثير بن سليم الأبلي، كان يضع الحديث على أنس، وغيرهم.
 وأبيلى، بالضم وفتح الباء مقصورا: علم امرأة قال رؤبة:
  وضحكت مني أبيلى عجبا
  لما رأتني بعد لين جأبا وتأبيل الميت: مثل تأبينه وهو أن تثني عليه بعد وفاته، قاله اللحياني، ونقله ابن جني أيضا.
 والمؤبل كمعظم: لقب إبراهيم بن إدريس العلوي الأندلسي الشاعر كان في الدولة العامرية، نقله الحافظ.
 والأبل بالفتح الرطب، أو اليبيس، ويضم.
 وأبل بالضم: وأنشد أبو بكر محمد بن السري السراج:
  سرى مثل نبض العرق والليل دونه                      وأعلام أبل كلهـا فـالأصـالـق ويروى وأعلام أبلى.
 والأبل بضمتين: الخلفة من الكلإ اليابس ينبت بعد عام يسمن عليها المال.
 ويقال: جاء فلان في إبالته، بالكسر، وأبلته، بضمتين مشددة وعلى الأخير اقتصر الصاغاني أي في أصحابه وقبيلته، ونص نوادر الأعراب: جاء فلان في إبله وإبالته، أي في قبيلته يقال: هو من إبلة سوء، مشددة بكسرتين، ويروى أيضا بضمتين أي مع التشديد أي طلبة، وكذا من إبلاته وإبالته بكسرهما.

  وفي المثل: ضغث على إبالة يروى كإجانة نقله الأزهري والجوهري ويخفف وهو الأكثر، وتقدم قول أسماء بن خارجة شاهدا له، أي بلية على أخرى كانت قبلها كما في العباب أو خصب على خصب وكأنه ضد، وقال الجوهري: ولا تقل: إيبالة، وأجازه الأزهري، وقد تقدم.
 وآبل، كصاحب: اسم أربع مواضع، الأول: بحمص من جهة القبلة، بينها وبين حمص نحو ميلين.
 والثاني: بدمشق في غوطتها من ناحية الوادي، وهي آبل السوق، منها أبو طاهر الحسين بن محمد بن الحسين بن عامر بن أحمد، يعرف بابن خراشة الأنصاري الخزرجي المقرئ الابلي إمام جامع دمشق، قرأ القرآن على أبي المظفر الفتح بن برهان الأصبهاني وأقرانه، وروى عن أبي بكر الحنائي وأبي بكر الميانجي، وعنه أبو سعد السمان، وأبو محمد الكتاني، وكان ثقة نبيلا، توفي سنة 438 وقال أحمد بن منير:
  فالماطرون فداريا فجارتها                      فآبل فمغاني دير قانـون والثالث: بنابلس هكذا في سائر النسخ، وهو غلط صوابه ببانياس بين دمشق والساحل، كما هو نص المعجم.
 والرابع: قرب الأردن، وهو آبل الزيت من مشارف الشام، قال النجاشي:
  وصدت بنو ود صدودا عن القنا                      إلى آبـل فـي ذلة وهـوان وفي الحديث:  أن رسول الله صلى الله عليه وسلم جهز جيشا بعد حجة الوداع، وقبل وفاته، وأمر عليهم أسامة بن زيد، وأمره أن يوطئ خيله آبل الزيت  هو هذا الذي بالأردن.
 وأبلي، بالضم ثم السكون وكسر اللام وتشديد الياء: جبل معروف عند أجأ وسلمى جبلي طيئ، وهناك نجل سعته فراسخ، والنجل، بالجيم: الماء النز، ويستنقع فيه ماء السماء أيضا.
 وأبلى، كحبلى قال عرام: تمضي من المدينة مصعدا إلى مكة فتميل إلى واد يقال له: عريفطان معن ليس به ماء ولا رعي وحذاءه جبال يقال لها أبلى، فيها مياه منها بئر معونة وذو ساعدة وذو جماجم والوسباء، وهذه لبني سليم، وهي قنان متصلة بعضها إلى بعض، قال فيها الشاعر:
  ألا ليت شعري هل تغير بعـدنـا                      أروم فآرام فشابة فالـحـضـر
  وهل تركت أبلى سواد جبالـهـا                      وهل زال بعدي عن قنينته الحجر وعن الزهري: بعث رسول الله صلى الله عليه وسلم قبل أرض بني سليم، وهو يومئذ ببئر معونة بجرف أبلى، وأبلى بين الأرحضية وقرآن، كذا ضبطه أبو نعيم.
 وبعير أبل، ككتف: لحيم عن ابن عباد.
 قال: وناقة أبلة، كفرحة: مباركة في الولد وهذا قد تقدم بعينه، فهو تكرار.
 قال والإبالة ككتابة: شيء تصدر به البئر وهو نحو الطي وقد أبلتها فهي مأبولة، كذا في المحيط.
 والإبالة: الحزمة الكبيرة من الحطب وبه فسر المثل المذكور ويضم، كالبلة كثبة.
 قال ابن عباد: وأرض مأبلة كمقعدة: ذات إبل.
 وأبل الرجل تأبيلا، أي: اتخذ إبلا واقتناها وهذا قد تقدم فهو تكرار، ومر شاهده من قول طفيل الغانوي.
 ومما يستدرك عليه: أبل الشجر يأبل أبولا: نبت في يبيسه خضرة تختلط به فيسمن المال عليه، عن ابن عباد.
 ويجمع الإبل أيضا على أبيل، كعبيد، كما في المصباح، وإذا جمع فالمراد قطيعات، وكذلك أسماء الجموع كأغنام وأبقار.

  وقال ابن عباد: الأيبل: قرية بالسند، قال الصاغاني: هذه القرية هي ديبل لا أيبل.
 وأبلت الإبل، على ما لم يسم فاعله: اقتنيت.
 والمستأبل: الرجل الظلوم قال:
  وقيلان منهم خاذل ما يجيبني                      ومستأبل منهم يعق ويظلـم وأبل الرجل أبالة فهو أبيل، كفقه فقاهة: إذا ترهب أو تنسك.
 وأبلي، كدعمي: واد يصب في الفرات، قال الأخطل:
  ينصب في بطن أبلي ويبحثه                      في كل منبطح منه أخاديد يصف حمارا، أي: ينصب في العدو، ويبحثه، أي يبحث عن الوادي بحافره.
 والأبيل، كأمير: الشيخ.
 والأبلة، محركة: الحقد، عن ابن بري.
 والعيب، عن أبي مالك.
 والمذمة، والتبعة، والمضرة، والشر.
 وأيضا: الحذق بالقيام على الإبل.
 والأبلة، كعتلة: الأخضر من حمل الأراك، عن ابن بري، قال: ويقال: أبلة على فاعلة.
 وأبلنا، بالضم؛ أي: مطرنا وابلا.
 ورجل أبل بالإبل: حاذق بالقيام عليها، قال الراجز:
  إن لها لراعيا جريا
  أبلا بما ينفعها قويا
  لم يرع مأزولا ولا مرعيا ونوق أوابل: جزأت عن الماء بالرطب عن أبي عمرو، وأنشد:
  أوابل كالأوزان حوش نفوسها                      يهدر فيها فحلـهـا ويريس وإبل أبال، كرمان: جعلت قطيعا قطيعا.
 وإبل آبلة، بالمد: تتبع الأبل، وهي الخلفة من الكلإ، وقد أبلت.
 ورحلة أربع: مشهورة عن أبي حنيفة، وأنشد:
  دعا لبها غمر كأن قد وردنه                      برحلة أبلي وإن كان نـائيا وآبل، كآنك: بلد بالمغرب، منه محمد بن إبراهيم الآبلي شيخ المغرب في أصول الفقه، أخذ عنه ابن عرفة وابن خلدون، قيده الحافظ.

### Türkçe

**الإبل**: iki kesre ile; ve isimlerde onun benzeri yoktur, **حبر** gibi; ve ikisinin üçüncüsü yoktur; bunu Sîbeveyh söylemiştir, şeyhimiz de onu nakletmiştir. İbn Cinnî **الشواذ**’da dedi ki: **الحبك**’e gelince, o bir fiildir; bu ise azdır; ondan: **إبل** ve **إطل**; ve **امرأة بلز**: yani iri. Ve “dişleriyle **حبر**” (vardır). Bunu **ح ب ك**’de ve **ب ل ز**’de ve **ح ب ر**’de zikretmiştir; öyleyse iki lafızla yetinmekte bir bakış vardır. Ve doğru olana göre hafifletme için **الباء** sükûnlanır; Sâgânî ve İbn Cinnî’nin işaret ettiği gibi. Şeyhimiz bunun müstakil bir lehçe olmasını caiz gördü. Dedim ki: Buna Kırâ‘ da gitmiştir. Sâgânî şaire ait olarak inşâd etti:
  Eğer Amr’a rastlarsan, zırhlı birine rastlamış olursun;
  Ve onun derdi ne **إبل**’dir ne de koyun.
Şeyhimiz inşâd etti:
  Nahîle b. Müsâfir’in **إبل**’inin sütleri,
  Onlara haram üzere sahip oldukça.
**المصباح** sahibi Ebû’n-Necm’in sözünü inşâd etti:
  Ve **الإبل** bahçede işe yaramaz.
Ve **الإبل** vatanlara özlem duydu: tek bir mâruf (lafız) olup cem‘ üzerine vâki olur. Şeyhimiz dedi ki: Bu, onların kullanımlarına muhaliftir; zira onların sözünde **الإبل**’in tek bir deveye ıtlakı bilinmez. Ve “sahih bir cem‘ değildir; çünkü cem‘lerin binalarında iki kesre ile **فعل** yoktur” sözü; ve “cem‘ ismi değildir” sözü, sonra gelen “küçültmesi **أبيلة**’dir” sözüyle bir tür çelişki gibidir; çünkü eğer o tekil ise ve cem‘ ismi değilse, o hâlde onu müennes kılmanın gerekçesi nedir? Üstelik telif erbabının tamamının üzerinde ittifak ettiği şeye muhaliftir: onun cem‘ ismi olduğuna. **العباب**’da: **الإبل**: lafzından bir tekili yoktur; ve o müennestir; çünkü lafzından tekili olmayan cem‘ isimleri, âdemîler dışında olursa, onlara te’nîs lâzımdır. **آبال** dedi:
  Ve **آبال**’larını ateşle suladılar,
  Ateş ise hararetten şifa verebilir.
Ve küçültmesi **أبيلة**’dir; ona **الهاء**’yı dâhil ettiler; **غنيمة** dedikleri gibi. Dedim ki: Bunun gereği, onun **غنم** ve **بقر** gibi bir cem‘ ismi olmasıdır. Bunu Cevherî, İbn Sîde, Fârâbî, Zebîdî, Zemahşerî, Ebû Hayyân, İbn Mâlik, İbn Hişâm, İbn ‘Asfûr, İbn İyâz, Ezherî, İbn Fâris açıkça belirtmiştir. Şeyhimiz dedi ki: Şihâb el-Feyyûmî **المصباح**’da, üstadı şeyh Ebû Hayyân’ın sözünden alarak bu hususta sözü tahkik etmiştir; şöyle dedi: **الإبل**: lafzından bir tekili olmayan bir cem‘ ismidir; ve o müennestir; çünkü lafzından tekili olmayan cem‘ ismi, akletmeyen şeyler için olursa te’nîs ona lâzım gelir. Ve küçültülünce ona **الهاء** girer; **أبيلة** ve **غنيمة** gibi. Şeyhimiz dedi ki: “Akletmeyen” kaydıyla, akleden için olanlardan sakındı; **قوم** ve **رهط** gibi; zira bunlar **الهاء** olmaksızın küçültülür; **قوم** hakkında **قويم**, **رهط** hakkında **رهيط** dersin. Dedi ki: Sözünün zâhiri, akletmeyen için olan bütün cem‘ isimlerinin müennes kılındığıdır; bunda tafsil vardır; onu şeyh İbn Hişâm, şeyh İbn Mâlik’e tâbi olarak ikisinin musannefâtında zikretmiştir.
Ve Ebû ‘Amr, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **أفلا ينظرون إلى الإبل كيف خلقت**: **الإبل**: yağmur suyunu taşıyan buluttur; bu mecazdır, dedi. Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ dedi ki: Onu tahfîf ile okuyan, onunla **البعير**’i kastetmiştir; çünkü o dört ayaklılardandır, çöker; böylece yük onun üzerine yüklenir; dört ayaklıların başkası ise ancak ayakta iken üzerine yüklenir. Onu teşdîd ile okuyan dedi ki: **الإبل**: yağmur için suyu taşıyan bulutlardır; öyleyse düşün.

Ve denir: **إبلان**. Sîbeveyh dedi ki: Çünkü **إبلا** üzerine kırılınmış bir isim değildir; ancak ikisi, develerden iki sürü içindir. Ebû’l-Hasen dedi ki: Sîbeveyh ancak cem‘e delâlet eden isimlerin tesniyesiyle ünsiyet etmeye gitmiştir; böylece onu âhâd lafzına yöneltir; bu yüzden dedi ki: Ancak iki sürüyü kastederler. Dedi ki: Araplar der ki: “Şu falana **إبلان** ile akşam döner”; yani bir çobanla develer döndü ve başka bir çobanla develer döndü (ise). Ebû Zeyd **نوادر**’inde Şu‘be b. Kumeyr’e ait olarak inşâd etti:
  İkisi **إبلان**’dır; ikisinde de bildiğiniz şey vardır;
  Öyleyse bir âyetten ne isterseniz, ondan kaçının.
Misâver b. Hind dedi:
  Eğer bir komşu Sa‘d b. Mâlik için yük kaldırdıysa,
  Onun için develer vardır; onun için **إبلان** yük kaldırdı.
İbn ‘Abbâd dedi ki: “Falanın **إبل**’i vardır”; yani onun yüz devesi vardır. Ve **إبلان**: iki yüz. Başkası dedi ki: **الإبل** isminin üzerine vâki olduğu en az şey **الصرمة**’dır; o da **الذود**’u otuzu aşmaya geçendir; sonra **الهجمة**; sonra **هنيدة**: ondan yüz (deve).
Ve **تأبل** **إبلا**: onu edindi; **تغنم** **غنما** gibi: koyunu edindi. Bunu Ebû Zeyd, Benî Kilâb’dan adı Reddâd olan bir adamdan semâ‘ yoluyla nakletti.
Ve adam **أبل** ( **ضرب** gibi): develeri çoğaldı; **أبل** **تأبيلا** gibi. Tufeyl dedi:
  Böylece **أبل** oldu; ve iş, sonra onunla gevşedi;
  (Önce) **أساف** etti; ve eğer çabamız olmasaydı **يؤبل** olmazdı.
Bunu Ferrâ ve İbn Fâris **المجمل**’de nakletti.
Ve **آبل** **إيبالا**.
Ve **أبل** **يأبل** **أبلا**: galip gelip (kendini) menettiği zaman; Kırâ‘’dan; **أبل** **تأبيلا** gibi; mâruf olan **أبل**’dir.
Ve **أبلت** **الإبل** ve **الوحش**: **تأبل** ve **تأبل**; **حدي نصر وضرب**’dan; **أبلا** (fetha ile) ve **أبولا** (damme ile): taze otla sudan ayrılıp yetindi. Lebîd (Allah ondan razı olsun) dedi:
  Ve eğer mızrağımı oynatırsam, (düşman) toplandı;
  Yahut kara bir atın koşusu; gerçekten **أبل** oldu.
**كأبلت** ( **سمعت** gibi) ve **تأبلت**; bunlar Zemahşerî’dendir. Dedi ki: Bu mecazdır. Ondan dolayı râhibe **الأبيل** denildi. Tekili: **إبل**; çoğulu: **أبال**; **كافر** ve **كفار** gibi.
Veya **أبلت** **الإبل**: **تأبل**; başıboş kaldığı zaman; böylece kaybolur ve yanında çoban yoktur; yahut **تأبدت**: yani vahşileşti.
Mecazdan: adam **أبل** karısından: ona yaklaşmaktan menettiği zaman; **تأبل** gibi. Ondan, Vehb b. Münebbih hadisi: “Âdem (aleyhisselâm), öldürülen oğlu üzerine şu kadar şu kadar yıl **تأبل** etti; Havvâ’ya dokunmadı”; yani oğluna tefaccu‘ ederek ona yaklaşmaktan imtina etti. Böylece **على** ile ta‘diye edildi; çünkü içinde tefaccu‘ mânasını tazammun etti.
Ve mecazdan: **أبل** **يأبل** **أبلا**: nüsük ettiği zaman.
Ve **أبل** **بالعصا**: onunla vurdu; İbn ‘Abbâd’dan.
Ve **أبلت** **الإبل** **أبولا** ( **قعود** gibi): mekânda ikamet etti. Ebû Züeyb dedi:
  Orada iki Rebî‘ ayında **أبلت** etti;
  Zira orada onun geciktirmesi ve yerleşmesi sürdü.
Ve **المحيط**’te: **الأبول**: otlakta ve yerde uzun süre ikamet etmektir.
Ve **أبل** ( **نصر** ve **فرح** gibi): birincisini Ebû Nasr hikâye etti. **أبالة** ( **سحابة** gibi) ve **أبلا** (harekeli): ikisi de sonuncunun masdarıdır; birincinin misali üzere; **شكس**’in **شكاسة**’si gibi. Eğer **الإبالة** hemzenin kesresiyle olursa, **حد نصر**’dandır; **كتب كتابة** gibi. Sîbeveyh ise **الإبالة**’yi, içinde velâyet mânası bulunan **فعالة** babında zikretti; **الإمارة** gibi. Dedi ki: Bunun misali **الإبالة** ve **العياسة**’dır. Onun sözüne göre **الإبالة** kesrelidir; çünkü o velâyettir; böylece o **آبل** ( **صاحب** gibi) ve **أبل** ( **كتف** gibi) olur. Ve onda tertipli bir “laf ve neşr” vardır: develerin ve koyunun maslahatını iyi bilmek. **الأساس**’ta: “O, **الإبالة**’de iyidir”; yani siyaset ve malı üzerinde kıyam. Meddli (uzatmalı) için şahit, İbn er-Rikâ‘’ın sözü:
  Uzaklaştı; ve hevasından onunla uzaklaştı;
  Geçim darlığı: **آبل** bir seyyâr.
Maksûr (kısaltmalı) için şahit, Kumeyt’in sözü:
  Nereden ve nereden içtiğimi hatırlar;
  Nefsimi, **الهجمة الأبل** sahibi gibi emreder.

Ve denilir: Şüphesiz o, insanların en **آبل**’indendir. Yani, onun güdümünde en şiddetli biçimde süslenip-özenen ve onun hakkında en bilgili olanlarındandır; bunu Sîbeveyh hikâye etti; dedi ki: “Onun fiili yoktur.” Ve meselde: **آبل**’dir, **حنيف الحناتم**’den daha; o, **حنتم بن عدي بن الحارث ابن تيم الله بن ثعلبة** oğullarından biridir; ve onlara **الحناتم** denilir. **يزيد بن عمرو بن قيس بن الأحوص** dedi:
  Kadınlar, seher vaktinde emzirenler ağlasın                      **وكيعا** ve **مسعودا** için; **الحناتـم**’in öldürülmüşü.
Ve onun **إبالته**’sinden (de) şudur: onun develerinin susuzluğu, ondan sonra on (gün)dan sonra bir gün ara ile olurdu. Ve onun sözlerinden: “Kim **قاظ**’ın şerefini (tutar), ve **الحزن**’i dörtler, ve **الصمان**’ı kışlar ise, otlağı isabet etmiştir.”

Ve **أبلت الإبل**; **فرح** gibi ve **نصر**: **أبلا** ve **أبولا** olarak çoğaldı.

Ve **أبل العشب أبولا**: uzadı; böylece develer ondan iyice yararlanır oldu.

Ve **أبله يأبله أبلا** (fetha ile): ona otlayan develer yaptı.

Ve **إبل مؤبلة**; **معظمة** gibi: edinim için edinilmiş (develer).

Ve bu, **إبل أبل**’dir; **قبر** gibi; yani: çobansız, ihmal edilmiş. **ذو الرمة** dedi:
  Ve akşamladı, **أبل**’in ve **إبل**’in uzaklarda gezenleri içinde.

Ve **إبل أوابل**: yani çok.

Ve **إبل أبابيل**: yani bölükler. **الأخفش** dedi: denilir: “Develerin **أبابيل** geldi”; yani: bölükler hâlinde. Ve “**طيرا أبابيل**”. Dedi ki: Bu, çokluk mânasında gelir; ve o, tekili olmayan bir cemi’dir; **عباديد** ve **شماطيط** gibi; Ebû Ubeyde’den.

Ve **الإبالة**; **إجانة** gibi; **الرواسي** hakkında; ve hafifletilir. Ve **الإبيل** ve **الإبول** ve **الإيبال**; **سكيت** ve **عجول** ve **دينار** gibi; ilk üçü İbn Sîde’den. **الأزهري** dedi: “Eğer denilse: **الأبابيل**’in tekili **إيبالة**’dir; doğru olurdu; nitekim dediler: **دينار** ve **دنانير**.”: kuş, at ve deve parçası (bölüğü). Dedi ki:
  **أبابيل**; **هطلى**; bir **مراح**’tan ve bir **مهمل**’den.

**ابن الأعرابي** dedi: **الإبول**: sürüden ayrılan bir kuştur; ve o, kuşlardan satırdır.

Yahut onlardan ardı ardına, bir sürü arkasından bir sürü olarak peş peşe gelenlerdir. **الأخفش** dedi: Bazıları demiştir: **الأبابيل**’in tekili **إبول**’dür; **عجول** misali. **الجوهري** dedi: Bazıları da demiştir: **إبيل**. Dedi ki: Arapların onun için bir tekil bildiğini bulmadım.

Ve **الأبيل**; **أمير** gibi: asa. Ve denildi: Süryânîcede “hüzünlü”dür. Ve denildi: Hristiyanların reisi; yahut o, rahiptir; kadınlardan uzak durması ve onlara yaklaşmayı terk etmesi sebebiyle onunla adlandırıldı. **عدي بن زيد** dedi:
  Şüphesiz ben, vallahi, öyleyse yeminimi kabul et                      her ne zaman namaz kılsa feryat eden bir **أبيل** ile.

Yahut çan sahibidir; onları namaza çağırır; Ebû’l-Heysem’den. **ابن دريد** dedi: çanı çalan. Ve şu beyti okudu:
  Ve namaz çanını çalan, onun **أبيل**’idir.

**الأيبلي** (bâ’nın dammesiyle) ve **الأيبلي** (onun fethasıyla): ya yabancıdır, ya izâfet yâ’sı onu değiştirmiştir, ya da **إنقحل** babındandır. Ve **الهيبلي**: hemzenin hâ’ya çevrilmesiyle. Ve **الأبلي**: bâ’nın dammesiyle, hemzenin kısaltılmasıyla. Ve **الأيبل**; **صيقل** gibi. Sîbeveyh onu inkâr etti ve dedi ki: “Kelâmda **فيعل** yoktur.” Ve **الأيبل**; **أينق** gibi. Ve **الأبيلي**: hemzenin fethası, bâ’nın kesresi ve yâ’nın sükûnu ile. **الأعشى** dedi:
  Ve bir **هيكـل** üzerine benim **أيبلي**’m nedir ki                      onu bina etti ve onda çarmıha gerildi ve (onlar) oldular.

Denildi: **أبيلي** kastedildi; zaruret olunca yâ’yı öne aldı; nitekim dediler: **أينق**; aslı **أنوق**. **آبال** (med ile); **شهيد** ve **أشهاد** gibi. Ve **أبل** (damme ile).

Ve **الإبالة**; **كتابة** gibi: şeddeli olanın bir lügatidir: ot demeti. Ve **العباب** ve **التهذيب**’de: odun demeti; **الأبيلة** gibi; **سفينة** gibi. Ve **الإبالة**; **إجانة** gibi; Ezherî onu Araplardan semâen nakletti; Cevherî de (böyle). Ve onunla rivayet olundu: “**ضغث** على **إبالة**”; yani daha önce olan bir belâ üzerine bir başka belâ. Ve **الإيبالة**: iki bâ’dan birinin yâ’ya çevrilmesiyle; Ezherî onu nakletti. Ve mesel böyle rivayet olundu. Ve **الوبيلة** vâv ile; onun zikrinin yeri **و ب ل**’dedir. Ve hafifletilmişten, **أسماء ابن خارجة**’nin sözü:
  Bana her gün onun kuyruğundan                      bir **ضغث**, **إباله** üzerine artar.

Ve **العباب** ve **الصحاح**’ta: “**إيبالة** deme”; çünkü isim, hâ ile **فعالة** üzere olursa, şeddelenmesinin iki harfinden yâ’ya bedel edilmez; **صنارة** ve **دنامة** gibi. Ancak hâ’sız olursa bedel edilir; **دينار** ve **قيراط** gibi. Musannifin sevkinde, teemmülle gizli kalmayan bir bakış vardır.

Ve **أبيل الأبيلين** ile, Allah’ın salâtları ve selâmı onun ve nebîmizin üzerine olsun, Îsâ’yı kastederler. **عمرو بن عبد الحق** dedi:
  Ve her kilisede rahipler tesbih etmedi                      **أبيل الأبيلين**; Mesîh, Meryem oğlu.

Ve neseb üzere rivayet olunur:
  **أبيل الأبيليين**; Îsâ, Meryem oğlu.

Ve **الإبالة**; **كتابة** gibi: siyaset yahut mal ile güzel kıyam; ve daha önce geçti.

Ve **الأبلة**; **فرحة** gibi: talep. Denilir: “Onun yanında benim için bir **أبلة** vardır”; yani talep. **الطرماح** dedi:
  Ve geldi, kin(ini) onun **أبلاتها**’sından gidermek için                      böylece **قحطان**’a, kin üzerine kin olarak iki kat etti.

Yani Temîm, kini gidermek için geldi; yani onu idrak etmek için; yani Temîm’in taleplerinden olan kini; böylece Kahtân’ın kinini iki yaptı; yani ona kin üzerine kin artırdı; zira harem(ini) korumadı.

Ve **الأبلة** ayrıca: ihtiyaç; İbn Bezrec’den. Denilir: “Bana karşı sende bir **أبلة** yoktur”; yani ihtiyaç.

Ve **الأبلة**: yavrudan mübârek deve. **المحيط**’in metni, yavru hakkında (böyledir). Ve musannife yakında gelecektir.

Ve denilir: Şüphesiz o, **يأتبل** etmez; ve **العباب**’da: **يتأبل** etmez; yani deve güdümünde sebat etmez ve onun mesleğini ve hizmetini iyi yapmaz. Ebû Ubeyd dedi: Onu ıslah eden şeyde onun üzerinde durmaz; yahut onun üzerinde binek olarak sebat etmez; yani ona bindiği vakit. Ve bununla, Mu‘temir b. Süleymân’ın hadisi tefsir edildi: “Umân ehlinden bir adam gördüm; yanında yürüyen büyük bir **أب** vardı; ona ‘onu bindir’ dedim; o da dedi ki: ‘Şüphesiz o, **يأتبل** etmez.’”

Ve **تأبيل الإبل**: onları semirtmek ve onların sanatı; Ebû Hanîfe bunu Ebû Ziyâd el-Kilâbî’den hikâye etti.

Ve bir adam **آبل**’dir; ve **أبل**; **كتف** gibi; bu, Ferrâ’dan. Ve **آبل**’i **فاعل** üzere ve **إبلي**’yi inkâr etti. İki kesre ile ve iki fetha ile (denilmesi); doğrusu kesre sonra fethadır; nitekim **العباب**’ın nassıdır. Dedi ki: Bâ’yı ancak kesrelerin peş peşe gelmesinden ürkerek fetha ederler; yani deve sahibi. Medli olanın şahidi: İbn Hâcik dedi: Ebû Ubeyde bana Râ‘î için okudu:
  Onu, bir **آبـل** yaşlandırır; onu asla yetmez                      şiddetli bir pay olarak; ve asla kana kana içmez, yudumlayarak.

Ve **أبال**; **شداد** gibi: onun üzerinde güzel kıyam ile onu güder.

Ve **الإبلة** (kesre ile): düşmanlık; Kurâ‘dan.

Ve (damme ile): sakatlık ve âfet. Ondan hadis: “Meyveyi, onun üzerinde **الأبلة**’den emin oluncaya kadar satma.” İbnü’l-Esîr onu böyle ضبط etti; ve bu, Ebû Mûsâ’nın sözüdür. Ve **النهاية** hâşiyesinde gördüm: “Bu bir vehimdir; doğrusu **أبلته** (hareke ile)dir.”

Ve **الأبلة** (fetha ile) yahut (hareke ile): yemekten ağırlık ve dokunma; **الأبل** gibi, harekeli.

Ve **الأبلة** (hareke ile): günah. Ve onunla, Yahyâ b. Ya‘mer hadisi tefsir edildi: “Zekâtını edâ ettiğin her malın **أبلته**’si gitmiştir”; yani vebali ve günahı. Hemzesi vâvdan dönmüştür; **الكلأ الوبيل**’den; böylece vâvdan hemze bedel edildi; onların “**أحد**” demeleri gibi, “**وحد**”da.

Ve **الأبلة**; **عتلة** gibi; ve evveli de fetha edilir; Hasan b. Ali b. Kuteybe er-Râzî’nin, Ebû Bekr Sâlih b. Şu‘ayb el-Kârî’den işittiği gibi. Bedi‘ b. Abdullah el-Edîb el-Hemedânî’nin hattıyla, lugavî İbn Fâris’e okuduğu bir kitapta böyle bulundu: iki taş arasında ezilen hurma; ve üzerine süt sağılır. Ebû Bekr el-Kârî dedi: O, **المجيع**’dir. Ve **المجيع**: sütle hurmadır. Ebû’l-Müsellem el-Hüzelî, karısı Ümeyme’yi anarak dedi:
  Böylece azığından ezdiğini yer                      ve **الأبلة**’yi reddeder; ezilmedi.

Ebû Bekr b. el-Enbârî dedi: Şüphesiz **الأبلة** onların yanında: hurmadan büyük yığın(dır). Ve zikredilen şiiri okudu.

وقال أبو القاسم الزجاجي: **الأبلة**: hurmadan bir parça (kütle)dir; İbnü’l-Enbârî’nin zannettiği gibi **الجلة** değildir.
Ve **الأبلة**: Basra’da ilkin (kurulan) Basra’da bir şehirdir; çünkü bunun gibilerine yer adı ıtlak olunmaz. Nitekim **العباب**’da: Basra’nın yanında bir şehir; Yâkūt’un **معجم**’inde: Basra-i uzmâ Dicle kıyısında, Basra şehrine onunla girilen körfezin köşesinde bir beldedir; ve Basra’dan daha eskidir; çünkü Basra, Ömer b. el-Hattâb رضى الله تعالى عنه günlerinde şehirleştirildi; o vakit **الأبلة** içinde Kisrâ tarafından karakollar ve bir kumandan bulunan bir şehirdi. Yâkūt dedi: Ebû Alî dedi: **الأبلة**: beldenin adıdır; içindeki hemze **فاء**’dır; ve **فعلة** hem isim hem sıfat olarak gelmiştir; **خضمة** ve **غلبة** gibi. Ve **قمد** dediler; eğer bir söyleyen: “O, **أفعلة**’dir ve hemze **أبلمة** ve **أسنمة** gibi ziyadedir” dese, bu bir söz olurdu. Ebû Bekir bu hususta birinci yüze gitti; sanki **فعلة**’yi **أفعلة**’den daha çok görünce, onda hemzenin ziyadeliğine hükmetmekten daha evlâ idi; **أفعلة**’nin azlığından dolayı. Öteki yüze giden kimseye de, evvelâ hemzenin ziyadesinin çokluğuyla delil getirmek düşer. Ve hurmadan olan parçaya: **أبلة** denir; bu da, onların “**طير أبابيل**” sözünden **فعلة**’dir. Ebû Ubeyde onu tefsir etti: ayrılık içinde cemaatler. Nasıl ki **أبابيل** **فعاعيل**’dir, **أفاعيل** değildir; öyle de **الأبلة** **فعلة**’dir, **أفعلة** değildir. (O) dünya cennetlerinden biridir. Asmaî’nin dediği: dünya cennetleri üçtür: Şam’ın **غوطة**’sı, Belh nehri, **نهر الأبلة**. Dünya helâlıkları üçtür: **الأبلة** ve Sîrâf ve Umân; ve denildi: Umân ve Erdebil ve Hît. Ve bu **نهر الأبلة**, Basra’ya doğru akandır; onu Ziyâd kazdı. Hâlid b. Safvân derdi: Mesafece **الأبلة** gibi bir yer görmedim; ne daha gıdalı bir nutfe, ne daha kolay binek basılan, ne tüccar için daha kârlı, ne âbid için daha yalınayak bırakan (yer) ondan. Şeybân b. Ferrûh el-Eblî, Müslim’in şeyhidir; Muhammed b. Süfyân b. Ebî’l-Verd el-Eblî, Ebû Dâvûd’un şeyhidir; Hafs b. Ömer b. İsmâîl el-Eblî, Sevrî’den, Mâlik’ten, Mis’ar’dan rivayet etti; Ebû Hâşim Kesîr b. Süleym el-Eblî; Enes üzerine hadis uydururdu; ve başkaları.

Ve **أبيلى**, zamme ile ve **الباء**’nın fethiyle, kısaltılmış olarak: bir kadının özel adıdır. Rü’be dedi:
  **وضحكت مني أبيلى عجبا**
  **لما رأتني بعد لين جأبا**
Ve ölünün **تأبيل**’i: onun **تأبين**’i gibidir; o da vefatından sonra onu övmendir; bunu el-Lihyânî söyledi; İbn Cinnî de onu nakletti.

Ve **المؤبل** (vezni) **معظم** gibi: devlet-i Âmiriyye’de bulunan şair Endülüsî Alevî İbrâhîm b. İdrîs’in lakabıdır; bunu Hâfız nakletti.

Ve **الأبل** fetha ile: yaş (hurma), yahut kuru (hurma); ve zamme de olunur.

Ve **أبل** zamme ile: Ebû Bekir Muhammed b. es-Serî es-Serrâc inşâd etti:
  **سرى مثل نبض العرق والليل دونه                      وأعلام أبل كلهـا فـالأصـالـق**
Ve “**وأعلام أبلى**” diye de rivayet olunur.

Ve **الأبل** iki zamme ile: kuru ottan bir sonraki yıl biten halef (ot)tur; onun üzerinde mal (hayvan) semirir.

Ve denir: falan kimse **إبالته**’sinde geldi; kesre ile; ve **أبلته**’sinde, iki zamme ile şeddeli. Sâgânî sonuncu üzerine iktisar etti; yani ashabı ve kabilesi içinde. **نوادر الأعراب**’ın nassı: falan kimse **إبله**’sinde ve **إبالته**’sinde geldi; yani kabilesi içinde. Denir: o, **إبلة سوء**’dandır; iki kesre ile şeddeli. İki zamme ile de rivayet olunur; yani şedde ile; yani “talebe” (istek/arama). Ve yine **إبلاته**’sinden ve **إبالته**’sinden; ikisinin kesriyle.

Ve meselde: **ضغث على إبالة**; **إجانة** gibi rivayet olunur; bunu Ezherî ve Cevherî nakletti. Ve tahfif olunur; ve o daha çoktur. Esmâ b. Hârice’nin ona şahit olan sözü geçti. Yani: ondan önce olan bir başkasının üzerine bir musibet; **العباب**’da olduğu gibi. Yahut: bolluk üzerine bolluk; sanki zıddı gibidir. Cevherî dedi: “**إيبالة** deme.” Ezherî onu câiz gördü; ve geçti.

Ve **آبل**, (vezni) **صاحب** gibi: dört yerin adıdır. Birincisi: Humus’ta kıble tarafındadır; onunla Humus arasında yaklaşık iki mil vardır.

İkincisi: Şam’da, **غوطة**’sında vadi tarafındadır; o **آبل السوق**’tur. Ondan: Ebû Tâhir el-Hüseyn b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Âmir b. Ahmed; İbn Harâşe el-Ensârî el-Hazrecî diye bilinir; Şam Câmii’nin imamı, Kur’an okuyucusu el-Eblî. Kur’an’ı Ebû’l-Muzaffer el-Feth b. Burhân el-İsfahânî ve akranları üzerine okudu; Ebû Bekir el-Hannâî ve Ebû Bekir el-Meyâncî’den rivayet etti; ondan Ebû Sa’d es-Semmân ve Ebû Muhammed el-Kettânî rivayet etti. Sika, asil idi; 438 yılında vefat etti. Ahmed b. Munîr dedi:
  **فالماطرون فداريا فجارتها                      فآبل فمغاني دير قانـون**
Üçüncüsü: Nâblus’ta; bütün nüshalarda böyledir; o yanlıştır; doğrusu: Şam ile sahil arasında Bâniyâs’tadır; **المعجم**’in nassı böyledir.

Dördüncüsü: Ürdün yakınındadır; o, Şam’ın yükseklerinden **آبل الزيت**’tir. Neccâşî dedi:
  **وصدت بنو ود صدودا عن القنا                      إلى آبـل فـي ذلة وهـوان**
Ve hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وسلم veda haccından sonra ve vefatından önce bir ordu teçhiz etti; üzerlerine Üsâme b. Zeyd’i emir kıldı; ve ona, atlarını **آبل الزيت**’e çiğnetmesini emretti; o, Ürdün’de olan budur.

Ve **أبلي**, zamme sonra sükûn, **اللام**’ın kesri ve **الياء**’nın şeddelenmesiyle: Tayy kabilesinin iki dağı **أجأ** ve **سلمى** yanında bilinen bir dağdır; orada genişliği fersahlar olan bir **نجل** vardır. Ve **النجل**, **الجيم** ile: sızan sudur; gök suyu da onda birikir.

Ve **أبلى**, (vezni) **حبلى** gibi. Arrâm dedi: Medine’den Mekke’ye doğru yükselerek gidersin; sonra **عريفطان معن** denilen bir vadiye meyledersin; onda su da otlak da yoktur; onun hizasında **أبلى** denilen dağlar vardır; onlarda sular vardır; onlardan: **بئر معونة** ve **ذو ساعدة** ve **ذو جماجم** ve **الوسباء**. Bunlar Benî Süleym’indir; ve bunlar birbirine bitişik zirvelerdir. Şair onda dedi:
  **ألا ليت شعري هل تغير بعـدنـا                      أروم فآرام فشابة فالـحـضـر**
  **وهل تركت أبلى سواد جبالـهـا                      وهل زال بعدي عن قنينته الحجر**
Ve Zührî’den: Resûlullah صلى الله عليه وسلم Benî Süleym diyarına bir birlik gönderdi; o gün **أبلى**’nın yamacında **بئر معونة**’de idi. Ve **أبلى**, **الأرحضية** ile **قرآن** arasındadır; Ebû Nuaym onu böyle ضبط etti.

Ve **بعير أبل**, (vezni) **كتف** gibi: etli (deve)dir; İbn Abbâd’dan.

Dedi: ve **ناقة أبلة**, (vezni) **فرحة** gibi: yavruda bereketli (deve)dir; bu aynen daha önce geçti; o halde tekrardır.

Dedi: ve **الإبالة**, (vezni) **كتابة** gibi: kuyunun ağzına konulan bir şeydir; o, **الطي** gibidir. “Onu **أبلتها** ettim; o da **مأبولة**’dir”; **المحيط**’ta böyledir.

Ve **الإبالة**: büyük odun demetidir; zikredilen mesel bununla tefsir edilmiştir; ve zamme de olunur; **البلة** gibi, **كثبة**.

İbn Abbâd dedi: ve **أرض مأبلة**, (vezni) **مقعدة** gibi: develeri olan (arazi)dir.

Ve adam **أبل** etti, **تأبيلا**; yani deve edindi ve onu sahiplendi; bu da daha önce geçti; o halde tekrardır. Tufeyl el-Ganevî’nin sözünden onun şahidi geçti.

Ve ona ilâve olarak (şu) istidrâk olunur: ağaç **أبل** eder, **يأبل** **أبولا**; yani kurusunda onunla karışan bir yeşillik biter; onun üzerinde mal (hayvan) semirir; İbn Abbâd’dan.

Ve **الإبل** de **أبيل** üzerine cem’ olunur; **عبيد** gibi; **المصباح**’ta olduğu üzere. Cem’ olunduğunda murad sürüler (parçalar)dır; ve **أغنام** ve **أبقار** gibi cem’ isimleri de böyledir.

وقال ابن عباد: **الأيبل**: سند’de bir köydür; **الصاغاني** dedi: Bu köy **ديبل**’dir, **أيبل** değil.

**وأبلت الإبل**، faili adlandırılmamış üzere: edindim.

**والمستأبل**: zalim adam; dedi:

وقيلان منهم خاذل ما يجيبني                      ومستأبل منهم يعق ويظلـم

Ve **أبل** adam **أبالة** etti; o **أبيل**’dir; **فقه فقاهة** gibi: eğer ruhbanlaşır yahut zühd/ibadet ehli olursa.

Ve **أبلي**، **دعمي** gibi: Fırat’a dökülen bir vadidir; **الأخطل** dedi:

ينصب في بطن أبلي ويبحثه                      في كل منبطح منه أخاديد

Bir eşeği vasfeder; yani: koşuda dökülür; ve **ويبحثه**: yani vadiden, tırnağıyla, araştırır.

Ve **الأبيل**، **أمير** gibi: ihtiyar.

Ve **الأبلة**، harekeli: kin; İbn Berrî’den.

Ve **العيب**; Ebû Mâlik’ten.

Ve **المذمة** ve **التبعة** ve **المضرة** ve **الشر**.

Ve ayrıca: develer üzerinde durup gözetmede maharet.

Ve **الأبلة**، **عتلة** gibi: **الأراك**’ın meyvesinden yeşil olan; İbn Berrî’den; dedi: Ve **أبلة**’nin **فاعلة** vezni üzere söylendiği de olur.

Ve **أبلنا**, zamme ile; yani: bol yağmur yağdırıldık.

Ve **أبل** bir adam, develerle: onların üzerinde durup gözetmede mahir; **الراجز** dedi:

إن لها لراعيا جريا
أبلا بما ينفعها قويا
لم يرع مأزولا ولا مرعيا

Ve **أوابل** dişi develer: taze otla sudan kesildi; Ebû Amr’dan; ve inşad etti:

أوابل كالأوزان حوش نفوسها                      يهدر فيها فحلـهـا ويريس

Ve **أبال** develer, **رمان** gibi: sürü sürü yaptım.

Ve **آبلة** develer, med ile: **الأبل**’i takip eder; ve o, ottan artakalan (ikinci bitiş)tir; ve **قد أبلت**.

Ve **رحلة أربع**: Ebû Hanîfe’den meşhurdur; ve inşad etti:

دعا لبها غمر كأن قد وردنه                      برحلة أبلي وإن كان نـائيا

Ve **آبل**، **آنك** gibi: Mağrib’de bir beldedir; ondan, fıkıh usûlünde Mağrib şeyhi Muhammed b. İbrâhîm **الآبلي**; ondan İbn Arefe ve İbn Haldûn aldı; onu hâfız kayda geçirdi.
