# أتي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AA%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أتي

الإِتْيان: المَجيء. أَتَيْته أَتْياً وأُتِيّاً وإِتِيّاً وإِتْياناً وإِتْيانةً ومَأْتاةً: جِئْته؛ قال الشاعر:
فاحْتَلْ لنفسِك قبل أَتْيِ العَسْكَرِ
وفي الحديث: خَيْرُ النِّساء المُواتِيةُ لِزَوْجها؛ المُواتاةُ: حُسْنُ المُطاوعةِ والمُوافقةِ، وأَصلُها الهمزُ فخفِّف وكثُر حتى صار يقال بالواو الخالِصة؛ قال: وليس بالوجه. وقال الليث: يقال أَتاني فلان أَتْياً وأَتْيةً واحدة وإِتْياناً، قال: ولا تَقُلْ إِتْيانة واحدة إِلاَّ في اضطرار شعر قبيح، لأَن المَصادر كلَّها إِذا جعلت واحدة رُدَّتْ إِلى بناء فَعْلة، وذلك إِذا كان الفِعْل منها على فَعَل أَو فَعِل، فإِذا أُدْخِلَتْ في الفِعْل زياداتٌ فوق ذلك أُدْخِلَت فيها زيادتها في الواحِدة كقولك إِقْبالةً واحدةً، ومثل تَفَعَّلَ تَفْعِلةً واحدةً وأَشباه ذلك، وذلك في الشيء الذي يحسُن أَن تقول فَعْلة واحدة وإِلاَّ فلا؛ وقال: إِني، وأَتْيَ ابنِ غَلاَّقٍ لِيَقْرِيَني،
كغابِطِ الكَلْبِ يَبْغي الطِّرقَ في الذنَبِ
وقال ابن خالَوَيه: يقال ما أَتَيْتَنا حتى اسْتأْتَيْناك. وفي التنزيل العزيز: ولا يُفْلِحُ الساحِرُ حيث أَتى؛ قالوا: معناه حيث كان، وقيل: معناه حيث كان الساحِرُ يجِب أَن يُقْتل، وكذلك مذهب أَهل الفِقْه في السَّحَرة؛ وقوله:
تِ لي آلَ زيد فابدُهم لي جماعةً،
وسَلْ آلَ زيدٍ أَيُّ شيء يَضِيرُها
قال ابن جني: حكي أَن بعض العرب يقول في الأَمر من أَتى: تِ زيداً، فيحذف الهمزة تخفيفاً كما حذفت من خُذْ وكلْ ومُرْ. وقُرئ: يومَ تَأْتِ، بحذف الياء كما قالوا لا أَدْرِ، وهي لغة هُذيل؛ وأَما قول قَيْس بن زُهَير العَبْسيّ:
أَلمْ يَأْتِيكَ، والأَنْباءُ تَنْمِي،
بما لاقَتْ لَبُون بني زِياد؟
فإِنما أَثبت الياء ولم يحذفها للجزم ضرورة، وردَّه إِلى أَصله. قال المازني: ويجوز في الشعر أَن تقول زيد يرْمِيُك، برفع الياء، ويَغْزُوُك، برفع الواو، وهذا قاضيٌ، بالتنوين، فتُجْري الحرْفَ المُعْتَلَّ مُجرى الحرف الصحيح من جميع الوُجوه في الأَسماء والأَفعال جميعاً لأَنه الأَصل.والمِيتاءُ والمِيداءُ، مَمْدودانِ: آخِرُ الغاية حيث ينتهي إِليه جَرْيُ الخيل. والمِيتاءُ: الطريق العامِرُ، ومجتَمَع الطريق أَيضاً مِيتاء وميداءُ؛ وأَنشد ابن بري لحُميد الأَرْقَط:
إِذا انْضَزَّ مِيتاءُ الطريق عليهما،
مَضَتْ قُدُماً برح الحزام زَهُوقُ
(* قوله «إذا انضز إلخ» هكذا في الأصل هنا، وتقدم في مادتي ميت وميد ببعض تغيير).
وفي حديث اللُّقطة: ما وجَدْتَ في طريقٍ ميتاءٍ فعَرِّفْه سنةً، أَي طريقٍ مَسْلوكٍ، وهو مفْعال من الإِتْيان، والميم زائدة. ويقال: بَنَى القومُ بُيوتَهم على ميتاءٍ واحد ومِيداءٍ واحدٍ. وداري بمِيتاء دارِ فلانٍ ومِيداءْ دارِ فُلان أَي تِلْقاءَ دارِه. وطريق مِئْتاءٌ: عامِرٌ؛ هكذا رواه ثعلب بهمز الياء من مِئْتاءٍ، قال: وهو مِفْعال من أَتيت أَي يأْتيه الناسُ. وفي الحديث: لولا أَنه وَعدٌ حقٌّ وقولٌ صِدْقٌ وطريقٌ مِيتاءٌ لَحَزِنّا عليك أَكثر ما حَزِنّا؛ أَراد أَنه طريقٌ مسلوك يَسْلُكه كلُّ أَحدٍ، وهو مِفْعال من الإِتْيان، فإِن قلت طريق مَأْتِيٌّ فهو مفْعول من أَتَيْته. قال الله عزَّ وجل: إِنه كان وَعْدُه مَأْتِيّاً؛ كأَنه قال آتِياً، كما قال: حجاباً مستوراً أَي ساتراً لأَن ما أَتيته فقد أَتاك؛ قال الجوهري: وقد يكون مفعولاً لأَنَّ ما أَتاك من أَمر الله فقد أَتَيْته أَنتَ، قال: وإِنما شُدِّد لأَن واو مَفعولٍ انقلَبت ياء لكسرة ما قبلها فأُدغمت في الياء التي هي لامُ الفعل. قال ابن سيده: وهكذا روي طريقٌ مِيتاءٌ، بغير همز، إِلا أَن المراد الهمز، ورواه أَبو عبيد في المصنف بغير همز، فِيعالاً لأَن فِيعالاً من أَبْنِية المَصادر، ومِيتاء ليس مصدراً إِنما هو صفةٌ فالصحيح فيه إِذن ما رواه ثعلب وفسره. قال ابن سيده: وقد كان لنا أَن نقول إِن أَبا عبيد أَراد الهمز فتركه إِلا أَنه عَقَد الباب بفِعْلاء ففضح ذاته وأَبان هَناتَه.
وفي التنزيل العزيز: أَينما تكونوا يأْتِ بكم الله جميعاً؛ قال أَبو إِسحق: معناه يُرْجِعُكم إِلى نَفْسه، وأَتَى الأَمرَ من مأْتاهُ ومَأْتاتِه أَي من جهتِه وَوَجْهه الذي يُؤْتَى منه، كما تقول: ما أَحسَنَ مَعْناةَ هذا الكلام، تُريد معناه؛ قال الراجز:
وحاجةٍ كنتُ على صُِماتِها
أَتَيْتُها وحْدِيَ من مَأْتاتها
وآتَى إِليه الشيءَ: ساقَه.
والأَتيُّ: النهر يَسوقه الرجل إِلى أَرْضه، وقيل: هو المَفْتَح، وكلُّ مَسيل سَهَّلْته لماءٍ أَتِيٌّ، وهو الأُتِيُّ؛ حكاه سيبويه، وقيل: الأُتيُّ جمعٌ. وأَتَّى لأَرْضِه أَتِيّاً: ساقَه؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأَبي محمد الفَقْعسيّ:
تَقْذِفهُ في مثل غِيطان التِّيهْ،
في كلِّ تِيهٍ جَدْول تُؤَتِّيهْ
شبَّه أَجْوافها في سَعَتها بالتِّيهِ، وهو الواسِعُ من الأَرض. الأَصمعي: كلُّ جدول ماءٍ أَتِيّ؛ وقال الراجز:
ليُمْخَضَنْ جَوْفُكِ بالدُّليِّ،
حتى تَعُودي أَقْطَعَ الأَتيِّ
قال: وكان ينبغي
(* قوله «وكان ينبغي إلخ» هذه عبارة التهذيب وليست فيه
لفظة قطعاً). أَن يقول قَطْعاً قَطعاء الأَتيِّ لأَنه يُخاطب الرَّكِيَّة أَو البئر، ولكنه أَراد حتى تَعُودي ماءً أَقْطَع الأَتيّ، وكان يَسْتَقِي ويَرْتجِز بهذا الرجز على رأْس البئر.
وأَتَّى للماء: وَجَّه له مَجْرىً. ويقال: أَتِّ لهذا الماء فتُهَيِّئَ له طريقه. وفي حديث ظَبْيان في صِفة دِيار ثَمُود قال: وأَتَّوْا جَداوِلَها أَي سَهَّلوا طُرُق المِياه إِليها. يقال: أَتَّيْت الماء إِذا أَصْلَحْت مَجْراه حتى يَجْرِي إِلى مَقارِّه. وفي حديث بعضهم: أَنه رأَى رجلاً يُؤتِّي الماءَ في الأَرض أَي يُطَرِّق، كأَنه جعله يأْتي إِليها أَي يَجيءُ.
والأَتيُّ والإِتاءُ: ما يَقَعُ في النهر
(* قوله «والأتي والإتاء ما
يقع في النهر» هكذا ضبط في الأصل، وعبارة القاموس وشرحه: والأتي كرضا، وضبطه بعض كعدي، والأتاء كسماء، وضبطه بعض ككساء: ما يقع في النهر من خشب أو ورق). من خشب أَو ورَقٍ، والجمعُ آتاءٌ وأُتيٌّ، وكل ذلك من الإِتْيان. وسَيْل أَتيٌّ وأَتاوِيٌّ: لا يُدْرى من أَيْن أَتى؛ وقال اللحياني: أَي أَتى ولُبِّس مَطَرُه علينا؛ قال العجاج:
كأَنه، والهَوْل عَسْكَرِيّ،
سَيْلٌ أَتيٌّ مَدَّه أَتيّ
ومنه قولُ المرأَة التي هَجَت الأَنْصارَ، وحَبَّذا هذا الهِجاءُ: أَطَعْتُمْ أَتاوِيَّ من غيركم،
فلا من مُرادٍ ولا مُذْحِجِ
أَرادت بالأَتاوِيِّ النبيّ، صلى الله عليه وسلم، فقَتَلَها بعضُ الصحابة فأُهْدِرَ دَمُها، وقيل: بل السَّيل مُشَبَّه بالرجل لأَنه غريبٌ مثله؛ قال:
لا يُعْدَلُنَّ أَتاوِيُّون تَضْرِبُهم
نَكْباءُ صِرٌّ بأَصحاب المُحِلاَّتِ
قال الفارسي: ويروى لا يَعْدِلَنَّ أَتاوِيُّون، فحذف المفعول، وأَراد: لا يَعْدِلَنَّ أَتاويُّون شأْنُهم كذا أَنْفُسَهم. ورُوي أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، سأَل عاصم بن عَدِيّ الأَنْصاري عن ثابت بن الدحْداح وتُوُفِّيَ، فقال: هل تعلمون له نَسَباً فيكم؟ فقال: لا، إِنما هو أَتيٌّ فينا، قال: فقَضَى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بميراثه لابن أُختِه؛ قال الأَصمعي: إِنما هو أَتيٌّ فينا؛ الأَتيُّ الرجل يكون في القوم ليس منهم، ولهذا قيل للسيل الذي يأْتي من بلَد قد مُطر فيه إِلى بلد لم يُمْطر فيه أَتيٌّ. ويقال: أَتَّيْت للسيل فأَنا أُؤَتِّيه إِذا سهَّلْت سبيله من موضع إِلى موضع ليخرُج إِليه، وأَصل هذا من الغُرْبة، أَي هو غَريبٌ؛ يقال: رجل أَتيٌّ وأَتاوِيٌّ أَي غريبٌ. يقال: جاءنا أَتاوِيٌّ إِذا كان غريباً في غير بلاده. ومنه حديث عثمان حين أَرسل سَلِيطَ بن سَلِيطٍ وعبدَ الرحمن ابن عتَّاب إِلى عبد الله بن سَلام فقال: ائْتِياه فتَنَكَّرا له وقولا إِنَّا رجُلان أَتاوِيَّان وقد صَنَع الله ما ترى فما تأْمُر؟ فقالا له ذلك، فقال: لَسْتُما بأَتاوِيَّيْن ولكنكما فلان وفلان أَرسلكما أَميرُ المؤمنين؛ قال الكسائي: الأَتاويُّ، بالفتح، الغريب الذي هو في غير وطنه أَي غريباً، ونِسْوة أَتاوِيَّات
(* قوله «أي غريباً ونسوة أتاويات»
هكذا في الأصل، ولعله ورجال أتاويون أَي غرباء ونسوة إلخ. وعبارة الصحاح: والأتاوي الغريب، ونسوة إلخ)؛ وأَنشد هو وأَبو الجرَّاح لحميد الأَرْقَط:
يُصْبِحْنَ بالقَفْرِ أَتاوِيَّاتِ
مُعْتَرِضات غير عُرْضِيَّاتِ
أَي غريبة من صَواحبها لتقدّمهنّ وسَبْقِهِنَّ، ومُعْتَرِضات أَي نشِيطة لم يُكْسِلْهُنَّ السفر، غير عُرْضِيَّات أَي من غير صُعُوبة بل ذلك النَّشاط من شِيَمِهِنَّ. قال أَبو عبيد: الحديث يروى بالضم، قال: وكلام العرب بالفتح. ويقال: جاءنا سَيْلٌ أَتيٌّ وأَتاوِيٌّ إِذا جاءك ولم يُصِبْكَ مَطَره. وقوله عز وجل: أَتَى أَمْرُ اللهِ فلا تسْتَعْجِلوه؛ أَي قرُب ودَنا إِتْيانُه.
ومن أَمثالهم: مَأْتيٌّ أَنت أَيها السَّوادُ أَو السُّوَيْدُ، أَي لا بُدَّ لك من هذا الأَمر. ويقال للرجل إِذا دَنا منه عدوُّه: أُتِيتَ أَيُّها الرجلُ.
وأَتِيَّةُ الجُرْحِ وآتِيَتُه: مادَّتُه وما يأْتي منه؛ عن أَبي عليّ، لأَنها تأْتِيه من مَصَبِّها. وأَتَى عليه الدَّهْرُ: أَهلَكَه، على المثل. ابن شميل: أَتَى على فلان أَتْوٌ أَي موت أَو بَلاء أَصابه؛ يقال: إِن أَتى عليَّ أَتْوٌ فغلامي حُرٌّ أَي إِن مُتُّ. والأَتْوُ: المَرَض الشديد أَو كسرُ يَدٍ أَو رِجْلٍ أَو موتٌ. ويقال: أُتيَ على يَدِ فلان إِذا هَلَكَ له مالٌ؛ وقال الحُطَيئة:
أَخُو المَرْء يُؤتَى دونه ثم يُتَّقَى
بِزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصى كالجَمامِحِ
قوله أَخو المرء أَي أَخُو المقتول الذي يَرْضى من دِيَةِ أَخيه بِتُيوس، يعني لا خير فيما يُؤتى دونه أَي يقتل ثم يُتَّقَى بتُيوس زُبِّ اللّحَى أَي طويلة اللحى. ويقال: يؤتى دونه أَي يُذهب به ويُغلَب عليه؛ وقال:أَتَى دون حُلْوِ العَيْش حتى أَمرَّه
نُكُوبٌ، على آثارِهن نُكُوبُ
أَي ذهَب بحُلْو العَيْشِ. ويقال: أُتِيَ فلان إِذا أَطلَّ عليه العدوُّ. وقد أُتِيتَ يا فلان إِذا أُنْذِر عدوّاً أَشرفَ عليه. قال الله عز وجل: فأَتَى الله بُنْيانَهم من القواعِد؛ أَي هَدَم بُنْيانَهم وقلَع بُنْيانهم من قَواعِدِه وأَساسه فهدَمه عليهم حتى أَهلكهم. وفي حديث أَبي هريرة في ا لعَدَوِيِّ: إِني قلت أُتِيتَ أَي دُهِيتَ وتغَيَّر عليك حِسُّك فتَوَهَّمْت ما ليس بصحيح صحيحاً. وأَتَى الأَمْرَ والذَّنْبَ: فعَلَه. واسْتأْتَتِ الناقة اسْتِئتاءً، مهموز، أَي ضَبِعَتْ وأَرادت الفَحْل. ويقال: فرس أَتيٌّ ومُسْتَأْتٍ ومؤَتّى ومُسْتأْتي، بغير هاء، إِذا أَوْدَقَت.والإِيتاءُ: الإِعْطاء. آتى يُؤَاتي إِيتاءً وآتاهُ إِيتاءً أَي أَعطاه. ويقال: لفلان أَتْوٌ أَي عَطاء. وآتاه الشيءَ أَي أَعطاه إِيَّاه. وفي التنزيل العزيز: وأُوتِيَتْ من كلِّ شيء؛ أَراد وأُوتِيَتْ من كل شيء شيئاً، قال: وليس قولُ مَنْ قال إِنَّ معناه أُوتِيَتْ كل شيء يَحْسُن، لأَن بِلْقِيس لم تُؤتَ كل شيء، أَلا ترَى إِلى قول سليمان، عليه السلام: ارْجِعْ إِليهم فلنَأْتِيَنَّهم بجنودٍ لا قِبَل لهم بها؟ فلو كانت بِلْقِيسُ أُوتِيَتْ كلَّ شيء لأُوتِيَتْ جنوداً تُقاتلُ بها جنود سليمان، عليه السلام، أَو الإِسلامَ لأَنها إِنما أَسْلمت بعد ذلك مع سليمان، عليه السلام. وآتاه: جازاه. ورجل مِيتاءٌ: مُجازٍ مِعْطاء. وقد قرئ: وإِن كان مِثْقالَ حَبَّةٍ من خَرْدَلٍ أَتَيْنا بها وآتينا بها؛ فأَتَيْنا جِئنا، وآتَيْنا أَعْطَينا، وقيل: جازَيْنا، فإِن كان آتَيْنا أَعْطَيْنا فهو أَفْعَلْنا، وإِن كان جازَيْنا فهو فاعَلْنا. الجوهري: آتاهُ أَتَى به؛ ومنه قوله تعالى: آتِنا غَداءَنا أَي ائْتِنا به. وتقول: هاتِ، معناه آتِ على فاعِل، فدخلت الهاء على الأَلف. وما أَحسنَ أَتْيَ يَدَي الناقة أَي رَجْع يدَيْها في سَيْرِها. وما أَحسن أَتْوَ يَدَيِ الناقة أَيضاً، وقد أَتَتْ أَتْواً. وآتاهُ على الأَمْرِ: طاوَعَه. والمُؤَاتاةُ: حُسْنِ المُطاوَعةِ. وآتَيْتُه على ذلك الأَمْر مُؤاتاةً إِذا وافَقْته وطاوَعْته. والعامَّة تقول: واتَيْتُه، قال: ولا تقل وَاتَيْته إِلا في لغة لأَهل اليَمن، ومثله آسَيْت وآكَلْت وآمَرْت، وإِنما جعلوها واواً على تخفيف الهمزة في يُواكِل ويُوامِر ونحو ذلك.
وتأَتَّى له الشيءُ: تَهَيَّأَ. وقال الأَصمعي: تَأَتَّى فلان لحاجته إِذا تَرَفَّق لها وأَتاها من وَجْهها، وتَأَتَّى للقِيام. والتَّأَتِّي: التَّهَيُّؤُ للقيام؛ قال الأَعْشى:
إِذا هِي تَأَتَّى قريب القِيام،
تَهادَى كما قد رأَيْتَ البَهِيرا
(* قوله «إذا هي تأتي إلخ» تقدم في مادة بهر بلفظ: إذا ما تأتى تريد القيام).
ويقال: جاء فلان يَتأَتَّى أَي يتعرَّض لمَعْروفِك. وأَتَّيْتُ الماءَ تَأْتِيَةً وتَأَتِّياً أَي سَهَّلت سَبيله ليخرُج إِلى موضع. وأَتَّاه الله: هَيَّأَه. ويقال: تَأَتَّى لفُلان أَمرُه، وقد أَتَّاه الله تَأْتِيَةً. ورجل أَتِيٌّ: نافِذٌ يتأَتَّى للأُمور. ويقال: أَتَوْتُه أَتْواً، لغة في أَتَيْتُه؛ قال خالد بن زهير:
يا قَوْمِ، ما لي وأَبا ذُؤيْبِ،
كُنْتُ إِذا أَتَوْتُه من غَيْبِ
يَشُمُّ عِطْفِي ويَبُزُّ ثَوْبي،
كأَنني أَرَبْته بِرَيْبِ
وأَتَوْتُه أَتْوَةً واحدة. والأَتْوُ: الاسْتِقامة في السير والسرْعةُ. وما زال كلامُه على أَتْوٍ واحدٍ أَي طريقةٍ واحدة؛ حكى ابن الأَعرابي: خطَب الأَميرُ فما زال على أَتْوٍ واحدٍ. وفي حديث الزُّبير: كُنَّا نَرْمِي الأَتْوَ والأَتْوَيْن أَي الدفْعةَ والدفْعتين، من الأَتْوِ العَدْوِ، يريد رَمْيَ السِّهام عن القِسِيِّ بعد صلاة المَغْرب. وأَتَوْتُه آتُوه أَتْواً وإِتاوةً: رَشَوْتُه؛ كذلك حكاه أَبو عبيد، جعل الإِتاوَة مصدراً. والإتاوةُ: الرِّشْوةُ والخَراجُ؛ قال حُنَيّ بن جابر التَّغْلبيّ:
ففِي كلِّ أَسْواقِ العِراقِ إِتاوَةٌ،
وفي كلِّ ما باعَ امْرُؤٌ مَكْسُ دِرْهَمِ
قال ابن سيده: وأَما أَبو عبيد فأَنشد هذا البيت على الإِتاوَةِ التي هي المصدر، قال: ويقوِّيه قوله مَكْسُ دِرْهَم، لأَنه عطف عرَض على عرَض. وكلُّ ما أُخِذ بكُرْهٍ أَو قُسِمَ على موضعٍ من الجِبايةِ وغيرِها إِتاوَةٌ، وخص بعضهم به الرِّشْوةَ على الماء، وجمعها أُتىً نادر مثل عُرْوَةٍ وعُرىً؛ قال الطِّرِمَّاح:
لنا العَضُدُ الشُّدَّى على الناسِ، والأُتَى
على كلِّ حافٍ في مَعَدٍّ وناعِلِ
وقد كُسِّر على أَتاوَى؛ وقول الجَعْدِيّ:
فَلا تَنْتَهِي أَضْغانُ قَوْمِيَ بينهم
وَسَوأَتُهم، حتى يَصِيروا مَوالِيا
مَوالِيَ حِلْفٍ، لا مَوالِي قَرابةٍ،
ولكنْ قَطِيناً يَسأَلون الأَتاوِيَا
أَي هُمْ خدَم يسأَلون الخَراج، وهو الإِتاوةُ؛ قال ابن سيده: وإِنما كان قِياسُه أَن يقول أَتاوى كقولنا في عِلاوةٍ وهِراوَةٍ عَلاوى وهَراوى، غير أَن هذا الشاعر سلَك طريقاً أُخرى غير هذه، وذلك أَنه لما كسَّر إِتاوةً حدث في مثال التكسير همزةٌ بعد أَلِفه بدلاً من أَلف فِعالةٍ كهمزة رَسائل وكَنائن، فصار التقدير به إلى إِتاءٍ، ثم تبدل من كسرة الهمزة فتحة لأَنها عارِضة في الجمع واللام مُعْتلَّة كباب مَطايا وعَطايا فيصير إِلى أَتاأَى، ثم تُبْدِل من الهمزة واواً لظُهورها لاماً في الواحد فتقول أَتاوى كعَلاوى، وكذلك تقول العرب في تكسير إِتاوةٍ أَتاوى، غير أَن هذا الشاعر لو فعلَ ذلك لأَفسد قافِيتَه، لكنَّه احتاج إِلى إِقرار الهمزة بحالها لتصِحَّ بعدَها الياءُ التي هي رَوِيٌّ القافيةِ كما مَعها من القَوافي التي هي الرَّوابيا والأَدانِيا ونحو ذلك، ليَزول لفظُ الهمزة، إِذا كانت العادةُ في هذه الهمزة أَن تُعَلَّ وتُغَيَّر إِذا كانت اللام معتلَّة، فرأَى إِبْدال همزة إِتاءٍ واواً ليَزُول لفظُ الهمزةِ التي من عادتها في هذا الموضع أَن تُعَلَّ ولا تصحَّ لما ذكرنا، فصار الأَتاوِيا؛ وقولُ الطِّرِمَّاح:
وأَهْل الأُتى اللاَّتي على عَهْدِ تُبَّعٍ،
على كلِّ ذي مالٍ غريب وعاهِن
فُسِّر فقيل: الأُتى جمع إِتاوةٍ، قال: وأُراه على حذف الزائد فيكون من باب رِشْوَة ورُشيً. والإتاءُ: الغَلَّةُ وحَمْلُ النخلِ، تقول منه: أَتَتِ الشجرة والنخلة تَأْتو أَتْواً وإِتاءً، بالكسر؛ عن كُراع: طلع ثمرها، وقيل: بَدا صَلاحُها، وقيل: كَثُرَ حَمْلُها، والاسم الإِتاوةُ. والإِتاءُ: ما يخرج من إِكالِ الشجر؛ قال عبدُ الله بن رَواحة الأَنصاري:هُنالِك لا أُبالي نَخْلَ بَعْلٍ
ولا سَقْيٍ، وإِن عَظُمَ الإِتاءُ
عَنى بهنالِك موضعَ الجهاد أَي أَستشهد فأُرْزَق عند الله فلا أُبالي نخلاً ولا زرعاً؛ قال ابن بري: ومثله قول الآخر:
وبَعْضُ القَوْلِ ليس له عِناجٌ،
كمخْضِ الماء ليس له إِتاءُ
المُرادُ بالإِتاء هنا: الزُّبْد. وإِتاءُ النخلة: رَيْعُها وزَكاؤها وكثرة ثَمَرِها، وكذلك إِتاءُ الزرع رَيْعه، وقد أَتَت النخلةُ وآتَتْ إِيتاءً وإِتاءً. وقال الأَصمعي: الإِتاءُ ما خرج من الأَرض من الثمر وغيره. وفي حديث بعضهم: كم إِتاءٌ أَرضِك أَي رَيْعُها وحاصلُها، كأَنه من الإِتاوةِ، وهو الخَراجُ. ويقال للسقاء إِذا مُخِض وجاء بالزُّبْد: قد جاء أَتْوُه. والإِتاءُ: النَّماءُ. وأَتَتِ الماشيةُ إِتاءً: نَمَتْ، والله أَعلم.

### Türkçe

**الإِتْيان**: gelme. Ona geldim; **أَتَيْته** **أَتْياً** ve **أُتِيّاً** ve **إِتِيّاً** ve **إِتْياناً**
ve **إِتْيانةً** ve **مَأْتاةً**: ona geldim; şair dedi ki:
Kendi nefsin için çare bul, **أَتْيِ العَسْكَرِ**’den önce

Hadiste: “Kadınların hayırlısı, kocasına **المُواتِيةُ** olandır”; **المُواتاةُ**:
itaatin ve uygunluğun güzelliği; aslı hemzedir, hafifletildi ve çoğaldı, nihayet sırf **الواو** ile söylenir oldu; dedi ki: bu vech ile değildir. Leys dedi ki: “Falan bana **أَتْياً** ile geldi
ve bir tek **أَتْيةً** ve **إِتْياناً**”; dedi ki: “Çirkin bir şiir zarureti dışında ‘bir tek **إِتْيانة**’ deme; çünkü masdarların hepsi bir tek yapılınca **فَعْلة** binasına döndürülür; bu, fiil onlardan **فَعَل** yahut **فَعِل** üzere olunca böyledir; artık
fiile bunun üstünde ziyadeler sokulunca, bir tekte de onun ziyadesi sokulur; senin ‘bir tek **إِقْبالةً**’ demen gibi; ve **تَفَعَّلَ**’in ‘bir tek **تَفْعِلةً**’i gibi ve bunun benzerleri; bu, ‘bir tek **فَعْلة**’ demenin güzel olduğu şeydedir, yoksa değil.” Ve dedi ki:
Ben, ve **أَتْيَ ابنِ غَلاَّقٍ**’ın beni ağırlaması için (gelişi),
Kuyrukta yol arayan köpeğin gıpta edeni gibiyim

İbn Hâlaveyh dedi ki: “Denir: ‘Bize gelmedin, ta ki seni **اسْتأْتَيْناك** (gelmeye zorlayıncaya/gelmeni isteyinceye) kadar.’” Aziz tenzilde: “Sihirbaz, nerede **أَتى** ise felah bulmaz”; dediler: manası “nerede oldu ise”dir; ve denildi: manası “sihirbaz nerede oldu ise öldürülmesi gerekir”dir; sihirbazlar hakkında fıkıh ehlinin mezhebi de böyledir. Ve onun sözü:
**تِ** li Âl-i Zeyd’i, onları bana topluca ortaya çıkar,
Ve Âl-i Zeyd’e sor: ona ne zarar verir?

İbn Cinnî dedi ki: Rivayet olundu ki Araplardan bazısı, **أَتى**’dan emir kipinde “**تِ** Zeyd’i” der; hemzeyi hafifletme için düşürür; **خُذْ** ve **كُلْ** ve **مُرْ**’den düşürüldüğü gibi. Ve şöyle okunmuştur: “**يومَ تَأْتِ**”, **الياء**’ı düşürerek; “**لا أَدْرِ**” dedikleri gibi; bu Hüzeyl’in lügatidir. Ama Kays b. Züheyr el-Absî’nin sözü:
Sana gelmedi mi, haberler yayılıp dururken,
Benî Ziyâd’ın **لَبُون**’unun karşılaştığı şey?

Ancak o, **الياء**’ı isbat etti ve cezme rağmen onu düşürmedi; zaruret için, onu aslına döndürdü. Mâzenî dedi ki: Şiirde “Zeyd sana **يَرْمِيُك**” diyebilirsin, **الياء**’ı ref ile; ve “sana **يَغْزُوُك**”, **الواو**’u ref ile; ve “bu bir **قاضيٌ**” (tenvin ile); böylece mu‘tel harfi, isimlerde ve fiillerde her yönden sahih harf yürüyüşüne yürütürsün; çünkü asıl odur.

**والمِيتاءُ** ve **المِيداءُ**, ikisi de memdûddur: atların koşusunun kendisine vardığı nihayet sınırın sonu. **والمِيتاءُ**: işlek yol; yolun birleşme yeri de **مِيتاء** ve **ميداء**’dır. İbn Berrî, Humeyd el-Erkat için inşad etti:
İkisi üzerine yolun **مِيتاء**’ı daralınca,
Kuşak gevşekliğiyle **زَهُوقُ** öne doğru geçti

(* “**إذا انضز** …” sözü: burada asılda böyle; **ميت** ve **ميد** maddelerinde biraz değişiklikle geçti.)

**اللُّقطة** hadîsinde: “**طريقٍ ميتاءٍ**’da bulduğunu bir yıl ilan et”; yani yürünülen yol; o, **الإِتْيان**’dan **مِفْعال** veznindedir, **الميم** zâiddir. Ve denir: Kavim evlerini bir tek **ميتاءٍ** ve bir tek **مِيداءٍ** üzerine kurdu. Ve benim evim, falanın evinin **بِمِيتاء**’ındadır ve falanın evinin **مِيداء**’ındadır; yani evinin karşısında. **وطريق مِئْتاءٌ**: işlek; böylece Sa‘leb, **الياء**’ı hemzeleyerek **مِئْتاءٍ** diye rivayet etti; dedi ki: o, “**أَتيت**”ten **مِفْعال**’dır; yani insanlar ona gelir. Hadiste: “Eğer o hak bir vaad, doğru bir söz ve işlek bir yol olmasaydı, sana daha çok üzülürdük”; muradı: o, herkesin yürüdüğü yürünülen bir yoldur; o, **الإِتْيان**’dan **مِفْعال**’dır. Eğer “**طريق مَأْتِيٌّ**” dersen, o, “**أَتَيْته**”den **مفْعول**’dür. Allah عز وجل dedi ki: “Şüphesiz O’nun vaadi **مَأْتِيّاً** idi”; sanki “**آتِياً**” dedi; “**حجاباً مستوراً**” dediği gibi, yani örten; çünkü senin ona geldiğin şey, sana gelmiştir. Cevherî dedi ki: Ve **مفعول** da olabilir; çünkü Allah’ın emrinden sana gelen şey, senin ona gelmendir. Dedi ki: Ancak şeddelendi; çünkü **مَفعول**’ün **واو**’su, öncesinin kesresi sebebiyle **ياء**’a döndü; sonra fiilin lâmı olan **الياء**’a idğam edildi. İbn Sîde dedi ki: Böylece “**طريقٌ مِيتاءٌ**” hemzesiz rivayet edildi; ancak murad hemzedir. Ebû Ubeyd, **المصنف**’te hemzesiz rivayet etti; **فِيعالاً** olarak; çünkü **فِيعالاً** masdar binalarındandır; hâlbuki **مِيتاء** masdar değildir, ancak sıfattır; öyleyse onda sahih olan, Sa‘leb’in rivayet edip tefsir ettiğidir. İbn Sîde dedi ki: Ebû Ubeyd’in hemzeyi murad edip terk ettiğini söylememiz mümkündü; fakat o, bâbı **فِعْلاء** ile akdetti; böylece kendini ele verdi ve kusurunu açığa çıkardı.

Aziz tenzilde: “Nerede olursanız olun, Allah sizi hep birlikte **يأْتِ** eder”; Ebû İshak dedi ki: manası, sizi kendi nefsine döndürür. Ve “emre, onun **مأْتاهُ**’undan ve **مَأْتاتِه**’inden geldi”; yani kendisinden gelinen cihetinden ve yüzünden; senin “Bu sözün **مَعْناةَ**’sı ne güzeldir” demen gibi; manasını murad edersin. Recez söyleyen dedi ki:
Bir ihtiyaç ki ben onun suskunluğu üzere idim,
Ona, onun **مَأْتاتها**’sından tek başıma geldim

Ve “ona şeyi **وآتَى**”: onu sevk etti.

**والأَتيُّ**: adamın kendi arazisine sevk ettiği nehir; ve denildi: o, **المَفْتَح**’tır; ve su için kolaylaştırdığın her akıntı yatağı **أَتِيٌّ**’dir; o da **الأُتِيُّ**’dür; Sîbeveyh bunu hikâye etti; ve denildi: **الأُتيُّ** bir cem‘dir. Ve “arazisine **أَتَّى** etti, **أَتِيّاً**”: onu sevk etti; İbnü’l-A‘râbî, Ebû Muhammed el-Fak‘asî için inşad etti:
Onu, Tîh’in çukurları gibi (yerlerde) fırlatır,
Her bir Tîh’te, bir cetvel onu **تُؤَتِّيهْ**

Onun iç boşluklarını genişlikte **التِّيه**’e benzetti; o, yerin geniş olanıdır. Asmaî: Her su cetveli **أَتِيّ**’dir. Ve recez söyleyen dedi ki:
Karnın, kova ile mutlaka çalkalansın,
Ta ki **أَقْطَعَ الأَتيِّ**’e dönesin

Dedi ki: ve gerekirdi
(* “Ve gerekirdi …” sözü: bu, **التهذيب**’in ibaresidir; onda “قطعاً” lafzı yoktur.)
“**قَطْعاً قَطعاء الأَتيِّ**” demesi; çünkü o, **الرَّكِيَّة**’ye yahut kuyuya hitap eder; fakat muradı: “ta ki **أَقْطَعَ الأَتيّ** suyu olasın” idi; o, su çekerdi ve kuyunun başında bu recez ile irtical ederdi.

Ve “suya **أَتَّى** etti”: ona bir mecra yöneltti. Ve denir: “Bu suya **أَتِّ** et de ona yolunu hazırlayasın.” Semûd diyarlarının vasfında Zabyân hadîsinde dedi ki: “Onun cetvellerini **أَتَّوْا** ettiler”; yani suların yollarını ona kolaylaştırdılar. Denir: “Suyu **أَتَّيْت** ettim” — onun mecrasını ıslah ettiğin zaman, ta ki karar yerlerine aksın. Bazılarının hadîsinde: O, bir adamın arazide suyu **يُؤتِّي** ettiğini gördü; yani yol açıyor; sanki onu ona getiriyor, yani ona geliyor kıldı.

**والأَتيُّ** ve **الإِتاءُ**: nehirde düşen şey
(* “**والأتي والإتاء ما يقع في النهر**”: asılda böyle ضبط edilmiştir; **القاموس** ve şerhinin ibaresi: **والأتي** (رضا gibi), bazıları (عدي gibi) ضبط etti; ve **الأتاء** (سماء gibi), bazıları (كساء gibi) ضبط etti: nehirde odun yahut yaprak olarak düşen şey.)
odun yahut yapraktır; cem‘i **آتاءٌ** ve **أُتيٌّ**’dir; bunların hepsi **الإِتْيان**’dandır. Ve “**سَيْل أَتيٌّ** ve **أَتاوِيٌّ**”: nereden geldiği bilinmez; Lihyânî dedi ki: yani geldi ve yağmuru bize karıştırıldı. A‘câc dedi ki:
Sanki o — dehşet askerî iken —
Bir **سَيْلٌ أَتيٌّ**’dir; onu bir **أَتيّ** uzattı

Bundan, Ensâr’ı hicveden kadının sözü (bu hiciv ne güzeldir):
Siz, sizden olmayan bir **أَتاوِيّ**’ye itaat ettiniz,
Ne Murâd’dan, ne de Muzhic’ten

**الأَتاوِيِّ** ile Peygamber’i, صلى الله عليه وسلم, murad etti; sahabeden bazısı onu öldürdü de kanı heder kılındı. Ve denildi: bilakis sel, adamla teşbih edilmiştir; çünkü o da onun gibi gariptir. Dedi ki:
**أَتاوِيُّون**’u, onlara vuran
Sert bir **نَكْباءُ** ile, kuraklık sahiplerine denk kılmayın

Fârisî dedi ki: “**لا يَعْدِلَنَّ أَتاوِيُّون**” diye rivayet olunur; mef‘ûlü hazf etti; muradı: “**أَتاويُّون**’un şe’ni böyledir; nefislerini (böyle yaparlar).” Rivayet olundu ki Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Âsım b. Adiyy el-Ensârî’ye, vefat etmiş olan Sâbit b. Dahdâh hakkında sordu; dedi ki: “Sizin içinizde onun bir nesebini biliyor musunuz?” Dedi ki: “Hayır; o ancak bizim içimizde bir **أَتيٌّ**’dir.” Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, mirasını kız kardeşinin oğluna hükmetti. Asmaî dedi ki: “O ancak bizim içimizde bir **أَتيٌّ**’dir”; **الأَتيُّ**: kavimde olup onlardan olmayan adamdır; bunun için, yağmur yağmış bir beldeden yağmur yağmamış bir beldeye gelen sele **أَتيٌّ** denildi. Ve denir: “Sele **أَتَّيْت** ettim; ben onu **أُؤَتِّيه** ederim” — onun yolunu bir yerden bir yere kolaylaştırdığın zaman, ta ki ona çıksın; bunun aslı gurbetten gelir; yani o gariptir. Denir: “Adam **أَتيٌّ** ve **أَتاوِيٌّ**” yani garip. Denir: “Bize **أَتاوِيٌّ** geldi” — kendi beldesi dışında garip olduğu zaman. Bundan, Osman’ın hadîsi: **سَلِيطَ بن سَلِيطٍ** ve **عبدَ الرحمن ابن عتَّاب**’ı Abdullah b. Selâm’a gönderdi; dedi ki: “Ona gidin, ona karşı tanınmaz olun ve deyin ki: ‘Biz iki **أَتاوِيَّان**’ız; Allah’ın gördüğün şeyi yapması oldu; bize ne emredersin?’” Ona bunu söylediler; o dedi ki: “Siz iki **أَتاوِيَّيْن** değilsiniz; fakat siz falan ve falansınız; sizi müminlerin emîri gönderdi.” Kisâî dedi ki: **الأَتاويُّ** (fetha ile): kendi vatanı dışında olan garip; yani garip olarak; ve kadınlar: **نِسْوة أَتاوِيَّات**
(* “yani garip olarak ve kadınlar **أتاويات**”: asılda böyle; sanki “ve erkekler **أتاويون** yani garipler, ve kadınlar …”dır. **الصحاح**’ın ibaresi: **الأتاوي** gariptir; ve kadınlar …)
Humeyd el-Erkat için o ve Ebû’l-Cerrâh inşad etti:
Çölde sabahlarlar: **أَتاوِيَّاتِ**,
Enlemesine giden, fakat yanlamasına olmayanlar

Yani, öne geçmeleri ve yarışmaları sebebiyle arkadaşlarından garip (ayrı)dırlar. **مُعْتَرِضات**: yani çevik; yolculuk onları tembelleştirmemiştir. **غير عُرْضِيَّات**: yani zorluk olmaksızın; bilakis o canlılık onların huylarındandır. Ebû Ubeyd dedi ki: Hadis damme ile rivayet olunur; dedi ki: Arapların sözü fetha iledir. Ve denir: “Bize **سَيْلٌ أَتيٌّ** ve **أَتاوِيٌّ** geldi” — yağmuru sana isabet etmeden sana geldiği zaman. Ve O’nun عز وجل sözü: “Allah’ın emri geldi; onu acele istemeyin”; yani onun gelişi (**إِتْيانُه**) yaklaştı ve yakın oldu.

Onların darb-ı mesellerinden: “**مَأْتيٌّ** sensin ey **السَّوادُ** yahut **السُّوَيْدُ**”; yani bu işten sana kaçış yoktur. Ve erkeğe, düşmanı ona yaklaştığında denir: “**أُتِيتَ** ey adam.”

**وأَتِيَّةُ الجُرْحِ** ve **آتِيَتُه**: onun maddesi ve ondan gelen şey; Ebû Ali’den; çünkü o, ona akış yerinden gelir. Ve “Zaman ona geldi (**أَتَى عليه الدَّهْرُ**)”: onu helak etti; mesel üzere. İbn Şümeyl: “Falanın üzerine bir **أَتْوٌ** geldi”; yani ona ölüm yahut bela isabet etti. Denir: “Eğer benim üzerime bir **أَتْوٌ** gelirse, kölem hürdür”; yani eğer ölürsem. **والأَتْوُ**: şiddetli hastalık yahut el kırığı yahut ayak kırığı yahut ölümdür. Ve denir: “Falanın eliyle üzerine gelindi (**أُتيَ على يَدِ فلان**)” — onun için bir mal helak olduğu zaman. Hutay’e dedi ki:
Kişinin kardeşi, onun önünde **يُؤتَى** olunur, sonra sakınılır,
Uzun sakallı, husyeleri tıraşlı, kafatasları gibi (koçlar) ile

Onun sözü “**أَخو المرء**”: yani öldürülenin kardeşi; kardeşinin diyetinden tekelerle razı olur; yani “onun önünde **يُؤتَى** olunan”da hayır yoktur; yani öldürülür, sonra uzun sakallı tekelerle sakınılır. Ve denir: “**يؤتى دونه**” yani onunla gidilir ve ona galip gelinir. Ve dedi ki:
Tatlı hayatın önüne geldi, ta ki onu acılaştırdı;
Ardılları üzere **نُكُوبٌ** (musibetler), **نُكُوبُ** (musibetler)

Yani tatlı hayatı götürdü. Ve denir: “Falan **أُتِيَ** edildi” — düşman ona göründüğü zaman. Ve “Ey falan, sen **أُتِيتَ** edildin” — üzerine çıkan bir düşmandan sakındırıldığı zaman. Allah عز وجل dedi ki: “Allah onların binasına temellerden geldi”; yani onların binasını yıktı ve binasını temellerinden ve esasından söktü; onu üzerlerine yıktı, ta ki onları helak etti. Ebû Hureyre’nin **العَدَوِيِّ** hakkında hadîsinde: “Ben ‘**أُتِيتَ**’ dedim”; yani musibete uğratıldın ve duyun değişti; böylece doğru olmayanı doğru sandın. Ve “işe ve günaha geldi (**أَتَى الأَمْرَ والذَّنْبَ**)”: onu yaptı. Ve dişi deve **اسْتأْتَت** (**اسْتِئتاءً**), hemzeli: yani kızıştı ve erkeği istedi. Ve denir: “At **أَتيٌّ** ve **مُسْتَأْتٍ** ve **مؤَتّى** ve **مُسْتأْتي**” (hâ’sız): yağmur yağdığı zaman.

**والإِيتاءُ**: verme. “**آتى** **يُؤَاتي** **إِيتاءً** ve **آتاهُ** **إِيتاءً**”: yani ona verdi. Ve denir: “Falan için bir **أَتْوٌ** vardır”; yani bir عطا (ihsan). Ve “ona şeyi **آتاه**”: onu ona verdi. Aziz tenzilde: “Ve her şeyden **أُوتِيَتْ**”; muradı: her şeyden bir şey verilmiştir; dedi ki: “Kim ‘manası her şey verildi’ derse, bu güzel değildir; çünkü Belkıs’a her şey verilmedi; Süleyman’ın, عليه السلام, sözüne bakmaz mısın: ‘Onlara döndür; elbette onlara, kendilerinin güç yetiremeyeceği ordularla geleceğiz’? Eğer Belkıs’a her şey verilmiş olsaydı, Süleyman’ın ordularıyla savaşacağı ordular verilmiş olurdu; yahut İslâm; çünkü o, ancak bundan sonra Süleyman ile birlikte Müslüman oldu, عليه السلام.” Ve “**آتاه**”: onu mükâfatlandırdı. Ve “adam **مِيتاءٌ**”: mükâfatlandıran, çok veren. Ve şöyle okunmuştur: “Eğer hardal tanesi ağırlığınca olsa, onu **أَتَيْنا** ile getiririz ve onu **آتينا** ile veririz”; **فأَتَيْنا**: geldik; **وآتَيْنا**: verdik; ve denildi: mükâfatlandırdık. Eğer **آتَيْنا** “verdik” ise, o **أَفْعَلْنا**’dır; eğer “mükâfatlandırdık” ise, o **فاعَلْنا**’dır. Cevherî: “**آتاهُ**”: onu getirdi; bundan, تعالى sözü: “**آتِنا** öğle yemeğimizi”; yani onu bize getir. Ve “**هاتِ**” dersin; manası “**آتِ**”dir, **الهاء** **الألف** üzerine girdi. Ve “Devenin iki elinin gelişi (**أَتْيَ يَدَي الناقة**) ne güzeldir”; yani yürüyüşünde iki elinin geri dönüşü. Ve “Devenin iki elinin **أَتْوَ**’su” da; ve o, **أَتْواً** etti. Ve “Onu iş üzerinde **آتى**”: ona uydu. **والمُؤَاتاةُ**: itaatin güzelliği. Ve “O iş üzerinde ona **آتيتُه** **مُؤاتاةً**”: ona uygun düştüğün ve ona uyduğun zaman. Avam der ki: “**واتَيْتُه**”; dedi ki: Yemen ehlinin bir lügatinde olmadıkça “**وَاتَيْته**” deme. Bunun benzeri: **آسَيْت** ve **آكَلْت** ve **آمَرْت**; ancak onlar onu **واو** yaptılar; **يُواكِل** ve **يُوامِر** ve benzerlerinde hemzeyi hafifletme üzerine.

“Şey ona **تأَتَّى** etti”: hazır oldu. Asmaî dedi ki: “Falan, ihtiyacı için **تَأَتَّى** etti” — ona yumuşak davrandığı ve ona yüzünden geldiği zaman; ve “kalkmaya **تَأَتَّى** etti.” **والتَّأَتِّي**: kalkmaya hazırlanmadır. A‘şâ dedi ki:
O, kalkmaya yakın **تَأَتَّى** edince,
Senin gördüğün **البَهِيرا** gibi salınarak yürüdü

(* “**إذا هي تأتي** …”: **بهر** maddesinde “**إذا ما تأتى تريد القيام**” lafzıyla geçti.)

Ve denir: “Falan geldi, **يَتأَتَّى** ediyor”; yani senin iyiliğine yöneliyor. Ve “Suyu **أَتَّيْتُ** **تَأْتِيَةً** ve **تَأَتِّياً**”: onun yolunu kolaylaştırdım, ta ki bir yere çıksın. Ve “Allah onu **أَتَّاه**”: onu hazırladı. Ve denir: “Falan için işi **تَأَتَّى** etti”; ve Allah onu **تَأْتِيَةً** ile **أَتَّاه** etti. Ve “adam **أَتِيٌّ**”: nüfuzlu; işlere **يتأَتَّى** eder. Ve denir: “Ona **أَتَوْتُه** **أَتْواً**”: **أَتَيْتُه**’da bir lügattir. Hâlid b. Züheyr dedi ki:
Ey kavmim, bana ne oluyor da Ebû Züeyb ile (uğraşıyorum),
Ben ona gaybden **أَتَوْتُه** ettiğimde,
Omzumu koklar ve elbisemi soyar,
Sanki ben onu bir şüphe ile ürkütmüşüm

Ve “Ona bir tek **أَتْوَةً** ettim.” **والأَتْوُ**: yürüyüşte doğruluk ve sürattir. Ve “Sözü bir tek **أَتْوٍ** üzere devam etti”; yani bir tek yol üzere; İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: Emir hutbe verdi; bir tek **أَتْوٍ** üzere devam etti. Zübeyr hadîsinde: “Biz **الأَتْوَ** ve **الأَتْوَيْن** atardık”; yani bir atış ve iki atış; koşma olan **الأَتْوِ**’dandır; muradı: akşam namazından sonra yaylardan ok atmak.

Ve “Ona **أَتَوْتُه**; onu **آتُوه**; **أَتْواً** ve **إِتاوةً**”: ona rüşvet verdim; Ebû Ubeyd bunu böyle hikâye etti; **الإِتاوَة**’yi masdar kıldı. **والإتاوةُ**: rüşvet ve haraçtır. Huneyy b. Câbir et-Taglibî dedi ki:
Irak’ın her pazarında bir **إِتاوَةٌ** vardır,
Bir kişi her ne satarsa, onda bir dirhem **مَكْسُ** vardır

İbn Sîde dedi ki: Ebû Ubeyd ise bu beyti, masdar olan **الإِتاوَة** üzerine inşad etti; dedi ki: “Onu, ‘**مَكْسُ دِرْهَم**’ sözü kuvvetlendirir; çünkü bir arızı bir arıza atfetti.” Ve zorla alınan her şey, yahut cizye ve benzerlerinde bir yere taksim edilen şey **إِتاوَةٌ**’dir. Bazıları onu, su üzerindeki rüşvete tahsis etti. Cem‘i **أُتىً**’dır; nadirdir; **عُرْوَةٍ** ve **عُرىً** gibi. Tırimmâh dedi ki:
Bizde, insanlar üzerine sıkı kol vardır; ve **الأُتَى**
Ma‘add’da her yalınayak ve ayakkabılı üzerine

Ve **أَتاوَى** üzerine de kırılmıştır. Ca‘dî’nin sözü:
Kavmimin kinleri aralarında sona ermez,
Ve ayıpları, ta ki **مَوالِيا** oluncaya dek;
Bir hılfın mevlâları; akrabalığın mevlâları değil;
Fakat yerleşikler: **الأَتاوِيَا**’yı isterler

Yani onlar, haraç isteyen hizmetçilerdir; o da **الإِتاوةُ**’dir. İbn Sîde dedi ki: Kıyas, **عِلاوةٍ** ve **هِراوَةٍ**’de “**عَلاوى**” ve “**هَراوى**” dediğimiz gibi “**أَتاوى**” demesiydi; fakat bu şair, bunun dışında başka bir yola girdi: o, **إِتاوةً**’yi kırınca, kırma misalinde, **فِعالة**’nin **ألف**’i yerine, onun **ألف**’inden sonra bir hemze meydana geldi; **رَسائل** ve **كَنائن** hemzesi gibi; böylece takdir onu **إِتاءٍ**’a götürdü. Sonra hemzenin kesresinden bir fetha bedel kılınır; çünkü o, cem‘de arızîdir; ve lâm mu‘tel’dir; **مَطايا** ve **عَطايا** bâbı gibi; böylece **أَتاأَى**’ya gider. Sonra hemzeden bir **واو** bedel kılarsın; çünkü tekilde lâm olarak zuhur eder; böylece “**أَتاوى**” dersin; “**عَلاوى**” gibi. Araplar, **إِتاوةٍ**’nin kırığında “**أَتاوى**” derler. Fakat bu şair bunu yapsaydı kafiyesini bozardı; lakin hemzeyi hâli üzere bırakmaya muhtaç oldu ki, ondan sonra kafiye revîsi olan **الياء** sahih olsun; onunla birlikte olan kafiyeler gibi: **الرَّوابيا** ve **الأَدانِيا** ve benzerleri; hemzenin lafzı zail olsun diye; çünkü bu hemzenin âdeti, lâm mu‘tel olunca i‘lâl edilip değiştirilmesidir. Böylece, **إِتاءٍ** hemzesini **واو**’a ibdal etmeyi gördü ki, hemzenin lafzı zail olsun; çünkü onun âdeti bu yerde i‘lâl edilip sahih olmamaktır. Böylece “**الأَتاوِيا**” oldu. Tırimmâh’ın sözü:
Ve **الأُتى** ehli — Tubba‘ ahdi üzere olan —
Her mal sahibi garip ve kâhin üzerine

Tefsir edildi; denildi: **الأُتى**, **إِتاوةٍ**’nin cem‘idir. Dedi ki: Onu, zâidi hazf üzerine görüyorum; böylece **رِشْوَة** ve **رُشيً** bâbından olur.

**والإتاءُ**: gelir ve hurmanın yükü; ondan dersin: Ağaç ve hurma **أَتَتِ** eder; **تَأْتو** **أَتْواً** ve **إِتاءً** (kesre ile); Kurâ‘dan: meyvesi çıktı. Ve denildi: olgunluğu belirdi. Ve denildi: yükü çoğaldı. İsim: **الإِتاوةُ**’dir.

**والإِتاءُ**: ağacın **إِكال**’ından çıkan şeydir. Abdullah b. Revâha el-Ensârî dedi ki:
Orada, ben sulanmayan hurmayı umursamam,
Ne de sulamayı; **الإِتاءُ** büyüse bile

“Orada” ile cihad yerini kastetti; yani şehit olurum da Allah katında rızıklandırılırım; hurmayı da ekini de umursamam. İbn Berrî dedi ki: Bunun benzeri, başkasının sözü:
Bazı sözün, onun için bir bağ yoktur;
Suyun çalkalanması gibi; onun için **إِتاءُ** yoktur

Burada **الإِتاء** ile murad: kaymaktır. **وإِتاءُ النخلة**: onun rî‘i, zekâsı ve meyvesinin çokluğudur; ekinin **إِتاءُ**’u da onun rî‘idir. Hurma **أَتَت** etti ve **آتَتْ** etti; **إِيتاءً** ve **إِتاءً** ile. Asmaî dedi ki: **الإِتاءُ**, yerden çıkan meyve ve başkasıdır. Bazılarının hadîsinde: “Arazinin **إِتاءٌ**’u ne kadardır?”; yani rî‘i ve hâsılı; sanki **الإِتاوة**’dendir; o da haraçtır. Ve kırba, çalkalanıp kaymak getirdiğinde denir: “Onun **أَتْوُه** geldi.” **والإِتاءُ**: büyümedir. Ve “Davar **إِتاءً** etti”: büyüdü. Allah daha iyi bilir.
