# أتل (أ-ت-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AA%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ت - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: أَتل

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ألت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA.md), [بطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md), [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md), تأخر |
| Zıt Kök | [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Öfke, tokluk veya ağırlıktan ötürü adımları kısaltarak yavaş ve hantal yürümek |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle geride kalma ve eylemi ağırdan alma eğilimi |
| Çekirdek Özet 3 | Birikmiş bir direnç veya yük neticesinde hareketin ritminin bozulması ve ataletin ortaya çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kökün taşıdığı öfkeli veya yüklü yavaşlama karakterinin mutlak hareketsizlik ya da sıradan tembellik sanılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أت | Adım atarak yönelme, gelme ve bir noktaya doğru harekete geçme; nitekim [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) kökünde serbestçe gelme ve yönelme esastır | ل | Hareketi bir engele bağlayıp ağırlaştırmış, adımları kısaltarak öfke veya hantallıkla gecikmeli ilerleme nüansı katmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk iradeyi, gücü ve yönelimi simgeler. |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Harekete sınır koyan, adımı daraltan ve eşik oluşturan direnci temsil eder. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi geriye çeken, askıda tutan ve ağırlık vererek bağlayan unsurdur. |
| أتل | Başlatılan adım atma iradesinin bir sınır ve bağlayıcı ağırlıkla daraltılması, adımların kısılarak gecikmeli ve hantal bir yürüyüşe dönüşmesi hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Karın tokluğundan ya da öfkeden dolayı adımları birbirine yaklaştırıp kısaltarak ağır ve hantal yürümek; geride kalıp gecikmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Servân el-Uklî beytinde öfkeli ve ağır adımlarla gelme anlamında kullanılmıştır: أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا / أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Zeyd'in naklettiği beyitte karnın doyması veya öfkeyle dolup hantallaşması anlamında yer alır: وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل / غَيْظاً، فأَمْسَى ضِغْنُه قد اعْتَدَل |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Kök Sami dilleri zemininde incelendiğinde, أتل yapısının Afro-Asyatik ana gövdeden ziyade Batı Sami dillerindeki adım atma ve yaklaşma bildiren أت / *ʔ-t tabanına (İbranice אָתָה ve Aramice אֲתָא "gelmek" fiilleriyle akraba hareket çekirdeğine) yönelme ve sınırlama bildiren bir son konsonun eklenmesiyle teşekkül ettiği görülür. Arapçada fâü'l-fiili hemze olan bu türev, çöl hayatında canlının tokluk, öfke veya yorgunluk sebebiyle adımlarını sıklaştırarak hızını kaybetmesi durumunu niteleyen özgül bir morfolojik özelleşmedir. Klasik İbranice ve Süryanicede birebir aynı ses dizilişiyle müstakil bir yavaş yürüyüş fiili tespit edilmemekle birlikte, hareketin daraltılması ve ağırlaşması semantik matrisi Arap dilinin yürüyüş biçimlerini detaylandırma gücünü yansıtır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أت kökünden türeyen adım ve yönelme tabanı | Son konsonun katılmasıyla adımın boyu kısalmış, öfke ve tokluk kaynaklı hantal yürüyüşe tahsis edilmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami *ʔ-t (adım atmak, gelmek) kök ailesi | Adım atma ve intikal eyleminin sınırlayıcı bir harfle ağırlaşması ilişkisi muhtemeldir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Sami dışı soydaşlık veya doğrudan ödünçleme tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أتل | Anlamlı | Ağır ve hantal yürümek | Öfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak geride kalmak | Hedef köktür; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir. |
| [ألت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA.md) | Anlamlı | Eksiltmek ve alıkoymak | Bir haktan veya amelden pay eksiltmek, kısmak | Kur'an'da geçer; payı ve hareketi daraltma yönüyle ortak çekirdeği paylaşır. |
| [تأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A3%D9%84.md) | Anlamlı | Biriktirmek ve hazırlamak | Bir şeyi toplayıp düzene koymak veya hazırlık yapmak | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| [تلأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%A3.md) | Anlamlı | Pay ve işaret koymak | Ok üzerine ortaklık veya aidiyet işareti yazmak, borcu ertelemek | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir. |
| [لات](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7%D8%AA.md) | Anlamlı | Yokluk ve men etme | Bir şeyin olumsuzlanması veya yönünden çevrilmesi | Kur'an'da edat formunda geçer. |
| [لتأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AA%D8%A3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أتل | Merkez | Ağırlaşarak ilerleme | İçsel öfke veya toklukla adımları kısaltıp hantallaşma | Duygusal ya da fiziksel ağırlığın adım boyunu daraltmasıdır. |
| [ألت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA.md) | Komşu | Eksiltme ve alıkoyma | İlerlemeden veya karşılıktan kesinti yaparak geri bırakma | Hareketi yavaşlatmaktan ziyade hakkı ve payı kısmaktır. |
| [بطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) | Komşu | Yavaşlık ve gecikme | Eylemin genel süratinin düşmesi ve ağırdan alınması | Öfke veya adım sıklığı şartı olmaksızın hızın zıddıdır. |
| [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) | Komşu | Ağırlık ve yük taşıma | Maddi veya manevi yükün çekimiyle hareket etmekte zorlanma | Yükün doğrudan oluşturduğu kütlesel baskıdır. |
| تأخر | Komşu | Geri kalma ve sonraya kalma | Zaman veya mekân bakımından öndekinin gerisine düşme | Adım ritminden ziyade göreli konumu ve zamanı niteler. |
| [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) | Zıt | Hız ve çabukluk | Bir yöne doğru adımları açarak ivedilikle ilerleme | Gecikmenin ve hantallığın tamamen ortadan kalkmasıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أتل | Ağır adımlarla yürümek | Öfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak gecikmeli ilerlemeyi ifade eder. | Kesin |
| Latince | tardare, cunctari | Yavaşlatmak, oyalanmak | Eylemin hızını düşürmeyi karşılar; öfkeden kaynaklanan adım kısalığını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to plod, to trudge, to lag | Hantal yürümek, geride kalmak | Yük ve ağırlıkla sürüklenerek yürüme yönünü verir; öfkeli iç hali tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | trotten, zögern | Ağır adımlarla gitmek, duraksamak | Fiziksel hantallığı ve gecikmeyi karşılar; duygusal direnç boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | traîner les pas, lambiner | Adımlarını sürümek, ağırdan almak | İlerlemedeki gecikme ve sürtünmeyi içerir; adım sıklaştırma nüansını karşılamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أتل | Belirgin anlam ayrışması tespit edilmedi | Kök Kur'an metninde doğrudan yalın üçlü formlarıyla yer almamaktadır; müstakil Kur'an içi vücûh farkı oluşmamıştır (Veri bulunamadı). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan bir itikadî terim oluşturmamış; irade zayıflığı ve atalet bahsinde dolaylı kalmıştır. | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Hukuki mükellefiyetler alanında teknik bir terimleşme tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Lügavî tahliller ve kardeş kök karşılaştırmaları | Kardeş kök [ألت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA.md) lafzının geçtiği ayetlerde (Tûr [52:21](https://lisan.digital/tr/ayet/52:21.md)) eksiltme ve geciktirme anlamlarının tahlili. | Ameli eksiltme ve geride bırakma |
| Hadis | Yürüyüş tarzı ve edep tavsifleri | Vakarlı ve akıcı yürüyüşün teşvik edilmesi; öfke, kibir veya toklukla adımları kısaltarak hantallaşmanın yerilmesi. | Öfke ve ağırlığa bağlı kusurlu yürüyüş |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve salih ameller | Atalet ve isteksizlik | Taatte yavaşlama ve gecikme | Kalpteki bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle hayırda yarışmaktan geri kalma halidir. | Güçlü |
| İlmi | Bilgi üretimi ve düşünce | Düşünsel duraksama | Fikrî hareketin daralması | Önyargı veya taassup sebebiyle araştırmada adımların küçülmesi ve ilerlemenin aksamasıdır. | Muhtemel |
| Siyasi | Yönetim ve bürokrasi | Bürokratik hantallık | Kararların icrasında gecikme | Kurum içi gizli dirençler sebebiyle siyasal eylemin ve kamu hizmetinin yavaşlamasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Durgunluk ve sürtünme | İktisadi tedavülün yavaşlaması | Güvensizlik ve iç tıkanıklıklar sebebiyle mal ve sermaye dolaşımının ağırlaşmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme direnci ve viskozite | Bir akışkanın veya cismin iç sürtünme katsayısı sebebiyle ivmesini kaybetmesi ve adım aralığının daralması olgusuyla yapısal olarak örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif agresif direnç ve örgütsel atalet | Bireyin veya grubun açık isyan yerine içsel öfkesini işi yavaşlatıp adımları küçülterek eyleme yansıtması durumudur. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece bedensel bir yorgunluktan ötürü yavaş yürüme şeklinde anlaşılıp içsel öfke ve yük boyutunun dışlanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin yavaşlamasının arkasında yatan ruhsal hoşnutsuzluk, öfke veya ağırlık kaynaklı gizli direnç hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bir süreçteki yavaşlamanın sadece teknik veya fiziki yetersizlikten kaynaklandığının sanılması; niyet ve öfkeden doğan ataletin ıskalanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın amellerde hız, gayret ve samimiyet talebinin karşıtını kavramaya yardımcı olur; eylemin ritmi ile kalpteki rıza ve öfke durumu arasındaki ilişkiyi aydınlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların namaza veya cihada yönelirken sergiledikleri hantal ve isteksiz tavırları niteleyen bağlamlarda ve amellerin eksiltilmeyeceğini bildiren ayet tahlillerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Eylemsizliğin ve gecikmenin sadece irade dışı engellerden doğduğu fikrini tashih eder; adımların küçülmesinin çoğu zaman içsel bir öfke ve ağırlıktan beslendiğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Tokluk, ağırlık veya öfke sebebiyle adımları birbirine yaklaştırarak ağır, hantal ve gecikmeli yürümek.
- Soyut anlam: İçsel bir hoşnutsuzluk, gizli öfke veya taşınan yük yüzünden eylemin ritmini kaybetmesi, adımların kısılarak sürecin atalete uğraması.
- Sistematik karşılık: Sistemin ilerlemesini sekteye uğratan iç sürtünme, pasif agresif direnç ve kurumsal/bireysel yavaşlama dinamiği.
- LaTeX modeli: $$v = \frac{\Delta x}{\Delta t} \cdot \frac{1}{1 + \omega + \mu}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $v$ eylemin net ilerleme hızını, $\Delta x / \Delta t$ birim zamandaki potansiyel adım genişliğini ve yönelim hızını, $\omega$ içsel öfke ve hoşnutsuzluk katsayısını, $\mu$ ise sisteme binen dışsal ve fiziksel ağırlık yükünü temsil eder. Paydadaki iç direnç unsurları arttıkça net adım genişliği ve hız sıfıra yaklaşarak hareket hantal bir gecikmeye dönüşür.

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ، والتِّوَلة الواحدة.
ليت:
اللِّيتٌ: صفحة العُنُق، والجمعُ: لِيتةٌ.
ولَيتي لغةٌ في لَيْتَني، وليت أداة النَّصْب، وهو التَّمنِّي، وتقول: لَيتَني فَعَلْتُ، ولَيْتَ لي كذا.
تال:
التَّأْلانُ: الذي كأنّه ينهض برأسه إذا مَشَى، يُحَرِّكُه إلى فَوْق، مثل الذي يعدُو وعليه حِملٌ ثقيل.
أتل:
الأتَلانُ: أن تُقارب الخَطْوَ في غَضَبٍ، وتقول: أَتَلَ يَأْتِلُ، ومِثلُه أَتَنَ يأتِنُ، قال:
أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا		أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ
ألت:
اللاّتُ معروف.
وقوله اللهِ -عزَّ وجلَّ-: "وما أَلَتْناهُم مِن عَمَلهِم مِن شيءٍ، أي ما أَنقَصْناهُم، وألَتَ يَأْلِتُ، ويقال: يَلْئِت، ويقال: وَلَتَ يَلِتُ وَلْتاً.
وقيل: ألاتَني عن حَقّي، أي صَرَفَني عنه.
تلأ:
والتِّلاءُ: أن تكتُبَ على السَّهم: فلانٌ جاري، ويقال أَتَلَه سَهْماً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve **اللام** ve **وءي** onlarla beraber

**ت ل و**، **ت و ل**، **ل ي ت**، **ت أ ل**، **أ ت ل**، **أ ل ت**، **ت ل أ** kullanılagelenlerdir.

**تلو**:
Falanca **القرآن**’ı okudu; okur: **تِلاوةٌ**.
Ve **تَلاَ** şeyi: onu izledi; **تُلُوّاً**.
Ve anneler, onlar **المَتالي**’dir; onları çocukları izledi: bir tanesi **مُتْلٍ**’dir.
Ve **التلوُ**: eşeğin yavrusu; ve her şey ki bir şeyi izler, izlerse, o onun **تِلْوُه**’dur. Ve **التّليّة** ihtiyaçtır. Ve falancayı falancanın üzerine **أَتْلَيْتُ**; yani: onu ona havale ettim.

**تول**:
**التِّوَلةُ**; ve denilir: **التُّوَلة**: muskalardır; ve **التِّوَلة** bir tanesidir.

**ليت**:
**اللِّيتٌ**: boynun yanı; çoğulu: **لِيتةٌ**.
Ve **ولَيتي** **لَيْتَني** hakkında bir dildir; ve **ليت** nasb edatıdır; ve o temennidir. Ve dersin: **لَيتَني** yaptım; ve **ولَيْتَ لي** şöyle şöyle.

**تال**:
**التَّأْلانُ**: yürüdüğü zaman sanki başıyla doğruluyormuş gibi olan; onu yukarıya doğru hareket ettirir; ağır bir yük üzerinde olduğu hâlde koşan kimse gibi.

**أتل**:
**الأتَلانُ**: öfke içinde adımı yaklaştırmandır; ve dersin: **أَتَلَ يَأْتِلُ**; ve benzeri **أَتَنَ يأتِنُ**; dedi ki:
أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا		أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ

**ألت**:
**اللاّتُ** bilinen(şey)dir.
Ve Allah’ın sözü -azze ve celle-: “**وما أَلَتْناهُم مِن عَمَلهِم مِن شيءٍ**”; yani onları eksiltmedik. Ve **ألَتَ يَأْلِتُ**; ve denilir: **يَلْئِت**; ve denilir: **وَلَتَ يَلِتُ** **وَلْتاً**.
Ve denildi: hakkımdan beni **ألاتَني**; yani beni ondan çevirdi.

**تلأ**:
Ve **التِّلاءُ**: oka “falanca benim komşumdur” diye yazmandır; ve denilir: ona bir ok **أَتَلَه**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أَتَلَ الرجلُ يَأْتِلُ أَتلاناً، إذا مشى وقاربَ خَطْوَهُ كأنّه غضبانُ، وأنشد الفرّاء:
أَرانَي لا آتيكَ إلاَّ كَـأَنَّـمـاأَسأْتُ وإلاَّ أنت غَضْبانُ تَأْتِلُ

##### Türkçe

**أَتَلَ** adam **يَأْتِلُ** **أَتلاناً**: yürüdüğü ve adımını birbirine yaklaştırdığı zaman; sanki o öfkeliymiş gibi. el-Ferrâ’ inşad etti:

Beni, sana ancak sanki ben kötülük etmişim de, yoksa sen öfkeli olarak **تَأْتِلُ** (yürürsün) gibi (gelir) görür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: أَتل

ت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال : نَعَمُ بني السيد سود فشبَّه سَوَادَ السحاب بها ، وشبَّه صوتَ الرَّعد بحنين هذا المتالِي .
ومثله قول أبي ذؤيب :
فَبتُّ إخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا
أي اخْتُلِجَتْ عنها أولادُها فهي تحِنُّ إليها .
وقوله تعالى : ( هنالك تبلوا كل نفس ما أسلفت ) ( يونس : 30 ) .
قال الفراء : تَقْرَأُ وقال غيره : تَتْبَعُ .
والقارىء تالٍ لأنه يَتْبَعُ ما يَقْرَأُ والتَّالي التَّابع ، ) فَالزَاجِرَاتِ زَجْراً ) ( الصافات : 3 ) ، هم الملائكة يأتون بالوحي فَيتلُونه على أنبياء الله .
ثعلب عن ابن الأعرابي : تَلاَ اتَّبَع ، وتَلا إذا تَخَلَّف ، وتلا إذا اشترى تِلْواً وهو وَلدُ البَغْل ، قال : وتَتلَّى بَقَّى بقيّةً من دَيْنِه وتَتَلَّى إذا جمع مالاً كثيراً .
أبو عبيد : تَلَوْتُ الرجلَ أَتْلوه تَلْواً خَذَلْتُه وتركْتُه .
حكاه عن أبي زيد ، قال : التُّلاوةُ بَقِيَّةُ الشيءِ ، وقد تَلَّى الرجلُ إذا كان بآخِرِ رَمَق .
قال : وقال الكسائي : هي التُّلاوةُ أيضاً ، وقد تَتَلَّيْتُ حَقِّي عنده أي تركت منه بقيَّةً ، وتتَلَّيتُ حقِّي تَتَبَّعتُه حتى يستوفيَه .
الأصمعي : هي التَّلِيَّةُ أيضاً ، وقد تَلِيَتْ لي عنده تَلِيّةٌ أي بَقيَّة ، وأَتْلَيْتُها أنا عنده أَبْقيتها .
قال شمر : قال الأصمعي : تلا تأخر ، يقال : ما زلت أتلوه حتى أتليته ، أي أخرته .
وأنشد :
ركض المذاكى وتلا الحوْليُّ
أي تأخر .
وقال غيره : أتليت عليك من حقي تُلاوة أي بقية ، والتُّلاوة البقية .
الحراني عن ابن السكيت قال : التُّلاوةُ بقيَّة الحاجة قال : وَتَلا إذا تأخر ، والتَّواليّ ما تأَخَّر .
قال : وقال أبو زيد : تَلا عني يَتلُو تَلْواً إذا تَرَكَكَ وتَخلَّفَ عنك ، وكذلك خَذَل يَخذل خُذُولاً .
وقال الأصمعي في قول ذي الرمّة :
لَحِقْنَا فراجَعْنَا الحُمولَ وإنَّما
تَتلَّى دِباب الوادعات المراجع
قال تَتلَّى : يَتتبَّعُ .
وقال شمر : يقال : تَلَّى فلان صَلاتَه المكتوبة بالتطوع أي أَتبَعَها .
وقال البَعِيث :
عَلَى ظَهْرِ عَادِيَ كأَن أُرُومَهُ
رجالٌ يُتلَّون الصلاةَ قِيامُ
قال : ويكون تلا وتَلَّى بمعنى تَبِع .
قال : وقال عطاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) قال : وفلان يَتْلُو فلاناً أي يَحْكِيه ويَتْبع فِعْلَه ، وهو يُتَلِّي بقِيَّةَ حاجتِه أي يَقْتَضِيها وَيَتَعَهَّدُها .
وقال النضر : التِّلْوة من أولاد المِعْزَى والضأن التي قد استَكرَشَتْ وشَدَنَتْ ، والذكرُ تِلْوٌ .
وقال ابن الأعرابي : يقال لِوَلَدِ البَغْل : تِلْوٌ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّلاءُ : الذِّمة ، وقد أَتْلَيْتُه أي أعطيته الذِّمَّة وأنشد :
وسيَّانَ الكفَالةُ والتَّلاءُ
قال ابن الأنباري : التَّلاء الضمان ، يقال : أتليتُ فلاناً إذا أعطيته شيئاً يأمن به ، مثل سهم أو نقل .
وقال الأصمعي : التَّلاء : الحوَالَةُ وقد أَتْلَيْتُ فلاناً على فلانٍ أي أَحَلتُه عليه ، وأنشد الباهليُّ هذا البيت :
إذا خُضْرُ الأصَمَّ رَميتُ فِيها
بِمُسْتَتلٍ على الأدْنَين باغِ
قال : المراد بخُضْرِ الأصم : دآدي ليالي شَهْر رَجَب ، والمسْتَتلِي من التُّلاة وهو الحَوالة أي يجنِي عليك ويُحيل عَليك فتؤخذ بجنايته والباغي هو الجارِم الجَانِي على الأدنَينِ من قرابته .
وقال ابن الأعرابي : استَتلَيتُ عليه فُلاناً أي انتظرتُه ، واستتليته جعلته يَتلوني .
العرب تقول : ليس هَوادِي الخَيْل كالتَوالي ، فهوادِيها أَعْناقُها ، وتواليها مآخرُها رجلاها وذَنبُها ، وتَوَالِي الإبل مآخرها وتوالي كل شيء آخره ، وتاليات النجوم أواخرها .
وقال بعضهم : ليس تَوالِي الخيل كالهوادي ، ولا غُفْرُ اللَّيالي كالدَّآدِي ، وغفْرها بِيضُها .
وقال أبو زيد في قوله جلّ وعزّ : ( يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ ) ( البقرة : 121 ) ، قال : يَتَّبعونه حقَّ اتِّباعه .
وقال مجاهد : يعملون به حقَّ عَمَله .
وقال ابن عباس : يتبعونه حقّ اتباعه فيعملون به حقّ عمله .
وقال أبو عبيدة في قوله : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) ، قال : ما تَتكلم به كقولك : يتلو فلان كتابَ الله أَي يقرؤه وَيَتكلَّم به .
وقال عطاء : ما تتلو الشياطين ما تُحدِّث وما تَقُصُّ .
وفي الحديث : ( إن المنافق إذا وُضِع في قبره سُئِل عن محمد ( صلى الله عليه وسلم ) وما جاء به فيقول : لا أدري فيقال له : لا دَرَيْتَ ولا تَلَيت ولا اهْتَدَيتَ ) .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب في تفسيره : قال بعضهم : معنى ولا تَلَيت ولا تَلَوْت ، أي لا قَرَأْتَ ولا دَرَسْتَ من تلا يتلو ، فقال : تَلَيْتَ بالتاء ليعاقب بها الياء في دَرَيت .
كما قالوا : إني لآتية بالغَدَايا والعَشَايَا وتجمع الغَداةُ غَدَوَات ، وقيل : غَدايَا من أجل العَشَايا ليزْدَوِجَ الكلامُ ، قال : وكان يونس يقول : إنما هو : ولا أَتْلَيْتَ في كلام العرب : معناه أَلا يُتْلِيَ إبلَه ، أي لا يكونُ لها أولاد تَتْلُوها ، وقال غيره : إنما هو لا دَرَيْتَ ولا اتَّلَيْتَ على افْتَعَلْتَ من أَلَوْتَ أي أَطَقتَ واسْتَطَعْتَ كأنه قال : لا دَرَيْتَ ولا استَطَعْتَ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العرب تسمي المراسل في البناء والعمل : المُتالي قال : والتَّلِيُّ الكثير الإيمان ، والتَّلِيُّ الكثير المال .
( تول ) : قال ثعلب عن ابن الأعرابي : تَالَ : يَتولُ تَوْلاً إذا عالج التِّولَةَ وهي السِّحْر ، قال : وأما التُّولَةَ بالضم والهمزة ، فإنها الداهية . أبو عبيد عن الفراء : جاء فلان بالدُّؤَلَةَ والتُّؤَلة وهما السحر ، قال وقال الأصمعي : التِّوَلَةُ بكسر التاء هو الذي يُحَبِّبُ المرأة إلى زوجها ، قال ومثله في الكلام سَبْيٌ طِيَبةٌ .
وروى أبو عبيدة في حديث ابن مسعود أنه قال : والتمائم والرقى والتِّولة شرك ؛ ابن السِّكِّيت .
قال أبو صاعد : تُوَلَةٌ من الناس ، أي جماعة جاءت من بيوتٍ وصبيان ومال .
وقال غيره : التَّالُ صِغارُ النَّخْل وفَسِيلهُ ، والواحدة : تالة .
ألت : قال الله جلّ وعزّ : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) قال الفراء : الألْتُ النَّقْصُ ، وفيه لغة أخرى ، وما لِتْناهم بكسر اللام ، وأنشد في الألت :
أَبْلِغْ بني ثُعلٍ عنِّي مُغَلغَلَةً
جَهْدَ الرِّسَالَةِ لا أَلْتاً ولا كَذِبَا
يقول : لا نقصانَ ولا زيادة وأنشد قول الراجز :
وليلةٍ ذاتِ نَدَى سَرَيْتُ
ولم يَلِتْنِي عَنْ سُراها لَيتُ
أي لم يَثْنِنِي عنها نَقْصٌ بي ولا عجز عنها ، رُوِي عن عمر : أن رجلاً قال له : اتقِ الله يا أمير المؤمنين فسمعها رجل فقال : أَتألِتُ على أمير المؤمنين ، فقال عمر : دَعْه فلن يزالوا بخير ما قالوها لنا .
قال شمر : قال ابن الأعرابي : معنى قوله : أَتأْلِتُهُ ، أتحطهُ بذلك ، أتضعُ منه أَتُنْقِصُه ؟ قلت : وفيه وجه آخر ، هو أشبه بما أراد الرجل . روى أبو عبيد عن الأصمعي أنه قال : أَلَتَه يميناً يَألِتُه أَلْتاً إذا
أَحْلَفه ، كأنه لما قال له : اتَّقِ الله فقد نَشَدَه الله ، تقول العرب : أَلَتُّكَ باللَّهِ لَمَا فَعلتَ كذا ، معناه نَشَدْتك بالله .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الأَلْتُ النَّقْص ، والألت القَسَمُ ، يقال : إذا لم يُعْطك حقّك فقيَّده بالأَلت ، وقال أبو عمرو : الأُلْتَة اليمين الغموس ، والأُلتة العَطيّةُ الشَّقْنةُ . وهي القليلة .
وفي حديث عبد الرحمن : ولا تغمدوا سيوفكم على أعدائكم فتولتوا أعمالكم . قال القتيبي : أي لا تُنقِصوها ، يريد أنه كانت لهم أعمال في الجهاد مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فإذا هم تركوها واختلفوا ، نقصوها ، يقال : لاتَ يَلِيت ، وأَلَتَ يأْلِتُ ، ولم أسمع أوْلَت يُولِتُ إلا في هذا الحديث .
لات وولت : قال الله جلّ وعزّ : ( وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ مِّنْ أَعْمَالِكُمْ ) ( الحجرات : 14 ) قال الفرّاء : معناه لا يُنْقصكم ولا يظلمكم من أعمالكم شيئاً . قال : وهو من لات يليت قال : والقراء مجتمعون عليها ، قال : ولاتَ يليتُ وألَتَ يَأْلِتُ لُغتان في معنى النقص ، وقال أبو زيد : يقال وَلَتَه يلِته وَلْتاً وأَلته يألِته ألْتاً ولاتَه يلِيته لَيْتاً ، وقال شمر : قال ابن الأعرابي : سمعت بعضَهم يقول : الحمد لله الذي لا يُفاتُ ولا يُلاتُ ، قال : وقال خالد بن عتبة : لا يُلات أي لا يأخذ فيه قولَ قائل ، أي لا يُطيع أحداً ، قال : وقيل للأسَدِية : ما المدحَلَةُ ؟ فقالت : أن يَلِيتَ الإنسانُ شيئاً قد عَلِمه ، أي يَكْتُمُه ويَأْتِي بخَبرٍ سِواه ، أبو عبيد عن الأصمعيّ ، قال : إذا عَمَّى عليه الخَبَر ، قيل : قد لاَتَهُ يَليته لَيْتاً .
وقال الزجاج : لاَتَه يَليته وألأته يُليتهُ ، وأَلَتَه يَلِيته إذا نَقَصه ، قال : وقوله : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) ، يجوز أن يكون من أَلتَ ومن أَلاَت ، قال : ويكون لاَته يَليته إذا صرفه عن الشيء ، وقال عروة بن الورد :
ومُحْسِبَةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غَيرَها
تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوى
فأعجبني إقدامُها وسَنامُها
فبِتُّ أُليتُ الحق والحقُّ مبتلى
أنشده شمر وقال : أُليتُ الحق أُحِيله وأصْرِفه ، وقال الأصمعي : اللِّيتَانِ صَفْحَتَا العنق ، ويجمع اللِّيتُ على اللِّيتَةِ ، ولَيْتَ كلمة تمنٍ ، ليتني فَعَلتُ كذا وكذا وهي من الحروف الناصبة . وليتِي في معنى ليتني .
أتل : أبو عبيد عن الفراء : أَتَلَ الرجلُ يأتِلُ أُتُولاً ، وأَتَن يأتِنُ أُتوناً ، إذا قاربَ الرجلُ خَطْوَهُ في غَضَب وأنشد :
أَراني لا آتيك إلا كأَنما
أسأتُ وإلا أنتَ غَضْبانُ تأتِلُ
وقد يقال في مصدره الأَتلان والأَتَنَان .
وقال الليث : التَّألانُ الذي كأنه يَنهض برأسه إذا مشى يُحركه إلى فوق ، قلت : هذا تصحيف فاضح ، وإنما هو النّأَلان بالنون ، وذكر الليثُ هذا الحرف في أبواب التاء فلزمني التنبيه على صوابه لئلا يَغتر به من لا يعرفه ، وقال : وقد أوضحت الحرف في باب اللام والنون .
لتا : ثعلب عن ابن الأعرابي : لَتا إذا نقص .
قلت : كأنه مقلوب من لاَتَ أوْ من أَلَتَ .
وقال ابن الأعرابي : اللَّتيُّ المُلازِمُ للموضع .
أبو تراب ، قال الأصمعي : لَعَنَ اللَّهُ أُمًّا لَتأَتْ به ، ولَكأَتْ به أي رَمَتْ به ، قال وقال شمر : لَتَأتُ الرجلَ بالحجر إذا رَمَيتَه به ، ولَتَأتُه بِعيني لَتْأً إذا أَحْدَدْتَ إليه النظر وأنشد ابن السكيت :
تراهُ إذا أجَّه الضَّنَى
يَنُوءُ اللَّتِيء الذي يَلتؤُه
قال اللّتِيءُ : فعيلٌ من لَتأتُه إذا أصبته ، واللّتِيءُ المَلْتِيُّ المرْمِيُّ .
قال العجاج :
دافعَ عني بتقصير مَوْتَتِي
بعد اللُّتيا واللَّتيا والَّتي
أراد اللُّتيا تصغير التي ، وهي الداهية الصغيرة ، والَّتي : الداهية الكبيرة .
وتل : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الوُتُلُ من الرجال الذين ملأوا بطونهم مِن الشراب ، الواحد أَوْتَلُ ، واللَّتَّام المالِئوها من الطعام .

##### Türkçe

ت ل ( **وايء** )
**تلا** ، **تول** ، **ليت** ، **لتى** ، **لتا** ، **ولت** ، **أَلت** ، **أَتل** ، **وتل** .
( **تلا** ) : Leys dedi ki: denir: **تَلا يَتْلُو تِلاوة**; yani **قَرأَ قِراءة** (bir okuyuş okudu); ve **تَلاَ** eğer tâbi olduysa, o hâlde o **تالٍ**’dir, yani tâbi olan; ve **المَتَالِي** annelerdir; çocuklar onu tâbi olunca; bir tanesi **مُتْلٍ** ve **مُتْلِية**’dir.
Ve Bâhilî dedi ki: **المتالي**; bir kısmı doğurulmuş, bir kısmı doğurulmamış olan develerdir; ve şu beyti inşâd etti:
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
Dedi ki: Evet, Benî’s-Seyyid kara(lar)dır; bulutun karalığını onunla benzetti; ve gök gürültüsünün sesini bu **المتالِي**’nin iniltisine benzetti.
Ve bunun benzeri Ebû Züeyb’in sözüdür:
فَبتُّ إخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا
Yani: ondan çocukları çekilip alınmıştır; o da ona inler.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ( **هنالك تبلوا كل نفس ما أسلفت** ) (Yûnus: 30).
Ferrâ dedi ki: “Okur”; başkası dedi ki: “Tâbi olur”.
Ve okuyucu **تالٍ**’dir; çünkü okuduğu şeye tâbi olur; ve **التَّالي** tâbi olandır; ( **فَالزَاجِرَاتِ زَجْراً** ) (Sâffât: 3); onlar melekliktir; vahiy ile gelirler, sonra onu Allah’ın peygamberlerine okurlar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَلاَ** tâbi oldu; ve **تَلا** eğer geri kaldıysa; ve **تلا** eğer **تِلْواً** satın aldıysa; o ise katır yavrusudur; dedi ki: ve **تَتلَّى** borcundan bir bakiyeyi bıraktı; ve **تَتَلَّى** eğer çok mal topladıysa.
Ebû Ubeyd: **تَلَوْتُ** adamı, **أَتْلوه تَلْواً**: onu yüzüstü bıraktım ve terk ettim.
Bunu Ebû Zeyd’den nakletti; dedi ki: **التُّلاوةُ** şeyin bakiyesidir; ve adam **تَلَّى** olmuştur; eğer son nefeste ise.
Dedi ki: ve Kisâî dedi ki: o da **التُّلاوةُ**’dur; ve **تَتَلَّيْتُ** onun yanındaki hakkımı; yani ondan bir bakiyeyi bıraktım; ve **وتتَلَّيتُ** hakkımı: onu tâkip ettim, ta ki onu tam alsın.
Asma‘î: o da **التَّلِيَّةُ**’dir; ve benim için onun yanında **تَلِيّةٌ** kaldı; yani bakiye; ve ben onu onun yanında **أَتْلَيْتُها**: onu bıraktım.
Şemmer dedi ki: Asma‘î dedi ki: **تلا** gecikti; denir: “Onu tâkip etmeyi sürdürdüm, nihayet onu **أتليته**”; yani onu geciktirdim.
Ve şu beyti inşâd etti:
ركض المذاكى وتلا الحوْليُّ
Yani: gecikti.
Başkası dedi ki: “Senin üzerine hakkımdan **تُلاوة** (bakiye) bıraktım”; ve **التُّلاوة** bakiyedir.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: **التُّلاوةُ** ihtiyacın bakiyesidir; dedi ki: ve **تَلا** eğer geciktiyse; ve **التَّواليّ** geciken şeydir.
Dedi ki: ve Ebû Zeyd dedi ki: **تَلا عني يَتلُو تَلْواً**; eğer seni bırakır ve senden geri kalırsa; ve aynı şekilde **خَذَل يَخذل خُذُولاً**.
Ve Asma‘î, Zü’r-Rumme’nin şu sözünde:
لَحِقْنَا فراجَعْنَا الحُمولَ وإنَّما
تَتلَّى دِباب الوادعات المراجع
Dedi ki: **تَتلَّى**: tâkip eder.
Şemmer dedi ki: denir: “Falan, farz namazını nafile ile **تَلَّى** etti”; yani onu ona tâbi kıldı.
Ve Ba‘îs dedi ki:
عَلَى ظَهْرِ عَادِيَ كأَن أُرُومَهُ
رجالٌ يُتلَّون الصلاةَ قِيامُ
Dedi ki: **تلا** ve **تَلَّى** “tâbi oldu” mânâsında olur.
Dedi ki: ve Atâ, Aziz ve Celîl olan Allah’ın sözü hakkında: ( **وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ** ) (Bakara: 102) dedi ki: ve falan, falana **يَتْلُو**; yani onu taklit eder ve fiiline tâbi olur; ve o, ihtiyacının bakiyesini **يُتَلِّي** eder; yani onu talep eder ve onu gözetir.
Nadr dedi ki: **التِّلْوة**; karınları büyümüş ve semirmiş keçi ve koyun yavrularındandır; erkek ise **تِلْوٌ**’dur.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: katır yavrusuna **تِلْوٌ** denir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّلاءُ**: zimmettir; ve ben ona **أَتْلَيْتُه**; yani ona zimmet verdim; ve şu beyti inşâd etti:
وسيَّانَ الكفَالةُ والتَّلاءُ
İbnü’l-Enbârî dedi ki: **التَّلاء** kefalettir; denir: “Falanı **أتليتُ**”; eğer ona güveneceği bir şey verdiysem; ok yahut nakil gibi.
Asma‘î dedi ki: **التَّلاء**: havaledir; ve falanı falana **أَتْلَيْتُ**; yani onu ona havale ettim; ve Bâhilî şu beyti inşâd etti:
إذا خُضْرُ الأصَمَّ رَميتُ فِيها
بِمُسْتَتلٍ على الأدْنَين باغِ
Dedi ki: **خُضْرِ الأصم** ile murad: Receb ayının gecelerinin karanlıklarıdır; ve **المسْتَتلِي** **التُّلاة**’dandır; o da havaledir; yani sana cinayet işler ve seni üzerine havale eder; böylece onun cinayetiyle yakalanırsın; ve **الباغي**; yakınlarından daha aşağı olanlara karşı suç işleyen, cinayet işleyen kimsedir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Onun üzerine falanı **استَتلَيتُ**”; yani onu bekledim; ve onu **استتليته**: onu beni tâbi olur kıldım.
Araplar der ki: atların **هَوادِي**’si **التَوالي** gibi değildir; onların **هوادِي**’si boyunlarıdır; onların **توالي**’si ise art taraflarıdır: iki bacağı ve kuyruğu; ve develerin **تَوَالِي**’si art taraflarıdır; ve her şeyin **توالي**’si onun sonudur; ve yıldızların **تاليات**’ı onların sonlarıdır.
Bazıları dedi ki: atların **تَوالِي**’si **الهوادي** gibi değildir; gecelerin **غُفْر**’ü **الدَّآدِي** gibi değildir; ve onun **غفْر**’ü beyazlarıdır.
Ebû Zeyd, Aziz ve Celîl olan Allah’ın sözü hakkında: ( **يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ** ) (Bakara: 121) dedi ki: ona, tâbi oluşunun hakkıyla tâbi olurlar.
Mücâhid dedi ki: onunla, amelinin hakkıyla amel ederler.
İbn Abbâs dedi ki: ona, tâbi oluşunun hakkıyla tâbi olurlar; böylece onunla, amelinin hakkıyla amel ederler.
Ebû Ubeyde, şu söz hakkında: ( **وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ** ) (Bakara: 102) dedi ki: “Konuştuğu şey”; senin “falan Allah’ın kitabını **يتلو** eder” demen gibi; yani onu okur ve onunla konuşur.
Atâ dedi ki: şeytanların **تتلو** ettiği: anlattığı ve kıssa ettiği şeydir.
Hadiste: (Münafık kabre konulduğunda Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) ve onun getirdiği şey hakkında sorgulanır; der ki: bilmiyorum; ona denir ki: “Ne bildin ne **تَلَيت** ettin ne de hidayete erdin”.)
Münzirî bana Ebû Tâlib’den, tefsirinde haber verdi: dedi ki: bazıları dedi: “**ولا تَلَيت** ve **ولا تَلَوْت**” mânâsı: “ne okudun ne de ders gördün”; **تلا يتلو**’dan; dedi ki: **تَلَيْتَ**’i **التاء** ile getirdi ki, **دَرَيت**’teki **الياء**’ya mukabele olsun.
Nitekim dediler: “Ben mutlaka **الغَدَايا** ve **العَشَايَا** ile geleceğim”; ve **الغَداةُ** “**غَدَوَات**” diye cem‘ edilir; ve denildi ki: **غَدايَا**, **العَشَايا** sebebiyle, söz çiftleşsin diye; dedi ki: Yûnus derdi ki: Arapların كلامında ancak “**ولا أَتْلَيْتَ**”tir; mânâsı: develerini **أَلا يُتْلِيَ** etmesin; yani ona tâbi olacak yavruları olmasın; başkası dedi ki: ancak “**لا دَرَيْتَ ولا اتَّلَيْتَ**”tir; **افْتَعَلْتَ** vezninde, **أَلَوْتَ**’tan; yani güç yetirdin ve yapabildin; sanki dedi ki: “Ne bildin ne de yapabildin”.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar, inşaat ve işte haber götürüp getiren kimseye **المُتالي** adını verir; dedi ki: ve **التَّلِيُّ** imanı çok olandır; ve **التَّلِيُّ** malı çok olandır.
( **تول** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **تَالَ**: **يَتولُ تَوْلاً**; eğer **التِّولَةَ** ile uğraştıysa; o ise sihirdir; dedi ki: ama **التُّولَةَ** (damme ve hemze ile) ise, o felakettir. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: falan **الدُّؤَلَةَ** ve **التُّؤَلة** ile geldi; ikisi de sihirdir; dedi; ve Asma‘î dedi ki: **التِّوَلَةُ** (tâ’nın kesresiyle) kadını kocasına sevdiren şeydir; dedi: ve sözde bunun benzeri: **سَبْيٌ طِيَبةٌ**.
Ebû Ubeyde, İbn Mes‘ûd hadîsinde rivayet etti: o dedi ki: “**التمائم** ve **الرقى** ve **التِّولة** şirktir”; İbnü’s-Sikkît.
Ebû Sâ‘id dedi ki: insanlardan **تُوَلَةٌ**; yani evlerden, çocuklardan ve maldan gelen bir topluluk.
Başkası dedi ki: **التَّالُ** küçük hurma ağaçları ve fidanlarıdır; bir tanesi: **تالة**.
**ألت** : Aziz ve Celîl olan Allah dedi ki: ( **ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن** ) (Tûr: 21). Ferrâ dedi ki: **الألْتُ** eksiltmedir; ve onda başka bir dil vardır: **وما لِتْناهم** (lâm’ın kesresiyle). Ve **الألت** hakkında şu beyti inşâd etti:
أَبْلِغْ بني ثُعلٍ عنِّي مُغَلغَلَةً
جَهْدَ الرِّسَالَةِ لا أَلْتاً ولا كَذِبَا
Der ki: ne eksiltme ne de artırma. Ve recez söyleyenin sözünü inşâd etti:
وليلةٍ ذاتِ نَدَى سَرَيْتُ
ولم يَلِتْنِي عَنْ سُراها لَيتُ
Yani: onun seyrinden beni ne bende bir eksiklik ne de ona karşı bir acizlik alıkoydu. Ömer’den rivayet edildi: bir adam ona dedi ki: “Allah’tan kork, ey müminlerin emîri”; bir adam onu işitti ve dedi ki: “Müminlerin emîri üzerine **أَتألِتُ** mu ediyorsun?” Ömer dedi ki: “Bırak onu; bize bunu söyledikleri müddetçe hayır üzere olmaya devam ederler.”
Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**أَتأْلِتُهُ**” sözünün mânâsı: onu bununla aşağılıyor musun, onu düşürüyor musun, onu eksiltiyor musun? Dedim ki: onda başka bir yön daha vardır; adamın muradına daha benzer. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: o dedi ki: **أَلَتَه يميناً يَألِتُه أَلْتاً**; eğer ona yemin ettirdiyse; sanki ona “Allah’tan kork” dediğinde, onu Allah ile çağırmış oldu; Araplar der: “Seni Allah ile **أَلَتُّكَ**; şu işi yapasın diye”; mânâsı: seni Allah ile çağırdım.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o dedi ki: **الأَلْتُ** eksiltmedir; ve **الألت** yemindir; denir: eğer sana hakkını vermezse, onu **الأَلت** ile bağla. Ebû Amr dedi ki: **الأُلْتَة** yemin-i gamûstur; ve **الأُلتة** cimri bağıştır; o az olandır.
Abdurrahman hadîsinde: “Düşmanlarınız üzerine kılıçlarınızı kınına sokmayın; sonra amellerinizi **فتولتوا** edersiniz.” Kuteybî dedi ki: yani onları eksiltmeyin; muradı: Allah’ın Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) ile cihadda amelleri vardı; sonra onları terk edip ihtilafa düşünce, onları eksilttiler; denir: **لاتَ يَلِيت** ve **أَلَتَ يأْلِتُ**; ve **أوْلَت يُولِتُ**’ü ancak bu hadiste işittim.
**لات** ve **ولت** : Aziz ve Celîl olan Allah dedi ki: ( **وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ مِّنْ أَعْمَالِكُمْ** ) (Hucurât: 14). Ferrâ dedi ki: mânâsı: amellerinizden size hiçbir şeyi eksiltmez ve size zulmetmez. Dedi ki: bu, **لات يليت**’tendir. Dedi ki: kurrâ bunun üzerinde ittifak etmiştir. Dedi ki: **ولاتَ يليتُ** ve **ألَتَ يَأْلِتُ** eksiltme mânâsında iki lugattır. Ebû Zeyd dedi ki: denir: **وَلَتَه يلِته وَلْتاً** ve **أَلته يألِته ألْتاً** ve **لاتَه يلِيته لَيْتاً**. Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bazılarının şöyle dediğini işittim: “Hamd, kendisine yetişilemeyen ve kendisine **يُلاتُ** edilmeyen Allah’adır.” Dedi ki: Hâlid b. Utbe dedi ki: **لا يُلات**; yani bir söyleyenin sözünü onda almaz; yani kimseye itaat etmez. Ve Esediyye’ye denildi: “**المدحَلَةُ** nedir?” O dedi ki: insanın bildiği bir şeyi **يَلِيتَ** etmesidir; yani onu gizler ve onun dışında bir haber getirir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: dedi ki: haber ona karıştırıldığında denir: onu **لاَتَهُ يَليته لَيْتاً** etti.
Zeccâc dedi ki: **لاَتَه يَليته** ve **ألأته يُليتهُ**; ve **أَلَتَه يَلِيته**; eğer onu eksilttiyse. Dedi ki: ve onun sözü: ( **ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن** ) (Tûr: 21); **أَلتَ**’ten de **أَلاَت**’tan da olması câizdir. Dedi ki: ve **لاَته يَليته**; eğer onu bir şeyden çevirdiyse. Ve Urve b. el-Verd dedi ki:
ومُحْسِبَةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غَيرَها
تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوى
فأعجبني إقدامُها وسَنامُها
فبِتُّ أُليتُ الحق والحقُّ مبتلى
Şemmer onu inşâd etti ve dedi ki: **أُليتُ الحق**: onu havale ederim ve onu çeviririm. Asma‘î dedi ki: **اللِّيتَانِ** boynun iki yanıdır; ve **اللِّيتُ** “**اللِّيتَةِ**” üzerine cem‘ edilir. Ve **لَيْتَ** temenni kelimesidir: “Keşke şunu şunu yapsaydım”; ve o, nasb eden harflerdendir. Ve **وليتِي** “**ليتني**” mânâsındadır.
**أتل** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **أَتَلَ** adam **يأتِلُ أُتُولاً**; ve **أَتَن يأتِنُ أُتوناً**; eğer öfke içinde adamın adımını yaklaştırdıysa; ve şu beyti inşâd etti:
أَراني لا آتيك إلا كأَنما
أسأتُ وإلا أنتَ غَضْبانُ تأتِلُ
Ve masdarında **الأَتلان** ve **الأَتَنَان** da denir.
Leys dedi ki: **التَّألانُ**; yürüdüğünde başını kaldırıp yukarı doğru hareket ettiren kimse gibidir. Dedim ki: bu apaçık bir tashîftir; ancak o, **النّأَلان**dır, **النون** ile; Leys bu harfi **التاء** bablarında zikretti; bu yüzden, onu bilmeyen aldanmasın diye doğrusuna dikkat çekmek bana gerekli oldu; ve dedi ki: harfi **اللام** ve **النون** babında açıklamıştım.
**لتا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **لَتا**; eğer eksilttiyse.
Dedim ki: sanki **لاَتَ**’tan yahut **أَلَتَ**’tan kalb edilmiştir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **اللَّتيُّ**; mekâna yapışık olandır.
Ebû Turâb; Asma‘î dedi ki: “Allah, onu getiren anaya lânet etsin”; ve “onu getiren” **لَتأَتْ به** ve **لَكأَتْ به**; yani onu attı. Şemmer dedi ki: **لَتَأتُ** adamı taşla; eğer onu onunla attıysan; ve **ولَتَأتُه بِعيني لَتْأً**; eğer ona bakışı keskinleştirdiysen. İbnü’s-Sikkît şu beyti inşâd etti:
تراهُ إذا أجَّه الضَّنَى
يَنُوءُ اللَّتِيء الذي يَلتؤُه
Dedi ki: **اللّتِيءُ**; **لَتأتُه**’dan **فعيل** veznindedir; eğer onu vurduysan; ve **اللّتِيءُ**; **المَلْتِيُّ** (atılmış, fırlatılmış)tır.
A‘câc dedi ki:
دافعَ عني بتقصير مَوْتَتِي
بعد اللُّتيا واللَّتيا والَّتي
**اللُّتيا** ile **التي**’nin tasğîrini kastetti; o küçük felakettir; ve **الَّتي** büyük felakettir.
**وتل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: erkeklerden **الوُتُلُ**; karınlarını içkiden doldurmuş olanlardır; bir tanesi **أَوْتَلُ**; ve **اللَّتَّام** karınlarını yemekten dolduranlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما)
(أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا  *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ الرجل يَأتِل أُتُولاً، إذا تأخر وتخلّفَ. قال:
* وقد ملأت بطنَه حَتى أَتَلْ([3]) *
(أتم) الهمزة والتاء والميم يدلُّ على انضمام الشيء بعضِه إلى بعض، الأتَم في الخُرَزِ أن تتفتق خُرْزتان فتصيرا واحدةً. ومنه المرأَة الأَتُوم وهي المُفْضاةُ التي صار مَسْلكاها واحداً، قال أبو عمرو: الأُتُم لغة في العُتُم، وهو شجر الزّيتون. ويقال: أَتَم بالمكان، إذا ثوى، ويقال الأتَم الثواءُ([4])، والمأْتَم: النِّساءُ يجتمعن في الخير والشرّ، كذا قال القُتَبيّ، وأنشد:
رَمَتْهُ أَنَاةٌ مِنْ رَبيعةِ عَامِرٍ *** نَؤُومُ الضُّحَى في مأتَم أيِّ مَأْتَمِ([5])يريد في نساءٍ أيّ نساءٍ. وقال رؤبةُ:
إذا تَدَاعَى في الصِّمادِ مأتمُهْ *** أَحَنَّ غِيراناً تنادى زُجَّمُه([6])شبّه البُوم بنساءٍ يَنُحْنَ. وقوله: أحنَّ غيراناً، يريدُ أن البُوم إذا صوّتَتْ أحنّتْ الغِيرانَ بمجاوَبَة الصدى، وهو الصَّوت الذي تسمعه من الجبل أو الغارِ بَعْدَ صوتِك.
(أتن) الهمزة والتاء والنون أصل واحد، وهو الأنثى من الحُمُر، أو شيءٌ استعير لـه هذا الاسم. قال الخليل: الأتان معروفة، والجمع الأتُن. قال ابن السكّيت: هذه أتانٌ وثلاثُ آتُنٍ، والجمع أُتُن وأُتْن بالتخفيف ولا يجوز أتانة، لأنّه اسم خصّ به المؤنّث. قال أبو عبيد: استأتن فلانٌ أتاناً أي اتّخذها. واستأتن الحمارُ: صار أتاناً بعد أن كان حماراً. والمأتُوناء: الأُتُن. وأَتَانُ الضَّحْلِ: صخرةٌ كبيرةٌ تكون في الماء القليلِ يَركبُها الطُّحْلُبُ. قال أوس:
بِجَسْرَةٍ كَأَتانِ الضَّحْلِ صَلَّبَها  *** أكْلُ السّوَادِيِّ رَضُّوهُ بـمِرْضاحِ([7])قال يونس: الأتان مَقامُ المستَقِي على فم الرّكيّة. قال النَّضْر: الأتان: قاعدة الهودج([8])، والجمع الأتُن، قال أبو عُبيد: الأَتَنَانُ تقارُب الخطو في غَضَب، يقال أَتَنَ يَأْتِن. وهذا ليس من الباب، لأنّ النون مبدلةٌ من اللام، والأصل الأتَلان. وقد مضى ذِكره([9]).
(أته) الهمزة والتاء والهاء، يقال إنّ التأتُّه الكِبْر والخيَلاء.
(أتو) الهمزة والتاء والواو والألف والياء يدلُّ على مجيء الشيء وإصحابِه وطاعَتِه. الأَتْو الاستقامة في السّير، يقال أتَا البعيرُ يأْتُو. قال:
توكَّلْنَ واستَدْبَرْنَه كيف أَتْوُه *** بها رَبِذاً سَهْوَ الأراجيح مِرْجَما([10])ويقال ما أحسن أَتْوَ يدَيْها في السير. وقال مزاحم:
فلا سَدْوَ إلا سَدْوُهُ وهو مدبرٌ *** ولا أَتْوَ إلا أَتْوُهُ وهو مقبلُ
وتقول العرب: أتَوْتُ فلانا بمعنى أتيته. قال([11]):
يا قَوم مَالِي وأبَا ذُؤيبِ *** كُنْتُ إذَا أتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ
قال الضّبيّ: يقال للسِّقاء إذا تمخّض قد جاء أتْوُهُ. الخليل: الإتاوة الخَراج، والرِّشوة، والجَعالة، وكلُّ قسمةٍ تقسم على قوم فُتجْبَى كذلك. قال:
* يُؤَدُّون الإتاوةَ صاغرينا *
وأنشد:
وفي كلِّ أسْواقِ العِراقِ إتاوَةٌ	 *** وفي كل ما باع امرؤٌ مَكْسُ درْهَمِ([12]) قال الأصمعيّ: يقال أتوْته أتْواً: أعطيتُه الإتاوة.
(أتي) تقول: أتاني فلانٌ إتْياناً وأَتْياً وأَتْيَةً وأَتْوَةً واحدة، ولا يقال إتيانةً واحدة إلا في اضطرارِ شاعر، وهو قبيح لأنّ المصادر كلها إذا جعلت واحدةً رُدّت إلى بناءِ فعلِها، وذلك إذا كان الفِعْل على فعل، فإذا دخلت في الفعل زياداتٌ فوقَ ذلك أُدخِلت فيها زياداتُها في الواحدة، كقولنا إقبالةً واحدة. قال شاعرٌ في الأتْيِ:
إنّي وأَتْيَ ابنِ غَلاَّقٍ ليَقْريَنِي *** كغابِطِ الكَلْبِ يَرْجُو الطِّرْقَ في الذَّنَبِ([13])وحكى اللِّحيانيّ إتْيَانَة. قال أبو زيد: يقال تِني بفلان: أئتني، وللاثنين تِياني به، وللجمع تُوني به، وللمرأة تيني به، وللجمع تِينَني. وأتيت الأمرَ منْ مأتاهُ ومأْتاتهِ. قال:
وحاجةٍ بتُّ على صِماتِها([14]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مأتاتها([15])قال الخليل: آتَيت فلاناً* على أمره مؤاتاةً، وهو حُسْن المطاوعة. ولا يقال واتَيْتَهُ إلا في لغة قبيحةٍ في اليمن. وما جاء من نحو آسيت وآكلت وآمرت وآخيت، إنما يجعلونها واواً على تخفيف الهمزة في يُوَاكل ويُوَامر ونحو ذلك. قال اللِّحيانيّ: ما أتيتَنا حَتّى استأتيناك، أي استبْطَأناك وسألناكَ الإتيان. ويقال تأتَّ لهذا الأمر، أي ترفَّقْ له. والإيتاء الإعطاء، تقول آتى يؤتي إيتاء. وتقول هاتِ بمعنى آتِ أي فاعِلْ، فدخلت الهاء على الألف. وتقول تأتىّ لفلانٍ أمرُه، وقد أتّاه الله تأْتيةً. ومنه قوله:
* وتأتى له الدَّهْرُ حَتّى جَبَرْ *
وهو مخفف من تأتّى. قال لَبيد:
* بمؤتَّرٍ تَأْتَى لَهُ إبهامُها([16]) *
قال الخليل: الأتيّ ما وقع في النّهر من خشبٍ أوْ وَرَق ممّا يَحبِس الماء. تقول أَتِّ لهذا الماء أي سهّل جَرْيَهُ. والأتِيّ عند العامة: النهر الذي يجري فيه الماء إلى الحوض، والجمع الأُتِيُّ والآتاءُ. والأَتِيُّ أيضاً: السَّيل الذي يأتي من بلدٍ غيرِ بلدك. قال النابغة:
خَلَّتْ سَبيلَ أتِيٍّ كانَ يحبِسُه  *** وَرَفّعَته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ
قال بعضهم: أراد أتِيّ النُّؤى، وهو مَجراهُ، ويقال عَنَى به ما يحبِس المجرى من ورقٍ أو حشيش. وأتْيت للماء تأتيةً إذا وجَّهت له مَجْرىً. اللِّحيانيّ: رجل أَتِيٌّ إذا كان نافذاً. قال الخليل: رجلٌ أتيٌّ، أي غريبٌ في قومٍ ليس منهم. وأَتاوِيٌّ كذلك. وأنشد الأصمعي:
لا تَعدِلَنَّ أتاويِّينَ تضرِبُهُمْ *** نكْباءُ صِرٌّ بأصحَاب المُحِلاّتِ([17])وفي حديث ثابت بن الدّحْدَاح([18]): "إنما هو أتِيٌّ فينا". والإتاء: نَماء الزّرع والنخل. يقال نخلٌ ذو إتاءٍ أي نماء. قال الفرّاء: أتَتِ الأرضُ والنخلُ أتْواً، وأتى الماءُ إتاءً، أي كثُر. قال:
وبعضُ القول ليس لـه عِناجٌ *** كسَيْل الماء ليس لـه إتاءُ([19])وقال آخر:
هنالك لا أبالي نَخْلَ سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عظُمَ الإتاءُ([20])(أتب) الهمزة والتاء والباء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يشتمل به الإبط، قميصٌ غير مَخِيط الجانبين. قال امرؤ القيس:
مِنَ القاصِرات الطّرف لو دَبَّ مُحْوِلٌ *** من الذَّرِّ فوقَ الإتْبِ منها لأَثّرَا
قال الأصمعيّ: هو البقيرة، وهو أنْ يُؤخَذ بُردٌ فيشقّ، ثم تُلقيه المرأةُ في عُنُقها من غير كُمَّينِ ولا جَيْب. قال أبو زيد: أتَّبْت المرأةُ أُؤَتِّبُها إذا ألبستَها الإتْب. قال الشيبانيّ: التأتُّبُ أن يجعل الرّجلُ حِمالةَ القَوس في صدره ويُخرِجَ مَنكِبيه منها فتصيرَ القوسُ على كَتفيه. قال النُّميريّ: المِئْتَبُ المِشْمَل وقد تأتّبَه إذا ألقاه تحت إبطه ثم اشتمل. ورجل مُؤَتَّب الظهر، ويقال مُؤْتَبٌ، أي أجنَؤُهُ. قال:
* على حَجَليٍّ راضعٍ مُؤْتَبِ الظَّهْرِ *
--------------ــــ
([1]) البيث لثروان العكلي، كما في اللسان (أتل).
([2]) أرخ إلى مكانة يأرخ أروخا: حن إليه، وفي الأصل: "تادخينا" محرف.
([3]) الرجز في نوادر أبي زيد 49 واللسان (أتل).
([4]) في الأصل "التوى" بالتاء المثناة.
([5]) انظر أدب الكاتب 22. والبيت لأبي حية النميري كما في الاقتضاب 293 واللسان (أتم).
([6]) الصماد: جمع صمد، وهو ما غلظ من الأرض. والغيران: جمع غار. وزجم: جمع زاجم، وهو الذي يصوت صوتاً لا تفهمه. وفي الأصل: "تنازجمه" صوابه من الديوان ص151.
([7]) البيت مع نظائره في اللسان (16: 144).
([8]) الذي في اللسان: "قاعدة الفودج" بالفاء. والفودج: الهودج، وقيل أصغر من الهودج.
([9]) انظر ما مضى  ص47 س3.
([10]) السهو: اللين. والأراجيح: اهتزاز الإبل في رتكانها. وفي الأصل: "المراجيح" صوابه في اللسان
(3: 271). ورواية عجزه فيه:
* على ربذ سهو الأراجيح مرجم *
([11]) هو خالد بن زهير الهذلي، كما في اللسان (18: 18) يقوله لأبي ذؤيب الهذلي، كما في ديوان الهذليين ص(1: 165) من القسم الأول طبع دار الكتب.
([12]) هو البيت 17 من المفضلية 42.
([13]) البيت لرجل من بني عمرو بن عامر يهجو قوماً من بني سليم، كما في اللسان (غبط) وانظر الحيوان (2: 169) والميداني (2: 20)
([14]) في الأصل: "مؤتاتها" صوابه ما أثبت من اللسان (18: 15).
([15]) على صماتها، بالكسر: أي على شرف قضائها. والبيت في اللسان (2: 361/18: 15).
([16]) ويروى: "تأتاله" من قولك ألت الأمر أصلحته. وصدره في المعلقة:
* بصبوح صافية وجذب كرينة *
([17]) روايات البيت وتخريجاته في حواشي الحيوان (5: 97) وسيأتي في (نكب).
([18]) في اللسان: "وروي أن النبي صلى الله عليه وسلم سأل عاصم بن عدي عن ثابت بن الدحداح وتُوُفِّي: هل تعلمون له نسباً فيكم؟ فقال: لا، إنما هو أتيّ فينا. قال: فقضى رسول الله صلى الله عليه وسلم بميراثه لابن أخته".
([19]) رواية اللسان: (عنج، أني) "كمخض الماء".
([20]) السقي: ما شرب بماء الأنهار والعيون الجارية. والبعل، ما رسخت عروقه في الماء فاستغنى عن أن يسقي. والبيت لعبد الله بن رواحة الأنصاري كما في اللسان (بعل، أتى، سقى). قال ابن منظور: "عنى بهنالك موضع الجهاد. أي أستشهد فأرزق عند الله فلا أبالي نخلاً ولا زرعا".

ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** ve **التاء** ve ikisini üçleyen şey)

(**أتل**) **الهمزة** ve **التاء** ve **اللام**, tek bir asla delâlet eder; o da yavaşlık ve ağırdan almadır. Ebû Ubeyd dedi: **الأَتَلانُ**, öfke içinde adımın yaklaşmasıdır; denir ki: **أَتَلَ يَأْتِلُ**, ve **أَتَنَ يَأْتِنُ**; ve inşâd etti:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])
Ve o, ayrıca ağırdan alarak yürüyüştür. Ve inşâd etti:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا  *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])
Ebû Ali el-İsfahânî dedi: **أَتَلَ** adam **يَأتِلُ أُتُولاً**, geciktiği ve geri kaldığı zaman. Dedi:
* وقد ملأت بطنَه حَتى أَتَلْ([3]) *

(**أتم**) **الهمزة** ve **التاء** ve **الميم**, şeyin bir kısmının bir kısmına katılmasına delâlet eder; boncukta **الأتَم**, iki boncuğun yarılıp da bir tane olmalarıdır. Ve ondan: **المرأَة الأَتُوم**; o, iki yolu bir tek yol olmuş olan **المُفْضاةُ**dur. Ebû Amr dedi: **الأُتُم**, **العُتُم**da bir lugattır; o da zeytin ağacıdır. Ve denir: **أَتَم** yerde, orada kaldığı zaman; ve denir **الأتَم** kalıştır([4]). Ve **المأْتَم**: kadınlardır; hayırda ve şerde toplanırlar; Kutebî böyle dedi; ve inşâd etti:
رَمَتْهُ أَنَاةٌ مِنْ رَبيعةِ عَامِرٍ *** نَؤُومُ الضُّحَى في مأتَم أيِّ مَأْتَمِ([5])
Yani: kadınlar içinde; hangi kadınlar. Ve Rü’be dedi:
إذا تَدَاعَى في الصِّمادِ مأتمُهْ *** أَحَنَّ غِيراناً تنادى زُجَّمُه([6])
Baykuşları ağıt yakan kadınlara benzetti. Ve sözü: **أحنَّ غيراناً**, baykuşlar seslendikleri vakit, yankının karşılık vermesiyle mağaraları inlettiler demektir; o da, senin sesinden sonra dağdan veya mağaradan işittiğin sestir.

(**أتن**) **الهمزة** ve **التاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da eşeklerin dişisi; yahut bu adın kendisine ödünç verildiği bir şeydir. Halîl dedi: **الأتان** bilinir; çoğulu **الأتُن**dur. İbnü’s-Sikkît dedi: bu bir **أتان**dır ve üç **آتُن**; çoğul **أُتُن** ve hafifletmeyle **أُتْن**; ve **أتانة** câiz değildir; çünkü o, müennese tahsis edilmiş bir isimdir. Ebû Ubeyd dedi: falan **استأتن** bir **أتان**; yani onu edindi. Ve eşek **استأتن**: eşek iken sonra **أتان** oldu. Ve **المأتُوناء**: **الأُتُن**dur. Ve **أَتَانُ الضَّحْلِ**: az suda bulunan büyük bir kaya; üzerine yosun biner. Evs dedi:
بِجَسْرَةٍ كَأَتانِ الضَّحْلِ صَلَّبَها  *** أكْلُ السّوَادِيِّ رَضُّوهُ بـمِرْضاحِ([7])
Yûnus dedi: **الأتان**, kuyunun ağzında su çekenin durduğu yerdir. Nadr dedi: **الأتان**: hevcin kaidesidir([8]); çoğulu **الأتُن**dur. Ebû Ubeyd dedi: **الأَتَنَانُ** öfke içinde adımın yaklaşmasıdır; denir **أَتَنَ يَأْتِن**. Bu, babdan değildir; çünkü **النون**, **اللام**dan bedeldir; asıl **الأتَلان**dır. Zikri geçmişti([9]).

(**أته**) **الهمزة** ve **التاء** ve **الهاء**; denir ki **التأتُّه** kibir ve böbürlenmedir.

(**أتو**) **الهمزة** ve **التاء** ve **الواو** ve **الألف** ve **الياء**, şeyin gelmesine ve ona eşlik etmesine ve itaatine delâlet eder. **الأَتْو** yürüyüşte doğruluktur; denir: deve **أتَا** **يأْتُو**. Dedi:
توكَّلْنَ واستَدْبَرْنَه كيف أَتْوُه *** بها رَبِذاً سَهْوَ الأراجيح مِرْجَما([10])
Ve denir: yürüyüşte onun iki elinin **أَتْو**su ne güzeldir. Muzâhim dedi:
فلا سَدْوَ إلا سَدْوُهُ وهو مدبرٌ *** ولا أَتْوَ إلا أَتْوُهُ وهو مقبلُ
Araplar der: **أتَوْتُ** falana, **أتيته** mânâsında. Dedi([11]):
يا قَوم مَالِي وأبَا ذُؤيبِ *** كُنْتُ إذَا أتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ
Dabbî dedi: kırbaya, çalkalanıp da mayalanınca, “onun **أتْو**su geldi” denir. Halîl: **الإتاوة** haraçtır, rüşvettir, ca’ledir; ve bir kavim üzerine taksim edilip de böylece toplanan her paydır. Dedi:
* يُؤَدُّون الإتاوةَ صاغرينا *
Ve inşâd etti:
وفي كلِّ أسْواقِ العِراقِ إتاوَةٌ	 *** وفي كل ما باع امرؤٌ مَكْسُ درْهَمِ([12])
Asma‘î dedi: denir: onu **أتوتُه أتْواً**: ona **الإتاوة** verdim.

(**أتي**) dersin: falan bana **أتاني** **إتْياناً** ve **أَتْياً** ve **أَتْيَةً** ve **أَتْوَةً** bir defa; ve bir defa **إتيانةً** denmez; ancak şairin zaruretinde; ve o çirkindir; çünkü masdarların hepsi bir defa kılınınca fiilinin binasına döndürülür; bu da fiil **فعل** üzere olduğu vakittir. Fiile bunun üstünde ziyadeler girince, bir defada onun ziyadeleri de ona sokulur; “bir defa **إقبالةً**” dememiz gibi. Şair **الأتْيِ** hakkında dedi:
إنّي وأَتْيَ ابنِ غَلاَّقٍ ليَقْريَنِي *** كغابِطِ الكَلْبِ يَرْجُو الطِّرْقَ في الذَّنَبِ([13])
Lihyânî **إتْيَانَة**yı nakletti. Ebû Zeyd dedi: denir **تِني** falanla: “bana getir”; iki kişi için **تِياني** onu; cemaat için **تُوني** onu; kadın için **تيني** onu; cemaat için **تِينَني**. Ve işi, onun **مأتاهُ** ve **مأْتاتهِ** tarafından yaptım. Dedi:
وحاجةٍ بتُّ على صِماتِها([14]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مأتاتها([15])
Halîl dedi: falana işi üzerinde **آتَيت** **مؤاتاةً**; o, güzel uyum göstermedir. Ve **واتَيْتَهُ** denmez; ancak Yemen’de çirkin bir lugatta. **آسيت** ve **آكلت** ve **آمرت** ve **آخيت** gibi gelen şeyler ise, ancak hemzeyi hafifletmek için onu **واو** yaparlar: **يُوَاكل** ve **يُوَامر** ve benzeri. Lihyânî dedi: “bize gelmedin ta ki seni **استأتيناك**”; yani seni yavaş bulduk ve senden gelmeni istedik. Ve denir: bu iş için **تأتَّ**; yani ona yumuşak davran. Ve **الإيتاء** vermedir; dersin: **آتى يؤتي إيتاء**. Ve dersin: **هاتِ** mânâsında **آتِ**; yani “yap”; böylece **الهاء** **الألف**in üzerine girdi. Ve dersin: falanın işi ona **تأتىّ**; ve Allah ona onu **أتّاه** **تأْتيةً**. Ve ondan onun sözü:
* وتأتى له الدَّهْرُ حَتّى جَبَرْ *
Ve o, **تأتّى**dan hafifletilmiştir. Lebîd dedi:
* بمؤتَّرٍ تَأْتَى لَهُ إبهامُها([16]) *
Halîl dedi: **الأتيّ**, nehre düşen odun veya yapraktır; sudan alıkoyan şeylerdendir. Dersin: bu su için **أَتِّ**; yani onun akışını kolaylaştır. Ve avam yanında **الأتِيّ**: suyun havuza aktığı nehir; çoğulu **الأُتِيُّ** ve **الآتاءُ**. Ve **الأَتِيُّ** ayrıca: senin beldenden başka bir beldeden gelen seldir. Nâbiga dedi:
خَلَّتْ سَبيلَ أتِيٍّ كانَ يحبِسُه  *** وَرَفّعَته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ
Bazıları dedi: **أتِيّ النُّؤى**yı kastetti; o, onun mecrasıdır. Ve denir: onunla, mecrayı yaprak veya ot gibi şeylerden alıkoyanı kastetti. Ve suya **أتْيت** **تأتيةً**: ona bir mecra yönelttiğin zaman. Lihyânî: adam **أَتِيٌّ**, nüfuz edici olduğu zaman. Halîl dedi: adam **أتيٌّ**; yani, kendilerinden olmayan bir kavim içinde yabancı. Ve **أَتاوِيٌّ** de böyledir. Asma‘î inşâd etti:
لا تَعدِلَنَّ أتاويِّينَ تضرِبُهُمْ *** نكْباءُ صِرٌّ بأصحَاب المُحِلاّتِ([17])
Sâbit b. ed-Dahdâh hadîsinde([18]): “O ancak içimizde bir **أتِيٌّ**dur.” Ve **الإتاء**: ekinin ve hurmanın büyümesidir. Denir: **نخلٌ ذو إتاءٍ**; yani büyüme. Ferrâ dedi: yer ve hurma **أتَت** **أتْواً**, ve su **أتى** **إتاءً**; yani çoğaldı. Dedi:
وبعضُ القول ليس لـه عِناجٌ *** كسَيْل الماء ليس لـه إتاءُ([19])
Ve bir başkası dedi:
هنالك لا أبالي نَخْلَ سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عظُمَ الإتاءُ([20])

(**أتب**) **الهمزة** ve **التاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o, koltuk altının onunla sarındığı bir şeydir: yanları dikilmemiş bir gömlek. İmru’ul-Kays dedi:
مِنَ القاصِرات الطّرف لو دَبَّ مُحْوِلٌ *** من الذَّرِّ فوقَ الإتْبِ منها لأَثّرَا
Asma‘î dedi: o, **البقيرة**dir; o da, bir bürd alınır da yarılır; sonra kadın onu kolsuz ve yakasız olarak boynuna atar. Ebû Zeyd dedi: kadını **أتَّبْتُ** **أُؤَتِّبُها**: ona **الإتْب** giydirdiğin zaman. Şeybânî dedi: **التأتُّبُ**, adamın yay askısını göğsüne koyması ve iki omzunu onun içinden çıkarmasıdır; böylece yay iki omzu üzerinde olur. Numeyrî dedi: **المِئْتَبُ** **المِشْمَل**dir; ve onu **تأتّبَه**: onu koltuğunun altına atıp sonra sarındığı zaman. Ve adam **مُؤَتَّب الظهر**; ve denir **مُؤْتَبٌ**; yani sırtı eğri. Dedi:
* على حَجَليٍّ راضعٍ مُؤْتَبِ الظَّهْرِ *

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفراء: أَتَلَ الرجلُ يَأُتِلُ أُتُولاً، وفي الصحاح: أَتْلاً، وأَتَنَ يَأْتِنُ أُتُوناً إِذا قارب الخَطْوَ في غضب؛ وأَنشد لثَرْوانَ العُكْلي:
أَرانِيَ لا آتيك إِلا كأَنَّما
أَسَأْتُ، وإِلا أَنت غَضْبانُ تَأْتِلُ
أَردتَ لِكَيْما لا تَرَى لِيَ عَثْرَةً،
ومَنْ ذا الذي يُعْطَى الكَمال فيَكْمُلُ؟
وقال في مصدره: الأَتَلان والأَتَنان؛ قال ابن بري: وأَنشد أَبو زيد في ماضيه:
وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل
غَيْظاً، فأَمْسَى ضِغْنُه قد اعْتَدَل
وفي ترجمة كرفأَ:
كَكِرْفِئَةِ الغَيْثِ، ذاتِ الصَّبِيـ
رِ، تَأْتي السحاب وتَأْتالَها
تَأْتالُ: تُصْلِحُ، وأَصله تَأْتَوِل ونصبه بإِضمار أَن.

##### Türkçe

الفراء: **أَتَلَ** adam **يَأُتِلُ** **أُتُولاً**, ve **الصحاح**’ta: **أَتْلاً**; ve **أَتَنَ** **يَأْتِنُ** **أُتُوناً** (öfkede adımı yaklaştırdığı zaman); ve ثَرْوانَ العُكْلي’ye ait olarak inşad etti:

Bana öyle görünüyor ki sana ancak sanki
kötülük etmişim gibi geliyorum; yoksa sen öfkelisin, **تَأْتِلُ**.

İstedin ki, benim için bir sürçme görmeyesin;
kimdir o ki kendisine kemal verilir de kemale erer?

Ve onun masdarında dedi: **الأَتَلان** ve **الأَتَنان**; ابن بري dedi: ve أَبو زيد onun mâzisinde inşad etti:

Ve karnını doldurdum, ta ki **أَتَل**
öfkeyle; böylece kini artık dengelendi.

Ve كرفأَ maddesinde:

Yağmurun **كِرْفِئَة**’si gibi; sabrı olan,
bulut gelir ve onu **تَأْتالَها**.

**تَأْتالُ**: düzeltir; aslı **تَأْتَوِل**’dür; ve onu, **أَن**’ın gizli kılınmasıyla nasb etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أتل يأتل من حد ضرب أتلا بالفتح وأتلانا وأتلالا، محركتين: إذا مشى وقارب الخطو في غضب، وفي العباب: كأنه غضبان، قال عفير ابن المتمرس العكلي يعاتب أخاه:
  أرانـي لا آتـيك إلا كـأنـمـا                      أسأت وإلا أنت غضبان تـأتـل
  أردت لكيما لا تـرى لـي زلة                      ومن ذا الذي يعلى الكمال فيكمل وقيل: هو مشي بتثاقل، قال:
  مالك يا ناقة تأتلينا ويقال: ملأت بطنه من الطعام حتى أتل، أي: امتلأ عن أبي علي الأصفهاني، قال ابن بري وأنشد أبو زيد:
  وقد ملأت بطنه حتـى أتـل
  غيظا فأمسى ضغنه قد اعتدل والأوتل: الشبعان عن ابن عباد.
 وقال أيضا: قوم أتل، بضمتين، ووتل أيضا، أي: شباع.
 ومما يستدرك عليه: الأتل: سواد البرمة، عن ابن عباد.
 وقال أبو علي الأصفهاني: أتل الرجل يأتل أتولا: إذا تأخر وتخلف.
 وآتيل، كشاتيل: قرية بناحية الزوزان من قلاع الأكراد البختية، عن عز الدين أبي الحسن علي بن عبد الكريم الجزري، نقله ياقوت.
 وإتل، بكسر أوله وثانيه: اسم نهر عظيم شبيه بدجلة في بلاد الخزر، ويمر ببلاد الروس وبلغار، وقيل: إتل: قصبة بلاد الخزر، والنهر مسمى بها، وقد يتشعب منه نيف وسبعون نهرا نقله ياقوت.
 الأتول، كقعود: مقاربة الخطو في غضب، عن الفراء.

##### Türkçe

**أتل**: **يأتل**; hadd-i darbdan **أتلا** (fetha ile) ve **أتلانا** ve **أتلالا** (ikisi de harekeli): öfke içinde yürüdüğü ve adımı yaklaştırdığı zaman; ve el-ʿUbâb’da: sanki o öfkelidir. ʿUfeyr b. el-Mutemerris el-ʿUklî, kardeşini azarlayarak dedi:

  Beni görüyorum, sana gelmiyorum; ancak sanki
                      kötülük ettim; yoksa sen öfkeli, **تأتـل** gelirsin
  İstedim ki, benim için bir sürçmeyi görmeyesin;
                      ve kimdir o ki, kemâle yükselir de tamamlar?

Ve denildi: o, ağırlaşarak yürüyüştür. Dedi:

  Senin neyin var ey dişi deve, bize **تأتلينا**?

Ve denilir: karnını yemekten doldurdu, ta ki **أتل**; yani: doldu. Ebû ʿAlî el-İsfahânî’den. İbn Berrî dedi; Ebû Zeyd inşâd etti:

  Ve karnını doldurdu, ta ki **أتـل**
  Öfkeden; böylece kini akşamladı, artık dengelenmiş oldu

Ve **الأوتل**: tok olan; İbn ʿAbbâd’dan.
Ve yine dedi: **قوم أتل** (iki damme ile) ve **وتل** de; yani: toklar.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الأتل**: tencerenin karalığı; İbn ʿAbbâd’dan.
Ebû ʿAlî el-İsfahânî dedi: adam **أتل** eder, **يأتل** **أتولا**: geri kaldığı ve geride kaldığı zaman.
Ve **آتيل**, **شاتيل** gibi: el-Cûzân nahiyesinde, Buhtiyye Kürtlerinin kalelerinden bir köy; ʿİzzuddîn Ebû’l-Hasen ʿAlî b. ʿAbdilkerîm el-Cezerî’den; onu Yâkût nakletti.
Ve **إتل** (evvelini ve sânîsini kesre ile): Hazar diyarında Dicle’ye benzer büyük bir nehrin adıdır; Rus ve Bulgar diyarlarından geçer. Ve denildi: **إتل**: Hazar diyarının kasabasıdır; nehir de onunla adlandırılmıştır. Ondan yetmişi aşkın nehir dallanabilir; Yâkût nakletti.
**الأتول**, **قعود** gibi: öfke içinde adımı yaklaştırma; el-Ferrâ’dan.
