# أتن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AA%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أتن

الأَتانُ: الحِمارةُ، والجمع آتُنٌ مثل عَناقٍ وأَعْنُقٍ وأُتْنٌ وأُتُنٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وما أُبَيِّنُ منهمُ، غيرَ أَنَّهمُ
هُمُ الذين غَذَتْ من خَلْفِها الأُتُنُ
وإنما قال غَذَت من خَلْفِها الأُتُن لأَن ولدَ الأَتانِ إنما يَرْضَع من خَلْف. والمَأْتوناءُ: الأُتُنُ اسمٌ للجمع مثل المَعْيوراء. وفي حديث ابن عباس: جئتُ على حمارٍ أَتانٍ؛ الحمارُ يقع على الذكر والأُنثى، والأَتانُ والحِمارةُ الأُنثى خاصة، وإنما اسْتَدْرَكَ الحمارَ بالأَتانِ ليُعلَم أَن الأُنثَى من الحُمُرِ لا تقطع الصلاة، فكذلك لا تقطعُها المرأَة، ولا يقال فيها أَتانة. قال ابن الأَثير: وقد جاء في بعض الحديث واسْتَأْتَنَ الرجلُ اشْتَرى أَتاناً واتَّخَذَها لنفسه؛ وأَنشد ابن بري: بَسَأْتَ، يا عَمْرُو، بأَمرٍ مؤتِنِ
واسْتَأْتَنَ الناسُ ولَمْ تَسْتَأْتِنِ
واسْتَأْتَنَ الحمارُ: صارَ أَتاناً. وقولهم: كان حماراً فاسْتَأْتَنَ أَي صارَ أَتاناً؛ يضرب للرجل يَهُون بعد العِزِّ. ابن شميل: الأَتان قاعدةُ الفَوْدَجِ، قال أَبو وهب
(* قوله «قال أبو وهب» كذا في الأصل
والتهذيب. وفي الصاغاني: أبو مرهب بدل أبو وهب).: الحَمَائِرُ هي القواعدُ والأُتن، الواحدةُ حِمارةٌ وأَتانٌ. والأَتانُ: المرأَةُ الرَّعناء، على التشبيه بالأَتانِ، وقيل لِفَقيه العربِ: هل يجوزُ للرجل أَنْ يتزوَّج بأَتان؟ قال: نعم؛ حكاه الفارسي في التذكرة. والأَتانُ: الصخرةُ تكون في الماء؛ قال الأَعشى:
بِناجيةٍ، كأَتانِ الثَّميل،
تُقَضِّي السُّرَى بَعْدَ أَيْنٍ عَسِيرَا أَي تُصْبِحُ عاسِراً بذَنَبِها تَخْطُرُ به مِراحاً ونشاطاً. وقال ابن شميل: أَتانُ الثَّميل الصخرةُ في باطن المَسيلِ الضَّخْمةُ التي لا يرفعُها شيءٌ ولا يُحرّكُها ولا يأْخذُ فيها، طولُها قامةٌ في عَرْضِ مثْلِه. أَبو الدُّقَيْش: القواعِدُ والأُتُنُ المرتفعةُ من الأَرض. وأَتانُ الضَّحْلِ: الصخرة العظيمةُ تكون في الماء، وقيل: هي الصخرةُ التي بين أَسْفلِ طيِّ البئرِ، فهي تلي الماءَ. والأَتانُ: الصخرةُ الضخمةُ المُلَمْلَمةُ، فإذا كانت في الماء الضَّحْضاحِ قيل: أَتانُ الضَّحْلِ، وتُشَبَّه بها الناقةُ في صَلاَبَتِها؛ وقال كعب بن زهير:
عَيْرانةٌ كأَتان الضَّحل ناجِيةٌ،
إذا ترَقَّصَ بالقُورِ العَساقِيلُ
وقال الأخطل:
بِحُرّةٍ، كأَتانِ الضَّحْلِ، أَضْمَرَها،
بعد الرَّبالةِ، تَرْحالي وتَسْياري. وقال أَوس:
عَيرانةٌ، كأَتانِ الضَّحْلِ، صَلَّبها
أَكلُ السَّواديّ رَضُّوهُ بِمِرْضاح.
ابن سيده: وأَتانُ الضَّحلِ صخرةٌ تكون على فَمِ الرَّكِيِّ، فيركبُها الطُّحْلُبُ حتى تَمْلاسَّ فتكون أَشَدَّ ملاسةً من غيرها، وقيل: هي الصخرةُ بعضُها غامِرٌ وبعضُها ظاهِرٌ. والأَتانُ: مقامُ المُسْتَقي على فَمِ البئر، وهو صخرةٌ. والأَتانُ والإتانُ: مقامُ الرَّكيّة. وأَتَنَ يأْتِنُ أَتْناً: خَطَبَ في غَضَب. وأَتَنَ الرجلُ يأْتِنُ أَتَناناً إذا قارَبَ الخَطْوَ في غَضَب، وأَتَلَ كذلك، وقال في مصدره: الأَتَنانُ والأَتَلانُ. وأَتَنَ بالمكانِ يأْتِنُ أَتْناً وأُتوناً: ثَبَتَ وأَقامَ به؛ قال أَباقٌ الدُّبَيريّ:
أَتَنْتُ لها ولم أَزَلْ في خِبائها
مُقيماً، إلى أَنْ أَنْجَزَت خُلّتي وَعْدي.
والأَتْنُ: أَنْ تخْرجَ رجْلا الصبيّ قَبْل رأْسِه، لغة في اليَتْنِ؛ حكاه ابن الأَعرابي، وقيل: هو الذي يُولَدُ مَنْكوساً، فهو مرةً اسمٌ للوِلادِ، ومرّةً اسمٌ للولَدِ. والمُوتَنُ: المنكوسُ، من اليَتْنِ. والأَتُّونُ، بالتشديد: المَوْقِدُ، والعامّة تخفِّفه، والجمع الأَتاتين، ويقال: هو مُولَّد؛ قال ابن خالويه: الأَتُونُ، مخفف من الأَتُّون، والأَتُّونُ: أُخْدُودُ الجَبّارِ والجصَّاص، وأَتُون الحمّامِ، قال: ولا أَحسبه عربيّاً. وجمعه أُتُنٌ. قال الفراء: هي الأَتاتينُ؛ قال ابن جني: كأَنه زاد على عين أَتُونٍ عيناً أُخرى، فصار فعُول مخفف العين إلى فعّول مشدّد العين فيُصوّره حينئذ على أَتّونٍ فقال فيه أَتانين كسَفّودٍ وسَفافيد وكَلّوب وكَلاليبَ؛ قال الفراء: وهذا كما جمعوا قُسَّاً قَساوِسةً، أَرادوا أَن يجمعوه على مثال مهالِبة، فكثرت السِّينات وأَبدلوا إحداهنَّ واواً، قال: وربما شدّدوا الجمعَ ولم يُشدِّدوا واحدَه مثل أَتُونٍ وأَتاتِينَ.

### Türkçe

**الأَتانُ**: dişi eşek; çoğulu **آتُنٌ**’dur; **عَناقٍ** ve **أَعْنُقٍ** ve **أُتْنٌ** ve **أُتُنٌ** gibi. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Ve onlardan (bir şeyi) açıklamam; ancak şu ki onlar
arkasından **الأُتُنُ**’ün beslediği kimselerdir.

O, ancak “arkasından **الأُتُنُ** besledi” dedi; çünkü **الأَتانِ**’ın yavrusu ancak arkadan emer. **والمَأْتوناءُ**: **الأُتُنُ**; cem‘ için bir isimdir; **المَعْيوراء** gibi. İbn Abbâs hadîsinde: “Dişi eşek olan bir eşek üzerinde geldim”; **الحمارُ** erkek ve dişiye söylenir; **الأَتانُ** ve **الحِمارةُ** ise yalnız dişidir. O, **الحمارَ**’ı **الأَتانِ** ile ancak telâfi etti ki, eşeklerin dişisinin namazı kesmediği bilinsin; böylece kadın da onu kesmez. Onda **أَتانة** denilmez. İbnü’l-Esîr dedi: Hadîsin bazısında gelmiştir: **واسْتَأْتَنَ الرجلُ**: bir **أَتاناً** satın aldı ve onu kendisi için edindi; İbn Berrî inşâd etti:

Sen, ey Amr, **مؤتِنِ** bir iş ile kötülük ettin,
insanlar **واسْتَأْتَنَ** ettiler, sen **تَسْتَأْتِنِ** etmedin.

**واسْتَأْتَنَ الحمارُ**: **أَتاناً** oldu. Onların sözü: “Bir eşek idi de **فاسْتَأْتَنَ**”; yani **أَتاناً** oldu; izzetten sonra alçalan adam için darb-ı mesel yapılır. İbn Şümeyl: **الأَتان** **الفَوْدَجِ**’in kaidesidir. Ebû Vehb dedi: **الحَمَائِرُ** kaideler ve **الأُتن**’dür; tekili **حِمارةٌ** ve **أَتانٌ**’dır. **والأَتانُ**: **الأَتانِ**a benzetme üzere, akılsız kadın; ve Arapların fakihine denildi: “Erkeğin bir **أَتان** ile evlenmesi câiz midir?” Dedi: “Evet”; el-Fârisî bunu **التذكرة**’de nakletti. **والأَتانُ**: suda bulunan kaya; el-A‘şâ dedi:

Bir **بِناجيةٍ** ile, **أَتانِ الثَّميل** gibi,
zor bir gecikmeden sonra gece yürüyüşünü bitirir;

yani kuyruğuyla sabahlar vakti güçlük çeker; onu salınarak ve canlılıkla sallandırır. İbn Şümeyl dedi: **أَتانُ الثَّميل**: **المَسيلِ**’in iç kısmında, hiçbir şeyin kaldıramadığı, oynatamadığı ve içine (bir şeyin) işlemediği iri kaya; boyu bir insan boyu, eni de onun gibidir. Ebû’d-Dukayş: **القواعِدُ** ve **الأُتُنُ** yerden yüksek olanlardır. **وأَتانُ الضَّحْلِ**: suda bulunan büyük kaya; ve denildi ki: kuyunun kıvrımının alt tarafı ile arasında olan kayadır; o, suya bitişiktir. **والأَتانُ**: iri, yekpâre kaya; eğer sığ suda olursa: **أَتانُ الضَّحْلِ** denir; deve de sertliğinde ona benzetilir; Ka‘b b. Züheyr dedi:

**عَيْرانةٌ**; **أَتان الضَّحل** gibi, hızlı giden,
**القُورِ**da **العَساقِيلُ** sekip oynadığında.

El-Ahtal dedi:

Bir **بِحُرّةٍ** ile; **أَتانِ الضَّحْلِ** gibi; onu zayıflattı,
gevşeklikten sonra, benim göçüm ve yürüyüşüm.

Evs dedi:

**عَيرانةٌ**; **أَتانِ الضَّحْلِ** gibi; onu sertleştirdi
**السَّواديّ**nin yemesi; onu **بِمِرْضاح** ile ezdiler.

İbn Sîde: **وأَتانُ الضَّحلِ** kuyunun ağzında bulunan bir kayadır; yosun onun üzerine biner de kayganlaşır; böylece başkasından daha şiddetli kaygan olur. Ve denildi ki: bir kısmı suya gömülü, bir kısmı görünen kayadır. **والأَتانُ**: kuyunun ağzında su çekenin durduğu yer; o bir kayadır. **والأَتانُ والإتانُ**: kuyunun durma yeri. **وأَتَنَ** **يأْتِنُ** **أَتْناً**: öfke içinde hutbe/konuşma yaptı. **وأَتَنَ الرجلُ** **يأْتِنُ** **أَتَناناً**: öfke içinde adımı yaklaştırdı (kısa adımlarla yürüdü); **وأَتَلَ** da böyledir. Masdarında dedi: **الأَتَنانُ** ve **الأَتَلانُ**. **وأَتَنَ بالمكانِ** **يأْتِنُ** **أَتْناً** ve **أُتوناً**: orada sabit kaldı ve ikamet etti; Ebâk ed-Dübeyrî dedi:

Onun için **أَتَنْتُ** ettim ve çadırında
ikamet etmekten geri durmadım; ta ki dostluğum vaadimi yerine getirinceye dek.

**والأَتْنُ**: çocuğun ayağının başından önce çıkması; **اليَتْنِ** hakkında bir dildir; İbnü’l-A‘râbî nakletti. Ve denildi ki: ters doğan (çocuk)tur; böylece bir defa doğumun adı, bir defa da doğanın adıdır. **والمُوتَنُ**: ters olan; **اليَتْنِ**’den. **والأَتُّونُ** (şeddeli): ocak; avam onu hafifletir; çoğulu **الأَتاتين**’dir; ve denilir: o **مُولَّد**’dir. İbn Hâlaveyh dedi: **الأَتُونُ**, **الأَتُّون**’dan hafifletilmiştir. **والأَتُّونُ**: zorba ve alçıcının hendeği/ocağı; ve hamamın **أَتُون**’u. Dedi: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Çoğulu **أُتُنٌ**’dür. El-Ferrâ dedi: o **الأَتاتينُ**’dir. İbn Cinnî dedi: sanki **أَتُونٍ**’un ayn’ı üzerine başka bir ayn daha ekledi; böylece ayn’ı hafif **فعُول**’dan ayn’ı şeddeli **فعّول**’a oldu; o vakit onu **أَتّونٍ** üzere tasvir eder; onda **أَتانين** dedi; **سَفّودٍ** ve **سَفافيد** ve **كَلّوب** ve **كَلاليبَ** gibi. El-Ferrâ dedi: Bu, **قُسَّاً**’ı **قَساوِسةً** diye cem‘ etmeleri gibidir; onu **مهالِبة** misali üzere cem‘ etmek istediler; **السِّينات** çoğaldı ve onlardan birini vâv ile değiştirdiler. Dedi: Bazen cem‘i şeddelerler de tekilini şeddemezler; **أَتُونٍ** ve **أَتاتِينَ** gibi.
