# أبن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أبن

أَبَنَ الرجلَ يأْبُنُه ويأْبِنُه أَبْناً: اتَّهمَه وعابَه، وقال اللحياني: أَبَنْتُه بخَير وبشرٍّ آبُنُه وآبِنُه أَبْناً، وهو مأْبون بخير أَو بشرٍّ؛ فإذا أَضرَبْت عن الخير والشرّ قلت: هو مأْبُونٌ لم يكن إلا الشرّ، وكذلك ظَنَّه يظُنُّه. الليث: يقال فلان يُؤْبَنُ بخير وبشَرّ أَي يُزَنُّ به، فهو مأْبونٌ. أَبو عمرو: يقال فلان يُؤْبَنُ بخير ويُؤْبَنُ بشرّ، فإذا قلت يُؤْبَنُ مُجَرَّداً فهو في الشرّ لا غيرُ. وفي حديث ابن أَبي هالة في صفة مجلس النبي، صلى الله عليه وسلم: مجلِسُه مجلسُ حِلْمٍ وحيَاءٍ لا تُرْفَعُ فيه الأَصْواتُ ولا تُؤْبَنُ فيه الحُرَمُ أَي لا تُذْكَر فيه النساءُ بقَبيح، ويُصانُ مجلسُه عن الرَّفَث وما يَقْبُحُ ذِكْرُه. يقال: أَبَنْتُ الرجلَ آبُنُه إذا رَمَيْتَه بِخَلَّةِ سَوْء، فهو مأْبُونٌ، وهو مأْخوذ عن الأُبَن، وهي العُقَدُ تكونُ في القِسيّ تُفْسِدُها وتُعابُ بها. الجوهري: أَبَنَه بشرٍّ يَأْبُنُه ويأْبِنه اتَّهَمَه به. وفلانٌ يُؤْبَنُ بكذا أي يُذْكَرُ بقبيح. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه نهى عن الشِّعْر إذا أُبِنَتْ فيه النساءُ؛ قال شمر: أَبَنْتُ الرجلَ بكذا وكذا إذا أَزْنَنْته به. وقال ابن الأَعرابي: أَبَنْتُ الرجلَ آبِنُه وآبُنُه إذا رَمَيْتَه بقبيح وقَذَفْتَه بسوء، فهو مأْبُونٌ، وقوله: لا تُؤْبَنُ فيه الحُرَمُ أَي لا تُرْمى بسُوء ولا تُعابُ ولا يُذْكَرُ منها القبيحُ وما لا يَنْبَغي مما يُسْتَحى منه. وفي حديث الإفْك: أَشِيروا عليَّ في أُناسٍ أَبَنُوا أَهْلي أَي اتَّهَموها. والأبْنُ: التهمَةُ. وفي حديث أَبي الدَّرداء: إن نُؤْبَنْ بما ليس فينا فرُبَّما زُكِّينا بما ليس فينا؛ ومنه حديث أَبي سعيد: ما كُنَّا نأْبِنُه بِرُقْية أَي ما كُنَّا نَعْلم أَنه يَرْقي فنَعيبَه بذلك: وفي حديث أَبي ذرٍّ: أَنه دَخَل على عُثْمان بن عَفَّانَ فما سَبَّه ولا أَبَنه أَي ما عابَه، وقيل: هو أَنَّبه، بتقديم النون على الباء، من التأْنيب اللَّومِ والتَّوبيخ. وأَبَّنَ الرجلَ: كأَبَنَه. وآبَنَ الرجلَ وأَبَّنَه، كلاهما: عابَه في وجهه وعَيَّره. والأُبْنة، بالضم: العُقْدة في العُود أَو في العَصا، وجمْعُها أُبَنٌ؛ قال الأَعشى:
قَضيبَ سَرَاءٍ كثير الأُبَنْ
(* قوله «كثير الابن» في التكملة ما نصه: والرواية قليل الابن، وهو الصواب لأن كثرة الابن عيب، وصدر البيت:
سلاجم كالنحل أنحى لها.
قال ابن سيده: وهو أَيضاً مَخْرَج الغُصْن في القَوْس. والأُبْنة: العَيْبُ في الخَشَب والعُود، وأَصلُه من ذلك. ويقال: ليس في حَسَبِ فلانٍ أُبْنةٌ، كقولك: ليس فيه وَصْمةٌ. والأُبْنةُ: العَيْبُ في الكلام، وقد تَقدَّم قولُ خالِد بن صَفْوانَ في الأُبْنة والوَصْمة؛ وقول رؤبة: وامْدَحْ بِلالاً غير ما مُؤَبَّنِ،
ترَاهُ كالبازي انْتَمَى للْمَوْكِنِ انْتَمى: تَعَلَّى. قال ابن الأَعرابي: مُؤَبَّنٌ مَعيبٌ، وخالَفَه غيره، وقيل: غير هالكٍ أَي غير مَبْكيٍّ؛ ومنه قول لبيد:
قُوما تجُوبانِ مَعَ الأَنْواحِ،
(* قوله «قوما تجوبان إلخ» هكذا في الأصل، وتقدم في مادة نوح: تنوحان. وأَبِّنَا مُلاعِبَ الرِّماحِ،
ومِدْرهَ الكَتيبةِ الرَّداحِ.
وقيل للمَجْبوس: مأْبونٌ لأَنه يُزَنُّ بالعيب القبيح، وكأَنَّ أَصلَه من أُبْنة العَصا لأَنها عيبٌ فيها. وأُبْنة البعيرِ: غَلْصَمتُه؛ قال ذو الرُّمّة يصف عَيْراً وسَحيلَه:
تُغَنِّيه من بين الصَّبيَّيْن أُبْنةٌ
نَهُومٌ، إذا ما ارتَدَّ فيها سَحِيلُها.
تُغَنِّيه يعني العَيْر من بين الصَّبيَّيْن، وهما طرَفا اللَّحْي. والأُبْنةُ: العُقْدةُ، وعنى بها ههنا الغَلْصمة، والنَّهُومُ: الذي يَنْحِطُ أَي يَزْفر، يقال: نَهَمَ ونأَم فيها في الأُبنة، والسَّحِيلُ: الصَّوْتُ. ويقال: بينهم أُبَنٌ أَي عداواتٌ. وإبَّانُ كلِّ شيء، بالكسر والتشديد: وقْتُه وحِينُه الذي يكون فيه. يقال: جِئْتُه على إبَّانِ ذلك أَي على زمنه. وأَخَذَ الشيءَ بإبَّانِهِ أَي بزمانه، وقيل: بأَوَّله. يقال: أَتانا فلانٌ إبَّانَ الرُّطبِ، وإبّانَ اخْتِرافِ الثِّمار، وإبّانَ الحرِّ والبرد أَي أَتانا في ذلك الوقت، ويقال: كل الفواكه في إبّانِها أَي في وَقْتها؛ قال الراجز:
أَيَّان تقْضي حاجتي أَيّانا،
أَما تَرى لِنُجْحها إبّانا؟
وفي حديث المبعث: هذا إبّانُ نجومه أَي وقت ظهوره، والنون أَصلية فيكون فِعَّالاً، وقيل: هي زائدة، وهو فِعْلانُ من أَبَّ الشيءُ إذا تهَيَّأَ للذَّهاب، ومن كلام سيبويه في قولهم يا لَلْعجَب أَي يا عجب تعالَ فإِنه من إبّانِكَ وأَحْيانِك.وأَبَّنَ الرجلَ تأْبيناً وأَبَّله: مَدَحه بعد موته وبكاه؛ قال مُتمِّم بن نُوَيرة:
لعَمري وما دَهري بتأْبين هالكٍ،
ولا جَزِعاً ممّا أَصابَ فأَوْجعَا.
وقال ثعلب: هو إذا ذكَرْتَه بعد موته بخير؛ وقال مرة: هو إذا ذكرته بعد الموت. وقال شمر: التَّأْبينُ الثَّناءُ على الرجل في الموت والحياة؛ قال ابن سيده: وقد جاء في الشعر مدْحاً للحَيّ، وهو قول الراعي: فرَفَّعَ أَصحابي المَطِيَّ وأَبَّنُوا
هُنَيْدَة، فاشتاقَ العُيونُ اللَّوامِح.
قال: مَدحَها فاشْتاقوا أَن يَنْظروا إليها فأَسْرعوا السيرَ إليها شَوْقاً منهم أَن ينظروا منها. وأَبَنْتُ الشيء: رَقَبْتُه؛ وقال أَوسٌ يصف الحمار:
يقولُ له الراؤُونَ: هذاكَ راكِبٌ
يُؤَبِّنُ شَخْصاً فوقَ علياءَ واقِفُ
وحكى ابن بري قال: روى ابنُ الأَعرابي يُوَبِّر، قال: ومعنى يُوَبِّر شخصاً أَي ينظر إليه ليَسْتَبينَه. ويقال: إنه لَيُوَبِّرُ أَثراً إذا اقتَصَّه، وقيل لمادح الميت مُؤَبِّنٌ لاتِّباعه آثار فعاله وصنائعه. والتَّأْبينُ: اقتِفار الأََثر. الجوهري: التأْبينُ أَن تقْفو أَثَرَ الشيء. وأَبَّنَ الأثر: وهو أَن يَقْتَفِره فلا يَضِح له ولا ينفَلِت منه. والتأْبين: أَن يُفْصَدَ العِرْقُ ويُؤْخَذ دَمُه فيُشوى ويُؤكل؛ عن كراع. ابن الأَعرابي: الأَبِنُ، غير ممدود الأَلف على فَعِلٍ من الطعام والشراب، الغليظ الثَّخين. وأَبَنُ الأَرض: نبتٌ يخرُج في رؤُوس الإكام، له أَصل ولا يَطول، وكأَنه شَعَر يُؤْكل وهو سريع الخُروج سريع الهَيْج؛ عن أَبي حنيفة. وأَبانانِ: جبلان في البادية، وقيل: هما جَبَلان أَحدهما أَسود والآخر أَبْيض، فالأَبيَض لبني أَسد، والأَسود لبني فَزارة، بينهما نهرٌ يقال له الرُّمَةُ، بتخفيف الميم، وبينهما نحو من ثلاثة أَميال وهو اسم علم لهما؛ قال بِشْر يصف الظعائن:
يَؤُمُّ بها الحُداةُ مِياهَ نَخْلٍ،
وفيها عن أَبانَيْنِ ازْوِرارُ
وإنما قيل: أَبانانِ وأَبانٌ أَحدهما، والآخر مُتالِعٌ، كما يقال القَمَران؛ قال لبيد:
دَرَسَ المَنا بِمُتالِعٍ وأَبانِ،
فتقادَمَتْ بالحِبْسِ فالسُّوبانِ
قال ابن جني: وأَما قولهم للجبَلين المُتقابلين أَبانانِ، فإنَّ أَبانانِ اسم علم لهما بمنزلة زيدٍ وخالد، قال: فإن قلت كيف جاز أَن يكون بعض التثنية علماً وإنما عامَّتُها نكرات؟ أَلا ترى أَن رجُلين وغُلامَين كلُّ واحد منهما نكرة غير علم فما بال أَبانَين صارا علماً؟ والجواب: أَن زيدين ليسا في كل وقت مُصْطحِبَين مقترنين بل كل واحد منهما يُجامِع صاحبَه ويُفارِقه، فلما اصطحَبا مرة وافترقا أُخرى لم يُمْكِن أَن يُخَصَّا باسمٍ علم يُفيدُهما من غيرِهما، لأَنهما شيئان، كلُّ واحد منهما بائنٌ من صاحِبه، وأَما أَبانانِ فجبَلان مُتقابلان لا يُفارق واحدٌ منهما صاحبَه، فجَرَيا لاتِّصال بعضِهما ببعض مَجْرى المسمَّى الواحد نحو بَكْرٍ وقاسِمٍ، فكما خُصَّ كلُّ واحدٍ من الأَعلام باسم يُفيدُه من أُمَّتِه، كذلك خُصَّ هذان الجَبَلان باسم يُفيدهما من سائر الجبال، لأَنهما قد جَرَيا مجرى الجبل الواحد، فكما أَن ثَبيراً ويَذْبُل لمَّا كان كل واحد منهما جبلاً واحداً متصلة أَجزاؤُه خُصَّ باسم لا يُشارَك فيه، فكذلك أَبانانِ لمَّا لم يفترق بعضهما من بعض كانا لذلك كالجَبَل الواحد، خُصّا باسمٍ علم كما خُصَّ يَذْبُل ويَرَمْرَمُ وشمَامِ كلُّ واحد منها باسم علم؛ قال مُهَلهِل:
أَنْكَحَها فَقْدُها الأَراقِمَ في
جَنْبٍ، وكان الخِباءُ من أَدَمِ
لَوْ بأَبانَيْنِ جاء يَخْطُبها
رُمِّلَ، ما أَنْفُ خاطِبٍ بدَمِ
الجوهري: وتقول هذان أَبانان حَسَنَينِ، تَنْصِب النعتَ لأَنه نكرة وصفت به معرفة، لأَن الأَماكن لا تزولُ فصارا كالشيء الواحد، وخالَف الحيوانَ، إذا قلت هذان زيدان حسَنان، ترفع النعت ههنا لأَنه نكرةٌ وُصِفت بها نكرة؛ قال ابن بري: قول الجوهري تنصب النعت لأَنه نكرة وصفت به معرفة، قال: يعني بالوصف هنا الحال. قال ابن سيده: وإنما فرقوا بين أَبانَين وعَرَفاتٍ وبين زَيدَينِ وزَيدين من قِبَل أَنهم لم يجعلوا التثنية والجمع علماً لرجُلينِ ولا لرِجال بأَعيانِهم، وجعلوا الاسم الواحد علَماً لشيء بعينه، كأَنهم قالوا إذا قلنا ائْتِ بزَيْدٍ إنما نريد هات هذا الشخص الذي يسيرُ إليه، ولم يقولوا إذا قلنا جاء زيدانِ فإنما نعني شخصين بأَعيانهما قد عُرِفا قبل ذلك وأُثْبِتا، ولكنهم قالوا إذا قلنا جاء زيد بن فلان وزيدُ بن فلانٍ فإنما نعني شيئين بأَعيانهما، فكأَنهم قالوا إذا قلنا ائتِ أَبانَيْنِ فإنما نعني هذينِ الجبلَينِ بأَعيانهما اللذين يسير إليهما، أَلا ترى أَنهم لم يقولوا أمْرُرْ بأَبانِ كذا وأَبانِ كذا؟ لم يفرّقوا بينهما لأَنهم جعلوا أَبانَيْنِ اسماً لهما يُعْرَفانِ به بأَعيانهما، وليس هذا في الأَناسيِّ ولا في الدوابّ، إنما يكون هذا في الأَماكنِ والجبال وما أَشبه ذلك، من قِبَل أَنّ الأَماكِنَ لا تزول فيصيرُ كل واحدٍ من الجبلَينِ داخلاً عندهم في مثل ما دخل فيه صاحبُه من الحال والثَّباتِ والخِصبِ والقَحْطِ، ولا يُشارُ إلى واحدٍ منهما بتعريفٍ دون الآخر فصارا كالواحد الذي لا يُزايِله منه شيءٌ حيث كان في الأَناسيّ والدوابّ والإنسانانِ والدّابتان لا يَثْبُتانِ أَبداً، يزولانِ ويتصرّفان ويُشارُ إلى أَحدِهما والآخرُ عنه غائبٌ، وقد يُفرَد فيقال أَبانٌ؛ قال امرؤ القيس: كان أَباناً، في أَفانِينِ وَدْقِه،
كبيرُ أُناسٍ في بِجادٍ مُزَمَّلِ
(* في رواية أخرى: كأنّ كبيراً، بدل أباناً). وأَبانٌ: اسم رجلٍ. وقوله في الحديث: من كذا وكذا إلى عَدَن أَبْيَنَ، أَبْيَنُ بوزن أَحْمر، قريةٌ على جانب البحر ناحيةَ اليمن، وقيل: هو اسمُ مدينة عدَن. وفي حديث أُسامة: قال له رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لمّا أَرسَله إلى الرُّوم: أَغِرْ على أُبْنَى صباحاً؛ هي، بضمّ الهمزة والقصر، اسمُ موضعٍ من فلَسْطينَ بين عَسْقَلانَ والرَّمْلة، ويقال لها يُبْنَى، بالياء، والله أَعلم.

### Türkçe

**أَبَنَ** adamı **يأْبُنُه** ve **يأْبِنُه** **أَبْناً**: onu suçladı ve ayıpladı; ve dedi.
el-Lihyânî dedi: Onu hayırla ve şerle **أَبَنْتُه**; **آبُنُه** ve **آبِنُه** **أَبْناً**; ve o, hayırla yahut şerle **مأْبون**dur; hayır ve şerden yüz çevirdiğin zaman şöyle dersin: o **مأْبُونٌ**dur; yalnız şer olmazsa; ve bunun gibi **ظَنَّه يظُنُّه**.

el-Leys: “Falan hayırla ve şerle **يُؤْبَنُ** denir”; yani onunla zan olunur; o hâlde o **مأْبون**dur.

Ebû Amr: “Falan hayırla **يُؤْبَنُ** denir ve şerle **يُؤْبَنُ** denir; **يُؤْبَنُ**yu mücerret söylediğin zaman ise o, yalnız şerdedir, başkası değil.”

Ve İbn Ebî Hâle’nin, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) meclisinin vasfı hakkındaki hadîsinde: “Onun meclisi, hilm ve hayâ meclisidir; onda sesler yükseltilmez ve onda **الحُرَمُ** **تُؤْبَنُ** edilmez”; yani onda kadınlar çirkinlikle anılmaz; onun meclisi, **الرَّفَث**ten ve zikri çirkin olan şeyden korunur.

Denir: Adamı **أَبَنْتُ**; onu **آبُنُه**: onu kötü bir huyla attığın zaman; o hâlde o **مأْبُونٌ**dur. Ve bu, **الأُبَن**den alınmıştır; o da yaylarda bulunan düğümlerdir; onları bozar ve onunla ayıplanır.

el-Cevherî: Onu şerle **أَبَنَه**; onu **يَأْبُنُه** ve **يأْبِنه**: onunla onu suçladı. Ve falan, şu ile **يُؤْبَنُ**; yani çirkinlikle anılır.

Ve hadîste Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun): “Kadınlar onda **أُبِنَتْ** edildiği zaman şiirden nehyetti.” Şemmer dedi: Adamı şöyle şöyle ile **أَبَنْتُ**: onu onunla zan ettiğim zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Adamı **أَبَنْتُ**; onu **آبِنُه** ve **آبُنُه**: onu çirkinlikle attığın ve onu kötülükle iftira ettiğin zaman; o hâlde o **مأْبُونٌ**dur. Ve onun sözü: “Onda **الحُرَمُ** **تُؤْبَنُ** edilmez”; yani kötülükle atılmaz, ayıplanmaz; onlardan çirkin olan ve utanılan şeylerden uygun olmayan şey zikredilmez.

Ve **الإفْك** hadîsinde: “Bana, ehlimi **أَبَنُوا** eden birtakım insanlar hakkında görüş belirtin”; yani onu suçladılar.

Ve **الأبْنُ**: suçlama.

Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Bizde olmayan şeyle **نُؤْبَنْ** edilsek, belki bizde olmayan şeyle tezkiye edilmiş oluruz.”

Ve ondan Ebû Saîd hadîsi: “Biz onu **نأْبِنُه** etmiyorduk bir rukye ile”; yani onun rukye yaptığını bilmiyorduk da bununla onu ayıplıyorduk.

Ve Ebû Zer hadîsinde: “O, Osman b. Affân’ın yanına girdi; onu ne sövdü ne de **أَبَنه** etti”; yani onu ayıplamadı. Ve denildi: O, **أَنَّبه**dir; nûnun bâ üzerine takdimiyle; **التأْنيب**ten, yani kınama ve azarlama.

Ve adamı **أَبَّنَ**: **أَبَنَه** gibidir.

Ve adamı **آبَنَ** ve **أَبَّنَه**; ikisi de: yüzüne karşı onu ayıpladı ve onu ayıplı diye yüzüne vurdu.

Ve **الأُبْنة** (damme ile): ağaçta yahut asada düğümdür; çoğulu **أُبَنٌ**dur; el-A‘şâ dedi:
قَضيبَ سَرَاءٍ كثير الأُبَنْ

(* Onun sözü “كثير الابن” tekmîlede şöyledir: rivayet “قليل الابن”dir ve o doğrudur; çünkü **الابن**in çokluğu ayıptır; ve beytin صدر’ı:
سلاجم كالنحل أنحى لها.

İbn Sîde dedi: Ve o, ayrıca yayda dalın çıktığı yerdir.

Ve **الأُبْنة**: tahtada ve ağaçta ayıptır; aslı ondan (yani bundan)dır.

Ve denir: Falanın nesebinde **أُبْنةٌ** yoktur; senin “onda **وَصْمةٌ** yoktur” sözün gibi.

Ve **الأُبْنةُ**: sözde ayıptır; Hâlid b. Safvân’ın **الأُبْنة** ve **الوَصْمة** hakkındaki sözü geçmişti; ve Ru’be’nin sözü:
وامْدَحْ بِلالاً غير ما مُؤَبَّنِ،
ترَاهُ كالبازي انْتَمَى للْمَوْكِنِ

**انْتَمى**: yükseldi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **مُؤَبَّنٌ** ayıplıdır. Başkası ona muhalefet etti; ve denildi: helâk olmayan; yani ağlanmayan; ondan Lebîd’in sözü:
قُوما تجُوبانِ مَعَ الأَنْواحِ،

(* Onun sözü “قوما تجوبان إلخ” asılda böyledir; ve **نوح** maddesinde geçti: “تنوحان”.

وأَبِّنَا مُلاعِبَ الرِّماحِ،
ومِدْرهَ الكَتيبةِ الرَّداحِ.

Ve **المَجْبوس**a **مأْبونٌ** denildi; çünkü çirkin ayıpla zan olunur; sanki aslı, asadaki **أُبْنة**dendir; çünkü o, onda bir ayıptır.

Ve devenin **أُبْنة**si: onun gırtlağıdır; Zü’r-Rumme, bir yaban eşeğini ve onun sesini vasfederek dedi:
تُغَنِّيه من بين الصَّبيَّيْن أُبْنةٌ
نَهُومٌ، إذا ما ارتَدَّ فيها سَحِيلُها.

**تُغَنِّيه**: yani yaban eşeğini, **الصَّبيَّيْن**in arasından; ve onlar çenenin iki ucudur.

Ve **الأُبْنةُ**: düğümdür; burada onunla gırtlağı kastetti. Ve **النَّهُومُ**: **يَنْحِطُ** eden; yani soluyan; denir: onda, **الأُبنة**de **نَهَمَ** ve **نأَم**. Ve **السَّحِيلُ**: sestir.

Ve denir: Aralarında **أُبَنٌ** vardır; yani düşmanlıklar.

Ve her şeyin **إبَّانُ**u (kesre ve şeddeli): onun vakti ve içinde bulunduğu zamanı. Denir: Ona, bunun **إبَّانِ**ı üzere geldim; yani onun zamanı üzere.

Ve şeyi, onun **إبَّانِ**ı ile aldı; yani onun zamanı ile; ve denildi: onun evveli ile. Denir: Falan bize, hurmanın **إبَّانَ**ında geldi; ve meyveleri devşirmenin **إبّانَ**ında; ve sıcağın ve soğuğun **إبّانَ**ında; yani o vakitte bize geldi. Ve denir: Bütün meyveler kendi **إبّانِ**larında; yani kendi vakitlerinde. Râciz dedi:
أَيَّان تقْضي حاجتي أَيّانا،
أَما تَرى لِنُجْحها إبّانا؟

Ve **المبعث** hadîsinde: “Bu, onun yıldızının **إبّانُ**udur”; yani onun ortaya çıkış vakti. Ve nûn aslîdir; böylece **فِعَّالاً** olur. Ve denildi: o zâiddir; ve o, “şey **أَبَّ** etti”den **فِعْلانُ**dur; yani gitmeye hazırlandı. Ve Sîbeveyh’in, “يا لَلْعجَب” sözleri hakkındaki sözünden: yani “Ey hayret, gel!”; çünkü o, senin **إبّانِ**ından ve **أَحْيانِ**ındandır.

Ve adamı **أَبَّنَ**; **تأْبيناً** ve **أَبَّله**: ölümünden sonra onu övdü ve ona ağladı. Mütemmim b. Nüveyre dedi:
لعَمري وما دَهري بتأْبين هالكٍ،
ولا جَزِعاً ممّا أَصابَ فأَوْجعَا.

Sa‘leb dedi: O, onu ölümünden sonra hayırla zikrettiğin zamandır. Bir defa dedi: O, onu ölümden sonra zikrettiğin zamandır.

Şemmer dedi: **التَّأْبينُ**, adamı ölümde ve hayatta övmektir. İbn Sîde dedi: Şiirde diri için övgü olarak gelmiştir; o, er-Râ‘î’nin sözüdür:
فرَفَّعَ أَصحابي المَطِيَّ وأَبَّنُوا
هُنَيْدَة، فاشتاقَ العُيونُ اللَّوامِح.

Dedi: Onu övdü; böylece ona bakmayı özlediler; ona doğru yürüyüşü hızlandırdılar; ondan, ona bakma iştiyakı sebebiyle.

Ve şeyi **أَبَنْتُ**: onu gözetledim. Evs, eşeği vasfederek dedi:
يقولُ له الراؤُونَ: هذاكَ راكِبٌ
يُؤَبِّنُ شَخْصاً فوقَ علياءَ واقِفُ

İbn Berrî nakletti, dedi: İbnü’l-A‘râbî **يُوَبِّر** rivayet etti. Dedi: **يُوَبِّر** bir şahsı: yani ona bakar ki onu **يَسْتَبينَه**.

Ve denir: O, bir izi **لَيُوَبِّرُ** eder; onu izlediği zaman. Ve ölü övene **مُؤَبِّنٌ** denildi; onun fiillerinin ve iyiliklerinin izlerini takip etmesi sebebiyle.

Ve **التَّأْبينُ**: izin izini sürmektir. el-Cevherî: **التأْبينُ**, şeyin izini sürmendir.

Ve izi **أَبَّنَ**: o, onu izini sürmesidir; böylece ona açıklık kazanmaz ve ondan kaçıp kurtulmaz.

Ve **التأْبين**: damarın kesilip kanının alınması, sonra kızartılıp yenmesidir; Kurâ‘dan. İbnü’l-A‘râbî: **الأَبِنُ**, elif uzatılmamış; yiyecek ve içecekten **فَعِلٍ** vezninde; kaba, yoğun.

Ve yerin **أَبَنُ**u: tümseklerin başlarında çıkan bir bitkidir; kökü vardır ve uzamaz; sanki saç gibidir; yenir; hızlı çıkar, hızlı kabarır; Ebû Hanîfe’den.

Ve **أَبانانِ**: çölde iki dağdır. Ve denildi: Onlar iki dağdır; birisi siyah, diğeri beyazdır. Beyaz, Benî Esed’indir; siyah, Benî Fezâre’nindir. Aralarında, mîmi hafifletilerek **الرُّمَةُ** denilen bir nehir vardır. Aralarında yaklaşık üç mil vardır. Ve bu, ikisi için bir özel isimdir. Bişr, göçen kadınları vasfederek dedi:
يَؤُمُّ بها الحُداةُ مِياهَ نَخْلٍ،
وفيها عن أَبانَيْنِ ازْوِرارُ

Ve ancak “**أَبانانِ**” denildi; ve **أَبانٌ** ikisinden biridir; diğeri **مُتالِعٌ**dır; “**القَمَران**” denildiği gibi. Lebîd dedi:
دَرَسَ المَنا بِمُتالِعٍ وأَبانِ،
فتقادَمَتْ بالحِبْسِ فالسُّوبانِ

İbn Cinnî dedi: İki karşılıklı dağa “**أَبانانِ**” demelerine gelince; şüphesiz **أَبانانِ**, Zeyd ve Hâlid menzilesinde, ikisi için bir özel isimdir. Dedi: “Nasıl caiz oldu ki tesniyenin bir kısmı özel isim olsun; hâlbuki çoğu nekredir? Görmez misin ki **رجُلين** ve **غُلامَين**; her birisi nekredir, özel isim değildir; öyleyse **أَبانَين** nasıl özel isim oldular?” Cevap: **زيدين** her vakit beraber, bitişik değildir; bilakis her biri arkadaşına katılır ve ondan ayrılır. Bir defa beraber olup başka bir defa ayrıldıkları için, onları başkalarından ayıran bir özel isimle tahsis edilmeleri mümkün olmadı; çünkü onlar iki şeydir; her biri arkadaşından ayrıdır. Ama **أَبانانِ** iki karşılıklı dağdır; birisi arkadaşından ayrılmaz. Birbirlerine bağlanmaları sebebiyle, tek adlandırılmış şey menzilesinde yürüdüler; **بَكْرٍ** ve **قاسِمٍ** gibi. Nasıl ki her bir özel isim, ümmetinden onu ayıran bir adla tahsis edildi; aynı şekilde bu iki dağ da, diğer dağlardan onları ayıran bir adla tahsis edildi; çünkü onlar tek dağ gibi yürüdüler. Nasıl ki **ثَبيراً** ve **يَذْبُل**; her biri tek bir dağ olup parçaları bitişik olunca, ortak olunmayan bir adla tahsis edildi; aynı şekilde **أَبانانِ** de, bir kısmı diğerinden ayrılmadığı için, bu sebeple tek dağ gibi oldular; **يَذْبُل** ve **يَرَمْرَمُ** ve **شمَامِ** gibi; bunların her biri bir özel isimle tahsis edilmiştir. Mühelhil dedi:
أَنْكَحَها فَقْدُها الأَراقِمَ في
جَنْبٍ، وكان الخِباءُ من أَدَمِ
لَوْ بأَبانَيْنِ جاء يَخْطُبها
رُمِّلَ، ما أَنْفُ خاطِبٍ بدَمِ

el-Cevherî: “Bu ikisi **أَبانان**dır, güzel iki (dağ)” dersin; sıfatı nasb edersin; çünkü o, nekredir; onunla bir marifeyi vasfettin; çünkü mekânlar yok olmaz; böylece tek şey gibi oldular. Ve hayvana muhalefet etti: “Bu ikisi Zeyd’dir, güzel iki (kişi)” dediğin zaman; burada sıfatı رفع edersin; çünkü o, nekredir; onunla bir nekre vasfedilmiştir. İbn Berrî dedi: el-Cevherî’nin sözü “sıfatı nasb edersin; çünkü o, nekredir; onunla bir marifeyi vasfettin” — dedi: Burada vasıftan muradı hâl’dir.

İbn Sîde dedi: Ancak **أَبانَين** ve **عَرَفاتٍ** ile **زَيدَينِ** ve **زَيدين** arasında fark koydular; çünkü onlar, iki adam için yahut belirli adamlar için tesniyeyi ve cemi özel isim yapmadılar; bir tek ismi, belirli bir şey için özel isim yaptılar. Sanki onlar şöyle dediler: “Biz **زَيْدٍ** getir dediğimiz zaman, ancak ona doğru gidilen şu şahsı getir demek isteriz.” Ve “**زيدانِ** geldi” dediğimiz zaman, ancak daha önce bilinen ve sabit kılınan iki şahsı kastediyoruz demediler; fakat “Falanın oğlu Zeyd ve falanın oğlu Zeyd geldi” dediğimiz zaman, ancak iki şeyi, bizzat kendileriyle kastediyoruz dediler. Sanki onlar şöyle dediler: “Biz **أَبانَيْنِ**e git dediğimiz zaman, ancak kendilerine doğru gidilen bu iki dağı, bizzat kendileriyle kastediyoruz.” Görmez misin ki onlar “Şu **أَبانِ** ile ve şu **أَبانِ** ile geç” demediler? İkisi arasında ayırmadılar; çünkü **أَبانَيْنِ**i, bizzat kendileriyle tanındıkları bir isim yaptılar. Bu, insanlarda ve bineklerde değildir; bu ancak mekânlarda ve dağlarda ve buna benzer şeylerde olur; çünkü mekânlar yok olmaz; böylece iki dağın her biri, arkadaşının içine girdiği hâl, sebat, verimlilik ve kıtlık gibi şeylerin benzerine onların yanında girer. Ve ikisinden birine, diğerinden ayrı bir tanıtma ile işaret edilmez; böylece tek gibi oldular; ondan hiçbir şey ayrılmaz. Hâlbuki insanlarda ve bineklerde, iki insan ve iki binek asla sabit kalmaz; yok olurlar ve değişirler; birine işaret edilirken diğeri ondan gaip olur. Ve tekil de yapılır; böylece **أَبانٌ** denir. İmru’ul-Kays dedi:
كان أَباناً، في أَفانِينِ وَدْقِه،
كبيرُ أُناسٍ في بِجادٍ مُزَمَّلِ

(* Başka bir rivayette: “كأنّ كبيراً”, “أَباناً” yerine).

Ve **أَبانٌ**: bir adam adıdır.

Ve hadîste onun sözü: “Şundan şuna, **عَدَن أَبْيَنَ**’e kadar”; **أَبْيَنُ**, **أَحْمر** vezninde; Yemen tarafında deniz kenarında bir köydür. Ve denildi: O, Aden şehrinin adıdır.

Ve Üsâme hadîsinde: Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun), onu Rûm’a gönderdiği zaman ona dedi: “Sabahleyin **أُبْنَى** üzerine baskın yap.” O, hemzenin dammesi ve kısaltma ile, Filistin’den bir yerin adıdır; **عَسْقَلانَ** ile **الرَّمْلة** arasındadır. Ve ona, yâ ile **يُبْنَى** denir. Allah daha iyi bilir.
