# أتو (أ-ت-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AA%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ت - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءتو · اتو

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من التاء
التاء: حَرْفٌ من حُرُوف المعجم لا يُعْرَب.
وتاوتِهْ لغتان كقولك: ذا وذِهْ، وتقول: هذي فلانةٌ، كقولك: هذهِ، وفي لغة: هاتا فلانةٌ، وهي بغير هاء أحسنُ كقول الشاعر:
ها إنّ تا عِذرةٌ إلاّ تكنْ نَفَعَتْ		فإِنَّ صاحبَها قد تاهَ في البَلَدِ
وعلى هاتَيْن اللغتَينِ قالوا: تيكَ وتلكَ وتالِكَ كما قالوا: ذلكَ، وهي أقبَح اللغاتِ، فإذا ثَنَّيْتَ لم تقل: الاِّتانِ، وتانِكَ، وتَينِ، وتَينِكَ، في الجرِّ والنَّصْب في اللغات كلها، وإذا صَغَّرْتَ لم تقل إلاّ تَيا، وبها سُمِّيَت المرأة تيّا.
والتّي هي معرفة تا لا يقولونَها في المعرفة إلاِّ على هذه اللغة، وجَعَلوا إِحَدى اللاّمَيْنِ تقويةً للأخرى استِقباحاً أن يقولوا اَلْتي، وإِنَّما أرادوا بها الألف واللام المُعرِّفة، والجميع اللاّتي، واللواتي جمع اللاّتي، ويُلْقون التّاءَ فيقولون: اللاّئي، ممدودةٌ وقد تخرجُ الياءُ فيقال: اللاّء بكسرة تدلّ على الياء.
وتصغير التي اللَّتَيّا، ويجمَعُ اللَّتَيّاتُ.
وإِنّما صار تصغيرتِهِ وذِهِ وما فيهما من اللغات تيّاً، لأنّ التّاءَ والذّال من ذِهِ، وتِهِ كل واحدةٍ هي نَفْسُ الكلمة وما لحقها من بعدها فإِنّه عِمادٌ للتاء، لكي ينطلق به اللسان، فلما صُغِّرتْ لم تجدْ ياءَ التَّصغير حَرْفَين من أصل البناء تَجيء بعدها كما جاءتْ في سُعَيْد وعُمَيْر.
والتصغير على أربعة أنحاء: تقريب وتقليل وتصغير وتحقير، ولكنَّهما وقَعَا بعد التاء، فجاء بعد فتحةٍ، والحرف الذي الذي قيل ياء التصغير بجنبْها لا يكون إلاّ مفتوحاً، ووقَعَت التاء إلى جنبِها فانتصَبَتْ، وصارّ ما بعدَها قوَّةً لها، ولم يَنضمّ قبلَها شيءٌ لأنّه ليس قبلها حَرْفان، وجميع التصغير صدره مضمومٌ، والحرف الثاني منصُوبٌ، ثم بعدها ياء التصغير، ومَنَعَهم أن يَرفَعُوا الياءَ التي في التصغير، لأنّ هذه الأحرف دَخَلَتْ عماداً لِلِّسان في آخِر الكلمة فصارت الياء التي قبلَها في غي موضعها، لأنَّها بُنِيَتْ لِلَّسان عماداً، فإذا وقَعَتْ في الحشو لم تكن عماداً، وهي في بناء الألف التي كانتْ في تا، قال الشاعر في تصغير التي:
مع اللَّتَيَّا واللَّتَيَّا والتَّي
والتصغير على أربعة أنحاءٍ فتَدَبَّرْ وتَفَهَّمْ.
توو:

التَّوُّ: الحَبْلُ يُفتَلُ طاقاً واحداً لا يُجعَل له قُوىً مُبْرَمة، والجميع الأتواء.
وفي الحديث: "الاستِجمار بتَوٍّ أي بفَرْدٍ ووِتْرٍ من الحجارة والماء لا بشَفعٍ".
ويقال: جاء فلانٌ تَوّاً، أي وَحْدَه.
ويقال: وَجَّهَ فلانٌ من خَيْلهِ للغارةِ بألْفِ تَوٍّ، أي بأَلْف رجلٍ جريدةً مُتَخفِّفينَ. وإذا عَقَدْتَ عَقداً بإِدارة الرِّباط مرّةً واحدة قلتَ: عَقَدْتُه بتَوٍّ واحدٍ، قال:
جاريةٌ ليسَتْ من الوَخْشنِّ
لا تعقِدُ المنطِقَ بالمِتنَنِّ
اِلاّ بتَوٍّ واحدٍ أو تَنِّ
أي نصفِ تَوٍّ، والنون في تنّ زائدة، والأصل فيها تا خفيفةٌ خَفَّفَها من تو فإنْ قلتَ على أصلها تَوْ خفيفةً مثلُ لَوْ جازَ، غير أنّ الأسمَ إذا جاءت في آخره وأو بعد فتحة حُمِلَت على الألف، وإنَّما يحسُن في لو لأنّها حرفُ أداةٍ وليست باسَمٍ، فلو حَذَفْتَ من يَوْم الميم وتَركْتَ الواو والياء وأنتَ تُريدُ إِسكانَ الواو، ثم تجعَلُ ذلك اسْماً تُجرية بالتنوين، وغير التنوين في لغة من يقول: هذا حارٌ قد جاءَ، مرفوعاً، لقُلْتَ في محذوف يوم: هذا يا قد جاء، وكذلك في لَوْم ولَوْح، ومَنَعَهم أن يقولوا في لو لأنَّ لو هكذا أُسِّسَت، ولم تُجْعَل اسماً كاللّوْحِ فإذا أرَدْتَ به نِداءُ قُلتَ: يا لَوُّ أَقْبلَ، فيمَنْ يقول: يا حارُ لأنّ نَعتَ اللَّوِّ، بالتشديد، يا لَوُ، تقويةٌ للواو، ولو كان اسمُه حَوّاً ثم أردت حذفذَ إحدَى الواوَين قُلْتَ: يا حَا أَقبِلْ، بقِيَت الواو أَلِفاً بعدَ الفتحة، وليس في جميع الأسما واوٌ مُعَلَّقةٌ بعد فتحةٍ إِلاّ أن يُجْعَلَ اسْماً.
والتَّوَى، مقصور: ذهاب المال الذي لا يُرجَى، وتَوِيَ يَتْوَى تَوىً: ذَهَبَ.
وأَتْوَى فلانٌ مالَه فتَوِيَ فهو تَوٍ.
تأتأ:
التَّأْتَأةُ في الصَّوت، وتَأْتَأْتُ بالتَّيْسِ عند السِّفادِ.
أتي:
وتقول: أتاني فلانٌ أَتْياً وإتياناً وأتيَةً واحدة، ولا يقال: إِتْيانةٌ واحدةٌ لأن المصادر كُلّها إذا جُعِلَت واحدةً رُدَّت إلى بناء فَعْلة، وذلك إذا كان منها الفِعلُ على فَعَلَ أو فَعِلَ، فإذا أدخِلَتْ في الفعل زيادات فوق ذلك أُدْخِلَتْ فيها زيادتُها في الواحدة كقولك: إِقبالةٌ واحدةٌ، ومِثلُ تَفَعَّلَ تَفعِلةً واحدة واشباه ذلك، وذلك في الشيءِ الذي يَحسُنُ أن تقولَ: فَعْلة واحدة وإلا فلا، قال:
إِنّي، وأَتْيَ ابنِ غَلاّقٍ لـيَقـريَنـي،		كغابِطِ الكلب يَبغي الطِّرْقَ في الذَّنَبِ
أتو:
الأتْوُ: الاستقامة في السَّيرْ والسُّرْعةِ، ويأتو البَعير أتواً.
وتقول العرب: أتَوْتُ فلاناً من أرض كذا، أي سِرتُ إليه، ويجوز في معنى أتَيْتُه، قال:
يا قومِ، مالي وأبا ذُؤَيب،		كُنتُ إذا أَتَوْتُه من غَيبِ
يَشَمُّ عِطفي ويَبُزُّ ثوبـي		كأنَّني أَرَبتُـه بـرَيْبِ
والإِيتاء: الاِعطاءُ.
ويقال: هاتِ في معنى آتِ على فاعِل، فدَخَلَت الهاء على الألف.
والمُؤاتاةُ: حُسنُ المُطاوَعة.
وتَأَتَّى لفلانٍ أمرُه وأَتَّاهُ اللهُ تَأْتِيةً، قال:
تأتَّى له الدهرُ حتى انْجَبَرْ
والآتي والأَتيُّ لغتانِ، الصَّوابُ: الأَتيُّ.
والأُتِيُّ جماعة، وكذلك الآتاء الجماعة، وهو وَقَعَ في النَّهرْ من خَشَبٍ أو وَرَقٍ ونحوِه مِمّا لا يَحبِسُ الماءَ.
والأَتِيُّ عند العامّةِ النَّهرُ الذي يجري فيه الماء إلى الحَوْض، والجمع الأُتِيُّ والآتاء، وقالت طائفة من النّاس: الأَتِيُّ السَّيْل الذي لا يُدْرَى من أينَ أَتَى.
وأتَّيتُ للماء تَأتِيّاً إذا حَرَفتُ له مَجْرَىَ، قال الشاعر:
وبعض القول ليس له عِناجٌ		كَسَيل الماء ليس له إتـاءُ
وقال:
خَلَّت بسَيْلٍ أَتِيٍّ كان يَحْبِسُـه		ورَفَّعَته إلى السِّجْفَينِ فالنَّضَدِ
يقال: أراد به أتيّ التَّوَى، وهو مَجْراه، ويقال: عَنَى به ما يَحبِسُ المَجرَى من وَرَقٍ أو حشيش.
ورجلٌ أَتيٌّ إذا كان غَريباً في قومٍ ليس منهم، وأَتاويٌّ.
والإِتاوةُ: الخَراجُ، وكلُّ قِسمةٍ تُقسَم عل قوم مما يُجْبَى، وقد يَجعَلون الرُّشْوةَ إِتاوةٌ.
وتقول: آتَيْتُ فلاناً على أمره مُؤاتاةً، ولا تقول: واتَيْتُه إِلاّ في لغةٍ قبيحة لليَمَن، وأهل اليَمَن يقولون: واتَيتُ وواسَيْتُ وواكَلْتُ ونحوُ ذلك، ووامَرْتُ من أمَرْتُ، وإنِّما يجعلونَها واواً على تخفيف الهمزة في يُؤاكل ويُؤامِرُ ونحوِ ذلك.

##### Türkçe

باب اللفيف من **التاء**
**التاء**: Mu‘cem harflerinden bir harftir; i‘rab edilmez.
Onun **تاوتِهْ**’si iki lugattır; senin “**ذا** ve **ذِهْ**” demen gibi. Ve dersin: “**هذي** falanca”, senin “**هذهِ**” demen gibi. Ve bir lugatta: “**هاتا** falanca”; ve o, **هاء**sız daha güzeldir; şairin sözü gibi:
ها إنّ تا عِذرةٌ إلاّ تكنْ نَفَعَتْ		فإِنَّ صاحبَها قد تاهَ في البَلَدِ
Ve bu iki lugat üzere dediler: **تيكَ** ve **تلكَ** ve **تالِكَ**, “**ذلكَ**” dedikleri gibi; ve o, lugatların en çirkini(dir). Artık tesniye yaptığında “**الاِّتانِ**” demezsin; ve “**تانِكَ**” ve “**تَينِ**” ve “**تَينِكَ**” (de demezsin); cerr ve nasbda, lugatların hepsinde. Ve tasğîr yaptığında ancak “**تَيا**” dersin; ve onunla kadın “**تيّا**” diye adlandırıldı.
Ve **التّي**, **تا**’nın ma‘rifesidir; ma‘rifede onu ancak bu lugat üzere söylerler. Ve iki **لام**’dan birini ötekine kuvvet kıldılar; “**اَلْتي**” demeyi çirkin görerek. Ancak onunla muradları, ta‘rîf edici **الألف واللام** idi. Ve cemî‘i **اللاّتي**’dir. Ve **اللواتي**, **اللاّتي**’nin cem‘idir. Ve **التّاء**’yı düşürürler de “**اللاّئي**” derler; meddlidir. Ve bazen **الياء** çıkarılır da “**اللاّء**” denir; **الياء**’ya delâlet eden bir kesre ile.
Ve **التي**’nin tasğîri **اللَّتَيّا**’dır; ve **اللَّتَيّاتُ** diye cem‘ edilir.
Ve ancak **ذِهِ** ve **تِهِ** ve onlarda olan lugatların tasğîri **تيّاً** oldu; çünkü **التّاء** ve **الذّال**, **ذِهِ**’den ve **تِهِ**’den(dir); her biri kelimenin bizzat kendisidir. Ondan sonra ona bitişen şey ise **التاء** için bir direk/mesnettir; dil onunla akıp gitsin diye. Artık tasğîr edildiğinde, tasğîr **ياء**’sı için, aslî binadan iki harf bulmadı ki onun ardından gelsin; **سُعَيْد** ve **عُمَيْر**’de geldiği gibi.
Ve tasğîr dört nev‘ üzeredir: yaklaştırma, azaltma, küçültme ve tahkîr; lâkin ikisi **التاء**’dan sonra vâki oldu; böylece bir fetha’dan sonra geldi. Ve yanında “tasğîr **ياء**’sı” denilen harf ancak meftûh olur. Ve **التاء** onun yanına vâki oldu da mansûb oldu. Ve ondan sonrası ona bir kuvvet oldu. Ve ondan önce bir şey dammelenmedi; çünkü ondan önce iki harf yoktur. Ve tasğîrin tamamının başı madmûmdur; ikinci harf mansûbdur; sonra tasğîr **ياء**’sı. Ve onları, tasğîrdeki **الياء**’yı ref‘ etmelerinden men eden şudur: Bu harfler, kelimenin sonunda dil için direk olarak girdi; böylece ondan önceki **الياء**, yerinin dışında oldu; çünkü dil için direk olarak bina edildi. Artık içte vâki olduğunda direk olmaz. Ve o, **تا**’da olan **الألف**’in binası üzeredir. Şair **التي**’nin tasğîrinde dedi:
مع اللَّتَيَّا واللَّتَيَّا والتَّي
Ve tasğîr dört nev‘ üzeredir; öyleyse düşün ve anla.

توو:

**التَّوُّ**: Bir iptir; tek bir kat olarak bükülür; ona bükülmüş kuvveler yapılmaz. Cemî‘i **الأتواء**’dır.
Ve hadiste: “**الاستِجمار بتَوٍّ**” yani taşlardan ve sudan tek/ferd ve vitir ile; çift ile değil.”
Ve denir: Falanca **تَوّاً** geldi; yani tek başına.
Ve denir: Falanca, baskın için atlılarından “bin **تَوٍّ**” sevk etti; yani bin adam, yalın/teçhizatsız, hafiflemişler. Ve bir bağı bir defa dolandırarak bir düğüm bağladığında dersin: “Onu bir **تَوٍّ** ile bağladım.” Dedi:
جاريةٌ ليسَتْ من الوَخْشنِّ
لا تعقِدُ المنطِقَ بالمِتنَنِّ
اِلاّ بتَوٍّ واحدٍ أو تَنِّ
Yani **تَوٍّ**’un yarısı. Ve **تنّ**’deki **النون** zâiddir. Ve onun aslı hafif **تا**’dır; onu **تو**’dan hafifletti. Eğer aslîsi üzere hafif **تَوْ** dersen, **لَوْ** gibi câiz olurdu; ancak isimler, sonunda bir fetha’dan sonra **و** geldiğinde **الألف** üzerine hamledildi. Ancak **لو**’da güzel olur; çünkü o bir edat harfidir, isim değildir. Şayet **يَوْم**’dan **الميم**’i hazf edip **الواو** ve **الياء**’yı bıraksan, ve sen **الواو**’yu iskân etmek istesen, sonra bunu bir isim kılsan; onu tenvin ile ve tenvinsiz, “**هذا حارٌ قد جاءَ**” diyenin lugatında merfû‘ olarak yürütürsen; **يوم**’un mahzûfunda şöyle derdin: “**هذا يا قد جاء**”. Ve yine **لَوْم** ve **لَوْح**’ta da (böyledir). Ve onları **لو** hakkında söylemekten men eden şudur: Çünkü **لو** böylece tesis edildi; **اللّوْحِ** gibi bir isim kılınmadı. Artık onunla nida murad ettiğinde dersin: “**يا لَوُّ أَقْبلَ**”; “**يا حارُ**” diyen kimseye göre. Çünkü şeddeli olarak **اللَّوِّ**’ün sıfatı “**يا لَوُ**”, **الواو**’yu kuvvetlendirmedir. Ve eğer onun ismi **حَوّاً** olsaydı, sonra iki **واو**’dan birini hazf etmeyi isteseydin, “**يا حَا أَقبِلْ**” derdin; **الواو**, fetha’dan sonra **ألف** olarak kalırdı. Ve isimlerin tamamında, bir fetha’dan sonra asılı kalmış bir **واو** yoktur; ancak isim kılınırsa (olur).
Ve **التَّوَى** (maksûr): Ümit edilmeyen malın gitmesidir. Ve **تَوِيَ يَتْوَى تَوىً**: gitti.
Ve falanca malını **أَتْوَى** etti de o **تَوِيَ** oldu; artık o **تَوٍ**’dür.

تأتأ:
**التَّأْتَأةُ** sestedir. Ve ben, çiftleşme sırasında teke ile **تَأْتَأْتُ** ettim.

أتي:
Ve dersin: Falanca bana **أَتْياً** ve **إتياناً** ve bir tek **أتيَةً** ile geldi. Ve “bir tek **إِتْيانةٌ**” denmez; çünkü masdarların hepsi bir tek kılındığında **فَعْلة** binasına döndürülür. Bu da, fiil ondan **فَعَلَ** veya **فَعِلَ** üzere olduğunda(dır). Artık fiile bunun üstünde ziyadeler sokulduğunda, bir tek (masdar)a da onun ziyadesi sokulur; senin “bir tek **إِقبالةٌ**” demen gibi. Ve **تَفَعَّلَ**’ın bir tek **تَفعِلةً**’si gibi ve bunun benzerleri. Bu, “bir tek **فَعْلة**” demenin güzel olduğu şeydedir; yoksa değil. Dedi:
إِنّي، وأَتْيَ ابنِ غَلاّقٍ لـيَقـريَنـي،		كغابِطِ الكلب يَبغي الطِّرْقَ في الذَّنَبِ

أتو:
**الأتْوُ**: yürüyüşte doğruluk ve sür‘attir. Ve deve **يأتو** eder, **أتواً**.
Ve Araplar der: “Falancaya şu yerden **أتَوْتُ**”; yani ona yürüdüm. Ve “**أتَيْتُه**” manasında câiz olur. Dedi:
يا قومِ، مالي وأبا ذُؤَيب،		كُنتُ إذا أَتَوْتُه من غَيبِ
يَشَمُّ عِطفي ويَبُزُّ ثوبـي		كأنَّني أَرَبتُـه بـرَيْبِ
Ve **الإِيتاء**: vermedir.
Ve “**هاتِ**” denir; “**آتِ**” manasında, **فاعِل** üzere; böylece **الهاء** **الألف**’e girdi.
Ve **المُؤاتاةُ**: güzel itaat/uyumdur.
Ve falancanın işi ona **تَأَتَّى** oldu; ve Allah ona **أَتَّاهُ** etti, **تَأْتِيةً**. Dedi:
تأتَّى له الدهرُ حتى انْجَبَرْ
Ve **الآتي** ve **الأَتيُّ** iki lugattır; doğru olan: **الأَتيُّ**.
Ve **الأُتِيُّ** bir cemaat/topluluktur. Ve yine **الآتاء** topluluktur. Ve o, nehirde odun veya yaprak ve benzeri şeylerden, suyu hapsetmeyen şeylerden vâki olandır.
Ve **الأَتِيُّ**, avam yanında, suyun havuza aktığı nehirdir. Cem‘i **الأُتِيُّ** ve **الآتاء**’dır. Ve insanlardan bir taife dedi: **الأَتِيُّ**, nereden geldiği bilinmeyen seldir.
Ve su için bir mecra saptırdığımda “suya **أتَّيتُ** ettim, **تَأتِيّاً**” dersin. Şair dedi:
وبعض القول ليس له عِناجٌ		كَسَيل الماء ليس له إتـاءُ
Ve dedi:
خَلَّت بسَيْلٍ أَتِيٍّ كان يَحْبِسُـه		ورَفَّعَته إلى السِّجْفَينِ فالنَّضَدِ
Denir: Onunla **أتيّ التَّوَى**’yı murad etti; o, onun mecrasıdır. Ve denir: Onunla, yaprak veya ot gibi mecrayı tutan şeyi kastetti.
Ve bir adam **أَتيٌّ** (olur); eğer bir kavim içinde onlardan olmayan bir garip ise. Ve **أَتاويٌّ**.
Ve **الإِتاوةُ**: haraçtır. Ve bir kavim üzerine, toplanan şeyden taksim edilen her paydır. Ve rüşveti **إِتاوةٌ** kılarlar.
Ve dersin: Falancaya işi üzerine **آتَيْتُ** ettim, **مُؤاتاةً**. Ve “**واتَيْتُه**” demezsin; ancak Yemen’e ait çirkin bir lugatta (denir). Ve Yemen ehli “**واتَيتُ**” ve “**واسَيْتُ**” ve “**واكَلْتُ**” ve bunun benzerlerini söyler; ve “**وامَرْتُ**”, “**أمَرْتُ**”dan. Ancak onu **واو** kılarlar; **يُؤاكل** ve **يُؤامِرُ** ve bunun benzerlerinde hemzeyi hafifletmek üzere.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%88/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الإتاوَةُ: الخراج؛ والجمع الأتاوي. قال الجعديّ: مَواليَ حِلْفٍ لا مَوالي قَرابةٍ=ولكنْ قَطيناً يسألون الأتاويا تقول منه: أَتَو}تُهُ آتُوه أَتْواً وإتاوَةً. قال الشاعر: ففي كلِّ أسواق العراق إتاوةٌ=وفي كلِّ ما باع امرؤٌ مَكْسُ دِرهَم ويقال للسِقاء إذا مَخِضَ وجاء الزُبْدُ: قد جاء أَتْوُهُ. ولفلانٍ أَتْوٌ، أي عطاء. ويقال: ما أحسَن أَتْوَ يَدَي هذه الناقة، وأَتْيَ أيضاً، أي رَجْعَ يديها في السير. والإيتاء: الإعطاء. والإتاء: البركة والنَماء، وحملُ النخلِ تقول منه: أَتَتِ النخلةُ تأتو إناء. وأنشد ابن السكيت:
هنا لك لا أبالي نَخْلَ بَعْلٍولا سَقْي وإنْ عَظُمَ الإتاء

##### Türkçe

**الإتاوَةُ**: haraç; çoğulu **الأتاوي**. el-Ca‘dî dedi:
“Müttefiklik velîleri; akrabalık velîleri değil= fakat yerleşiklerdir; **الأتاويا** isterler.”

Bundan şöyle denir: **أَتَوْتُهُ**; onu **آتُوه**; **أَتْواً** ve **إتاوَةً** (olarak). Şair dedi:
“Irak’ın bütün pazarlarında bir **إتاوةٌ** vardır= ve bir kimsenin sattığı her şeyde bir dirhem **مَكْسُ** (vardır).”

Ve kırbaya, çalkalanıp köpük geldiği zaman denir: “Onun **أَتْوُهُ** geldi.”

Ve falanın bir **أَتْوٌ**’u vardır; yani bir bağış.

Ve denir: “Bu devenin iki elinin **أَتْوَ**’su ne güzeldir”; ve **أَتْيَ** de (denir); yani yürüyüşte iki elinin geri dönüşü.

**الإيتاء**: verme.

**الإتاء**: bereket ve artma; ve hurma ağacının meyve taşıması; bundan şöyle denirsin: **أَتَتِ النخلةُ**; **تأتو**; **إناء**.

İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
“Orada ben, sulanmayan hurmayı umursamam= ne de sulamayı; **الإتاء** büyüse bile.”

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما)
(أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا  *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ الرجل يَأتِل أُتُولاً، إذا تأخر وتخلّفَ. قال:
* وقد ملأت بطنَه حَتى أَتَلْ([3]) *
(أتم) الهمزة والتاء والميم يدلُّ على انضمام الشيء بعضِه إلى بعض، الأتَم في الخُرَزِ أن تتفتق خُرْزتان فتصيرا واحدةً. ومنه المرأَة الأَتُوم وهي المُفْضاةُ التي صار مَسْلكاها واحداً، قال أبو عمرو: الأُتُم لغة في العُتُم، وهو شجر الزّيتون. ويقال: أَتَم بالمكان، إذا ثوى، ويقال الأتَم الثواءُ([4])، والمأْتَم: النِّساءُ يجتمعن في الخير والشرّ، كذا قال القُتَبيّ، وأنشد:
رَمَتْهُ أَنَاةٌ مِنْ رَبيعةِ عَامِرٍ *** نَؤُومُ الضُّحَى في مأتَم أيِّ مَأْتَمِ([5])يريد في نساءٍ أيّ نساءٍ. وقال رؤبةُ:
إذا تَدَاعَى في الصِّمادِ مأتمُهْ *** أَحَنَّ غِيراناً تنادى زُجَّمُه([6])شبّه البُوم بنساءٍ يَنُحْنَ. وقوله: أحنَّ غيراناً، يريدُ أن البُوم إذا صوّتَتْ أحنّتْ الغِيرانَ بمجاوَبَة الصدى، وهو الصَّوت الذي تسمعه من الجبل أو الغارِ بَعْدَ صوتِك.
(أتن) الهمزة والتاء والنون أصل واحد، وهو الأنثى من الحُمُر، أو شيءٌ استعير لـه هذا الاسم. قال الخليل: الأتان معروفة، والجمع الأتُن. قال ابن السكّيت: هذه أتانٌ وثلاثُ آتُنٍ، والجمع أُتُن وأُتْن بالتخفيف ولا يجوز أتانة، لأنّه اسم خصّ به المؤنّث. قال أبو عبيد: استأتن فلانٌ أتاناً أي اتّخذها. واستأتن الحمارُ: صار أتاناً بعد أن كان حماراً. والمأتُوناء: الأُتُن. وأَتَانُ الضَّحْلِ: صخرةٌ كبيرةٌ تكون في الماء القليلِ يَركبُها الطُّحْلُبُ. قال أوس:
بِجَسْرَةٍ كَأَتانِ الضَّحْلِ صَلَّبَها  *** أكْلُ السّوَادِيِّ رَضُّوهُ بـمِرْضاحِ([7])قال يونس: الأتان مَقامُ المستَقِي على فم الرّكيّة. قال النَّضْر: الأتان: قاعدة الهودج([8])، والجمع الأتُن، قال أبو عُبيد: الأَتَنَانُ تقارُب الخطو في غَضَب، يقال أَتَنَ يَأْتِن. وهذا ليس من الباب، لأنّ النون مبدلةٌ من اللام، والأصل الأتَلان. وقد مضى ذِكره([9]).
(أته) الهمزة والتاء والهاء، يقال إنّ التأتُّه الكِبْر والخيَلاء.
(أتو) الهمزة والتاء والواو والألف والياء يدلُّ على مجيء الشيء وإصحابِه وطاعَتِه. الأَتْو الاستقامة في السّير، يقال أتَا البعيرُ يأْتُو. قال:
توكَّلْنَ واستَدْبَرْنَه كيف أَتْوُه *** بها رَبِذاً سَهْوَ الأراجيح مِرْجَما([10])ويقال ما أحسن أَتْوَ يدَيْها في السير. وقال مزاحم:
فلا سَدْوَ إلا سَدْوُهُ وهو مدبرٌ *** ولا أَتْوَ إلا أَتْوُهُ وهو مقبلُ
وتقول العرب: أتَوْتُ فلانا بمعنى أتيته. قال([11]):
يا قَوم مَالِي وأبَا ذُؤيبِ *** كُنْتُ إذَا أتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ
قال الضّبيّ: يقال للسِّقاء إذا تمخّض قد جاء أتْوُهُ. الخليل: الإتاوة الخَراج، والرِّشوة، والجَعالة، وكلُّ قسمةٍ تقسم على قوم فُتجْبَى كذلك. قال:
* يُؤَدُّون الإتاوةَ صاغرينا *
وأنشد:
وفي كلِّ أسْواقِ العِراقِ إتاوَةٌ	 *** وفي كل ما باع امرؤٌ مَكْسُ درْهَمِ([12]) قال الأصمعيّ: يقال أتوْته أتْواً: أعطيتُه الإتاوة.
(أتي) تقول: أتاني فلانٌ إتْياناً وأَتْياً وأَتْيَةً وأَتْوَةً واحدة، ولا يقال إتيانةً واحدة إلا في اضطرارِ شاعر، وهو قبيح لأنّ المصادر كلها إذا جعلت واحدةً رُدّت إلى بناءِ فعلِها، وذلك إذا كان الفِعْل على فعل، فإذا دخلت في الفعل زياداتٌ فوقَ ذلك أُدخِلت فيها زياداتُها في الواحدة، كقولنا إقبالةً واحدة. قال شاعرٌ في الأتْيِ:
إنّي وأَتْيَ ابنِ غَلاَّقٍ ليَقْريَنِي *** كغابِطِ الكَلْبِ يَرْجُو الطِّرْقَ في الذَّنَبِ([13])وحكى اللِّحيانيّ إتْيَانَة. قال أبو زيد: يقال تِني بفلان: أئتني، وللاثنين تِياني به، وللجمع تُوني به، وللمرأة تيني به، وللجمع تِينَني. وأتيت الأمرَ منْ مأتاهُ ومأْتاتهِ. قال:
وحاجةٍ بتُّ على صِماتِها([14]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مأتاتها([15])قال الخليل: آتَيت فلاناً* على أمره مؤاتاةً، وهو حُسْن المطاوعة. ولا يقال واتَيْتَهُ إلا في لغة قبيحةٍ في اليمن. وما جاء من نحو آسيت وآكلت وآمرت وآخيت، إنما يجعلونها واواً على تخفيف الهمزة في يُوَاكل ويُوَامر ونحو ذلك. قال اللِّحيانيّ: ما أتيتَنا حَتّى استأتيناك، أي استبْطَأناك وسألناكَ الإتيان. ويقال تأتَّ لهذا الأمر، أي ترفَّقْ له. والإيتاء الإعطاء، تقول آتى يؤتي إيتاء. وتقول هاتِ بمعنى آتِ أي فاعِلْ، فدخلت الهاء على الألف. وتقول تأتىّ لفلانٍ أمرُه، وقد أتّاه الله تأْتيةً. ومنه قوله:
* وتأتى له الدَّهْرُ حَتّى جَبَرْ *
وهو مخفف من تأتّى. قال لَبيد:
* بمؤتَّرٍ تَأْتَى لَهُ إبهامُها([16]) *
قال الخليل: الأتيّ ما وقع في النّهر من خشبٍ أوْ وَرَق ممّا يَحبِس الماء. تقول أَتِّ لهذا الماء أي سهّل جَرْيَهُ. والأتِيّ عند العامة: النهر الذي يجري فيه الماء إلى الحوض، والجمع الأُتِيُّ والآتاءُ. والأَتِيُّ أيضاً: السَّيل الذي يأتي من بلدٍ غيرِ بلدك. قال النابغة:
خَلَّتْ سَبيلَ أتِيٍّ كانَ يحبِسُه  *** وَرَفّعَته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ
قال بعضهم: أراد أتِيّ النُّؤى، وهو مَجراهُ، ويقال عَنَى به ما يحبِس المجرى من ورقٍ أو حشيش. وأتْيت للماء تأتيةً إذا وجَّهت له مَجْرىً. اللِّحيانيّ: رجل أَتِيٌّ إذا كان نافذاً. قال الخليل: رجلٌ أتيٌّ، أي غريبٌ في قومٍ ليس منهم. وأَتاوِيٌّ كذلك. وأنشد الأصمعي:
لا تَعدِلَنَّ أتاويِّينَ تضرِبُهُمْ *** نكْباءُ صِرٌّ بأصحَاب المُحِلاّتِ([17])وفي حديث ثابت بن الدّحْدَاح([18]): "إنما هو أتِيٌّ فينا". والإتاء: نَماء الزّرع والنخل. يقال نخلٌ ذو إتاءٍ أي نماء. قال الفرّاء: أتَتِ الأرضُ والنخلُ أتْواً، وأتى الماءُ إتاءً، أي كثُر. قال:
وبعضُ القول ليس لـه عِناجٌ *** كسَيْل الماء ليس لـه إتاءُ([19])وقال آخر:
هنالك لا أبالي نَخْلَ سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عظُمَ الإتاءُ([20])(أتب) الهمزة والتاء والباء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يشتمل به الإبط، قميصٌ غير مَخِيط الجانبين. قال امرؤ القيس:
مِنَ القاصِرات الطّرف لو دَبَّ مُحْوِلٌ *** من الذَّرِّ فوقَ الإتْبِ منها لأَثّرَا
قال الأصمعيّ: هو البقيرة، وهو أنْ يُؤخَذ بُردٌ فيشقّ، ثم تُلقيه المرأةُ في عُنُقها من غير كُمَّينِ ولا جَيْب. قال أبو زيد: أتَّبْت المرأةُ أُؤَتِّبُها إذا ألبستَها الإتْب. قال الشيبانيّ: التأتُّبُ أن يجعل الرّجلُ حِمالةَ القَوس في صدره ويُخرِجَ مَنكِبيه منها فتصيرَ القوسُ على كَتفيه. قال النُّميريّ: المِئْتَبُ المِشْمَل وقد تأتّبَه إذا ألقاه تحت إبطه ثم اشتمل. ورجل مُؤَتَّب الظهر، ويقال مُؤْتَبٌ، أي أجنَؤُهُ. قال:
* على حَجَليٍّ راضعٍ مُؤْتَبِ الظَّهْرِ *
--------------ــــ
([1]) البيث لثروان العكلي، كما في اللسان (أتل).
([2]) أرخ إلى مكانة يأرخ أروخا: حن إليه، وفي الأصل: "تادخينا" محرف.
([3]) الرجز في نوادر أبي زيد 49 واللسان (أتل).
([4]) في الأصل "التوى" بالتاء المثناة.
([5]) انظر أدب الكاتب 22. والبيت لأبي حية النميري كما في الاقتضاب 293 واللسان (أتم).
([6]) الصماد: جمع صمد، وهو ما غلظ من الأرض. والغيران: جمع غار. وزجم: جمع زاجم، وهو الذي يصوت صوتاً لا تفهمه. وفي الأصل: "تنازجمه" صوابه من الديوان ص151.
([7]) البيت مع نظائره في اللسان (16: 144).
([8]) الذي في اللسان: "قاعدة الفودج" بالفاء. والفودج: الهودج، وقيل أصغر من الهودج.
([9]) انظر ما مضى  ص47 س3.
([10]) السهو: اللين. والأراجيح: اهتزاز الإبل في رتكانها. وفي الأصل: "المراجيح" صوابه في اللسان
(3: 271). ورواية عجزه فيه:
* على ربذ سهو الأراجيح مرجم *
([11]) هو خالد بن زهير الهذلي، كما في اللسان (18: 18) يقوله لأبي ذؤيب الهذلي، كما في ديوان الهذليين ص(1: 165) من القسم الأول طبع دار الكتب.
([12]) هو البيت 17 من المفضلية 42.
([13]) البيت لرجل من بني عمرو بن عامر يهجو قوماً من بني سليم، كما في اللسان (غبط) وانظر الحيوان (2: 169) والميداني (2: 20)
([14]) في الأصل: "مؤتاتها" صوابه ما أثبت من اللسان (18: 15).
([15]) على صماتها، بالكسر: أي على شرف قضائها. والبيت في اللسان (2: 361/18: 15).
([16]) ويروى: "تأتاله" من قولك ألت الأمر أصلحته. وصدره في المعلقة:
* بصبوح صافية وجذب كرينة *
([17]) روايات البيت وتخريجاته في حواشي الحيوان (5: 97) وسيأتي في (نكب).
([18]) في اللسان: "وروي أن النبي صلى الله عليه وسلم سأل عاصم بن عدي عن ثابت بن الدحداح وتُوُفِّي: هل تعلمون له نسباً فيكم؟ فقال: لا، إنما هو أتيّ فينا. قال: فقضى رسول الله صلى الله عليه وسلم بميراثه لابن أخته".
([19]) رواية اللسان: (عنج، أني) "كمخض الماء".
([20]) السقي: ما شرب بماء الأنهار والعيون الجارية. والبعل، ما رسخت عروقه في الماء فاستغنى عن أن يسقي. والبيت لعبد الله بن رواحة الأنصاري كما في اللسان (بعل، أتى، سقى). قال ابن منظور: "عنى بهنالك موضع الجهاد. أي أستشهد فأرزق عند الله فلا أبالي نخلاً ولا زرعا".

ـ

##### Türkçe

(**باب الهمزة والتاء وما يثلثهما**)

(**أتل**) **الهمزة والتاء واللام** tek bir asla delâlet eder; o da yavaşlık ve ağırdan almadır. Ebû Ubeyd dedi: **الأَتَلانُ** öfkede adımı birbirine yaklaştırmaktır; şöyle denir: **أَتَلَ يَأْتِلُ** ve **أَتَنَ يَأْتِنُ**; ve şu beyit okundu:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])
Bu da yine ağırdan alarak yürüyüştür. Ve şu beyit okundu:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا  *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])
Ebû Ali el-İsfahânî dedi: **أَتَلَ** adam **يَأتِلُ** **أُتُولاً**, geciktiği ve geri kaldığı zaman. Dedi ki:
* وقد ملأت بطنَه حَتى أَتَلْ([3]) *

(**أتم**) **الهمزة والتاء والميم** şeyin bir kısmının bir kısmına bitişmesine delâlet eder; **الأتَم** boncukta, iki boncuğun yarılıp da bir tek olmasına denir. Ondandır: **المرأَة الأَتُوم**; o, iki yolu bir tek yol olmuş olan **المُفْضاةُ**dur. Ebû Amr dedi: **الأُتُم** **العُتُم** için bir dildir; o da zeytin ağacıdır. Ve denir: **أَتَم بالمكان**, orada kaldığı zaman; ve denir: **الأتَم الثواءُ**([4]). Ve **المأْتَم**: kadınlar; hayırda ve şerde toplanırlar; Kutebî böyle dedi. Ve şu beyit okundu:
رَمَتْهُ أَنَاةٌ مِنْ رَبيعةِ عَامِرٍ *** نَؤُومُ الضُّحَى في مأتَم أيِّ مَأْتَمِ([5])
Yani: herhangi kadınlar içinde, yani hangi kadınlar içinde. Ve Ru’be dedi:
إذا تَدَاعَى في الصِّمادِ مأتمُهْ *** أَحَنَّ غِيراناً تنادى زُجَّمُه([6])
Baykuşları, ağıt yakan kadınlara benzetti. Ve sözü: **أحنَّ غيراناً**, baykuşlar seslendikleri zaman, yankının karşılık vermesiyle mağaraları inlettiler demektir; o, dağdan yahut mağaradan, senin sesinden sonra işittiğin sestir.

(**أتن**) **الهمزة والتاء والنون** tek bir asıldır; o da eşeklerin dişisi yahut bu adın kendisine ödünç verildiği bir şeydir. Halîl dedi: **الأتان** bilinen bir şeydir; çoğulu **الأتُن**dur. İbnü’s-Sikkît dedi: Bu bir **أتانٌ**dır ve üç **آتُنٍ**; çoğul **أُتُن** ve hafifletmeyle **أُتْن**; **أتانة** câiz değildir; çünkü o, müennese tahsis edilmiş bir isimdir. Ebû Ubeyd dedi: **استأتن** falan **أتاناً**, yani onu edindi. Ve **استأتن الحمارُ**: eşek, daha önce erkek eşek iken, dişi eşek oldu. Ve **المأتُوناء**: **الأُتُن**dur. Ve **أَتَانُ الضَّحْلِ**: az suda bulunan büyük bir kaya; yosun onun üzerine biner. Evs dedi:
بِجَسْرَةٍ كَأَتانِ الضَّحْلِ صَلَّبَها  *** أكْلُ السّوَادِيِّ رَضُّوهُ بـمِرْضاحِ([7])
Yûnus dedi: **الأتان** su çekenin kuyu ağzındaki durduğu yerdir. Nadr dedi: **الأتان**: hevcenin kaidesi([8]); çoğulu **الأتُن**dur. Ebû Ubeyd dedi: **الأَتَنَانُ** öfkede adımı birbirine yaklaştırmaktır; denir: **أَتَنَ يَأْتِن**. Bu, babdan değildir; çünkü **النون** **اللام**dan bedeldir; asıl **الأتَلان**dır. Onun zikri geçti([9]).

(**أته**) **الهمزة والتاء والهاء**; denir ki: **التأتُّه** kibir ve böbürlenmedir.

(**أتو**) **الهمزة والتاء والواو والألف والياء** şeyin gelmesine, ona eşlik etmesine ve itaatine delâlet eder. **الأَتْو** yürüyüşte doğruluktur; denir: **أتَا البعيرُ يأْتُو**. Dedi ki:
توكَّلْنَ واستَدْبَرْنَه كيف أَتْوُه *** بها رَبِذاً سَهْوَ الأراجيح مِرْجَما([10])
Ve denir: yürüyüşte onun iki elinin **أَتْوَ**su ne güzeldir. Muzâhim dedi:
فلا سَدْوَ إلا سَدْوُهُ وهو مدبرٌ *** ولا أَتْوَ إلا أَتْوُهُ وهو مقبلُ
Araplar der ki: **أتَوْتُ** falanı, **أتيته** mânâsında. Dedi([11]):
يا قَوم مَالِي وأبَا ذُؤيبِ *** كُنْتُ إذَا أتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ
Dabbî dedi: kırba için, çalkalanıp kabardığı zaman, “onun **أتْوُهُ** geldi” denir. Halîl: **الإتاوة** haraçtır, rüşvettir, ca’ledir; ve bir kavim üzerine taksim edilip de bu şekilde toplanan her paydır. Dedi ki:
* يُؤَدُّون الإتاوةَ صاغرينا *
Ve şu beyit okundu:
وفي كلِّ أسْواقِ العِراقِ إتاوَةٌ	 *** وفي كل ما باع امرؤٌ مَكْسُ درْهَمِ([12])
Asma’î dedi: denir: **أتوْته أتْواً**: ona **الإتاوة** verdim.

(**أتي**) Dersin ki: falan bana **إتْياناً** ve **أَتْياً** ve **أَتْيَةً** ve **أَتْوَةً** bir defa geldi; ve “bir defa **إتيانةً**” denmez; ancak şairin zaruretiyle; o çirkindir; çünkü masdarların hepsi bir defa kılındığı zaman, fiilinin binasına döndürülür; bu da fiil **فعل** üzere olduğu vakittir. Fiile bunun üstünde ziyadeler girdiği zaman, o ziyadeler, bir defalıkta da ona sokulur; bizim “bir defa **إقبالةً**” dememiz gibi. Şair **الأتْيِ** hakkında dedi:
إنّي وأَتْيَ ابنِ غَلاَّقٍ ليَقْريَنِي *** كغابِطِ الكَلْبِ يَرْجُو الطِّرْقَ في الذَّنَبِ([13])
Lihyânî **إتْيَانَة**yı nakletti. Ebû Zeyd dedi: denir: **تِني** falanla: “bana getir”; iki kişi için: **تِياني** onu; cemaat için: **تُوني** onu; kadın için: **تيني** onu; cemaat için: **تِينَني**. Ve işi, onun **مأتاهُ**sından ve **مأْتاتهِ**nden yaptım. Dedi ki:
وحاجةٍ بتُّ على صِماتِها([14]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مأتاتها([15])
Halîl dedi: falana işi üzerine **آتَيت**; **مؤاتاةً**; o, güzel uyum göstermedir. Ve “**واتَيْتَهُ**” denmez; ancak Yemen’de çirkin bir dilde. **آسيت** ve **آكلت** ve **آمرت** ve **آخيت** gibi gelen şeyler ise, ancak hemzeyi hafifletmek üzere onu vâv yaparlar: **يُوَاكل** ve **يُوَامر** ve benzerleri gibi. Lihyânî dedi: “Bize gelmedin, ta ki seni **استأتيناك**”; yani seni yavaş bulduk ve senden gelmeni istedik. Ve denir: **تأتَّ** bu iş için; yani ona yumuşak davran. Ve **الإيتاء** vermedir; dersin: **آتى يؤتي إيتاء**. Ve dersin: **هاتِ** mânâsında **آتِ**, yani “yap”; böylece **الهاء** **الألف**in üzerine girdi. Ve dersin: falanın işi ona **تأتىّ**; ve Allah ona **أتّاه** **تأْتيةً**. Ondandır şu sözü:
* وتأتى له الدَّهْرُ حَتّى جَبَرْ *
Ve o, **تأتّى**dan hafifletilmiştir. Lebîd dedi:
* بمؤتَّرٍ تَأْتَى لَهُ إبهامُها([16]) *
Halîl dedi: **الأتيّ**, nehirde odun yahut yapraktan, suyu tutan şeydir. Dersin: bu su için **أَتِّ**, yani onun akışını kolaylaştır. Ve avam yanında **الأتِيّ**: suyun havuza aktığı nehir; çoğulu **الأُتِيُّ** ve **الآتاءُ**. Ve **الأَتِيُّ** ayrıca: senin beldenden başka bir beldeden gelen sel. Nâbiga dedi:
خَلَّتْ سَبيلَ أتِيٍّ كانَ يحبِسُه  *** وَرَفّعَته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ
Bazıları dedi: **أتِيّ النُّؤى**yı kastetti; o, onun mecrasıdır. Ve denir: onunla, mecrayı yaprak yahut ot gibi şeylerden alıkoyanı kastetti. Ve su için **أتْيت** **تأتيةً**, ona bir mecra yönelttiğin zaman. Lihyânî: **رجل أَتِيٌّ**, nüfuz edici olduğu zaman. Halîl dedi: **رجلٌ أتيٌّ**, yani kavim içinde onlardan olmayan bir yabancı. Ve **أَتاوِيٌّ** de böyledir. Asma’î şu beyti okudu:
لا تَعدِلَنَّ أتاويِّينَ تضرِبُهُمْ *** نكْباءُ صِرٌّ بأصحَاب المُحِلاّتِ([17])
Sâbit b. ed-Dahdâh hadîsinde([18]): “O ancak bizim içimizde bir **أتِيٌّ**dir.” Ve **الإتاء**: ekinin ve hurmanın büyümesidir. Denir: **نخلٌ ذو إتاءٍ**, yani büyüme. Ferrâ dedi: yer ve hurma **أتَت** **أتْواً**, ve su **أتى** **إتاءً**, yani çoğaldı. Dedi ki:
وبعضُ القول ليس لـه عِناجٌ *** كسَيْل الماء ليس لـه إتاءُ([19])
Ve bir başkası dedi:
هنالك لا أبالي نَخْلَ سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عظُمَ الإتاءُ([20])

(**أتب**) **الهمزة والتاء والباء** tek bir asıldır; o, koltuk altını örten bir şeydir; yanları dikilmemiş bir gömlek. İmru’ul-Kays dedi:
مِنَ القاصِرات الطّرف لو دَبَّ مُحْوِلٌ *** من الذَّرِّ فوقَ الإتْبِ منها لأَثّرَا
Asma’î dedi: o, **البقيرة**dir; o da şudur: bir bürd alınır, yarılır; sonra kadın onu, kolluksuz ve yakasız olarak boynuna atar. Ebû Zeyd dedi: kadını **أتَّبْت**; onu **أُؤَتِّبُها**, ona **الإتْب** giydirdiğin zaman. Şeybânî dedi: **التأتُّبُ**, adamın yay kayışını göğsüne koyması ve iki omzunu onun içinden çıkarmasıdır; böylece yay iki omzu üzerinde olur. Numeyrî dedi: **المِئْتَبُ** **المِشْمَل**dir; ve onu koltuk altına atıp sonra büründüğü zaman, onu **تأتّبَه**. Ve “sırtı **مُؤَتَّب** olan adam” denir; ve **مُؤْتَبٌ** denir; yani onun sırtı eğridir. Dedi ki:
* على حَجَليٍّ راضعٍ مُؤْتَبِ الظَّهْرِ *

ـ

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و *!الأَتْوُ : الاسْتِقامَةُ في السَّيْرِ وفي ( السُّرْعةِ ) .
( والأَتْوُ : ( الطَّريقةُ . يقالُ : ما زالَ كَلامُه على *!أَتْوٍ واحِدٍ ، أَي طَريقَةٍ واحِدَةٍ .
وحَكَى ابنُ الأعْرابيِّ : خَطَبَ الأَميرُ فما زالَ على أَتْوٍ واحِدٍ .
( والأَتْوُ : ( المَوْتُ والبَلاءُ .
قالَ ابنُ شُمَيْل : أَتَى على فلانٍ أَتْوٌ ، أَي مَوْتٌ أَو بَلاءٌ يُصِيبُه ؛ يقالُ : إن أَتَى عليَّ أَتْوٌ فغُلامِي حُرٌّ ، أَي إنْ مُتُّ .
( والأَتْوُ : ( المَرَضُ الشَّديدُ ، ) أَو كَسْرُ يَدٍ أَو رِجْلٍ .
( والأتْوُ : ( الشَّخْصُ العَظيمُ ؛ نَقَلَهُ الصَّاغانيُّ عن أَبي زيْدٍ .
( والأَتْوُ : ( العَطاءُ . يقالُ : لفُلانٍ أَتْوٌ ، أَي عَطاءٌ ، نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( *!وأَتَوْتُه *!آتُوه *!أَتْواً و ( *!إتاوَةً ، ككِتابَةٍ : رَشَوْتُه ؛ كَذلِكَ حَكَاهُ أَبو عبيدٍ ، جَعَلَ *!الإتاوَةَ مَصْدراً ؛ ونَقَلَهُ الصَّاغانيّ عن أَبي زيْدٍ .
( *!والإِتاوَةُ أَيْضاً : الخَراجُ . يقالُ : أَدَّى إتاوَةَ أَرْضِه ، أَي خَراجَها . وضُرِبَتْ عليهم الإتاوَةُ : أَي الجِبايَةُ ، وجَعَلَه بعضٌ مِن المجازِ .
( وشَكَمَ فَاهُ *!بالإِتاوَةِ : أَي ( الرِّشْوَة ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ والزَّمَخْشرِيُّ لجابرِ بنِ جُنِيَ التَّغْلَبيِّ :
ففي كلِّ أَسْواقِ العِراقِ إتاوَةٌ وفي كلِّ ما باعَ امْرُؤٌ مَكْسُ دِرْهَمِقالَ ابنُ سِيدَه : وأَمَّا أَبو عبيدٍ فأَنْشَدَ هذا البَيْتَ على الإِتاوَةِ التي هي المَصْدَرُ ، قالَ : ويقوِّيَه قَوْله : مَكْسُ دِرْهَم ، لأنَّه عطف عرَض

على عرَضٍ .
وكلُّ ما أُخِذ بكُدّةٍ أَو قُسِمَ على موْضعٍ مِن الجِبايَةِ وغيرِها إتاوَةٌ ؛ ( أَو تَخُصُّ الرِّشْوَةَ على الماءِ ، ج *!أَتاوَى ، كسَكَارَى ؛ وأَمَّا قَوْلُ الجعْدِيّ :
مَوالِيَ حِلْفٍ لا مَوالِي قَرابةٍ ولكنْ قَطِيناً يَسْأَلونَ *!الأَتاوِيَا أَي هُمْ خدَمٌ يَسْأَلونَ الخَراجَ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وإنَّما كانَ قِياسُه أَن يقولَ أَتاوَى كقَوْلِنا في عِلاوةٍ وهِراوَةٍ عَلاوَى وهَراوَى ، غَيْر أَنَّ هذا الشاعِرَ سَلَكَ طَريقاً أُخْرَى غَيْر هذه ، وذلك أنَّه لمَّا كسَّرَ إتاوَةً حدثَ في مثالِ التَّكْسيرِ هَمْزةٌ بَعْد أَلِفِه بَدَلاً مِن أَلِفِ فِعالةٍ كهَمْزةِ وَسائِل وَكَنائِن ، فصارَ التَّقْديرُ به إلى إتاءٍ ، ثم يبدلُ مِن كَسْرَةِ الهَمْزةِ فَتْحة لأنَّها عارِضَةٌ في الجَمْعِ ، واللاّم مُعْتلَّة كبابِ مَطَايا وعَطَايا فيَصِيرُ إلى *!أَتاءَى ، ثم تُبْدِل من الهَمْزةِ واواً لظُهورِها لاماً في الواحِدِ فتقولُ أَتاوَى كعَلاوَى ، وكَذلِكَ تقولُ العَرَبُ في تكْسيرِ إتاوَةٍ أَتاوَى ، غَيْر أَنَّ هذا الشاعِرَ لو فَعَلَ ذلِكَ لأَفْسَدَ قافِيَته ، لكنَّه احْتاجَ إلى إقْرارِ الهَمْزةِ بحالِها لتصِحَّ بَعْدها الياءُ التي هي رَوِيُّ القافِيَةِ كما مَعَها مِنَ القَوافِي التي هي الرَّوابِيا والأَدانِيا ونَحْو ذلِكَ ، ليَزُولَ لَفْظُ الهَمْزَةِ ، إذ كانتِ العادَةُ في هذه الهَمْزةِ أَن تُعَلَّ وتُغَيَّر إذا كانتِ اللاَّم مُعْتلَّة ، فرأَى إبْدال هَمْزة إتاءٍ واواً ليَزولَ لفظُ الهَمْزةِ التي مِن عادَتِها في هذا المَوْضعِ أَنْ تُعَلَّ ولا تصحَّ لمَا ذَكَرْنا ، فصارَ الأَتاوِيا .
( *!وأُتىً ، كعُروَة وعُرىً ، وهو ( نادِرٌ ؛ قالَ الطِّرمَّاحُ :
لنا العَضُدُ السُّدَّى على الناسِ *!والأُتَى على كلِّ حافٍ من مَعَدَ وناعِلِ

وقالَ أَيْضاً :
وأَهْل *!الأُتَى اللاَّتي على عَهْدِ تُبَّعٍ على كلِّ ذي مالٍ غريب وعاهِنقالَ ابنُ سِيدَه : وأُراهُ على حذْفِ الزائِدِ فيكونُ مِن بابِ رِشْوَة ورشاً .
( *!وأَتَتِ النَّخْلةُ والشَّجرةُ *!تَأْتُو ( *!أَتْواً *!وإِتاءً ، بالكسْرِ عن كُراعٍ : ( طَلَعَ ثَمَرُها ، أَو بَدَا صلاحُها ، أَو كَثُرَ حَمْلُها ، والاسمُ *!الإِتاءَةُ .
( *!والإتاءُ ، ككِتابٍ : ما يَخْرُجُ من إكالِ الشَّجَرِ ؛ قالَ عبدُ اللَّهِ بنُ رَوَاحَة الأَنْصارِيُّ :
هُنالِكَ لا أُبالِي نَخْلَ بَعْلٍ ولا سَقْيٍ وإن عَظُمَ *!الإِتاءُ عَنَى بهُنالِكَ مَوْضِعَ الجِهادِ ، أَي أَسْتَشْهدُ فأُرْزَق عنْدَ اللَّهِ فلا أُبالي نخلاً ولا زَرْعاً .
( والإِتاءُ : ( النَّماءُ . وقد أَتَتِ الماشِيَةُ *!إتاءً : نَمَتْ ، وكَذلِكَ إتاءُ الزَّرْعِ : رَيْعُه .
( *!والأَتاوِيُّ *!والأَتِيُّ ، ويُثَلَّثان ، اقْتَصَر الجَوْهرِيُّ على الفتْحِ فيهما ، والضمّ في *!الأُتيِّ عن سِيْبَوَيْه ، وبه رُوِي الحدِيثُ . قالَ أَبو عبيدٍ : وكَلامُ العَرَبِ بالفَتْحِ .
ونَقَلَ الصَّاغانيُّ الضمَّ والكسْرَ فيهما عن أَبي عَمْروٍ ، وقالَ : إنّ الكسْرَ في الثاني غَرِيبٌ .
( جَدْوَلٌ ، أَي نَهْرٌ ، ( *!تُؤْتِيهِ ، تَسْوقُه وتُسَهِّلهُ ، ( إلى أَرْضِكَ .
وقالَ الأصْمَعيُّ : كلُّ جَدْوَلِ ماءٍ *!أَتِيٌّ ، وأَنْشَدَ للرَّاجِزِ يَسْتَقِي على رأْسِ البِئْرِ وهو يَرْتجزُ ويقولُ :
لَيُمْخَضَنْ جَوْفُكِ بالدُّليِّحتى تَعُودي أَقْطَعَ الأَتِيِّ

وقيلَ : *!الأُتيُّ ، بالضمِّ ، جَمْعُ أَتيَ .
( أو *!الأَتيُّ : ( السَّيْلُ الغرِيبُ لا يُدْرَى مِن أَيْنَ أَتَى ، وكَذلِكَ *!الأَتاوِيُّ .
وقالَ اللَّحْيانيُّ : أَتيٌّ أَتى ولُبِّسَ مَطَرَه علينا ؛ قالَ العجَّاجُ :
كأَنَّهُ والهَوْلُ عَسْكَرِيّسَيْلٌ أَتيٌّ مَدَّهُ أَتيُّ ( وبه سُمِّي ( الرَّجُلُ الغَريبُ *!أَتِيّاً *!وأَتاوِيّاً ، والجَمْعُ *!أَتاوِيُّونَ .
وقالَ الأصْمَعيُّ : الأَتيُّ الرَّجُلُ يكونُ في القوْمِ ليس منهم ؛ ولهذا قيلَ للسَّيْلِ الذي يأْتي مِن بلَدٍ قد مُطِّر فيه إلى بَلَدٍ لم يُمْطر فيه أَتيٌّ .
وقالَ الكِسائيُّ : الأَتاوِيُّ ، بالفتْحِ : الغَريبُ الذي هو في غَيْرِ وَطنِه ؛ وقَوْلُ المرْأَةِ التي هَجَتِ الأَنْصارَ ، وحَبَّذا هذا الهجَاءُ :
أَطَعْتُمْ *!أَتاوِيَّ من غيرِكُمفلا من مُرادَ ولا مَذْحِجأَرادَتْ *!بالأَتاوِيِّ النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم فقَتَلَها بعضُ الصَّحابَةِ فأُهْدِرَ دَمُها ، وقيلَ : بلِ السَّيْلُ شُبِّه بالرَّجُلِ لأَنَّه غَريبٌ مثْلُه ؛ وشاهِدُ الجَمْع قَوْلُ الشاعرِ :
لا يُعْدَلُنَّ أَتاوِيُّونَ تَضْرِبُهمنَكْباءُ صِرٌّ بأَصْحابِ المُحِلاَّتِأَنْشَدَه الجَوْهرِيُّ هكذا .
قالَ الفارِسِيُّ : ويُرْوى : لا يَعْدِلَنَّ أَتاوِيُّون ، فحذفَ المَفْعول ، وأَرادَ : لا يَعْدِلَنَّ أَتاوِيُّون شأْنُهم كذا أَنْفُسَهم .

ونِسْوَةٌ *!أَتاوِيَّات ، وأَنْشَدَ الكِسائيُّ وأَبو الجرَّاحِ لحميدٍ الأَرْقَطِ :
يُصْبَحْنَ بالقَفْرِ أَتاوِيَّاتِمُعْتَرِضات غَيْر عُرْضِيَّاتِأَي غَرِيبَة مِن صَواحِبِها لتقدُّمهنَّ وسَبْقِهِنَّ .
( *!وأَتَوْتُه أَتْوْاً : لُغَةٌ في ( *!أَتَيْتُهُ ) *!أَتْياً ؛ وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ لخالِدِ بنِ زهيرٍ :
يا قَوْمِ ما لي وأَبي ذُؤْيْبِ
كُنْتُ إذا *!أَتَوْتُه من غَيْبِيَشُمُّ عِطْفِي وَيَبُزُّ ثَوْبي
كأَنَّني أَرَبْته برَيْبِ وممَّا يُسْتَدركُ عليه :
يقالُ : أَتَوْتُه *!أَتْوَةً واحِدَةً .
*!والأَتْوُ : الدّفْعَةُ ؛ ومنه حدِيثُ الزُّبَيْر : ( كُنَّا نَرْمي *!الأَتْوَ والأَتْوَيْن ) ، أَي الدَّفْعَةَ والدّفْعَتَيْنِ مِن الأَتْوِ الدّفعِ ، يُريدُ رَمْيَ السِّهامِ عن القِسِيِّ بعد صَلاةِ المَغْرِبِ .
ويقالُ للسِّقاءِ إذا مُخِضَ وجاءَ ( بالزُّبْدِ قَدْ جاءَ ) *!أَتْوُه ؛ *!كالإِتاءِ ، ككِتابَ . يقالُ : لَبَنٌ ذو *!إتاءِ ، أَي ذُو زَبدٍ ؛ وأَنْشَدَ الزَّمَخْشَريُّ لابنِ الإِطْنابَةِ .
وبعضُ القولِ ليسَ له عِنَاجٌ
كمَخْض الماءِ ليسَ له إتَاءُ*!وإِتاءُ الأرْضِ : رَيْعُها وحاصِلُها ؛ كأنَّه مِنَ *!الإتاوَةِ وهو الخَراجُ .
*!والإتاءُ : الغَلَّةُ .
وما أَحْسَنَ *!أَتْوَ يَدَي هذهِ الناقَةِ : أَي رَجْع يَدَيْها في السَّيْرِ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .

*!وأَتَوان تَأْكِيدٌ لأسَوان وهو الخرِينُ يقالُ : أَسْوَان *!أَتْوَان .
*!واتاوةُ : مدينَةٌ بالهِنْدِ ، ومنها : شيْخُنا المعمِّرُ محييّ الدِّيْن نورُ الحقِّ بنُ عبدِ اللَّهِ المُتَوكِّل الحُسَيْنيّ *!الاتاوِيُّ ، نَزِيلُ مكَّة ، أَخَذَ عن السيِّدِ سعْدِ اللَّهِ المُعمِّر ، ورَوَى عن أَبي طاهِرٍ الكورانيِّ ، وتُوفي بها سَنَة 1166 .

##### Türkçe

: (**الأَتْوُ**: yürüyüşte ve (süratte) doğruluk/istikamet.

(**الأَتْوُ**: (yol, yöntem). Denir ki: “Sözü hâlâ **أَتْوٍ** واحدٍ üzeredir”, yani tek bir yol/yöntem üzeredir.

İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: Emir hutbe okudu da hâlâ tek bir **أَتْوٍ** üzerindeydi.

(**الأَتْوُ**: (ölüm ve belâ).

İbn Şümeyl dedi: “Falanın üzerine bir **أَتْوٌ** geldi”, yani ona isabet eden bir ölüm yahut belâ; denir ki: “Eğer benim üzerime bir **أَتْوٌ** gelirse kölem hürdür”, yani eğer ölürsem.

(**الأَتْوُ**: (şiddetli hastalık,) yahut bir elin veya bir ayağın kırılması.

(**الأتْوُ**: (büyük/iri kişi); Sâgânî onu Ebû Zeyd’den nakletti.

(**الأَتْوُ**: (atıyyet/bağış). Denir ki: “Falanın bir **أَتْوٌ**’u vardır”, yani bir bağışı vardır; Cevherî onu nakletti.

(**وأَتَوْتُه** **آتُوه** **أَتْواً** ve (**إتاوَةً**, **ككِتابَةٍ**): ona rüşvet verdim; Ebû Ubeyd bunu böyle hikâye etti; **الإتاوَةَ**’yi mastar kıldı; Sâgânî de onu Ebû Zeyd’den nakletti.

(**والإِتاوَةُ** ayrıca: haraç). Denir ki: “Arazisinin **إتاوَةَ**sini ödedi”, yani onun haracını. “Onların üzerine **الإتاوَةُ** vuruldu”: yani tahsil/cebâyet; bazıları bunu mecazdan saydı.

“Onun ağzını **بالإِتاوَةِ** ile şakam etti”: yani (rüşvet) ile; Cevherî ve Zemahşerî, Câbir b. Cuney et-Teğlebî’ye ait olarak inşâd etti:

ففي كلِّ أَسْواقِ العِراقِ إتاوَةٌ
وفي كلِّ ما باعَ امْرُؤٌ مَكْسُ دِرْهَمِ

İbn Sîde dedi: Ebû Ubeyd ise bu beyti, mastar olan **الإِتاوَةِ** üzerine inşâd etti; dedi ki: “Onu, ‘**مَكْسُ دِرْهَم**’ sözü kuvvetlendirir; çünkü bir arazı bir araz üzerine atfetmiştir.”

Zorlukla alınan yahut cebâyet ve başkası nevinden bir yere taksim edilen her şey **إتاوَةٌ**’dir; (yahut su üzerindeki rüşvete tahsis olunur), çoğulu **أَتاوَى**, **كسَكَارَى**. Câ‘dî’nin sözüne gelince:

مَوالِيَ حِلْفٍ لا مَوالِي قَرابةٍ
ولكنْ قَطِيناً يَسْأَلونَ **الأَتاوِيَا**

yani onlar, haracı isteyen hizmetçilerdir.

İbn Sîde dedi: Kıyası, **عِلاوةٍ** ve **هِراوَةٍ** hakkında dediğimiz gibi **عَلاوَى** ve **هَراوَى** misali “**أَتاوَى**” demesiydi; fakat bu şair, bunun dışında başka bir yol tuttu. Şöyle ki: **إتاوَةً**’yi kırık çoğul yapınca, kırık çoğul kalıbında, **فِعالةٍ**’nin elifinin bedeli olarak, elifinden sonra bir hemze meydana geldi; **وَسائِل** ve **كَنائِن**’in hemzesi gibi. Böylece takdir onu **إتاءٍ**’a götürdü; sonra hemzenin kesresinden bir fetha bedel kılınır; çünkü o, cem‘de ârızîdir; lâm harfi de **مَطَايا** ve **عَطَايا** babı gibi mu‘telldir; böylece **أَتاءَى**’ya varır; sonra hemzeden bir vav bedel kılarsın, çünkü vav, tekilde lâm olarak zahir olmuştur; böylece **عَلاوَى** gibi **أَتاوَى** dersin. Araplar da **إتاوَةٍ**’nin kırık çoğulunda **أَتاوَى** derler; fakat bu şair bunu yapsaydı kafiyesini bozardı; lakin, kafiyenin revîsi olan yâ’nın ondan sonra sahih olması için, hemzeyi hâli üzere bırakmaya muhtaç oldu; tıpkı onunla beraber olan, **الرَّوابِيا** ve **الأَدانِيا** ve bunun benzeri kafiyelerde olduğu gibi; hemzenin lafzı zâil olsun diye; zira bu hemzede âdet, lâm mu‘tel olduğunda onun i‘lâl edilip değiştirilmesidir. Bu sebeple, zikrettiğimiz şeyden ötürü sahih olmayacak olan bu yerdeki hemzenin lafzı zâil olsun diye, **إتاءٍ** hemzesini vav ile değiştirmeyi uygun gördü; böylece **الأَتاوِيا** oldu.

(**وأُتىً**, **كعُروَة** ve **عُرىً**, ve o (nâdirdir); Tırimmâh dedi:

لنا العَضُدُ السُّدَّى على الناسِ **والأُتَى**
على كلِّ حافٍ من مَعَدَ وناعِلِ

Ve yine dedi:

وأَهْل **الأُتَى** اللاَّتي على عَهْدِ تُبَّعٍ
على كلِّ ذي مالٍ غريب وعاهِن

İbn Sîde dedi: Onu, zâidin hazfi üzerine görüyorum; böylece **رِشْوَة** ve **رشاً** babından olur.

(**وأَتَتِ النَّخْلةُ والشَّجرةُ** **تَأْتُو** (**أَتْواً** ve **إِتاءً**), Küra‘dan kesr ile: (meyvesi çıktı), yahut olgunluğu belirdi, yahut yükü çoğaldı; isim **الإِتاءَةُ**’dır.

(**والإتاءُ**, **ككِتابٍ**: ağacın **إكال**’inden çıkan şey). Abdullah b. Revâha el-Ensârî dedi:

هُنالِكَ لا أُبالِي نَخْلَ بَعْلٍ
ولا سَقْيٍ وإن عَظُمَ **الإِتاءُ**

Bununla, orada cihad yerini kastetti; yani şehit olurum da Allah katında rızıklandırılırım; böylece ne hurmaya ne ekine aldırmam.

(**والإِتاءُ**: (büyüme/nemâ). Ve davar **إتاءً** ile **أَتَتِ**: büyüdü; aynı şekilde ekinin **إتاءُ**’u: onun rî‘/verimi.

(**والأَتاوِيُّ** **والأَتِيُّ**, ikisi de üç vecih üzere gelir). Cevherî, ikisinde de fetha ile yetindi; **الأُتيِّ**’deki zammı Sîbeveyh’ten nakletti; hadis de onunla rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyd dedi: Arapların sözü fetha iledir.

Sâgânî, ikisinde de zammı ve kesri Ebû Amr’dan nakletti ve dedi ki: ikincideki kesr gariptir.

(“**جَدْوَلٌ**”, yani nehir,) (**تُؤْتِيهِ**): onu sevk edersin ve onu kolaylaştırırsın, (senin arazine) doğru.

Asma‘î dedi: Her su arkı **أَتِيٌّ**’dir. Ve râcize, kuyunun başında su çekerken recez söyleyip şöyle dediğini inşâd etti:

لَيُمْخَضَنْ جَوْفُكِ بالدُّليِّ
حتى تَعُودي أَقْطَعَ الأَتِيِّ

Ve denildi ki: (**الأُتيُّ**), zamm ile, **أَتيَ**’nin cem‘idir.

(Yahut **الأَتيُّ**: (garip sel; nereden geldiği bilinmez); aynı şekilde **الأَتاوِيُّ**.)

Lahyânî dedi: “**أَتيٌّ** geldi ve yağmuru bize giydirildi/örtüldü.” Accâc dedi:

كأَنَّهُ والهَوْلُ عَسْكَرِيّ
سَيْلٌ أَتيٌّ مَدَّهُ أَتيُّ

(Bununla) (garip adam) **أَتِيّاً** ve **أَتاوِيّاً** diye adlandırıldı; çoğulu **أَتاوِيُّونَ**’dur.

Asma‘î dedi: **الأَتيُّ**, kavim içinde olup onlardan olmayan adamdır; bu yüzden, yağmur yağmış bir beldeden yağmur yağmamış bir beldeye gelen sele **أَتيٌّ** denildi.

Kisâî dedi: **الأَتاوِيُّ**, fetha ile: kendi vatanı dışında bulunan garip. Ensârı hicveden kadının sözü (bu hiciv ne güzeldir):

أَطَعْتُمْ **أَتاوِيَّ** من غيرِكُم
فلا من مُرادَ ولا مَذْحِج

**بالأَتاوِيِّ** ile Peygamber’i صلى الله عليه وسلم kastetti; bunun üzerine sahabeden biri onu öldürdü de kanı heder kılındı. Ve denildi ki: bilakis sel, garip olduğu için adamla benzetildi. Cem‘in şahidi şairin sözü:

لا يُعْدَلُنَّ أَتاوِيُّونَ تَضْرِبُهم
نَكْباءُ صِرٌّ بأَصْحابِ المُحِلاَّتِ

Cevherî onu böyle inşâd etti.

Fârisî dedi: “لا يَعْدِلَنَّ أَتاوِيُّون” diye de rivayet edilir; böylece mef‘ûlü hazfetti; muradı: “**أَتاوِيُّون** (şanları) şöyle olan kimseler, kendilerini (başkalarına) denk kılmasınlar”dır.

Ve kadınlar: **أَتاوِيَّات**; el-Kisâî ve Ebû’l-Cerrâh, Humeyd el-Erkat’a ait olarak inşâd etti:
“Çölde sabahlarlar, **أَتاوِيَّات**;
araya girenler, **عُرْضِيَّات** olmayanlar.”
Yani: arkadaşlarından garip(ler); öne geçmeleri ve onları geçmeleri sebebiyle.

(**أَتَوْتُه** **أَتْوْاً**: (**أَتَيْتُهُ**) **أَتْياً**’da bir lugattır; el-Cevherî, Hâlid b. Zuheyr’e ait olarak inşâd etti:
“Ey kavm! bana ne ve Ebû Züeyb’e ne!
Ben, gaybımdan ona **أَتَوْتُه** olduğumda,
omzumu koklar ve elbisemi çekip alırdı;
sanki ben onu bir şüphe ile ürkütmüşüm gibi.”
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
Denir ki: Ona bir tek **أَتْوَةً** **أَتَوْتُه**.

Ve **الأَتْوُ**: itiştir; ondan Zübeyr hadisi: “Biz **الأَتْوَ** ve **الأَتْوَيْن** atardık”; yani **الأَتْوِ** (itiş)ten bir itiş ve iki itiş; akşam namazından sonra yaylardan ok atmayı kasteder.

Ve kırbaya, çalkalanıp (kaymak “gelmiş” olarak) geldiğinde, onun **أَتْوُه** denir; **الإِتاءِ** gibi; **كِتابَ** gibi. Denir ki: **إتاءِ** sahibi süt; yani kaymak sahibi. ez-Zemahşerî, İbnü’l-İtnâbe’ye ait olarak inşâd etti:
“Bazı sözün bir bağlanışı yoktur;
su çalkalamak gibi, onun **إتَاءُ**’su yoktur.”

Ve yerin **إِتاءُ**’su: onun verimi ve hâsılıdır; sanki o, haraç olan **الإتاوَةِ**’dendir.
Ve **الإتاءُ**: mahsuldür.
Ve şu dişi devenin iki ön ayağının **أَتْوَ**’su ne güzeldir: yani yürüyüşte iki ön ayağının geri dönüşü; el-Cevherî onu nakletti.

Ve **أَتَوان**: **أسَوان** için bir te’kîddir; o da **الخرِينُ**’dür. Denir ki: **أَسْوَان** **أَتْوَان**.

Ve **اتاوةُ**: Hind’de bir şehirdir; ondan: şeyhimiz, uzun ömürlü, Muhyiddîn Nûru’l-Hakk b. Abdillâh el-Mütevekkil el-Hüseynî **الاتاوِيُّ**, Mekke sakini; uzun ömürlü seyyid Sa‘dullâh’tan aldı; Ebû Tâhir el-Kûrânî’den rivayet etti; orada 1166 senesinde vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اتو

أَتَا
1 أَتَا ذ , aor. يَأْتُو; (Msb;) and أَتَوْتُهُ, (T, S, M, K,) aor. آتُوهُ; (S;) inf. n. أَتْوٌ, (M, Msb,) or أَتْوَةٌ, (S,) or the latter is an inf. n. of un.; (T, TA;) He came; (Msb;) and I came to him, or it; (S;) the former a dial. var. of أَتَى, aor. يَأْتِى; (Msb;) and the latter, of أَتَيْتُهُ. (T, S, M, K.) [See art. اتى, to which, as well as to the present art., belong several words mentioned in this.] -A2- أَتَا, aor. as above, (TK,) inf. n. أَتْوٌ, (M, K, TK,) also signifies He pursued a right, direct, straight, or even, course, in going, or pace. (M, K, TK.) ― -b2- And He (a man, TK) hastened, made haste, or sped; or he was quick, hasty, speedy, rapid, swift, or fleet. (M, K, TK.) ― -b3- And أَتَتِ النَاقَةُ, inf. n. as above, The she-camel returned her fore legs, [drawing the feet back towards the body, and lifting them high,] in her going. (M.) You say, مَا أَحْسَنَ أَتْوَ يَدَىْ هذِهِ النَّاقَةِ, and أَتْىَ يَدَيْهَا, How good, or beautiful, is this she-camel's returning of her fore legs in her going! i. e. رَجْعَ يَدَيْهَا فِى سَيْرِهَا. (T, * S, M.) ― -b4- And أَتْوٌ signifies also The act of impelling, or propelling; particularly, of an arrow from a bow. (TA.) See also this word below. -A3- أَتَوْتُهُ, (S, M, Msb, K,) aor. آتُوهُ, (S, Msb,) inf. n. اِتَاوَةٌ, (S, M, Msb, K,) so accord. to A'Obeyd, (M,) and mentioned by Sgh on the authority of AZ, (TA,) and أَتْوٌ, (S, TA,) [I gave him what is termed اِتَاوَة, as meaning the tax called خَرَاج: this is the signification which seems to be indicated in the S: or] I bribed him; gave him a bribe. (M, Msb, K.) [See also اِتَاوَةٌ below.] -A4- أَتَتِ النَّخْلَةُ, (T, S, M, K,) and الشَّجَرَةُ, (M, K,) aor. تَأْتُو, (S,) inf. n. اِتَآءٌ, with kesr, (Kr, M, K,) [in a copy of the T, and in two copies of the S, أَتَآءٌ, but this is said in the M to be a subst.,] and أَتْوٌ; (M, K;) and النخلة ↓ آتَتِ, inf. n. اِيتَآءٌ; (T;) The palm-tree [and the tree] bore: (S:) or put forth its fruit: or showed its being in a good state: (M, K:) or bore much: (T, M, K:) and اتآء signifies also the increasing, or thriving, of seed-produce. (T.) ― -b2- And أَتَتِ المَاشِيَةٌ, inf. n. اِتَآءٌ, [in a copy of the M أَتَآءٌ,] The cattle, or camels &c., increased, or yielded increase. (M, K. [In the CK, immediately before this phrase, والثِّمارِ is erroneously put for وَالنَّمَآءُ.]) -A5- تَأْتَى for تأْتَوِى: see 1 in art. اوى.

4 آتَوَ see 1, near the end of the paragraph.

أَتْوٌ
أَتْوٌ ذ an inf. n. of 1, q. v. -A2- A way, course, mode, or manner. (M, K.) You say, of speech, or language, (M,) and of a speaker, or reciter of a خُطْبَة, (IAar, M,) مَا زَالَ عَلَى أَتْو وَاحد It, and he, ceased not to follow one [uniform] way, &c. (M.) -A3- An impulsion; a propulsion; particularly an act of shooting an arrow from a bow: so in a trad., where it is said, كُنَّا نَرْمِى الأَتْوَيْنِ We used to shoot one shooting and two shootings; meaning, of arrows from bows, after the prayer of sunset. (TA.) -A4- Death: or [so in the T, but in the K “and,”] a trial; or an affliction. (T, K.) You say, أَتَى عَلَى فُلَانٍ أَتْوٌ Death came upon such a one: or a trial; or an affliction. (ISh, T.) And اِنْ أَتَى عَلَّى أَتْوٌ فَغُلامِى حُرٌّ If I die, [or if death befall me,] my slave shall be free. (T.) ― -b2- A vehement sickness or disease: (T, K:) or the fracture of an arm, or of a leg. (T.) -A5- A gift. (S, K.) ― -b2- Butter; (S;) as also ↓ أَتَآءٌ, (A,) or ↓ اِتَآءٌ. (TA: [in which it is said to be like كِتَابٌ; but this I think a mistake: see أَتَآءٌ below.]) You say, when a skin of milk is agitated, and its butter comes, قَدْ جَآءَ أَتْوُهُ [Its butter has come]. (S, TA.) And you say, ↓ لَبَنٌ ذُو اتآءٍ Milk having butter. (A, TA.) -A6- A great body or corporeal form or person (شَخْصٌ عَظِيمٌ). (AZ, Sgh, K.)

أَتْوَةٌ
أَتْوَةٌ ذ A single coming; as also أَتْيَةٌ. (T.)

أَتْوَانُ
أَتْوَانُ ذ a corroborative [or imitative sequent] of أَسْوَانُ, which signifies grieving mourning, or sorrowful: (TA:) or i. q. حَرِيصٌ [vehemently desirous; eager; &c.]. (Mirkát el-Loghah, cited by Golius.)

أَتَآءٌ
أَتَآءٌ ذ , (T, S, M,) or اِتَآءٌ, like كِتَابٌ, (K, [but it is said in the M that the former is a subst. and the latter an inf. n.,] Increase; syn. نَمَآءٌ, (S, M, K, [in the CK والثِّمَارِ is erroneously put for وَالنَّمَآءُ,]) and بَرَكَةٌ: (S:) increase, and produce, or net produce, of land; as though from الاِتَاوَةٌ signifying الخَرَاجُ: (TA:) gain, or revenue, arising from the increase of land, or from the rent thereof, or the like: (TA, and so in a copy of the S:) the produce of land, and fruits, &c.: (As, T:) what is produced of the fruits (آكَال [in the CK اُكال]) of trees: (M, K:) the fruit of palm-trees. (S.) ― -b2- See also أَتْوٌ, in three places.

أَتِىٌّ
أَتِىٌّ ذ (S, M, Sgh, K) and أُتِىٌّ [respecting which see what follows] and اِتِىٌّ, (Sgh, K,) of all which, the first is said by A'Obeyd to be the form used by the Arabs, (TA,) [and all belong to art. اتى, as well as to the present art.,] and ↓ أَتَاوِىٌّ (M, Sgh, K) and أُتَاوِىٌّ and اِتَاوِىٌّ, (Sgh, K,) all these, and the three preceding them, mentioned by Sgh on the authority of AA, but the last of all said by him to be strange, (TA,) A rivulet for which a man makes a way or channel, or an easy course or passage, to his land: (S, M, K:) or a torrent, or flow of water, from another region or quarter: (M, K: [both these meanings mentioned in the M in art. اتو, and the former in art. اتي also, of that work:]) or أَتِىٌّ signifies a conduit of water; and any channel in which water is made to have an easy course; as also أُتِىٌّ, mentioned by Sb; or, as some say, this is a pl.: (M:) or any rivulet: (As, T:) or a rivulet less than the [trench called] نُؤْى: (IB:) and سَيْلٌ أَتىٌّ (Lh, T, S, M) and أَتَاوِىٌّ, (Lh, S, M,) a torrent, or flow of water, that comes one knows not whence: (M:) or that comes when the rain that has produced it has not fallen upon the people to whom it comes: (Lh, S, M:) or that comes from a land upon which rain has fallen to a land upon which rain has not fallen. (T, Msb.) ― -b2- Hence, (T, M,) or the reverse is the case, (T, M, Msb,) all the words above, (AA, T, K,) or أَتِىَ and أَتَاوِىُّ, (S, M, Mgh, Msb, [the last said in the T to be the most approved,]) A stranger; or a man not of one's own people, or not of one's own kindred: (AA, T, S, M, Mgh:) or a man who asserts his relation to a people of whom he is not: (Msb:) or أَتِىٌّ signifies one who is among a people of whom he is not: (As, T:) and أَتَاوِىٌّ, a stranger, who is not in his own country; or, accord. to Ks, a stranger, who is not in his own home: (T:) the pl. of this last is أَتَاوِيُّونَ: (S:) [the fem. sing. is أَتَاويَّةٌ:] and the pl. fem. أَتَاويَّاتٌ. (T, S, M.)

اِتَاوَةٌ
اِتَاوَةٌ اـتاوة اتاوه اتاوة i. q. خَرَاجٌ [i. e. A tax, a tribute, or an impost], (T, S, M, K,) such, for instance, as is levied on land, (TA in the present art.,) and such as is imposed on a slave; (TA in art. ضرب;) and any tax or other exaction that is taken by compulsion, or against the will, or that is apportioned to a people: (M: [in the TA “to a place” instead of “to a people:”]) and also, a bribe: or, (accord. to some, M,) particularly, a bribe for water: (M, K:) the pl. is أَتَاوَى, (T, M, K, TA, [but in some copies of the K أَتَاوِىُّ, and accord. to copies of the S it is أَتَاوٍ, being written, with the article, الأَتَاوِى; both of which appear to be wrong; for it is said to be] like عَلَاوَى and هَرَاوَى, pls. of عِلَاوَةٌ and هِرَاوَةٌ, (M, TA,) and like سَكَارَى; (TA;) changed, [in the accus. case, with the article prefixed,] at the end of a verse, into الأَتَاوِيَا, for the sake of the rhyme: (M, TA:) this occurs in a verse of El-Jaadee: (S:) it has also for a pl. اِتَاوَاتٌ, (T,) and أُتَّي, [in the CK, erroneously, اَتِىٌّ,] which is extr., (M, K,) as though its sing. were أُتْوَةٌ, being like رُشَّى, pl. of رُشْوَةٌ, (M,) and like عُرَّى, pl. of عُرْوَةٌ. (TA.) You say, أَدَّى اِتَاوَةَ أَرْضِهِ [He payed the tax of his land]; i. e. خَرَاجَهَا: and ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الاِتَاوَةُ [The tax, or tribute, or impost, was imposed upon them]; i. e. الجِبَايَةُ: and some assert it to be tropical. (TA.) You say also, شَكَمَ فَاهُ بِالْاِتَاوَةِ [He stopped (lit. bitted) his mouth with the bribe]; i. e. بَالّرِشْوَةِ. (TA.)

أَتَاوِىٌّ
أَتَاوِىٌّ ذ and its vars.: see أَتىٌّ, above.

##### Türkçe

**أَتَا**
1 **أَتَا** **ذ** , muzâri‘ı **يَأْتُو**; (Msb;) ve **أَتَوْتُهُ**, (T, S, M, K,) muzâri‘ı **آتُوهُ**; (S;) mastarı **أَتْوٌ**, (M, Msb,) yahut **أَتْوَةٌ**, (S,) yahut ikincisi bir defalık mastardır; (T, TA;) Geldi; (Msb;) ve Ben ona, yahut ona (şeye) geldim; (S;) birincisi **أَتَى**, muzâri‘ı **يَأْتِى**’nin lehçe varyantıdır; (Msb;) ve ikincisi, **أَتَيْتُهُ**’nun (varyantıdır). (T, S, M, K.) [Bu maddede zikredilen birtakım kelimeler, hem **اتى** maddesine hem de bu maddeye aittir: **اتى** maddesine bak.] -A2- **أَتَا**, muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (TK,) mastarı **أَتْوٌ**, (M, K, TK,) ayrıca şu manaya gelir: Gitmede yahut yürüyüşte doğru, dosdoğru, düz yahut düzgün bir yol tuttu. (M, K, TK.) ― -b2- Ve (bir adam, TK) acele etti, çabuk davrandı, süratlendi; yahut o çabuk, aceleci, süratli, hızlı, seri, çevik idi. (M, K, TK.) ― -b3- Ve **أَتَتِ النَاقَةُ**, mastarı yukarıdaki gibi, Dişi deve yürüyüşünde ön ayaklarını geri çevirdi, [ayakları bedene doğru geri çekerek ve onları yükseğe kaldırarak]. (M.) Şöyle dersin: **مَا أَحْسَنَ أَتْوَ يَدَىْ هذِهِ النَّاقَةِ**, ve **أَتْىَ يَدَيْهَا**, Bu dişi devenin yürüyüşünde ön ayaklarını geri çevirmesi ne kadar güzel! yani **رَجْعَ يَدَيْهَا فِى سَيْرِهَا**. (T, * S, M.) ― -b4- Ve **أَتْوٌ** ayrıca “itme, sevk etme” demektir; özellikle, bir yayıdan okun sevk edilmesi. (TA.) Bu kelime için aşağıda da bak. -A3- **أَتَوْتُهُ**, (S, M, Msb, K,) muzâri‘ı **آتُوهُ**, (S, Msb,) mastarı **اِتَاوَةٌ**, (S, M, Msb, K,) A‘Obeyd’e göre böyledir, (M,) ve Sgh tarafından AZ’den naklen zikredilmiştir, (TA,) ve **أَتْوٌ**, (S, TA,) [Ben ona **اِتَاوَة** denilen şeyi verdim; **اِتَاوَة**’nin **خَرَاج** denilen vergi manasında olması itibarıyla: S’de işaret edilen mana bu görünür; yahut] Ben ona rüşvet verdim; ona bir rüşvet verdim. (M, Msb, K.) [Aşağıda **اِتَاوَةٌ**’ye de bak.] -A4- **أَتَتِ النَّخْلَةُ**, (T, S, M, K,) ve **الشَّجَرَةُ**, (M, K,) muzâri‘ı **تَأْتُو**, (S,) mastarı **اِتَآءٌ**, kesre ile, (Kr, M, K,) [T’nin bir nüshasında ve S’nin iki nüshasında **أَتَآءٌ**; fakat M’de bunun bir isim olduğu söylenir,] ve **أَتْوٌ**; (M, K;) ve **النخلة** ↓ **آتَتِ**, mastarı **اِيتَآءٌ**; (T;) Hurma ağacı [ve ağaç] meyve verdi: (S:) yahut meyvesini çıkardı: yahut iyi durumda oluşunu gösterdi: (M, K:) yahut çok meyve verdi: (T, M, K:) ve **اتآء** ayrıca tohum mahsulünün artması, gelişmesi manasınadır. (T.) ― -b2- Ve **أَتَتِ المَاشِيَةٌ**, mastarı **اِتَآءٌ**, [M’nin bir nüshasında **أَتَآءٌ**,] Davarlar, yahut develer vb. arttı, yahut artış verdi. (M, K. [CK’de bu ibareden hemen önce yanlışlıkla **والثِّمارِ**, **وَالنَّمَآءُ** yerine konmuştur.]) -A5- **تَأْتَى** , **تأْتَوِى** yerine: **اوى** maddesinde 1’e bak.

4 **آتَوَ**: paragrafın sonuna yakın yerde 1’e bak.

**أَتْوٌ**
**أَتْوٌ** **ذ** 1’in mastarıdır, bk. -A2- Bir yol, gidiş, tarz, yahut üslup. (M, K.) Söz yahut dil hakkında, (M,) ve bir konuşmacı yahut bir **خُطْبَة** okuyucusu hakkında, (IAar, M,) şöyle dersin: **مَا زَالَ عَلَى أَتْو وَاحد** O, tek bir [muttarid] yol üzere olmaktan geri durmadı, vb. (M.) -A3- Bir itiş; bir sevk ediş; özellikle bir yayıdan okun atılması: bir rivayette böyledir; orada şöyle denir: **كُنَّا نَرْمِى الأَتْوَيْنِ** Biz bir atış ve iki atış atardık; yani, akşam namazından sonra yaylardan oklar (atarak). (TA.) -A4- Ölüm: yahut [T’de böyle; fakat K’de “ve”] bir imtihan; yahut bir musibet. (T, K.) Şöyle dersin: **أَتَى عَلَى فُلَانٍ أَتْوٌ** Ölüm falanın üzerine geldi; yahut bir imtihan; yahut bir musibet. (ISh, T.) Ve **اِنْ أَتَى عَلَّى أَتْوٌ فَغُلامِى حُرٌّ** Eğer ben ölürsem, [yahut ölüm bana isabet ederse,] kölem hürdür. (T.) ― -b2- Şiddetli bir hastalık: (T, K:) yahut bir kolun yahut bir bacağın kırılması. (T.) -A5- Bir hediye. (S, K.) ― -b2- Tereyağı; (S;) ve ayrıca ↓ **أَتَآءٌ**, (A,) yahut ↓ **اِتَآءٌ**. (TA: [orada **كِتَابٌ** gibi olduğu söylenir; fakat ben bunun bir hata olduğunu sanıyorum: aşağıda **أَتَآءٌ**’ye bak.]) Bir süt tulumu çalkalandığında ve onun tereyağı geldiğinde şöyle dersin: **قَدْ جَآءَ أَتْوُهُ** [Onun tereyağı geldi]. (S, TA.) Ve şöyle dersin: ↓ **لَبَنٌ ذُو اتآءٍ** Tereyağlı süt. (A, TA.) -A6- Büyük bir beden yahut cisimli suret yahut kişi (**شَخْصٌ عَظِيمٌ**). (AZ, Sgh, K.)

**أَتْوَةٌ**
**أَتْوَةٌ** **ذ** Tek bir geliş; ve ayrıca **أَتْيَةٌ**. (T.)

**أَتْوَانُ**
**أَتْوَانُ** **ذ** **أَسْوَانُ**’un te’kîd edici [yahut taklidî tâbi‘]idir; **أَسْوَانُ** “kederli, matemli, yahut hüzünlü” demektir: (TA:) yahut **حَرِيصٌ** ile aynı manadadır [şiddetle arzulayan; istekli; vb.]. (Mirkát el-Loghah, Golius’un naklettiği.)

**أَتَآءٌ**
**أَتَآءٌ** **ذ** , (T, S, M,) yahut **اِتَآءٌ**, **كِتَابٌ** gibi, (K, [fakat M’de birincinin isim, ikincinin mastar olduğu söylenir,] Artış; eş anlamlısı **نَمَآءٌ**, (S, M, K, [CK’de yanlışlıkla **والثِّمَارِ**, **وَالنَّمَآءُ** yerine konmuştur,]) ve **بَرَكَةٌ**: (S:) arazinin artışı ve mahsulü yahut net mahsulü; sanki **الاِتَاوَةٌ**’nin **الخَرَاجُ** manasında olmasından: (TA:) arazinin artışından yahut kirasından yahut benzerinden doğan kazanç yahut gelir: (TA, ve S’nin bir nüshasında da böyledir:) arazinin mahsulü ve meyveler vb.: (As, T:) ağaçların meyvelerinden üretilen şey; (**آكَال** [CK’de **اُكال**]) : (M, K:) hurma ağaçlarının meyvesi. (S.) ― -b2- Üç yerde **أَتْوٌ**’a da bak.

**أَتِىٌّ**
**أَتِىٌّ** **ذ** (S, M, Sgh, K) ve **أُتِىٌّ** [bununla ilgili olarak aşağıda gelene bak] ve **اِتِىٌّ**, (Sgh, K,) bunların hepsi hakkında, birincisinin Arapların kullandığı şekil olduğunu A‘Obeyd söylemiştir, (TA,) [ve hepsi hem **اتى** maddesine hem de bu maddeye aittir,] ve ↓ **أَتَاوِىٌّ** (M, Sgh, K) ve **أُتَاوِىٌّ** ve **اِتَاوِىٌّ**, (Sgh, K,) bunların hepsi ve onlardan önceki üçü, Sgh tarafından AA’dan naklen zikredilmiştir; fakat en sonuncusunun onun tarafından garip olduğu söylenmiştir, (TA,) Bir kimsenin arazisine, kendisi için bir yol yahut kanal, yahut kolay bir güzergâh yahut geçit yaptığı küçük su yolu: (S, M, K:) yahut başka bir bölgeden yahut yönden gelen sel yahut su akışı: (M, K: [bu iki mana M’de **اتو** maddesinde zikredilmiştir; birincisi o eserde **اتي** maddesinde de vardır:]) yahut **أَتِىٌّ** su yolu (kanal) demektir; ve suyun kolayca akması sağlanan her kanal; ve ayrıca **أُتِىٌّ**, Sb’nin zikrettiği; yahut bazılarına göre bu bir çoğuldur: (M:) yahut her küçük su yolu: (As, T:) yahut [**نُؤْى** denilen] hendekten daha küçük bir su yolu: (IB:) ve **سَيْلٌ أَتىٌّ** (Lh, T, S, M) ve **أَتَاوِىٌّ**, (Lh, S, M,) nereden geldiği bilinmeyen bir sel yahut su akışı: (M:) yahut onu meydana getiren yağmur, geldiği kimselerin üzerine yağmamışken gelen: (Lh, S, M:) yahut yağmurun yağdığı bir araziden, yağmurun yağmadığı bir araziye gelen. (T, Msb.) ― -b2- Buradan, (T, M,) yahut durum tersinedir, (T, M, Msb,) yukarıdaki bütün kelimeler, (AA, T, K,) yahut **أَتِىَ** ve **أَتَاوِىُّ**, (S, M, Mgh, Msb, [T’de bunun en makbul olduğu söylenmiştir,]) Yabancı; yahut kişinin kendi kavminden olmayan, yahut kendi akrabasından olmayan adam: (AA, T, S, M, Mgh:) yahut kendisi onlardan olmadığı hâlde bir kavme nisbet iddia eden adam: (Msb:) yahut **أَتِىٌّ**, kendisi onlardan olmadığı hâlde bir kavim arasında bulunan kimse demektir: (As, T:) ve **أَتَاوِىٌّ**, kendi ülkesinde olmayan yabancı; yahut Ks’ye göre, kendi evinde olmayan yabancı: (T:) bunun çoğulu **أَتَاوِيُّونَ**’dur: (S:) [müennes tekili **أَتَاويَّةٌ**’dir:] ve müennes çoğulu **أَتَاويَّاتٌ**. (T, S, M.)

**اِتَاوَةٌ**
**اِتَاوَةٌ** **اـتاوة اتاوه اتاوة** **خَرَاجٌ** ile aynı manadadır [yani bir vergi, haraç, yahut resim], (T, S, M, K,) mesela arazi üzerine alınan gibi, (bu maddede TA’da,) ve bir köle üzerine konan gibi; (TA’da **ضرب** maddesinde;) ve zorla yahut istemeyerek alınan, yahut bir topluluğa taksim edilen her vergi yahut başka cebrî tahsilât: (M: [TA’da “bir yere” “bir topluluğa” yerine:]) ve ayrıca, rüşvet: yahut (bazılarına göre, M,) özellikle su için rüşvet: (M, K:) çoğulu **أَتَاوَى**’dır, (T, M, K, TA, [fakat K’nin bazı nüshalarında **أَتَاوِىُّ**; S’nin nüshalarına göre ise **أَتَاوٍ**, “el-” takısıyla **الأَتَاوِى** şeklinde yazılmıştır; ikisi de yanlış görünür; zira] **عَلَاوَى** ve **هَرَاوَى** gibi, **عِلَاوَةٌ** ve **هِرَاوَةٌ**’nin çoğulları, (M, TA,) ve **سَكَارَى** gibi: (TA;) kafiye için, bir beytin sonunda, [nasb hâlinde, başına “el-” getirilerek] **الأَتَاوِيَا**’ya çevrilir: (M, TA:) bu, El-Jaadee’nin bir beytinde vâkidir: (S:) ayrıca çoğulu **اِتَاوَاتٌ**’tır, (T,) ve **أُتَّي**, [CK’de yanlışlıkla **اَتِىٌّ**,] ki bu nadirdir, (M, K,) sanki tekili **أُتْوَةٌ** imiş gibi; **رُشَّى** gibi, **رُشْوَةٌ**’nin çoğulu, (M,) ve **عُرَّى** gibi, **عُرْوَةٌ**’nin çoğulu. (TA.) Şöyle dersin: **أَدَّى اِتَاوَةَ أَرْضِهِ** [Arazisinin vergisini ödedi]; yani **خَرَاجَهَا**: ve **ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الاِتَاوَةُ** [Vergi, haraç, yahut resim onların üzerine kondu]; yani **الجِبَايَةُ**: ve bazıları bunun mecaz olduğunu ileri sürer. (TA.) Yine şöyle dersin: **شَكَمَ فَاهُ بِالْاِتَاوَةِ** [Onun ağzını rüşvetle tıkadı (kelimenin aslı: gemledi)]; yani **بَالّرِشْوَةِ**. (TA.)

**أَتَاوِىٌّ**
**أَتَاوِىٌّ** **ذ** ve onun varyantları: yukarıda **أَتىٌّ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءتو

أَتَا
أَتَا U ( n. ac. أَتْو 1 ),
a.  Came.

b.  Grew.

c.  Hastened.

أَتْو
أَتْو 1 ,
a.  Way.

b.  Present, gift.

اِتَاْوَة
اِتَاْوَة 23t ,
a.  Tax, tribute, impost.

b.  see 1 (b) .

أَتُون
أَتُون
a.  Lime-pit; lime-kiln.

##### Türkçe

أَتَا
**أَتَا** U (isim, çoğul **أَتْو** 1),
a. Geldi.

b. Büyüdü.

c. Acele etti.

أَتْو
**أَتْو** 1,
a. Yol.

b. Sunu, hediye.

اِتَاْوَة
**اِتَاْوَة** 23t,
a. Vergi, haraç, resim.

b. 1 (b)’ye bak.

أَتُون
**أَتُون**
a. Kireç çukuru; kireç ocağı.
