# أبي — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%A8%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: أبي

باب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات
بوأ:
الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة:
طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم		سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
وقال:
وُبوِّئت في صميم معشرها		فتمّ في قومها مبُـوَّؤُهـا
والمباءةُ: مَعْطِنُ الإبِل، حيث تناخ في الموارد، يقال: أبأنا الإبل إباءة، ممدودة، أي: أنخنا بعضها إلى بعض، قال:
حليفان بينهمـا مِـئْرةٌ		يُبِيئان في عَطَنٍ ضيّق
ويروى: يبوءان، أي: ينزلان، والمئرةُ: العداوة.
وقال: لهم منزل رحب المباءة آهلُ ويقال: إنّ فلانا لبَواءٌ بفلان، أي: إن قتل به كان كفوا.. وأبأت بفلان قاتله، إذا قتلته به، واستبأتهم قاتل أخي، أي: طلبت إليهم أن يقيدوه، واستبأته مثل: استقدت به، قال:
فإِن تقتلوا منّا الوليد فإِنّنـا		أبأنا به قتلى تذلّ المعاطسا
وقال زهير:
فلم أر معشراً أسروا هَدِيّا		ولم أرَ جارَ بيتٍ يستبـاءُ
والبَواءُ في القَوَد، تقول: اقتل هذا بقتيلك فإِنه بَواءٌ به، أي: هو يُعادلُه في الكفاءة، قال:
فقلت لهم: بُوءُوا بعمرو بن مالك		ودونَكَ مشدودَ الرّحالة مُلجَمـا
يعني: فرساً.
والبَواء: المِثْل، تقول: دونك هذا فخذه بواء، وقال أبو الدُّقَيْش: العرب تقول: كلّمناهم فأجابونا عن بواءٍ واحد، أي: أجابونا جوابا واحداً.
وتقول: هم في هذا الأمر بواء سواء، أي: أكفاء نُظَراء.
وبوّأت الرّمح نحو الفارس، إذا قابلته فسدّدت الرّمح نحوه.
وأُبِيَ فلان بفلان، أي: قتل به، قال الشّاعر:
ألا تنتهي عنّا ملوكٌ وتتّقى		مَحارِمَنا لا يُبْأءُ الدَّمُ بالدَّمِ
ويُرْوَى: لا يَبؤُؤُ الدّمُ بالدّمِ، أي: حِذارَ أن تبوء دماؤهم بدماء من قتلوه.
وقيل: تباوأتْ، أي: توازنت واستوت. وباء بإِثمي، أي: استولى عليه. ويُقال: باء فلانٌ بدم فلانٍ، إذا أقرّ به على نفسه، واحتمله طوعاً علما بوجوبه.
وباء فلانٌ بذنبه، إذا احتمله كرهاً لا يَستطيعُ دَفْعَه عن نفسِهِ فقد باء به كما باءتِ اليهودُ بالغضب من الله.. وباء فلانٌ من أمرِه هذا بما عليه وماله.
والأَبْواءُ: موضع.
بوو:
البوّ، غير مهموز: جِلْدُ حوُارٍ يُحْشَى تِبناً فتعطفُ عليه النّاقةُ.
والرّمادُ: بوّ الأثافي.
بأو:
البأوُ: من الزّهو والافتخار والكِبر.. بَأَى يَبأَى فلانٌ على أصحابه بَأْواً شديداً، قال: إذا ازدهاهم يومُ هَيْجا أَكْمَخُوا بأوا ومدْتهم رجالٌ شُمَّخُ أكمخوا، أي: رفعوا رؤوسَهم من الكبر.
بأبأ:
البأبأة: قولُ الإنسانِ لِصاحبه: بأبي أنت، ومعناه: أفديك بأبي، ويشتقّ من ذلك فِعل، فيقال: بَأْبَأَ به.
ومن العرب من يقول: وابأَبا أنت، جعلوها كلمة مبنيّة على هذا التَأسيس.
والبأبأة: هدير الفحل، في ترجيعه يتكرار قال رؤبة: بَخبَخَهُ مرّاً ومَرّاً بَأْبَبا
البَخْبَخة: هدير الفَحْل دون الكَبْش والتَّيْس، وكذلك البغبغة، وقال: يَسُوقُها أعيس هدّارٌ بِبَبْ يعني: بهذا الهدير.
ببب:
ببّة: لقب رَجُلٍ من قريش كان كثيرَ اللَّحْم... ويوصف به الأحمق الثّقيل.
ويقال: هم ببّان واحد، أي: سواء. وببّان على تقدير فَعلان، ويقال: على تقدير فعّال، والنّون على هذا أصليّة، ولا يُصرّف منه فِعْل، وهو والبأجُ بمعنىً واحد.. وقال عمر بن الخطّاب: لولا أن يكون النّاس ببّانا واحداً لفعلت كذا وكذا.
بوب:
البابُ: معروف.. والفعلُ منه، التّبويب.
والبابةُ في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغاية.
والبابة: ثَغْر من ثغور الرّوم.
وباب الأبواب: من ثغور الخزر.
والبواب: الحاجب. ولو اشتقّ منه فِعلٌ على فِعالة لقيل: بِوابة، بإِظهار الواو، ولا يُقلَبُ ياءً، لأنّه ليس بمصدرٍ مَحْض، إنّما هو اسمٌ.
وأهْلُ البَصْرةِ في أَسْواقهم يُسَمُّون السّاقي الذّي يَطُوفٌ عليهم بالماءِ: بيّاباً.
والبأببة: هديرُ الفَحْل، في ترجيعه تكرار له، قال رؤبة: بغبغة مرّاً ومرّا بأببا وبيبةُ: اسمٌ، قال:
نَدَسْنا أبا مندوسة القين بالقنا		ومارَ دمٌ من جارِ بيبةَ ناقع
وبالبحرين موضعٌ يُعْرَفُ ب بابين، وفيه يقول قائلُهم: إنّ ابن بُورٍ بين بابين وجَمّ والبَوْباة: الفَلاة، وهي: المَوْماةُ.
بيي:
في مثلٍ تضربه العرب: هيّ بن بيّ، ومنهم من يقول: هيّان بن بيّان، وهو بمنزلة طامر بن طامر، لا يذكر أَصْلُه وفِعلُهُ. قال أميّة بن أشكر الجندعي:
هل لكما في تُراثٍ تَذْهبانِ به		إنّ التُراثَ لهّيانَ بـنِ بـيّانِ
ويُقال: إنّ هيَّ بنَ بيٍّ من ولد آدم ذهب في وَجْهِ الأرض فلم يُحَسَّ منه عينٌ ولا أثر، وفُقِدَ فذهب مثلاً.
وحيّاه اللهُ وبيّاه.. حيّاه: من التّحيّة، وبيّاه: أضحكه وبشّره، قال:
بيّا المسافر فاهتَبِلْها فُرصةً		واحبُ النّديم وحيّه بسلام
أوب:
يقال: آب فلان إلى سيفه، أي: ردّ يده إلى سيفه. وآب الغائب يؤوب أوباً، أي: رجع.
والأَوْب: ترجيع الأيدي والقوائم في السّير، والفِعْل من ذلك: التّأويب، قال:
كأنّ أَوْبَ ذراعيها، وقد عَرِقَتْ		وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِـيلُ
والأَوْبُ، في قولك: جاءوا من كلّ أوب: أي: من كلِّ وَجْه وناحية.
والمؤاوبة: تَباري الرِّكاب في السَّيرْ، قال: وإن تؤاوبْهُ تجده مِئوَيا والتَأويب: من سير اللّيل.. أَوَّبْتُ الإبل تأنيبا، والتّأويبة: مرّة لا غير.. ويقال: التّأويب: سيرُ النّهار إلى اللَّيل.
وتقول: لتهنك أوبةُ الغائبِ، أي: إيابُه وجوعه.
والمآب: المَرْجِعُ.
والمتأَوِّب: الجيّد الأوب، أي: سريعُ الرُّجوع.
وآبت الشّمس إيابا، إذا غابت في مآبها، أي: مَغِيبها، قال تبّع:
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مآبها		في عينِ ذي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدٍ
أي: أسود.
ومآبةُ البئر: حيث يجتمع إليه الماء في وَسَطها، وهي المثابة أيضا.
وأب:
وَأَبَ الحافر يَئِبُ وَأْباً، إذا انضمّت سنابكه.. تقول: إِنّه لَوَأْبُ الحافِر.
وحافِرٌ وَأْبٌ، أي: شديدٌ.
وتقول: لم يتَّئِبْ فلانٌ أن يَفْعَلَ كذا، أي: لم يقبض... والذِّمِّيُّ لا يتَّئِبُ أن يكفّر لمسلم مهيب ونحوه، قال: إذا دعاها أَقْبَلَتْ لا تَتَّئِبْ
وبأ:
الوباء، مهموز: الطّاعون، وهو أيضاً كلّ مَرَض عامّ، تقول: أصاب أهل الكورة العام وباء شديد..
وأرضٌ وَبِئة، إذا كثر مَرْضُها، وقد استوبأتها وقد وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً، إذا كَثُرت أمراضها.
أبي:
الأَبَى، مقصور: داءٌ يأخذ المَعِز في رُؤُسها، فلا تكادُ تَسلم... أَبِيَتِ العنز تَأْبَى أَبىً شديداً.. وعنزٌ أبية، وتيسٌ أبٍ، قال:
فقلت لكنّازٍ تحـمّـل فـإِنّـه		أَبىً لا أظنّ الضّأنَ منه نَواجيا
وأَبَى فلانٌ يأَبَى إِباءً، أي: ترك الطّاعةَ، ومالَ إلى المعْصِيةِ، قال الله عزّ وجل: "فكذّب وأبَى".. ووَجْهٌ آخر: كلّ من ترك أمراً وردّه، فقد أَبَى.
ورجلٌ أبيّ: ذو إباء، وقوم أَبِيّونَ وأُباةٌ، خفيف، قال: أبيّ الضّيم من قومٍ أُباة
أبو:
أَبَوْت الرّجل آبوه، إذا كنت له أباً.
ويقال: فلانٌ يأبُو هذا اليتيم إباوةً، أي: يغذوه، كما يغذو الوالدُ وَلَدَهُ.
ويُقالُ في المثل: لا أبا لك كأنّه يمدحه.
وتصغير الأب: أُبَيٌّ، وتصغير الآباء على وجهين: فأجودهما: أُبَيُّون، والآخر: أُبيّاء لأنّ كل جماعة على أفعال فإِنّها تصغّر على حدّها.
والأُبُوّة: الفِعل من الأب، كقولك: تأبّيت أباً، وتبنيّت ابناً وتأمَّمْتَ أمّاً.
وفلانٌ بيّن الأُبُوَّةِ والبُنوّة والأمومةُ.
ويجز في الشِّعر أن تقول: هذان أباك، وأنت تريد أباك وأمّك.
ومن العرب من يقول: أبوّتنا أكرمُ الآباء، يجمعون الأب على فُعُولة، كما يقولون: هؤلاء عُمُومتنا وخُؤُولتنا. ومنهم من يَجْمَعُ الأبَ: أَبِين قال الرّاجز: أقبل يَهوِي من دُوَيْن الطِّربالْ وهو يُفَدَّى بالأَبِينَ والخالْ وتقول: هم الأبون، وهؤلاء أبوكم، يعني: آباؤكم.
والإبةُ: الخِزْيُ، قال ذو الرّمّة:
إذا المَرَئيُّ شبّ له بناتٌ		عَصَبْن برأسِهِ إِبةً وعارا
تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي

### Türkçe

باب اللفيف من **الباء**
**ب و أ**، **ب و و**، **ب أ و**، **ب أ ب أ**، **ب ب ب**، **ب و ب**، **ب ي ي**، **أ و ب**، **و أ ب**، **و ب أ**، **أ ب ي**، **أ ب و** استعمالda olanlar

**بوأ**:
**الباءةُ** ve **المَباءة**: kavmin, bir vadiye karşı yahut bir dağın yamacında konakladıkları vakitki menzili; ve denilir ki: bilakis o, kavmin indiği her menzildir; denilir: “Bir menzile konakladılar.”.. Yüce Allah dedi ki: “Andolsun Biz İsrailoğullarını doğruluk menziline yerleştirdik.” Ve Tarafe dedi ki:

**طّيبو الباءةِ** sâkin, kolaydır ve onlar için
istersen sarp bir engebede (bile) yollar vardır

Ve dedi ki:

Onun topluluğunun özünde yerleştirildim,
böylece kavmi içinde onun yerleştirilişi tamam oldu

Ve **المباءةُ**: develerin barınağıdır; su başlarında çöktükleri yer; denilir: “Develeri **إباءة** ile **أبأنا** ettik”, uzatılmış (maddeli), yani: bir kısmını bir kısmına yaklaştırarak çöktürdük; dedi ki:

Aralarında düşmanlık bulunan iki müttefik,
dar bir barınakta birbirine yaklaşarak çökerler

Ve “**يبوءان**” diye rivayet olunur; yani: inerler. Ve **المئرةُ**: düşmanlıktır.

Ve dedi: “Onların menzili, **المباءة**’si geniş, meskûn (bir yer)dir.” Ve denilir: “Şüphesiz falan, falan ile **بَواءٌ**’dur”; yani: onunla öldürülse denk olur.. Ve “Onun katilini falan ile **أبأت** ettim”, onu onunla öldürdüğün zaman. Ve “Onlara, kardeşimin katilini **استبأتهم** ettim”; yani: onlardan, onu kısasla bağlamalarını istedim. Ve “Onu **استبأته** ettim” tıpkı: “Onunla kısas aldım” gibi; dedi ki:

Eğer siz bizden Velîd’i öldürürseniz, şüphesiz biz
onunla, omuzları zelil eden öldürülmüşler (karşılığı) yaptık

Ve Züheyr dedi ki:

Ne bir kurbanı esir eden bir topluluk gördüm,
ne de bir ev komşusu ki kendisi kısasla istenir

Ve **البَواءُ** kısastadır; dersin: “Şunu, öldürülmüşün karşılığında öldür; çünkü o onunla **بَواءٌ**’dur”; yani: yeterlilikte ona denktir. Dedi ki:

Onlara dedim: “Amr b. Mâlik ile karşılık verin,
ve işte sana, eyer kayışı bağlanmış, gemlenmiş (olan)”

Yani: bir at.

Ve **البَواء**: misildir; dersin: “İşte bu, al; onu **بواء** olarak (al).” Ve Ebû’d-Dukayş dedi: Araplar der ki: “Onlarla konuştuk da bize tek bir **بواءٍ** üzere cevap verdiler”; yani: bize tek bir cevap verdiler.

Ve dersin: “Onlar bu işte **بواء سواء**’dur”; yani: denk, birbirine nazirdirler.

Ve “Mızrağı, süvariye doğru **بوّأت** ettim”; onu karşılayıp mızrağı ona doğru doğrulttuğun zaman.

Ve “Falan, falan ile **أُبِيَ** edildi”; yani: onunla öldürüldü. Şair dedi ki:

Bize karşı krallar vazgeçmez mi ve sakınmaz mı
hürmetlerimizden; kan, kan ile **يُبْأءُ** edilmez

Ve “**لا يَبؤُؤُ الدّمُ بالدّمِ**” diye rivayet olunur; yani: onların kanlarının, onu öldürenin kanlarıyla (karşılık olarak) dönmesinden sakınmak için.

Ve denildi: “**تباوأتْ**”; yani: tartıldı ve eşitlendi. Ve “Günahımla **باء** etti”; yani: ona hâkim oldu. Ve denilir: “Falan, falanın kanıyla **باء** etti”; onu kendi aleyhine ikrar edip, vücubunu bilerek gönüllü olarak yüklendiği zaman.

Ve “Falan, günahıyla **باء** etti”; onu, kendinden defetmeye güç yetiremediği halde zorla yüklendiği zaman; böylece onunla **باء** etti; tıpkı Yahudilerin Allah’tan gazapla **باء** ettikleri gibi.. Ve “Falan, bu işinden, aleyhine olan ve lehine olan ile **باء** etti.”

Ve **الأَبْواءُ**: bir yerdir.

**بوو**:
**البوّ**, hemzesiz: samanla doldurulan bir deve yavrusu derisi; deve ona meyleder.

Ve kül: ocak taşlarının **بوّ**’udur.

**بأو**:
**البأوُ**: zühû (kendini beğenme), övünme ve kibirdendir.. “Falan, arkadaşlarına karşı şiddetli bir **بَأْواً** ile **بَأَى يَبأَى** etti.” Dedi ki: “Savaş günü onları küçümsediğinde, bir **بأوا** ile **أَكْمَخُوا** ettiler; ve onları, yüksek burunlu adamlar destekledi.” **أكمخوا**: yani: kibirden başlarını kaldırdılar.

**بأبأ**:
**البأبأة**: kişinin arkadaşına “**بأبي أنت**” demesidir; manası: “Seni babamla fidye ederim.” Ve bundan fiil türetilir; denilir: “Onunla **بَأْبَأَ** etti.”

Ve Araplardan kimi: “**وابأَبا أنت**” der; onu bu kuruluş üzere bina edilmiş bir kelime yaptılar.

Ve **البأبأة**: erkeğin böğürmesidir; tekrarında tekrardır. Ru’be dedi ki: **بَخبَخَهُ** bir kere ve bir kere **بَأْبَبا**

**البَخْبَخة**: koç ve teke olmaksızın erkeğin böğürmesidir; ve كذلك **البغبغة**. Ve dedi ki: “Onu, **بِبَبْ** diye böğüren kül rengi bir (deve) sürer”; yani: bu böğürmeyle.

**ببب**:
**ببّة**: Kureyş’ten bir adamın lakabıdır; çok etli idi... Ve ahmak, ağır kimse bununla vasfedilir.

Ve denilir: “Onlar tek bir **ببّان**’dır”; yani: eşittirler. Ve **ببّان** “فَعلان” takdiri üzeredir; ve denilir: “فعّال” takdiri üzeredir; bu takdir üzere **النّون** aslîdir. Ve ondan fiil tasrif edilmez; ve o, **البأجُ** ile tek manadadır.. Ve Ömer b. el-Hattâb dedi: “İnsanlar tek bir **ببّانا** olmasın diye olmasaydı, şöyle şöyle yapardım.”

**بوب**:
**البابُ**: bilinir.. Ondan fiil: **التّبويب**.

Ve **البابةُ** hudutlarda, hesapta ve benzerinde: nihayettir.

Ve **البابة**: Rum’un sınır kalelerinden bir boğazdır.

Ve **باب الأبواب**: Hazar’ın sınır kalelerindendir.

Ve **البواب**: kapıcıdır. Eğer ondan “فِعالة” üzere bir fiil türetilseydi, **الواو**’yu izhar ederek “**بِوابة**” denilirdi; ve **ياء**’ya çevrilmez; çünkü o sırf bir mastar değildir; ancak bir isimdir.

Ve Basra ehli, çarşılarında, üzerlerine su ile dolaşan sakkiye: “**بيّاباً**” derler.

Ve **البأببة**: erkeğin böğürmesidir; tekrarında onun tekrarı vardır. Ru’be dedi ki: **بغبغة** bir kere ve bir kere **بأببا**. Ve **بيبةُ**: bir isimdir. Dedi ki:

Mızraklarla, demirci Ebû Mendûse’yi dürttük,
ve **بيبة**’nin komşusundan koyu bir kan aktı

Ve Bahreyn’de **بابين** diye bilinen bir yer vardır; onların bir söyleyeni hakkında der ki: “Şüphesiz İbn Bûr, **بابين** ile Cem arasında (durur).” Ve **البَوْباة**: çöldür; o: **المَوْماةُ**’dır.

**بيي**:
Arapların darb-ı mesel olarak vurduğu bir meselde: “**هيّ بن بيّ**”; ve onlardan kimi: “**هيّان بن بيّان**” der; o, “Tâmir b. Tâmir” menzilesindedir; aslı ve fiili zikredilmez. Ümeyye b. Eşker el-Cünda’î dedi ki:

İkiniz için, onunla gidip götüreceğiniz bir miras var mı?
Şüphesiz miras, **لهّيان بـنِ بـيّانِ**’ındır

Ve denilir: Şüphesiz **هيَّ بنَ بيٍّ**, Âdem’in evladındandır; yeryüzünde bir yöne gitti de ondan ne göz (iz) ne eser hissedildi; kayboldu; böylece mesel oldu.

Ve “Allah onu **حيّاه** etti ve **بيّاه** etti.” **حيّاه**: selamlamadandır; ve **بيّاه**: onu güldürdü ve müjdeledi. Dedi ki:

Yolcuyu **بيّا** et; onu bir fırsat bil,
ve dostu sev; onu selamla **بسلام**

**أوب**:
Denilir: “Falan, kılıcına **آب** etti”; yani: elini kılıcına geri çevirdi. Ve “Gâib, **يؤوب أوباً** olarak **آب** etti”; yani: döndü.

Ve **الأَوْب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilmesidir; bunun fiili: **التّأويب**. Dedi ki:

Sanki onun iki kolunun **أَوْبَ**’u—terlemişken—
ve kum tepelerinde, uzun bacaklılar bürünmüşken

Ve **الأَوْبُ**, “Her **أوب**’dan geldiler” sözünde: yani: her yönden ve taraftan.

Ve **المؤاوبة**: yürüyüşte bineklerin yarışmasıdır. Dedi ki: “Eğer onunla **تؤاوبْهُ** edersen, onu çok dönen bulursun.” Ve **التَأويب**: gece yürüyüşündendir.. “Develeri **تأنيبا** olarak **أَوَّبْتُ** ettim”; ve **التّأويبة**: yalnız bir keredir.. Ve denilir: **التّأويب**: gündüzün geceye kadar yürüyüşüdür.

Ve dersin: “Gâibin **أوبةُ**’si seni sevindirsin”; yani: dönüşü ve açlığı.

Ve **المآب**: dönüş yeridir.

Ve **المتأَوِّب**: iyi **الأوب** sahibi; yani: dönüşü hızlı.

Ve “Güneş, **إيابا** olarak **آبت** etti”; **مآب**’ında, yani: batışında kaybolduğu zaman. Tubba’ dedi ki:

Güneşin batışını, **مآبها**’sında gördü,
siyah ve koyu bir gözede

Yani: siyah.

Ve **مآبةُ البئر**: suyun, ortasında kendisine toplandığı yerdir; o, **المثابة** da denilir.

**وأب**:
“Toynak sahibi, **وَأْباً** olarak **وَأَبَ يَئِبُ** etti”; yani: tırnakları birleşti. Dersin: “Şüphesiz o, toynağı **لَوَأْبُ** olandır.”

Ve “**حافِرٌ وَأْبٌ**”; yani: şiddetli.

Ve dersin: “Falan, şöyle yapmaya **يتَّئِبْ** etmedi”; yani: çekinmedi... Ve zimmî, heybetli bir Müslümana ve benzerine küfretmeye **يتَّئِبُ** etmez. Dedi ki: “Onu çağırdığında gelir; **لا تَتَّئِبْ** etmez.”

**وبأ**:
**الوباء**, hemzeli: taun; ve o, ayrıca her genel hastalıktır. Dersin: “Bu yıl belde halkına şiddetli bir **وباء** isabet etti.”

Ve “**أرضٌ وَبِئة**”; hastalığı çok olduğu zaman. Ve “Onu **استوبأتها** ettim”; ve “**وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً**”; hastalıkları çoğaldığı zaman.

**أبي**:
**الأَبَى**, maksûr: keçilerin başlarında tutan bir hastalıktır; neredeyse selamet bulmaz... “Keçi, şiddetli bir **أَبىً** ile **أَبِيَتِ** eder.”.. Ve “**عنزٌ أبية**” ve “**تيسٌ أبٍ**”. Dedi ki:

Dedim: “Ey Kannâz, yüklen; çünkü o
bir **أَبىً**’dır; ondan koyunun kurtulacağını sanmıyorum”

Ve “Falan, **إِباءً** olarak **أَبَى يأَبَى** etti”; yani: itaati terk etti ve masiyete meyletti. Aziz ve celil Allah dedi ki: “Yalanladı ve **أبَى** etti.”.. Ve başka bir vecih: her kim bir işi terk eder ve onu geri çevirirse, muhakkak **أَبَى** etmiştir.

Ve “**رجلٌ أبيّ**”: **إباء** sahibi. Ve “**قوم أَبِيّونَ**” ve “**أُباةٌ**”; hafif (vezin). (Şiir:) **أبيّ الضّيم من قومٍ أُباة**

**أبو**:
“Adamı, **آبوه** olarak **أَبَوْت** ettim”; ona baba olduğun zaman.

Ve denilir: “Falan, bu yetimi **إباوةً** olarak **يأبُو** eder”; yani: onu besler; tıpkı babanın çocuğunu beslemesi gibi.

Ve meselde denilir: “**لا أبا لك**”; sanki onu övüyor gibidir.

Ve **الأب**’ın küçültmesi: **أُبَيٌّ**. Ve **الآباء**’ın küçültmesi iki vecih üzeredir: en iyisi: **أُبَيُّون**; diğeri: **أُبيّاء**; çünkü her cemaat “أفعال” üzere olursa, kendi haddi üzere küçültülür.

Ve **الأُبُوّة**: babadan olan fiildir; senin “Bir baba olarak **تأبّيت** ettim; bir oğul edindim **تبنيّت**; bir anne edindim **تأمَّمْتَ**” demen gibi.

Ve “Falan, **الأُبُوَّةِ** ve **البُنوّة** ve **الأمومةُ**’su açık olandır.”

Ve şiirde caizdir ki: “Bunlar **أباك**’tır” dersin; sen **أباك** ve anneni kastederken.

Ve Araplardan kimi: “**أبوّتنا** en keremli babalardır” der; **الأب**’ı “**فُعُولة**” üzere cem ederler; tıpkı “Bunlar bizim **عُمُومتنا** ve **خُؤُولتنا**” demeleri gibi. Ve onlardan kimi **الأب**’ı “**أَبِين**” diye cem eder. Râciz dedi ki:

Tırbâl’ın altından gelerek saldırır,
ve **بالأَبِينَ** ve dayı ile fidye edilir

Ve dersin: “Onlar **الأبون**’dur”; ve “Bunlar sizin **أبوكم**’dur”; yani: sizin babalarınız.

Ve **الإبةُ**: rezilliktir. Zü’r-Rumme dedi ki:

Kişi için kızlar büyüdüğünde,
başına **إِبةً** ve ayıp bağlarlar

**الباء**’dan olan **اللفيف** tamam oldu; Allah’a hamd ile ve O’ndan (yardım ile). Ve tamamıyla **باب الباء** tamam oldu; onun ne dörtlüsü vardır ne beşlisi.
