# أتب (أ-ت-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AA%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ت - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءتب · اتب

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والباء و و ء ي معهما
ت و ب، ب ي ت، أ ت ب، ت أ ب مستعملات
توب:
تُبْتُ إلى اللهِ تَوْبةً ومَتاباً، وأنا أَتوبُ إلى اللهِ ليَتُوبَ عليَّ قابلُ التَّوْبِ، أي قابل التَّوْبةِ، تطرَح الهاءَ.
والتَّوْبةُ: الاستِحياءُ، يقال: ما طعامُكَ بطَعامِ تَوْبةٍ، أي لا يُستَحيى منه ولا يُحْتَشَمُ.
بيت:
البَيْتُ من بُيُوت النّاس، وبَيْتٌ من أبيات الشِّعْر.
وبُيُوتاتُ العَرَب: أحياؤها.
وبَيَّتُّ بَيْتاً أي بَنَيْتُه.
وبَيَّتَ بنو فلانٍ فولَهم أي قَدَّروه وأصلَحُوه، شُبِّهَ بتقدير أبيات الشِّعر، وبَيَّنُوا هذا العَمَلَ بَياتاً أي عَمِلوا لَيْلاً، قال عبيد لن هلال:
أَتَوْني فلم أرضَ ما بَيَّتُوا		وكانة أَتَوني بشيءٍ نُكُرْ
البَيتُوتةُ: دُخولُكَ في الليل، تقول: بِتُّ أصنَعُ كذا إذا كان الليل، وبالنَّهار ظَلِلتُ.
ومن فَسَّرَ باتَ على النَّوم فقد أخطأَ، ألا تَرَى إنك تقول: بِتُّ أراعي النُّجُوم، معناه: بتُّ أنظرُ إليها، فكيف نامَ وهو ينظر إليها?.
وتقول: أباتَهم اللهُ إباتةً حَسَنةً فباتوا بَيتُوتةً صالحةً.
وأَتاهُم الأمرُ بَياتاً، أي أتاهم في جَوْفِ الليلِ.
وباتَ يُصَلِّي.
والمَبيتُ يجمع كلَّ المعاني.
أتب:
الإِتبُ: غَير الإِزار، والأرباطُ له كالتِّكَّةِ، وليس على خِياطةِ السَّراويلِ، ولكنّه قَميصٌ مَخيطُ الجانبَيْن.
نأب:
وأتْاَبَ فلانٌ من هذا الأمرِ أي اسْتَحْيَى فهو يُتْئِب إِتئاباً.

##### Türkçe

باب **التاء** و**الباء** و**و** و**ء** ي معهما
**ت و ب**، **ب ي ت**، **أ ت ب**، **ت أ ب** مستعملات

**توب**:
Allah’a **تَوْبةً** ve **مَتاباً** olarak döndüm; ben Allah’a dönerim ki O da bana dönsün; **قابلُ التَّوْبِ** (yani **قابل التَّوْبةِ**); **الهاء**’yı düşürürsün.
Ve **التَّوْبةُ**: utanma/çekinme; denir ki: “Senin yemeğin, **تَوْبةٍ** yemeği gibi değildir”; yani ondan utanılmaz ve çekinilmez.

**بيت**:
**البَيْتُ** insanlarının evlerinden bir evdir; ve şiirin beyitlerinden bir beyit.
Ve **بُيُوتاتُ العَرَب**: onların mahalleleri/kabile kollarıdır.
Ve “**بَيَّتُّ بَيْتاً**” yani onu bina ettim.
Ve “Falancanın oğulları onun işini **بَيَّتَ** ettiler” yani onu takdir ettiler ve düzelttiler; şiir beyitlerini takdir etmeye benzetildi. Ve bu işi **بَياتاً** olarak açıkladılar; yani geceleyin iş yaptılar. عبيد لن هلال dedi ki:
أَتَوْني فلم أرضَ ما بَيَّتُوا		وكانة أَتَوني بشيءٍ نُكُرْ

**البَيتُوتةُ**: senin geceye girmen; “**بِتُّ** şöyle şöyle yapıyorum” dersin, gece olduğu zaman; gündüzün ise “**ظَلِلتُ**” (gündüzleyin kaldım).
Ve “**باتَ**”ı uyku üzerine tefsir eden kimse hata etmiştir; görmüyor musun ki sen “**بِتُّ أراعي النُّجُوم**” dersin; manası: onlara baktım; o hâlde onlara bakarken nasıl uyudu?
Ve dersin ki: Allah onları güzel bir **إباتةً** ile geceletsin; böylece iyi bir **بَيتُوتةً** ile gecelediler.
Ve iş onlara **بَياتاً** geldi; yani gecenin ortasında onlara geldi.
Ve **باتَ** namaz kılıyor.
Ve **المَبيتُ** bütün manaları toplar.

**أتب**:
**الإِتبُ**: **الإِزار**’dan başka (bir şey)dir; ve onun için bağlar, **التِّكَّةِ** gibidir; ve şalvarın dikişi üzere değildir; fakat o, iki yanı dikilmiş bir gömlektir.

**نأب**:
Ve falan kimse bu işten **أتْاَبَ** etti; yani utandı; böylece o, **إِتئاباً** olarak **يُتْئِب** eder.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الإِتْبُ: البَقيرُ، وهو ثَوبٌ أو بُرْدٌ يُشَقُّ في وَسَطهِ فَتُلْقيِه المرأَةُ في عُنُقِها من غَيْرِ كمٍ ولا جَيْبٍ، والجمعُ الأُتوبُ. تقول: أَتَّبْتُها تَأتيباً فأْتَتَبَبْ هي، أَلبَسْتُها الإِتْبَ فَلَبِسَتْهُ. ويقال: تَأَتَّبَ قَوسَهُ على ظهرِهِ.

##### Türkçe

**الإِتْبُ**: **البَقيرُ**, ve o, ortasında yarılan bir elbise yahut bir **بُرْدٌ**dur; kadın onu, kol ve yaka olmaksızın boynuna atar; çoğulu **الأُتوبُ**dur. Dersin ki: “Onu **أَتَّبْتُها** **تَأتيباً**; o da **فَأْتَتَبَبْ** oldu”; yani: “Ona **الإِتْبَ** giydirdim de onu giydi.” Ve denilir ki: “Yayını sırtının üzerine **تَأَتَّبَ** etti.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ب ( وايء )
توب ، تبا ، بيت ، أبت ، أتب ، تأب .
( تبا ) : ثعلب عن ابن الأعرابي : تبا إذا غَزا وغَنِمَ وسَبَى .
توب : قال الليث : تابَ الرجلُ إلى الله يَتوبُ تَوْبَةً ومَتاباً ، والله التَّوابُ يتوبُ على عبده ، والعبد تَائِبٌ إلى الله ، وقال الله جلّ وعزّ : ( الذَّنبِ وَقَابِلِ ) ( غافر : 3 ) أراد التَّوْبة ، قلت : أصل تَابَ عاد إلى الله ورجع وأنابَ وتَابَ الله عليه ، أي عاد عليه بالمغفرة ، وقال جلّ وعزّ : ( وَتُوبُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً ) ( النور : 31 ) أي عودوا إلى
طاعته وأنيبوا والله التوّاب يتوب على عبده بفضله إذا تاب إليه من ذنبه ، واستتبْتُ فلاناً أي عَرَضْتُ عليه التوبةَ ممَّا اقترف ، أي الرجوع والنَّدم على ما فَرَط منه ، وأمَّا التُّؤَبةُ والإتئابُ فالأصل وُؤَبة ، وليس من هذا الباب وسأفسره في موضعه .
وقوله تعالى : ( وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَلَّن تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ ) ( المزمل : 20 ) أي رجع بكم إلى التخفيف ، وقوله تعالى : ( عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتانُونَ أَنفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ ) ( البقرة : 187 ) . أي أباح لكم ما كان حُظِر عليكم فتوبوا إلى بارئكم أي ارجعوا إلى خالقكم . والتواب من صفات الله تعالى هو الذي يتوب على عباده ، والتواب من الناس هو الذي يتوب إلى ربه .
( تأب ) : عمرو عن أبيه : التَّوْأبانيان رأسا الضرع من الناقة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّوْأبانيَّان قَادِمَتا الضّرع ، وقال ابن مُقبل :
فمرَّتْ على أطرافِ هِرَ عَشِيَّةً
لها توأَبانيان لم يَتَفَلفَلا
قال : لم يتَفلْفلا أي لم يَظهرا طهوراً بَيِّناً ومنه قول الآخر :
طَوَى أُمَّهاتِ الدَّرِّ حتى كأَنها فَلافِل
أي لصقت الأخْلافُ بالضرة ، فصارت كأَنها فَلافِلُ ، قلت : والتاء في التوأبانيين ليست أصلية .
أبت : أبو عبيد عن الكسائي : يومٌ أبْتٌ وليلة أَبْتَةٌ ، وكذلك ، حَمْتٌ وحَمْتةٌ ، ومَحْتٌ ومَحْتةٌ كل هذا في شِدَّة الحرِّ ، وقال شمر : يقال : أَبتَ يَأْبِتُ أَبْتاً وأنشد :
مِن سافِعاتٍ وهجيرٍ أبتِ
أتب : أبو عبيد عن الأصمعيّ : الإتْبُ البَقيرَةُ ، وهو أن يُؤخذ بُردٌ فيُشَقَّ ثم تلقيه المرأة في عُنُقها من غير كمين ، ولا جيب وقال أحمد بنُ يحيى : هو الإتبُ والعِلْقَةُ والصِّدارُ والشَّوْذَرُ .
أبو زيد : أتَّبْتُ الجارية تأْتِيباً : إذا دَرَّعْتها دِرعاً ، والاسمُ الإتبُ والجميع الآتابُ ، وَائتتبت الجاريةُ فهي مُؤْتَتِبَةٌ إذا لَبِسَتْ الإتْب ، وقال ابن الأعرابي : المِئتَبُ المِشْمَل .
بيت : سلمة عن الفراء : باتَ الرجلُ إذا سَهِرَ الليلَ كله في طاعة أو مَعْصية .
وقال الليث : البَيْتُوتَةُ دُخُولُك في الليل ، تقول : بِتُّ أصنعُ كذا وكذا ، قال ومن قال : بات فلانٌ إذا نام فقد أخطأ ، ألا ترى أنك تقول : بِتُّ أُراعِي النجومَ ، معناه بِتُّ أنظر إليها فكيف نام وهو ينظر إليها ؟ ويقال : أَباتَكَ اللَّهُ إباتَةً وباتَ بَيْتُوتَةً صالحةً وأتاهم الأمر بَيَاتاً ، أي أتاهم في جَوْفِ الليل .
قال ابن كيسان : بَاتَ يَجوز أن يَجْرِيَ ، مَجرى نام ، وأن يَجْرِي مَجْرى كان ، قاله
في باب كان وأَخواتها ، ما زال وما انفك وما فتىء وما برح .
وقال الفراء في قوله تعالى : ( بَيَّتَ طَآئِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِى تَقُولُ ) ( النساء : 81 ) معناه غيَّروا ما قالوا وخالفوا .
وفي قراءة عبد الله : ( بَيَّتَ مُبَيِّتٌ غير الذي تقول ) .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لاَ يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ ) ( النساء : 108 ) كل ما فُكِّر فيه أو خِيضَ فيه بِلَيْل فقد بُيِّتَ ، ويقال : هذا أمرٌ دُبِّر بليل وبُيِّتَ بليل بمعنى واحد .
وقوله تعالى : ( فجاءها بأسنا بياتا ) ( الأعراف : 4 ) أي ليلاً ، والبيت سمي بيتاً لأنه يُبَات فيه ، وبَيَّتهم العدُوُّ إذا جاءهم ليلاً .
وقوله : لَيُبَيِّتُنَّه أي ليُوقِعَنَّ به بَيَاتاً أي ليلاً .
وقوله : ما يبيتون أي ما يُدَبِّرون بالليل .
وفي الحديث أنه قال لأبي ذَرَ : كيف نَصْنَعُ إذا ماتَ الناس حتى يكون البيتُ بالوَصِيفِ ؟
قال القتيبي : لم يُرِدْ بالبيت مساكنَ الناس ، لأنها عندَ فُشُوِّ الموتِ تَرْخُص ، وإنما أراد بالبيت القَبْرَ ، وذلك أن مواضع القبور تَضِيقُ عليهم فَيَبْتاعون كل قبرٍ بوصيفٍ ولهذا ذهب حماد في تأويله .
ويقال : ما عند فلان بِيتُ ليْلَةٍ وبِيتَةُ لَيْلةٍ أي ما عِنده قُوتُ ليلةٍ ، ) وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ ) ( النساء : 81 ) أي يُدَبِّرون ويُقَدِّرون من السوء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للفقير : المسْتَبِيتُ ، وفلانٌ لا يستبيت ليلةً أي ليس له بِيتُ لَيْلَةٍ من القُوتِ .
سلمة عن الفراء : هو جاري يَبْتَ بَيْتَ وبيتاً لبيتٍ ، وبيتٌ لبيتٍ ، وبَيْتُ الرجلِ دارُهُ وبَيْتُه قَصْرُهُ .
ومنه قول جبريل للنبي عليهما الصلاة والسلام : بَشِّرْ خديجة بِبَيْتٍ من قَصَبٍ ، أراد بشّرها بِقَصْرٍ مِن لُؤْلُوَة مُجَوَّفةٍ ، وسمعت أعرابياً يقول : اسقني من بَيُّوتِ السِّقاءِ ، أي من لَبَن حُلِبَ لَيْلاً وحُقِنَ في السِّقاء حتى بَرَدَ فيه ليلاً ، وكذلك الماءُ إذا بُرِّد في المزادةِ ليلاً : بَيُّوتٌ .
ويقال : بَيَّتَ فلانٌ بني فلانٍ أي أَتاهم بَيَاتاً فَكَبَسَهم وهم غارُّونَ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العرب تَكْنِي عن المرأة بالبيتِ وقاله الأصمعيّ ، وأنشد :
أَكِبَرٌ غَيَّرَني أَمْ بَيْتُ
قال : والخِبَاءُ بَيْتٌ صَغير من صُوف أو شَعَر ، فإذا كان أكبر من الخِباء فهو بَيْتٌ ثم مِظَلَّة إذا كَبُرَت عن البيت ، وهي تسمى بيتاً أيضاً إذا كان ضخماً مُرَوَّقاً .
أَخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي : العرب تقول : أَبيتُ وأَبَاتُ ،
وأَصِيدُ وأَصَادُ ، ويَموتُ ويَماتُ ، ويَدُومُ ويَدَامُ ، وأَعيفُ وأَعافُ ، وأَخِيلُ الغَيْثَ بِنَاحِيَتِكم ، وأَخالُ لغة ، وأَزيلُ أَقول ذلك يريدون : أَزَالُ .
قال : ومن كلام بني أسد : ما يَلِيقُ بكم الخَيْرُ ولا يَعِيقُ إتْباع .
وقال ابن الأعرابي : بات الرجلُ يَبيتُ بيتاً إذا تزوَّج ، وبَيْتُ العرب شَرفُها ، والجميع البيوتُ ثم يُجمعُ بُيُوتات جمع الجمع ، ويقال : بَيْتُ تميم في بني حَنْظَلة أي شرفُها .
وقال العباس يمدح النبي ( صلى الله عليه وسلم )
حتى احْتَوَى بَيْتُك المهَيْمِنُ مِن
خِنْدِفَ عَلْيَاءَ تحتَها النُّطُقُ
أراد ببيته شَرَفَه العالي جعل في أعلى خندف بيتاً ، والبَيْت من أبيات الشِّعْرِ سُمِّي بيتاً لأنه كلام جُمِعَ مَنْظوماً فصار كَبيتٍ جُمِع من شُقَقٍ وكِفَاءٍ ورِوَاقٍ وعُمُدٍ ، وسُمّى الله جلّ وعزّ الكعبةَ : البيت الحرام .
وقال نوح حين دعا ربه : ( كَفَّاراً رَّبِّ اغْفِرْ لِى وَلِوَالِدَىَّ وَلِمَن دَخَلَ بَيْتِىَ مُؤْمِناً وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ) ( نوح : 28 ) فسمى سَفِينَتَه التي ركبها أيام الطوفان : بيتاً ؛ ويقال : بنى فلان على امرأته بَيْتاً إذا أَعْرَسَ بها وأدخلها بيْتاً مَضروباً ، وقد نَقَل إليه ما يحتاجان إليه من آلةٍ وفِراش وغيره .

##### Türkçe

ت ب ( **وايء** )
**توب** , **تبا** , **بيت** , **أبت** , **أتب** , **تأب** .
( **تبا** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تبا**; (kişi) gazâ edip ganimet elde edip esir aldığında (denir).
**توب** : Leys dedi: Adam Allah’a **تابَ** eder; **يَتوبُ**; **تَوْبَةً** ve **مَتاباً** (ile). Allah **التَّوابُ**’dır; kuluna **يتوبُ** eder; kul da Allah’a **تَائِبٌ**’dir. Allah (azze ve celle) dedi: ( **الذَّنبِ وَقَابِلِ** ) (Gâfir: 3); **التَّوْبة**’yi kastetti. Dedim: **تَابَ**’ın aslı, Allah’a döndü, rücû etti ve inâbe etti (demektir). Ve Allah ona **تَابَ** etti; yani ona mağfiretle döndü. Ve (azze ve celle) dedi: ( **وَتُوبُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ **إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً** ) (Nûr: 31); yani O’nun itaatine dönün ve inâbe edin. Allah **التوّاب**’dır; kuluna, günahından O’na tevbe ettiğinde, fazlıyla onun üzerine **يتوب** eder. **واستتبْتُ** falanı: yani işlediği şeyden dolayı ona **التوبةَ**’yi arz ettim; yani ondan rücû ve geçmiş olan şeyden dolayı pişmanlık. **وأمَّا التُّؤَبةُ والإتئابُ** ise asıl **وُؤَبة**’dir; bu bâbdan değildir; onu yerinde açıklayacağım.

Ve O’nun sözü (teâlâ): ( **وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَلَّن تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ** ) (Müzzemmil: 20); yani sizi hafifletmeye döndürdü. Ve O’nun sözü (teâlâ): ( **عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتانُونَ أَنفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ** ) (Bakara: 187). Yani size, üzerinize yasaklanmış olanı helâl kıldı; “**فتوبوا إلى بارئكم**” yani Hâlıkınıza dönün. **التواب** Allah teâlânın sıfatlarındandır; kullarının üzerine tevbe eden O’dur. İnsanlardan **التواب** ise Rabbine tevbe eden kimsedir.

( **تأب** ) : Amr, babasından: **التَّوْأبانيان**; dişi deveden memenin iki başıdır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّوْأبانيَّان** memenin iki ön tarafıdır. İbn Mukbil dedi:
فمرَّتْ على أطرافِ هِرَ عَشِيَّةً
لها توأَبانيان لم يَتَفَلفَلا
Dedi: **لم يتَفلْفلا**; yani açık, belirgin bir görünüşle ortaya çıkmadılar. Ondan, diğerinin sözü:
طَوَى أُمَّهاتِ الدَّرِّ حتى كأَنها فَلافِل
Yani memeler memeye yapıştı; böylece sanki **فَلافِلُ** oldular. Dedim: **التاء** **التوأبانيين**’de aslî değildir.

**أبت** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **يومٌ أبْتٌ** ve **ليلة أَبْتَةٌ**; yine (böyledir): **حَمْتٌ** ve **حَمْتةٌ**, **مَحْتٌ** ve **مَحْتةٌ**; bunların hepsi şiddetli sıcak hakkındadır. Şemmer dedi: Denir ki: **أَبتَ يَأْبِتُ أَبْتاً**; ve şu beyti okudu:
مِن سافِعاتٍ وهجيرٍ أبتِ

**أتب** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الإتْبُ**; **البَقيرَةُ**’dir; o da şudur: bir **بُردٌ** alınır, sonra yarılır; sonra kadın onu, iki kol ağzı olmaksızın ve yaka açıklığı olmaksızın boynuna atar. Ahmed b. Yahyâ dedi: O, **الإتبُ**’dur; ve **العِلْقَةُ** ve **الصِّدارُ** ve **الشَّوْذَرُ**.
Ebû Zeyd: **أتَّبْتُ** cariyeyi **تأْتِيباً**: ona bir **دِرعاً** giydirdiğim zaman. İsim **الإتبُ**’dur; çoğulu **الآتابُ**’dır. Ve cariye **وَائتتبت**; o hâlde o **مُؤْتَتِبَةٌ**’dir; **الإتْب**’i giydiği zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِئتَبُ**; **المِشْمَل**’dir.

**بيت** : Seleme, Ferrâ’dan: Adam **باتَ** eder; gecenin tamamını bir itaatte veya bir mâsiyette uykusuz geçirdiği zaman.
Leys dedi: **البَيْتُوتَةُ**; senin geceye girmen (demektir). Dersin ki: **بِتُّ** şunu şunu yapıyorum. Dedi: “Falan **باتَ** etti”yi “uyudu” mânasında söyleyen hata etmiştir. Görmüyor musun ki sen: **بِتُّ أُراعِي النجومَ** dersin; mânası: onlara bakarak geceyi geçirdimdir; o hâlde onlara bakarken nasıl uyumuş olur? Denir ki: Allah seni **أَباتَكَ**; **إباتَةً** (ile). Ve **باتَ**; **بَيْتُوتَةً** sâliha (ile). Ve iş onlara **بَيَاتاً** geldi; yani gecenin iç kısmında geldi.
İbn Keysân dedi: **بَاتَ**; **نام**’ın yürüdüğü yol üzere yürüyebilir; ve **كان**’ın yürüdüğü yol üzere yürüyebilir. Bunu, **كان** ve kardeşleri bâbında söyledi: **ما زال** ve **ما انفك** ve **ما فتىء** ve **ما برح**.
Ferrâ, O’nun sözü (teâlâ) hakkında: ( **بَيَّتَ طَآئِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِى تَقُولُ** ) (Nisâ: 81): mânası, söylediklerini değiştirdiler ve muhalefet ettiler.
Abdullah’ın kıraatinde: ( **بَيَّتَ مُبَيِّتٌ غير الذي تقول** ).
Zeccâc, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لاَ يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ** ) (Nisâ: 108): geceleyin üzerinde düşünülen veya içine dalınan her şey **بُيِّتَ** edilmiştir. Denir ki: Bu, geceleyin tedbir edilmiş bir iştir; ve geceleyin **بُيِّتَ** edilmiştir; ikisi bir mânadadır.
Ve O’nun sözü (teâlâ): ( **فجاءها بأسنا بياتا** ) (A‘râf: 4); yani geceleyin. Ve **البيت**; içinde gece geçirildiği için **بيتاً** diye adlandırıldı. Ve düşman onları **بَيَّتهم**; onlara geceleyin geldiği zaman.
Ve O’nun sözü: **لَيُبَيِّتُنَّه**; yani ona mutlaka **بَيَاتاً** vâki kılacaktır; yani geceleyin.
Ve O’nun sözü: **ما يبيتون**; yani geceleyin tedbir ettikleri şey.
Hadiste: Ebû Zer’e dedi ki: İnsanlar ölünceye kadar, **البيتُ** **بالوَصِيفِ** oluncaya dek biz nasıl yaparız?
Kuteybî dedi: **البيت** ile insanların meskenlerini kastetmedi; çünkü ölümün yayılması sırasında onlar ucuzlar. Ancak **البيت** ile kabri kastetti. Bu, kabir yerlerinin onlara dar gelmesi sebebiyledir; böylece her kabri bir **وَصِيفٍ** ile satın alırlar. Bunun için Hammâd, onun te’vilinde bu görüşe gitti.
Denir ki: Falanın yanında **بِيتُ ليْلَةٍ** ve **بِيتَةُ لَيْلةٍ** yoktur; yani yanında bir gecelik azık yoktur. ( **وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ** ) (Nisâ: 81); yani kötülükten tedbir ettikleri ve takdir ettikleri şeyi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Fakire **المسْتَبِيتُ** denir. Ve falan, bir gece **لا يستبيت**; yani onun bir gecelik azıktan **بِيتُ لَيْلَةٍ**’si yoktur.
Seleme, Ferrâ’dan: O, benim komşumdur; **يَبْتَ بَيْتَ** ve **بيتاً لبيتٍ** ve **بيتٌ لبيتٍ**. Ve **بَيْتُ الرجلِ** onun evidir; ve onun **بَيْتُه** sarayıdır.
Ondan, Cebrâil’in (aleyhimâ’s-salât ve’s-selâm) Peygambere sözü: Haticce’yi **بِبَيْتٍ** ile müjdele; **قَصَبٍ**’dan. Onu, içi boş bir inci **بِقَصْرٍ** ile müjdele demek istedi. Ve bir bedevîyi şöyle derken işittim: Bana **من بَيُّوتِ السِّقاءِ** içir; yani geceleyin sağılıp kırbaya doldurulmuş, sonra geceleyin onun içinde soğutulmuş sütten. Su da, geceleyin kırbada soğutulduğu zaman: **بَيُّوتٌ** (denir).
Denir ki: Falan, falanoğullarını **بَيَّتَ** etti; yani onlara **بَيَاتاً** geldi de, onlar gaflet içindeyken baskın yaptı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar kadından **البيتِ** ile kinaye eder; Asma‘î de bunu söyledi. Ve şu beyti okudu:
أَكِبَرٌ غَيَّرَني أَمْ بَيْتُ
Dedi: **الخِبَاءُ**; yünden veya kıldan küçük bir **بَيْتٌ**’tir. **الخِباء**’dan daha büyük olursa o **بَيْتٌ**’tir; sonra, **البيت**’ten daha büyük olursa **مِظَلَّة**. O da, büyük ve süslü olduğu zaman **بيتاً** diye de adlandırılır.
Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Abbâs’tan; İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar der ki: **أَبيتُ** ve **أَبَاتُ**,
ve **أَصِيدُ** ve **أَصَادُ**, ve **يَموتُ** ve **يَماتُ**, ve **يَدُومُ** ve **يَدَامُ**, ve **أَعيفُ** ve **أَعافُ**, ve **أَخِيلُ الغَيْثَ بِنَاحِيَتِكم**; ve **أَخالُ** bir lugattır; ve **أَزيلُ**; bunu söylerim; **أَزَالُ**’ı kastederler.
Dedi: Benî Esed’in sözünden: Sizinle hayır **ما يَلِيقُ** etmez ve tâbi olma **إتْباع** (da) engel olmaz.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **بات** eder; **يَبيتُ بيتاً**; evlendiği zaman. Ve Arapların **بَيْتُ**’i onların şerefidir. Çoğulu **البيوتُ**’tur; sonra çoğulun çoğulu olarak **بُيُوتات** diye cem‘ edilir. Denir ki: Benî Hanzala içinde Temîm’in **بَيْتُ**’i; yani onun şerefi.
Abbâs, Peygamberi ( صلى الله عليه وسلم ) överken dedi:
حتى احْتَوَى بَيْتُك المهَيْمِنُ مِن
خِنْدِفَ عَلْيَاءَ تحتَها النُّطُقُ
Onun **بيته** ile yüce şerefini kastetti; Hındif’in en üstünde bir **بيتاً** kıldı. Ve şiir beyitlerinden **البَيْت**; **بيتاً** diye adlandırıldı; çünkü o, manzum olarak toplanmış bir sözdür; böylece, parçalar ve örtü ve revak ve direklerden toplanmış bir **بيتٍ** gibi oldu. Allah (azze ve celle) Kâbe’yi: **البيت الحرام** diye adlandırdı.
Nûh, Rabbine dua ettiğinde dedi: ( **كَفَّاراً رَّبِّ اغْفِرْ لِى وَلِوَالِدَىَّ وَلِمَن دَخَلَ بَيْتِىَ مُؤْمِناً وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ** ) (Nûh: 28); tufan günlerinde bindiği gemisini **بيتاً** diye adlandırdı. Denir ki: Falan, karısının üzerine **بَيْتاً** bina etti; onunla gerdeğe girdiği ve onu kurulmuş bir **بيْتاً**’a soktuğu zaman. Ve ikisinin ihtiyaç duyduğu alet, döşek ve başkasını ona taşımıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما)
(أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا  *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ الرجل يَأتِل أُتُولاً، إذا تأخر وتخلّفَ. قال:
* وقد ملأت بطنَه حَتى أَتَلْ([3]) *
(أتم) الهمزة والتاء والميم يدلُّ على انضمام الشيء بعضِه إلى بعض، الأتَم في الخُرَزِ أن تتفتق خُرْزتان فتصيرا واحدةً. ومنه المرأَة الأَتُوم وهي المُفْضاةُ التي صار مَسْلكاها واحداً، قال أبو عمرو: الأُتُم لغة في العُتُم، وهو شجر الزّيتون. ويقال: أَتَم بالمكان، إذا ثوى، ويقال الأتَم الثواءُ([4])، والمأْتَم: النِّساءُ يجتمعن في الخير والشرّ، كذا قال القُتَبيّ، وأنشد:
رَمَتْهُ أَنَاةٌ مِنْ رَبيعةِ عَامِرٍ *** نَؤُومُ الضُّحَى في مأتَم أيِّ مَأْتَمِ([5])يريد في نساءٍ أيّ نساءٍ. وقال رؤبةُ:
إذا تَدَاعَى في الصِّمادِ مأتمُهْ *** أَحَنَّ غِيراناً تنادى زُجَّمُه([6])شبّه البُوم بنساءٍ يَنُحْنَ. وقوله: أحنَّ غيراناً، يريدُ أن البُوم إذا صوّتَتْ أحنّتْ الغِيرانَ بمجاوَبَة الصدى، وهو الصَّوت الذي تسمعه من الجبل أو الغارِ بَعْدَ صوتِك.
(أتن) الهمزة والتاء والنون أصل واحد، وهو الأنثى من الحُمُر، أو شيءٌ استعير لـه هذا الاسم. قال الخليل: الأتان معروفة، والجمع الأتُن. قال ابن السكّيت: هذه أتانٌ وثلاثُ آتُنٍ، والجمع أُتُن وأُتْن بالتخفيف ولا يجوز أتانة، لأنّه اسم خصّ به المؤنّث. قال أبو عبيد: استأتن فلانٌ أتاناً أي اتّخذها. واستأتن الحمارُ: صار أتاناً بعد أن كان حماراً. والمأتُوناء: الأُتُن. وأَتَانُ الضَّحْلِ: صخرةٌ كبيرةٌ تكون في الماء القليلِ يَركبُها الطُّحْلُبُ. قال أوس:
بِجَسْرَةٍ كَأَتانِ الضَّحْلِ صَلَّبَها  *** أكْلُ السّوَادِيِّ رَضُّوهُ بـمِرْضاحِ([7])قال يونس: الأتان مَقامُ المستَقِي على فم الرّكيّة. قال النَّضْر: الأتان: قاعدة الهودج([8])، والجمع الأتُن، قال أبو عُبيد: الأَتَنَانُ تقارُب الخطو في غَضَب، يقال أَتَنَ يَأْتِن. وهذا ليس من الباب، لأنّ النون مبدلةٌ من اللام، والأصل الأتَلان. وقد مضى ذِكره([9]).
(أته) الهمزة والتاء والهاء، يقال إنّ التأتُّه الكِبْر والخيَلاء.
(أتو) الهمزة والتاء والواو والألف والياء يدلُّ على مجيء الشيء وإصحابِه وطاعَتِه. الأَتْو الاستقامة في السّير، يقال أتَا البعيرُ يأْتُو. قال:
توكَّلْنَ واستَدْبَرْنَه كيف أَتْوُه *** بها رَبِذاً سَهْوَ الأراجيح مِرْجَما([10])ويقال ما أحسن أَتْوَ يدَيْها في السير. وقال مزاحم:
فلا سَدْوَ إلا سَدْوُهُ وهو مدبرٌ *** ولا أَتْوَ إلا أَتْوُهُ وهو مقبلُ
وتقول العرب: أتَوْتُ فلانا بمعنى أتيته. قال([11]):
يا قَوم مَالِي وأبَا ذُؤيبِ *** كُنْتُ إذَا أتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ
قال الضّبيّ: يقال للسِّقاء إذا تمخّض قد جاء أتْوُهُ. الخليل: الإتاوة الخَراج، والرِّشوة، والجَعالة، وكلُّ قسمةٍ تقسم على قوم فُتجْبَى كذلك. قال:
* يُؤَدُّون الإتاوةَ صاغرينا *
وأنشد:
وفي كلِّ أسْواقِ العِراقِ إتاوَةٌ	 *** وفي كل ما باع امرؤٌ مَكْسُ درْهَمِ([12]) قال الأصمعيّ: يقال أتوْته أتْواً: أعطيتُه الإتاوة.
(أتي) تقول: أتاني فلانٌ إتْياناً وأَتْياً وأَتْيَةً وأَتْوَةً واحدة، ولا يقال إتيانةً واحدة إلا في اضطرارِ شاعر، وهو قبيح لأنّ المصادر كلها إذا جعلت واحدةً رُدّت إلى بناءِ فعلِها، وذلك إذا كان الفِعْل على فعل، فإذا دخلت في الفعل زياداتٌ فوقَ ذلك أُدخِلت فيها زياداتُها في الواحدة، كقولنا إقبالةً واحدة. قال شاعرٌ في الأتْيِ:
إنّي وأَتْيَ ابنِ غَلاَّقٍ ليَقْريَنِي *** كغابِطِ الكَلْبِ يَرْجُو الطِّرْقَ في الذَّنَبِ([13])وحكى اللِّحيانيّ إتْيَانَة. قال أبو زيد: يقال تِني بفلان: أئتني، وللاثنين تِياني به، وللجمع تُوني به، وللمرأة تيني به، وللجمع تِينَني. وأتيت الأمرَ منْ مأتاهُ ومأْتاتهِ. قال:
وحاجةٍ بتُّ على صِماتِها([14]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مأتاتها([15])قال الخليل: آتَيت فلاناً* على أمره مؤاتاةً، وهو حُسْن المطاوعة. ولا يقال واتَيْتَهُ إلا في لغة قبيحةٍ في اليمن. وما جاء من نحو آسيت وآكلت وآمرت وآخيت، إنما يجعلونها واواً على تخفيف الهمزة في يُوَاكل ويُوَامر ونحو ذلك. قال اللِّحيانيّ: ما أتيتَنا حَتّى استأتيناك، أي استبْطَأناك وسألناكَ الإتيان. ويقال تأتَّ لهذا الأمر، أي ترفَّقْ له. والإيتاء الإعطاء، تقول آتى يؤتي إيتاء. وتقول هاتِ بمعنى آتِ أي فاعِلْ، فدخلت الهاء على الألف. وتقول تأتىّ لفلانٍ أمرُه، وقد أتّاه الله تأْتيةً. ومنه قوله:
* وتأتى له الدَّهْرُ حَتّى جَبَرْ *
وهو مخفف من تأتّى. قال لَبيد:
* بمؤتَّرٍ تَأْتَى لَهُ إبهامُها([16]) *
قال الخليل: الأتيّ ما وقع في النّهر من خشبٍ أوْ وَرَق ممّا يَحبِس الماء. تقول أَتِّ لهذا الماء أي سهّل جَرْيَهُ. والأتِيّ عند العامة: النهر الذي يجري فيه الماء إلى الحوض، والجمع الأُتِيُّ والآتاءُ. والأَتِيُّ أيضاً: السَّيل الذي يأتي من بلدٍ غيرِ بلدك. قال النابغة:
خَلَّتْ سَبيلَ أتِيٍّ كانَ يحبِسُه  *** وَرَفّعَته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ
قال بعضهم: أراد أتِيّ النُّؤى، وهو مَجراهُ، ويقال عَنَى به ما يحبِس المجرى من ورقٍ أو حشيش. وأتْيت للماء تأتيةً إذا وجَّهت له مَجْرىً. اللِّحيانيّ: رجل أَتِيٌّ إذا كان نافذاً. قال الخليل: رجلٌ أتيٌّ، أي غريبٌ في قومٍ ليس منهم. وأَتاوِيٌّ كذلك. وأنشد الأصمعي:
لا تَعدِلَنَّ أتاويِّينَ تضرِبُهُمْ *** نكْباءُ صِرٌّ بأصحَاب المُحِلاّتِ([17])وفي حديث ثابت بن الدّحْدَاح([18]): "إنما هو أتِيٌّ فينا". والإتاء: نَماء الزّرع والنخل. يقال نخلٌ ذو إتاءٍ أي نماء. قال الفرّاء: أتَتِ الأرضُ والنخلُ أتْواً، وأتى الماءُ إتاءً، أي كثُر. قال:
وبعضُ القول ليس لـه عِناجٌ *** كسَيْل الماء ليس لـه إتاءُ([19])وقال آخر:
هنالك لا أبالي نَخْلَ سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عظُمَ الإتاءُ([20])(أتب) الهمزة والتاء والباء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يشتمل به الإبط، قميصٌ غير مَخِيط الجانبين. قال امرؤ القيس:
مِنَ القاصِرات الطّرف لو دَبَّ مُحْوِلٌ *** من الذَّرِّ فوقَ الإتْبِ منها لأَثّرَا
قال الأصمعيّ: هو البقيرة، وهو أنْ يُؤخَذ بُردٌ فيشقّ، ثم تُلقيه المرأةُ في عُنُقها من غير كُمَّينِ ولا جَيْب. قال أبو زيد: أتَّبْت المرأةُ أُؤَتِّبُها إذا ألبستَها الإتْب. قال الشيبانيّ: التأتُّبُ أن يجعل الرّجلُ حِمالةَ القَوس في صدره ويُخرِجَ مَنكِبيه منها فتصيرَ القوسُ على كَتفيه. قال النُّميريّ: المِئْتَبُ المِشْمَل وقد تأتّبَه إذا ألقاه تحت إبطه ثم اشتمل. ورجل مُؤَتَّب الظهر، ويقال مُؤْتَبٌ، أي أجنَؤُهُ. قال:
* على حَجَليٍّ راضعٍ مُؤْتَبِ الظَّهْرِ *
--------------ــــ
([1]) البيث لثروان العكلي، كما في اللسان (أتل).
([2]) أرخ إلى مكانة يأرخ أروخا: حن إليه، وفي الأصل: "تادخينا" محرف.
([3]) الرجز في نوادر أبي زيد 49 واللسان (أتل).
([4]) في الأصل "التوى" بالتاء المثناة.
([5]) انظر أدب الكاتب 22. والبيت لأبي حية النميري كما في الاقتضاب 293 واللسان (أتم).
([6]) الصماد: جمع صمد، وهو ما غلظ من الأرض. والغيران: جمع غار. وزجم: جمع زاجم، وهو الذي يصوت صوتاً لا تفهمه. وفي الأصل: "تنازجمه" صوابه من الديوان ص151.
([7]) البيت مع نظائره في اللسان (16: 144).
([8]) الذي في اللسان: "قاعدة الفودج" بالفاء. والفودج: الهودج، وقيل أصغر من الهودج.
([9]) انظر ما مضى  ص47 س3.
([10]) السهو: اللين. والأراجيح: اهتزاز الإبل في رتكانها. وفي الأصل: "المراجيح" صوابه في اللسان
(3: 271). ورواية عجزه فيه:
* على ربذ سهو الأراجيح مرجم *
([11]) هو خالد بن زهير الهذلي، كما في اللسان (18: 18) يقوله لأبي ذؤيب الهذلي، كما في ديوان الهذليين ص(1: 165) من القسم الأول طبع دار الكتب.
([12]) هو البيت 17 من المفضلية 42.
([13]) البيت لرجل من بني عمرو بن عامر يهجو قوماً من بني سليم، كما في اللسان (غبط) وانظر الحيوان (2: 169) والميداني (2: 20)
([14]) في الأصل: "مؤتاتها" صوابه ما أثبت من اللسان (18: 15).
([15]) على صماتها، بالكسر: أي على شرف قضائها. والبيت في اللسان (2: 361/18: 15).
([16]) ويروى: "تأتاله" من قولك ألت الأمر أصلحته. وصدره في المعلقة:
* بصبوح صافية وجذب كرينة *
([17]) روايات البيت وتخريجاته في حواشي الحيوان (5: 97) وسيأتي في (نكب).
([18]) في اللسان: "وروي أن النبي صلى الله عليه وسلم سأل عاصم بن عدي عن ثابت بن الدحداح وتُوُفِّي: هل تعلمون له نسباً فيكم؟ فقال: لا، إنما هو أتيّ فينا. قال: فقضى رسول الله صلى الله عليه وسلم بميراثه لابن أخته".
([19]) رواية اللسان: (عنج، أني) "كمخض الماء".
([20]) السقي: ما شرب بماء الأنهار والعيون الجارية. والبعل، ما رسخت عروقه في الماء فاستغنى عن أن يسقي. والبيت لعبد الله بن رواحة الأنصاري كما في اللسان (بعل، أتى، سقى). قال ابن منظور: "عنى بهنالك موضع الجهاد. أي أستشهد فأرزق عند الله فلا أبالي نخلاً ولا زرعا".

ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** ve **التاء** ve ikisini üçleyen şey)
(**أتل**) **الهمزة** ve **التاء** ve **اللام**, tek bir asla delâlet eder; o da yavaşlık ve ağırdan almadır. Ebû Ubeyd dedi: **الأَتَلانُ**, öfke içinde adımın birbirine yaklaşmasıdır; denir ki: **أَتَلَ يَأْتِلُ**, ve **أَتَنَ يَأْتِنُ**. Ve inşâd etti:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])
Ve o, ayrıca ağırdan alarak yürüyüştür. Ve inşâd etti:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا  *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])
Ebû Ali el-İsfahânî dedi: Adam **أَتَلَ** eder, **يَأتِلُ** (eder) **أُتُولاً**, geciktiği ve geri kaldığı zaman. Dedi:
* وقد ملأت بطنَه حَتى أَتَلْ([3]) *

(**أتم**) **الهمزة** ve **التاء** ve **الميم**, şeyin bir kısmının bir kısmına katılmasına delâlet eder; boncuklarda **الأتَم**, iki boncuğun yarılıp da bir tek (boncuk) olmalarıdır. Ondandır: **المرأَة الأَتُوم**; o, iki yolu bir tek yol olmuş olan **المُفْضاةُ**’dır. Ebû Amr dedi: **الأُتُم**, **العُتُم**’da bir dildir; o da zeytin ağacıdır. Ve denir: **أَتَم** mekânda, orada kaldığı zaman; ve denir: **الأتَم** kalıştır([4]). Ve **المأْتَم**: kadınlardır; hayırda ve şerde toplanırlar; Kutebî böyle dedi. Ve inşâd etti:
رَمَتْهُ أَنَاةٌ مِنْ رَبيعةِ عَامِرٍ *** نَؤُومُ الضُّحَى في مأتَم أيِّ مَأْتَمِ([5])
Yani: kadınlar içinde, hangi kadınlar içinde. Ve Rü’be dedi:
إذا تَدَاعَى في الصِّمادِ مأتمُهْ *** أَحَنَّ غِيراناً تنادى زُجَّمُه([6])
Baykuşları, ağıt yakan kadınlara benzetti. Ve sözü: **أحنَّ غيراناً**; baykuşlar seslendikleri zaman, yankının karşılık vermesiyle mağaraları inlettiklerini kasteder; o da, dağdan veya mağaradan, senin sesinden sonra işittiğin sestir.

(**أتن**) **الهمزة** ve **التاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da eşeklerin dişisi yahut bu adın kendisine ödünç verildiği bir şeydir. Halîl dedi: **الأتان** bilinir; çoğulu **الأتُن**’dür. İbnü’s-Sikkît dedi: Bu bir **أتانٌ**’dır ve üç **آتُنٍ**’dür; çoğul **أُتُن** ve hafifletmeyle **أُتْن**’dür; **أتانة** câiz değildir; çünkü o, müennese tahsis edilmiş bir isimdir. Ebû Ubeyd dedi: Falan **استأتن** bir **أتاناً**, yani onu edindi. Ve eşek **استأتن**: daha önce erkek eşek iken **أتاناً** oldu. Ve **المأتُوناء**: **الأُتُن**’dür. Ve **أَتَانُ الضَّحْلِ**: az suda bulunan büyük bir kayadır; yosun ona biner (tutar). Evs dedi:
بِجَسْرَةٍ كَأَتانِ الضَّحْلِ صَلَّبَها  *** أكْلُ السّوَادِيِّ رَضُّوهُ بـمِرْضاحِ([7])
Yûnus dedi: **الأتان**, kuyunun ağzında su çekenin durduğu yerdir. Nadr dedi: **الأتان**: hevcin kaidesidir([8]); çoğulu **الأتُن**’dür. Ebû Ubeyd dedi: **الأَتَنَانُ**, öfke içinde adımın birbirine yaklaşmasıdır; denir: **أَتَنَ يَأْتِنُ**. Bu, babdan değildir; çünkü **النون**, **اللام**’dan bedeldir; asıl **الأتَلان**’dır. Onun zikri geçti([9]).

(**أته**) **الهمزة** ve **التاء** ve **الهاء**; denir ki **التأتُّه** kibir ve böbürlenmedir.

(**أتو**) **الهمزة** ve **التاء** ve **الواو** ve **الألف** ve **الياء**, şeyin gelmesine, ona eşlik etmesine ve itaatine delâlet eder. **الأَتْو**, yürüyüşte doğruluktur; denir: deve **أتَا** eder, **يأْتُو**. Dedi:
توكَّلْنَ واستَدْبَرْنَه كيف أَتْوُه *** بها رَبِذاً سَهْوَ الأراجيح مِرْجَما([10])
Ve denir: yürüyüşte onun iki elinin **أَتْوَ**’su ne güzeldir. Ve Muzâhim dedi:
فلا سَدْوَ إلا سَدْوُهُ وهو مدبرٌ *** ولا أَتْوَ إلا أَتْوُهُ وهو مقبلُ
Araplar der: **أتَوْتُ** falanı, **أتيته** mânâsında. Dedi([11]):
يا قَوم مَالِي وأبَا ذُؤيبِ *** كُنْتُ إذَا أتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ
Dabbî dedi: kırbaya, çalkalanıp kabardığı zaman “onun **أتْوُهُ** geldi” denir. Halîl: **الإتاوة** haraçtır, rüşvettir, ca’ledir; ve bir kavim üzerine taksim edilip de böylece toplanan her paydır. Dedi:
* يُؤَدُّون الإتاوةَ صاغرينا *
Ve inşâd etti:
وفي كلِّ أسْواقِ العِراقِ إتاوَةٌ	 *** وفي كل ما باع امرؤٌ مَكْسُ درْهَمِ([12])
Asma’î dedi: denir: onu **أتَوْته** **أتْواً**: ona **الإتاوة** verdim.

(**أتي**) Dersin ki: falan bana **أتاني** **إتْياناً** ve **أَتْياً** ve **أَتْيَةً** ve **أَتْوَةً** bir defa (olarak) (geldi); bir defa **إتيانةً** denmez; ancak şairin zarureti içinde (denir); ve o çirkindir; çünkü masdarların hepsi bir defa (kılınırsa) fiilinin binasına döndürülür; bu da fiil **فعل** üzere olduğu zaman olur. Fiile bunun üstünde ziyadeler girdiği zaman, bir defada onun ziyadeleri de ona sokulur; “bir defa **إقبالةً**” sözümüz gibi. Şair **الأتْيِ** hakkında dedi:
إنّي وأَتْيَ ابنِ غَلاَّقٍ ليَقْريَنِي *** كغابِطِ الكَلْبِ يَرْجُو الطِّرْقَ في الذَّنَبِ([13])
Lihyânî **إتْيَانَة**’yi nakletti. Ebû Zeyd dedi: denir: **تِني** falanla: “bana getir”; ikisi için: **تِياني** onunla; cemaat için: **تُوني** onunla; kadın için: **تيني** onunla; kadınlar cemaati için: **تِينَني**. Ve işi, onun **مأتاهُ**’sından ve **مأْتاتهِ**’nden yaptım. Dedi:
وحاجةٍ بتُّ على صِماتِها([14]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مأتاتها([15])
Halîl dedi: falana işi üzerine **آتَيت** **مؤاتاةً**; o, güzel uyum göstermedir. **واتَيْتَهُ** denmez; ancak Yemen’de çirkin bir dilde (denir). **آسيت** ve **آكلت** ve **آمرت** ve **آخيت** gibi gelen şeyler ise, ancak **يُوَاكل** ve **يُوَامر** ve benzerlerinde hemzeyi hafifletmek üzere onu **واو** yaparlar. Lihyânî dedi: Sen bize gelmedin, ta ki seni **استأتيناك**; yani seni yavaş bulduk ve senden gelmeni istedik. Ve denir: Bu iş için **تأتَّ**; yani ona yumuşak davran. **الإيتاء** vermedir; dersin: **آتى** **يؤتي** **إيتاء**. Ve dersin: **هاتِ** mânâsı **آتِ** yani “yap”; böylece **الهاء** **الألف**’in üzerine girdi. Ve dersin: falanın işi ona **تأتىّ** oldu; ve Allah ona **أتّاه** **تأْتيةً**. Ondandır sözü:
* وتأتى له الدَّهْرُ حَتّى جَبَرْ *
Ve o, **تأتّى**’dan hafifletilmiştir. Lebîd dedi:
* بمؤتَّرٍ تَأْتَى لَهُ إبهامُها([16]) *
Halîl dedi: **الأتيّ**, nehre düşen odun yahut yapraktır; suyu tutan şeylerdendir. Dersin: bu su için **أَتِّ**; yani onun akışını kolaylaştır. Ve avam yanında **الأتِيّ**: suyun havuza aktığı nehirdir; çoğulu **الأُتِيُّ** ve **الآتاءُ**’dır. Ve **الأَتِيُّ** ayrıca: senin beldenden başka bir beldeden gelen seldir. Nâbiga dedi:
خَلَّتْ سَبيلَ أتِيٍّ كانَ يحبِسُه  *** وَرَفّعَته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ
Bazıları dedi: **أتِيّ النُّؤى**’yı kastetti; o, onun mecrasıdır. Ve denir: onunla, mecrayı yaprak yahut otlardan tutan şeyi kastetti. Ve suya **أتْيت** **تأتيةً**, ona bir mecra yönelttiğin zaman. Lihyânî: adam **أَتِيٌّ**’dir; nüfuz edici olduğu zaman. Halîl dedi: adam **أتيٌّ**; yani, kendilerinden olmayan bir kavim içinde yabancıdır. Ve **أَتاوِيٌّ** de böyledir. Asma’î inşâd etti:
لا تَعدِلَنَّ أتاويِّينَ تضرِبُهُمْ *** نكْباءُ صِرٌّ بأصحَاب المُحِلاّتِ([17])
Sâbit b. ed-Dahdâh hadîsinde([18]): “O ancak içimizde bir **أتِيٌّ**’dir.” **الإتاء**: ekinin ve hurmanın büyümesidir. Denir: **نخلٌ ذو إتاءٍ**; yani büyüme. Ferrâ dedi: yer ve hurma **أتَتِ** **أتْواً**; ve su **أتى** **إتاءً**; yani çoğaldı. Dedi:
وبعضُ القول ليس لـه عِناجٌ *** كسَيْل الماء ليس لـه إتاءُ([19])
Ve bir başkası dedi:
هنالك لا أبالي نَخْلَ سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عظُمَ الإتاءُ([20])

(**أتب**) **الهمزة** ve **التاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o, koltuğun onunla sarıldığı bir şeydir: yanları dikilmemiş bir gömlek. İmru’ul-Kays dedi:
مِنَ القاصِرات الطّرف لو دَبَّ مُحْوِلٌ *** من الذَّرِّ فوقَ الإتْبِ منها لأَثّرَا
Asma’î dedi: o, **البقيرة**’dir; o da, bir bürd alınması, sonra yarılması, sonra kadının onu kolsuz ve yakasız olarak boynuna atmasıdır. Ebû Zeyd dedi: kadını **أتَّبْت** ederim, **أُؤَتِّبُها**; ona **الإتْب** giydirdiğin zaman. Şeybânî dedi: **التأتُّبُ**, adamın yayın askısını göğsüne koyması ve iki omzunu ondan çıkarmasıdır; böylece yay iki omzu üzerinde olur. Numeyrî dedi: **المِئْتَبُ** **المِشْمَل**’dir; ve onu koltuğunun altına atıp sonra büründüğü zaman onu **تأتّبَه** eder. Ve adam **مُؤَتَّب الظهر**’dür; ve **مُؤْتَبٌ** denir; yani sırtı eğridir. Dedi:
* على حَجَليٍّ راضعٍ مُؤْتَبِ الظَّهْرِ *

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ت ب
وقد لقيت ظباء الإنس غادية من كل أحور بالمكّيّ مؤتتب ومن المجاز‏:‏ هذا غلام قد تأتب السلاح أي لبسه‏.‏
وتأتب القوس‏:‏ إذا أخرج منكبيه من حمالة القوس فصارت على كتفيه‏.‏

##### Türkçe

أ ت ب
Ve gerçekten ben, her **أحور**’dan, **المكّيّ**’de **مؤتتب** olarak, sabahleyin **ظباء الإنس**’i buldum.

Mecazdandır: “Bu, silahı **تأتب** etmiş bir oğlandır”; yani onu giymiştir.

**وتأتب القوس**: Yayın askısından iki omzunu çıkardığı zaman; böylece (yay) iki omzu üzerine olmuş olur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الإِتْبُ: البَقِيرة، وهو بُرْدٌ أَو ثوب يُؤْخَذُ فَيُشَقُّ في وسَطِه، ثم تُلْقِيه المرأَةُ في عُنُقِها من غير جَيْب ولا كُمَّيْنِ. قال أَحمد بن يحيى: هو الإِتْبُ والعَلَقةُ والصِّدارُ والشَّوْذَرُ، والجمع الأُتُوبُ.
وفي حديث النخعي: أَنّ جارِيةً زَنَتْ، فَجَلَدَها خَمسين وعليها إِتْبٌ لها وإِزارٌ. الإِتْبُ، بالكسر: بُرْدةٌ تُشَقُّ، فتُلبس من غير كُمَّيْنِ ولا جَيْب. والإِتْبُ: دِرْعُ المرأَة. ويقال أَتَّبْتُها تَأْتِيباً، فَأْتَتَبَتْ هي، أَي أَلبَسْتُها الإِتْبَ، فَلَبِسَتْه. وقيل: الإِتْبُ من الثياب: ما قَصُر فَنَصَفَ الساقَ. وقيل: الإِتْبُ غير الإِزار لا رِباطَ له، كالتِّكَّةِ، وليس على خِياطةِ السَّراوِيلِ، ولكنه قَمِيصٌ غير مَخِيطِ الجانبين. وقيل: هو \<ص:206>
 النُّقْبةُ، وهو السَّراوِيلُ بلا رجلين. وقال بعضهم: هو قميص بغير كُمَّيْنِ، والجمع آتابٌ وإِتابٌ. والمِئْتَبةُ كالإِتْبِ. وقيل فيه كلُّ ما قيل في الإِتْبِ. وأُتِّبَ الثوبُ: صُيِّرَ إِتْباً. قال كثير عزة:
هَضِيم الحَشَى، رُؤْد الـمَطا، بَخْتَرِيَّة، *  جَمِيلٌ عليَها الأَتْحَمِيُّ الـمُؤَتَّبُ وقد تَأَتَّبَ به وأْتَتَبَ. وأَتَّبَها به وإِيّاه تأْتِيباً، كلاهما: أَلْبَسها الإِتْبَ، فلَبِسَتْه. أَبو زيد: أَتَّبْتُ الجارِيةَ تَأْتِيباً إِذا دَرَّعْتَها دِرْعاً، وأْتَتَبَتِ الجارِيةُ، فهي مُؤْتَتِبةٌ، إِذا لبست الإِتْبَ. وقال أَبو حنيفة: التَّأَتُّبُ أَن يَجْعَلَ الرَّجلُ حِمالَ القَوْسِ في صَدره ويُخْرِجَ مَنْكِبَيْه منها، فيَصِيرَ القَوْس على مَنْكِبَيْه. ويقال: تَأَتَّبَ قَوْسَه على ظَهرِه. وإِتْبُ الشعِيرةِ: قِشْرُها.
والمِئْتَبُ: المِشْمَلُ.

##### Türkçe

**الإِتْبُ**: **البَقِيرة**; o, bir **بُرْد** yahut bir elbisedir; alınır da ortasından yarılır; sonra kadın onu, ne bir **جَيْب** ne de iki **كُمَّيْنِ** olmaksızın boynuna atar. Dedi ki
Ahmed b. Yahyâ: O, **الإِتْبُ** ve **العَلَقةُ** ve **الصِّدارُ** ve **الشَّوْذَرُ**’dur; çoğulu
**الأُتُوبُ**’dur.
Ve **النخعي**’nin hadisinde: Bir cariye zina etti; onu elli (değnek) vurdu; üzerinde ona ait bir **إِتْبٌ** ve bir **إِزارٌ** vardı. **الإِتْبُ**, kesre ile: yarılan bir **بُرْدةٌ**’dir; iki **كُمَّيْنِ** ve bir **جَيْب** olmaksızın giyilir. Ve **الإِتْبُ**: kadının **دِرْعُ**’ıdır. Ve denir: Onu **أَتَّبْتُها** **تَأْتِيباً**; o da **فَأْتَتَبَتْ**; yani ona **الإِتْبَ** giydirdim, o da onu giydi. Ve denildi: Elbiselerden **الإِتْبُ**: kısalıp baldırın yarısına varan şeydir. Ve denildi: **الإِتْبُ**, **الإِزار**’dan başka (bir şey)dir; onun için, **التِّكَّةِ** gibi bir bağ yoktur; ve **السَّراوِيلِ**’in dikişi üzere değildir; fakat o, iki yan(ı) dikilmemiş bir **قَمِيصٌ**’tur. Ve denildi: O,
\<ص:206>
**النُّقْبةُ**’dir; o da, iki paçası olmaksızın **السَّراوِيلُ**’dir. Ve bazısı dedi: O, iki **كُمَّيْنِ** olmaksızın bir gömlektir; çoğulu **آتابٌ** ve **إِتابٌ**’dır. Ve **المِئْتَبةُ**, **الإِتْبِ** gibidir. Ve denildi: **الإِتْبِ** hakkında söylenenin hepsi onun hakkında da söylenmiştir.
Ve **أُتِّبَ الثوبُ**: **إِتْباً** kılındı. Dedi ki Kesîr ‘Azze:
هَضِيم الحَشَى، رُؤْد الـمَطا، بَخْتَرِيَّة، *  جَمِيلٌ عليَها الأَتْحَمِيُّ الـمُؤَتَّبُ
Ve onunla **تَأَتَّبَ** etti ve **أْتَتَبَ** etti. Ve onu onunla ve onu **أَتَّبَها** **تأْتِيباً**; ikisi de: Ona **الإِتْبَ** giydirdi; o da onu giydi. Ebû Zeyd: Cariyeyi **أَتَّبْتُ** **تَأْتِيباً**; ona bir **دِرْعاً** giydirdiğin zaman; ve cariye **أْتَتَبَتِ**; o hâlde o **مُؤْتَتِبةٌ**’dir; **الإِتْبَ** giydiği zaman. Ve Ebû Hanîfe dedi: **التَّأَتُّبُ**, erkeğin yay kayışını göğsünde kılması ve iki omzunu ondan çıkarmasıdır; böylece yay iki omzu üzerinde olur. Ve denir: Yayını sırtı üzerinde **تَأَتَّبَ** etti.
Ve **إِتْبُ الشعِيرةِ**: onun kabuğudur.
Ve **المِئْتَبُ**: **المِشْمَلُ**’dür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الإتب بالكسر، كذا في النسخ الكثيرة، وفي بعضها بلا ضبط، فيكون على مقتضى قاعدته بالفتح والمئتبة كمكنسة: برد أو ثوب يؤخذ ويشق في وسطه فتلبسه المرأة: أي تلقيه في عنقها من غير جيب ولا كمين، تثنية كم، وقال الجوهري: الإتب البقيرة، وسيأتي بيانها، والإتب: درع المرأة، وقيل: الإتب: ما قصر من الثياب فنصف الساق، أي بلغ إلى نصفه، أو هو النقبة، وهو سراويل بلا رجلين، أو هو قميص بلا كمين، كما قاله بعضهم، وفي حديث النخعي  أن جارية زنت فجلدها خمسين وعليها إتب لها وإزار  الإتب بالكسر: بردة تشق فتلبس من غير كمين ولا جيب، وعليه اقتصر جماهير أهل اللغة، وقيل: الإتب غير الإزار لا رباط له، كالتكة، وليس على خياطة السراويل، ولكنه قميص غير مخيط الجانبين، ج آتاب، على القياس في فعل، بالكسر، وإتاب بالكسر وأتوب بالضم كفلوس وآتب كأفلس، على القياس في فعل بالفتح.
 وأتب الثوب تأتيبا أي صير إتبا، قال كثير عزة:
  هضيم الحشا رؤد المطى بخترية                      جميل عليها الأتحمي المؤتـب وقد تأتب به وائتب أي لبسه، وأتبه به وأتبه إياه تأتيبا كلاهما: ألبسه إياه، أي الإتب فلبسه، وعن أبي زيد: أتبت الجارية تأتيبا إذا درعتها درعا، وائتتبت الجارية فهي مؤتتبة إذا لبست الإتب.
 وإتب الشعير بالكسر: قشره قال شيخنا ضبطه هنا بالكسر يدل على أن الأول مطلق بالفتح وإلا كان هو تكرارا، كما هو ظاهر.
 والتأتب: الاستعداد والتصلب أيضا، نقله الصغاني وعن أبي حنيفة: هو أن تجعل حمال القوس بالكسر، في صدرك وتخرج منكبيك منها فيصير القوس على منكبيك.
 ورجل مؤتب الظهر كمعظم: معوجه، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**الإتب** kesre ile; çok nüshada böyle, bazılarında ise harekesizdir; o hâlde kaidesinin gereği üzere fetha ile olur. Ve **المئتبة** “**مكنسة**” gibi: bir **برد** yahut bir elbise; alınır ve ortasından yarılır da kadın onu giyer; yani onu, yaka ve iki kol olmaksızın boynuna atar; **كم**’in tesniyesidir. Cevherî dedi ki: **الإتب** **البقيرة**’dir; onun beyanı gelecektir. Ve **الإتب**: kadının zırhıdır. Ve denildi ki: **الإتب** elbiselerden kısa olan şeydir; baldırın yarısı; yani onun yarısına ulaştı. Yahut o **النقبة**’dir; o, iki paçası olmayan bir şalvardır. Yahut o, bazıların dediği gibi, iki kolu olmayan bir gömlektir. Ve **النخعي** hadîsinde: “Bir câriye zina etti; elli (değnek) ile dövdü; üzerinde ona ait bir **إتب** ve bir **إزار** vardı.” **الإتب** kesre ile: bir **بردة**; yarılır da iki kol ve yaka olmaksızın giyilir; dil ehlinin çoğunluğu bununla yetindi. Ve denildi ki: **الإتب** **الإزار**’dan başkadır; onun bağı yoktur; **التكة** gibi; ve şalvar dikişi üzere değildir; fakat o, iki yanı dikilmemiş bir gömlektir. Çoğulu **آتاب**; “**فعل**”de, kesre ile, kıyasa göredir. Ve **إتاب** kesre ile ve **أتوب** damme ile “**فلوس**” gibi; ve **آتب** “**أفلس**” gibi; “**فعل**”de fetha ile kıyasa göredir.

Ve **أتب** elbiseyi **تأتيبا**: yani onu **إتبا** kıldı. **كثير عزة** dedi ki:
  “İçi çökmüş karınlı; yürüyüşü ağır; salınarak yürüyen;
  onun üzerinde güzel olan, **الأتحمي** **المؤتـب**.”
Ve onunla **تأتب** etti ve **ائتب** etti: yani onu giydi. Ve onunla onu **أتبه** etti ve onu ona **أتبه** etti **تأتيبا**: ikisi de; ona onu giydirdi; yani **الإتب**’i, böylece onu giydi. Ve Ebû Zeyd’den: “Câriyeyi **أتبت** ederim **تأتيبا**; ona bir zırh giydirdiğim zaman.” Ve câriye **ائتتبت** eder; o hâlde o **مؤتتبة**’dir; **الإتب**’i giydiği zaman.

Ve **إتب** arpanın, kesre ile: onun kabuğu. Şeyhimiz dedi ki: Burada onu kesre ile ضبط etmesi, ilkinin mutlak olarak fetha ile olduğuna delâlet eder; yoksa o, zâhir olduğu üzere, tekrar olurdu.

Ve **التأتب**: hazırlanma ve katılaşma da; bunu **الصغاني** nakletti. Ve Ebû Hanîfe’den: O, yay kayışını, kesre ile, göğsüne koymandır; ve iki omzunu ondan çıkarırsın da yay iki omzun üzerinde olur.

Ve sırtı **مؤتب** bir adam, “**معظم**” gibi: eğridir; bunu **الصاغاني** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اتب

أَتَّبَهَا اِتْبًا
2 أَتَّبَهَا اِتْبًا ذ , (M, K, [but in the latter the pronoun is masc.,]) and بِاـتْبٍ, (M,) or simply أتّبها, (S,) inf. n. تَأْتِيبٌ, (S, K,) He put on her, or clad her with, an اِتْب: (S, M, K:) or أتّبها signifies he put on her, or clad her with, a shift. (AZ, T.) ― -b2- أُتِّبَ, (M, K,) inf. n. as above, (K,) It (a garment, or piece of cloth,) was made into an اتْب. (M, K.)

تأتّب بِأتْبٍ
5 تأتّب بِأتْبٍ ذ , (M, K,) and ↓ ائتتب, [written with the disjunctive alif اِيتَتَبَ], (M,) or ↓ ائتبّ, (K, [but this I think a mistranscription,]) He put on himself, or clad himself with, an اِتْب: (M, K:) or ↓ ائتتبت, alone, she put on herself, or clad herself with, an اِتْب. (AZ, T, S, M.) ― -b2- تأتّب الدِّرْعَ وَ السِّلَاحَ (assumed tropical:) He put on (i. e. on himself) the coat of mail, and the arms, or weapons. (A.) And تأتّب القَوْسَ (assumed tropical:) He put forth his shoulderjoints from the belt of the bow, [the belt being across his breast,] so that the bow was on his shoulder-blades: (A:) accord. to AHn, (M,) تَأَتُّبٌ signifies (assumed tropical:) a man's putting the suspensory of the bow across the breast, and putting forth the shoulder-joints from it, (M, K,) so that the bow is on the shoulder-joints: (M:) and you say also, تأتّب قَوْسَهُ عَلَى ظَهْرِه (assumed tropical:) [he put his bow in the manner above described upon his back]. (S.) ― -b3- [And hence,] تأتّب signifies also (assumed tropical:) He prepared himself, or made himself ready, (K,) لِلأَمْرِ [for the affair]. (TK.) ― -b4- And (assumed tropical:) He acted, or behaved, with forced hardness, firmness, strength, hardiness, courage, or vehemence. (K.)

8 اِاْتَتَبَ see 5, in two places.

9 اِاْتَبَّ see 5.

اِتْبٌ
اِتْبٌ أتب اتب تاب تب (T, S, M, A, K) and ↓ مِئْتَبَةٌ (M, K) A بَقِير, (S,) or بَقِيرَة, (M, K,) i. e., (S, M, [but in the K what here follows is given as a meaning distinct from that of بقيرة,]) a بُرْد [q. v.], (S, M, K,) or piece of cloth, (S, A,) which is slit (S, M, A, K) in the middle, (S,) and worn by a woman, (A, K,) who throws it upon her neck, (S, M,) [putting her head through the slit;] having neither an opening at the bosom (a جَيْب), nor sleeves: (S, M, A, K:) and a woman's shift: (T, M, K:) and, (K,) or accord. to some, (M,) a garment that is short, reaching half-way down the shank: (M, K:) or [a garment like] drawers, or trousers, without legs; (M, K;) i. q. نُقْبَهٌ: (M:) or a shirt without sleeves, (S voce بَقِيرٌ, M, K,) worn by women: (S ubi suprà:) the first explanation alone is given in most lexicons: (TA:) some say that it is different from the اِزَار; that it has no band like that of drawers or trousers, and is not sewed together after the manner of drawers or trousers, but is a shirt of which the two sides are not sewed together: (M:) or i. q. عِلْقَةٌ and صِدَارٌ and شَوْذَرٌ; all signifying one and the same thing: (T:) pl. [of pauc.] آتَابٌ (M, K [in the CK and a MS. copy of the K written اَتابٌ]) [originally أَأْتَابٌ which is mentioned as one of the pls. by MF] and آتُبٌ [originally أَأْتُبٌ which is also mentioned as one of the pls. by MF] and by transposition أَتْؤُبٌ, (MF,) and [of mult.] أُتُوبٌ, (S,) or اِتَابٌ, (M,) or both. (K.) ― -b2- [Hence,] اـتْبٌ also signifies (assumed tropical:) The husk of barley. (M, K.)

مِئْتَبٌ
مِئْتَبٌ ذ A [wrapper, or wrapping garment, such as is called] مِشْمَلٌ. (T.)

مِئْتَبَةٌ
مِئْتَبَةٌ ذ : see اِتْبٌ.

مُؤَتَّبُ الظُّفُرِ
مُؤَتَّبُ الظُّفُرِ ذ (assumed tropical:) A man whose nail is crooked. (K.)

##### Türkçe

أَتَّبَهَا اِتْبًا
2 **أَتَّبَهَا اِتْبًا** ذ , (M, K, [fakat ikincisinde zamir müzekkerdir,]) ve **بِاـتْبٍ**, (M,) yahut sadece **أتّبها**, (S,) mastar ismi **تَأْتِيبٌ**, (S, K,) Ona bir **اِتْب** giydirdi, yahut onu bir **اِتْب** ile giydirdi: (S, M, K:) yahut **أتّبها** “ona bir gömleklik giydirdi” demektir. (AZ, T.) ― -b2- **أُتِّبَ**, (M, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) O (bir elbise yahut kumaş parçası) bir **اتْب** hâline getirildi. (M, K.)

تأتّب بِأتْبٍ
5 **تأتّب بِأتْبٍ** ذ , (M, K,) ve ↓ **ائتتب**, [ayrık elif ile **اِيتَتَبَ** yazılmıştır], (M,) yahut ↓ **ائتبّ**, (K, [fakat bunun bir yanlış yazım olduğunu sanıyorum,]) Kendisine bir **اِتْب** giydi, yahut kendisini bir **اِتْب** ile giydirdi: (M, K:) yahut ↓ **ائتتبت**, tek başına, o (kadın) kendisine bir **اِتْب** giydi, yahut kendisini bir **اِتْب** ile giydirdi. (AZ, T, S, M.) ― -b2- **تأتّب الدِّرْعَ وَ السِّلَاحَ** (mecaz kabul edilerek:) Zırhı ve silahı (yani kendisine) giydi. (A.) Ve **تأتّب القَوْسَ** (mecaz kabul edilerek:) Yayın kayışından omuz eklemlerini dışarı çıkardı, [kayış göğsünün üzerinden geçerken,] böylece yay kürek kemiklerinin üzerinde oldu: (A:) AHn’ye göre, (M,) **تَأَتُّبٌ** (mecaz kabul edilerek:) bir adamın yayın askısını göğsün üzerinden geçirmesi ve omuz eklemlerini ondan dışarı çıkarmasıdır, (M, K,) böylece yay omuz eklemlerinin üzerinde olur: (M:) ve ayrıca şöyle de dersin, **تأتّب قَوْسَهُ عَلَى ظَهْرِه** (mecaz kabul edilerek:) [yukarıda anlatılan tarz üzere yayını sırtına koydu]. (S.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **تأتّب** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Kendini hazırladı, yahut hazır hâle getirdi, (K,) **لِلأَمْرِ** [iş için]. (TK.) ― -b4- Ve (mecaz kabul edilerek:) Zorlamalı bir sertlik, metanet, kuvvet, dayanıklılık, cesaret yahut şiddet ile davrandı. (K.)

8 **اِاْتَتَبَ** bk. 5, iki yerde.

9 **اِاْتَبَّ** bk. 5.

اِتْبٌ
**اِتْبٌ** أتب اتب تاب تب (T, S, M, A, K) ve ↓ **مِئْتَبَةٌ** (M, K) Bir **بَقِير**, (S,) yahut **بَقِيرَة**, (M, K,) yani, (S, M, [fakat K’da burada gelen, بقيرة’nin mânasından ayrı bir mânâ olarak verilmiştir,]) bir **بُرْد** [bk.], (S, M, K,) yahut kumaş parçası, (S, A,) ki ortasından yarılmıştır (S, M, A, K) (S,) ve bir kadın tarafından giyilir, (A, K,) o da onu boynunun üzerine atar, (S, M,) [başını yarıktan geçirerek;] ne göğüste bir açıklığı (bir **جَيْب**) vardır ne de kolları: (S, M, A, K:) ve bir kadının gömleği: (T, M, K:) ve, (K,) yahut bazılarına göre, (M,) kısa olup baldırın yarısına kadar ulaşan bir elbise: (M, K:) yahut [bir elbise olarak] paçasız don, yahut şalvar; (M, K;) **نُقْبَهٌ** ile aynı: (M:) yahut kolsuz bir gömlek, (S **بَقِيرٌ** maddesinde, M, K,) kadınlar tarafından giyilir: (S, yukarıda:) çoğu sözlükte yalnız birinci açıklama verilmiştir: (TA:) bazıları onun **اِزَار**’dan farklı olduğunu söyler; şalvarın yahut donun bağı gibi bir bağı yoktur ve şalvar yahut don tarzında dikilip birleştirilmiş değildir; bilakis iki yanı birbirine dikilmemiş bir gömlektir: (M:) yahut **عِلْقَةٌ** ve **صِدَارٌ** ve **شَوْذَرٌ** ile aynı; hepsi bir ve aynı şeyi ifade eder: (T:) cem‘ [kıllet] **آتَابٌ** (M, K [CK’da ve K’nın bir yazma nüshasında **اَتابٌ** yazılmıştır]) [aslında **أَأْتَابٌ** olup MF tarafından cem‘lerden biri olarak zikredilmiştir] ve **آتُبٌ** [aslında **أَأْتُبٌ** olup bu da MF tarafından cem‘lerden biri olarak zikredilmiştir] ve takdim-tehir ile **أَتْؤُبٌ**, (MF,) ve [kesret] **أُتُوبٌ**, (S,) yahut **اِتَابٌ**, (M,) yahut ikisi birden. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **اـتْبٌ** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Arpanın kabuğu demektir. (M, K.)

مِئْتَبٌ
**مِئْتَبٌ** ذ [sarıcı, yahut sarınma elbisesi;] **مِشْمَلٌ** denilen şeydir. (T.)

مِئْتَبَةٌ
**مِئْتَبَةٌ** ذ : bk. **اِتْبٌ**.

مُؤَتَّبُ الظُّفُرِ
**مُؤَتَّبُ الظُّفُرِ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Tırnağı eğri olan bir adam. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءتب

أَتَبَ
أَتَبَ أَتَّبَ II ,
a.  Put on ( him ) a shirt &c.

تَأَتَّبَ
تَأَتَّبَ V ,
a.  Wore, put on a shirt &c.

اِتْب
اِتْب 2 , ( pl. اِتَاْب 23 ,  أُتُوْب 27 ),
a.  Shirt.

b.  Breast-plate, cuirass.

c.  Husk of barley.

مَئْتَبَة
مَئْتَبَة 20t ,
a.  see 2 (a) &  (b) .

أُتْرُج
أُتْرُج ,  أُتْرُنْج
a.  Citron.

##### Türkçe

**أَتَبَ**
**أَتَبَ** **أَتَّبَ** II ,
a. (ona) bir gömlek vb. giydirdi.

**تَأَتَّبَ**
**تَأَتَّبَ** V ,
a. Bir gömlek vb. giydi, üzerine geçirdi.

**اِتْب**
**اِتْب** 2 , (çoğ. **اِتَاْب** 23 , **أُتُوْب** 27 ),
a. Gömlek.

b. Göğüs zırhı, küraş.

c. Arpa kabuğu.

**مَئْتَبَة**
**مَئْتَبَة** 20t ,
a. 2 (a) ve (b)’ye bak.

**أُتْرُج**
**أُتْرُج** , **أُتْرُنْج**
a. Turunç.
