# أثر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AB%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أثر

الأَثر: بقية الشيء، والجمع آثار وأُثور. وخرجت في إِثْره وفي أَثَره أَي بعده. وأْتَثَرْتُه وتَأَثَّرْته: تتبعت أَثره؛ عن الفارسي. ويقال: آثَرَ كذا وكذا بكذا وكذا أَي أَتْبَعه إِياه؛ ومنه قول متمم بن نويرة يصف الغيث:
فَآثَرَ سَيْلَ الوادِيَّيْنِ بِدِيمَةٍ،
تُرَشِّحُ وَسْمِيّاً، من النَّبْتِ، خِرْوعا
أَي أَتبع مطراً تقدم بديمة بعده.
والأَثر، بالتحريك: ما بقي من رسم الشيء. والتأْثير: إِبْقاءُ الأَثر في الشيء. وأَثَّرَ في الشيء: ترك فيه أَثراً. والآثارُ: الأَعْلام. والأَثِيرَةُ من الدوابّ: العظيمة الأَثَر في الأَرض بخفها أَو حافرها بَيّنَة الإِثارَة. وحكى اللحياني عن الكسائي: ما يُدْرى له أَيْنَ أَثرٌ وما يدرى له ما أَثَرٌ أَي ما يدرى أَين أَصله ولا ما أَصله.
والإِثارُ: شِبْهُ الشِّمال يُشدّ على ضَرْع العنز شِبْه كِيس لئلا تُعانَ.
والأُثْرَة، بالضم: أَن يُسْحَى باطن خف البعير بحديدة ليُقْتَصّ أَثرُهُ. وأَثَرَ خفَّ البعير يأْثُرُه أَثْراً وأَثّرَه: حَزَّه. والأَثَرُ: سِمَة في باطن خف البعير يُقْتَفَرُ بها أَثَرهُ، والجمع أُثور. والمِئْثَرَة والثُّؤْرُور، على تُفعول بالضم: حديدة يُؤْثَرُ بها خف البعير ليعرف أَثرهُ في الأَرض؛ وقيل: الأُثْرة والثُّؤْثور والثَّأْثور، كلها: علامات تجعلها الأَعراب في باطن خف البعير؛ يقال منه: أَثَرْتُ البعيرَ، فهو مأْثور، ورأَيت أُثرَتَهُ وثُؤْثُوره أَي موضع أَثَره من الأَرض. والأَثِيَرةُ من الدواب: العظيمة الأَثرِ في الأَرض بخفها أَو حافرها.وفي الحديث: من سَرّه أَن يَبْسُطَ اللهُ في رزقه ويَنْسَأَ في أَثَرِه فليصل رحمه؛ الأَثَرُ: الأَجل، وسمي به لأَنه يتبع العمر؛ قال زهير: والمرءُ ما عاش ممدودٌ له أَمَلٌ،
لا يَنْتَهي العمْرُ حتى ينتهي الأَثَرُ
وأَصله من أَثَّرَ مَشْيُه في الأَرض، فإِنَّ من مات لا يبقى له أَثَرٌ ولا يُرى لأَقدامه في الأَرض أَثر؛ ومنه قوله للذي مر بين يديه وهو يصلي: قَطَع صلاتَنا قطع الله أَثره؛ دعا عليه بالزمانة لأَنه إِذا زَمِنَ انقطع مشيه فانقطع أَثَرُه. وأَما مِيثَرَةُ السرج فغير مهموزة. والأَثَر: الخبر، والجمع آثار. وقوله عز وجل: ونكتب ما قدّموا وآثارهم؛ أَي نكتب ما أَسلفوا من أَعمالهم ونكتب آثارهم أَي مَن سنّ سُنَّة حَسَنة كُتِب له ثوابُها، ومَن سنَّ سُنَّة سيئة كتب عليه عقابها، وسنن النبي، صلى الله عليه وسلم، آثاره.
والأَثْرُ: مصدر قولك أَثَرْتُ الحديث آثُرُه إِذا ذكرته عن غيرك. ابن سيده: وأَثَرَ الحديثَ عن القوم يأْثُرُه ويأْثِرُه أَثْراً وأَثارَةً وأُثْرَةً؛ الأَخيرة عن اللحياني: أَنبأَهم بما سُبِقُوا فيه من الأَثَر؛ وقيل: حدّث به عنهم في آثارهم؛ قال: والصحيح عندي أَن الأُثْرة الاسم وهي المَأْثَرَةُ والمَأْثُرَةُ. وفي حديث عليّ في دعائه على الخوارج: ولا بَقِيَ منكم آثِرٌ أَي مخبر يروي الحديث؛ وروي هذا الحديث أَيضاً بالباء الموحدة، وقد تقدم؛ ومنه قول أَبي سفيان في حديث قيصر: لولا أَن يَأْثُرُوا عني الكذب أَي يَرْوُون ويحكون. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه حلف بأَبيه فنهاه النبي، صلى الله عليه وسلم، عن ذلك، قال عمر: فما حلفت به ذاكراً ولا آثراً؛ قال أَبو عبيد: أَما قوله ذاكراً فليس من الذكر بعد النسيان إِنما أَراد متكلماً به كقولك ذكرت لفلان حديث كذا وكذا، وقوله ولا آثِراً يريد مخبراً عن غيري أَنه حلف به؛ يقول: لا أَقول إِن فلاناً قال وأَبي لا أَفعل كذا وكذا أَي ما حلفت به مبتدئاً من نفسي، ولا رويت عن أَحد أَنه حلف به؛ ومن هذا قيل: حديث مأْثور أَي يُخْبِر الناسُ به بعضُهم بعضاً أَي ينقله خلف عن سلف؛ يقال منه: أَثَرْت الحديث، فهو مَأْثور وأَنا آثر؛ قال الأَعشى:
إِن الذي فيه تَمارَيْتُما
بُيِّنَ للسَّامِعِ والآثِرِ
ويروى بَيَّنَ. ويقال: إِن المأْثُرة مَفْعُلة من هذا يعني المكرمة، وإِنما أُخذت من هذا لأَنها يأْثُرها قَرْنٌ عن قرن أَي يتحدثون بها. وفي حديث عليّ، كرّم الله وجهه: ولَسْتُ بمأْثور في ديني أَي لست ممن يُؤْثَرُ عني شرّ وتهمة في ديني، فيكون قد وضع المأْثور مَوْضع المأْثور عنه؛ وروي هذا الحديث بالباء الموحدة، وقد تقدم. وأُثْرَةُ العِلْمِ وأَثَرَته وأَثارَتُه: بقية منه تُؤْثَرُ أَي تروى وتذكر؛ وقرئ:
(* قوله: «وقرئ إلخ»
حاصل القراءات ست: أثارة بفتح أو كسر، وأثرة بفتحتين، وأثرة مثلثة الهمزة مع سكون الثاء، فالأثارة، بالفتح، البقية أي بقية من علم بقيت لكم من علوم الأولين، هل فيها ما يدل على استحقاقهم للعبادة أو الأمر به، وبالكسر من أثار الغبار أريد منها المناظرة لأنها تثير المعاني. والأثرة بفتحتين بمعنى الاستئثار والتفرد، والأثرة بالفتح مع السكون بناء مرة من رواية الحديث، وبكسرها معه بمعنى الأثرة بفتحتين وبضمها معه اسم للمأثور المرويّ كالخطبة اهـ ملخصاً من البيضاوي وزاده). أَو أَثْرَةٍ من عِلْم وأَثَرَةٍ من علم وأَثارَةٍ، والأَخيرة أَعلى؛ وقال الزجاج: أَثارَةٌ في معنى علامة ويجوز أَن يكون على معنى بقية من علم، ويجوز أَن يكون على ما يُؤْثَرُ من العلم. ويقال: أَو شيء مأْثور من كتب الأَوَّلين، فمن قرأَ: أَثارَةٍ، فهو المصدر مثل السماحة، ومن قرأَ: أَثَرةٍ فإِنه بناه على الأَثر كما قيل قَتَرَةٌ، ومن قرأَ: أَثْرَةٍ فكأَنه أَراد مثل الخَطْفَة والرَّجْفَةِ. وسَمِنَتِ الإِبل والناقة على أَثارة أَي على عتيق شحم كان قبل ذلك؛ قال الشماخ:
وذاتِ أَثارَةٍ أَكَلَتْ عليه
نَباتاً في أَكِمَّتِهِ فَفارا
قال أَبو منصور: ويحتمل أَن يكون قوله أَو أَثارة من علم من هذا لأَنها سمنت على بقية شَحْم كانت عليها، فكأَنها حَمَلَت شحماً على بقية شحمها. وقال ابن عباس: أَو أَثارة من علم إِنه علم الخط الذي كان أُوتيَ بعضُ الأَنبياء. وسئل النبي، صلى الله عليه وسلم، عن الخط فقال: قد كان نبيّ يَخُط فمن وافقه خَطّه أَي عَلِمَ مَنْ وافَقَ خَطُّه من الخَطَّاطِين خَطَّ ذلك النبيّ، عليه السلام، فقد علِمَ عِلْمَه. وغَضِبَ على أَثارَةٍ قبل ذلك أَي قد كان
(* قوله: «قد كان إلخ» كذا بالأصل، والذي في مادة خ ط ط
منه: قد كان نبي يخط فمن وافق خطه علم مثل علمه، فلعل ما هنا رواية، وأي مقدمة على علم من مبيض المسودة). قبل ذلك منه غَضَبٌ ثم ازداد بعد ذلك غضباً؛ هذه عن اللحياني. والأُثْرَة والمأْثَرَة والمأْثُرة، بفتح الثاء وضمها: المكرمة لأَنها تُؤْثر أَي تذكر ويأْثُرُها قرن عن قرن يتحدثون بها، وفي المحكم: المَكْرُمة المتوارثة. أَبو زيد: مأْثُرةٌ ومآثر وهي القدم في الحسب. وفي الحديث: أَلا إِنَّ كل دم ومأْثُرَةٍ كانت في الجاهلية فإِنها تحت قَدَمَيّ هاتين؛ مآثِرُ العرب: مكارِمُها ومفاخِرُها التي تُؤْثَر عنها أَي تُذْكَر وتروى، والميم زائدة. وآثَرَه: أَكرمه. ورجل أَثِير: مكين مُكْرَم، والجمع أُثَرَاءُ والأُنثى أَثِيرَة.
وآثَرَه عليه: فضله. وفي التنزيل: لقد آثرك الله علينا. وأَثِرَ أَن يفعل كذا أَثَراً وأَثَر وآثَرَ، كله: فَضّل وقَدّم. وآثَرْتُ فلاناً على نفسي: من الإِيثار. الأَصمعي: آثَرْتُك إِيثاراً أَي فَضَّلْتُك. وفلان أَثِيرٌ عند فلان وذُو أُثْرَة إِذا كان خاصّاً. ويقال: قد أَخَذه بلا أَثَرَة وبِلا إِثْرَة وبلا اسْتِئثارٍ أَي لم يستأْثر على غيره ولم يأْخذ الأَجود؛ وقال الحطيئة يمدح عمر، رضي الله عنه:
ما آثَرُوكَ بها إِذ قَدَّموكَ لها،
لكِنْ لأَنْفُسِهِمْ كانَتْ بها الإِثَرُ
أَي الخِيَرَةُ والإِيثارُ، وكأَنَّ الإِثَرَ جمع الإِثْرَة وهي الأَثَرَة؛ وقول الأَعرج الطائي:
أَراني إِذا أَمْرٌ أَتَى فَقَضَيته،
فَزِعْتُ إِلى أَمْرٍ عليَّ أَثِير
قال: يريد المأْثور الذي أَخَذَ فيه؛ قال: وهو من قولهم خُذْ هذا آثِراً. وشيء كثير أَثِيرٌ: إِتباع له مثل بَثِيرٍ.
واسْتأْثَرَ بالشيء على غيره: خصَّ به نفسه واستبدَّ به؛ قال الأَعشى: اسْتَأْثَرَ اللهُ بالوفاءِ وبالـ
ـعَدْلِ، ووَلَّى المَلامَة الرجلا
وفي الحديث: إِذا اسْتأْثر الله بشيء فَالْهَ عنه. ورجل أَثُرٌ، على فَعُل، وأَثِرٌ: يسْتَأْثر على أَصحابه في القَسْم. ورجل أَثْر، مثال فَعْلٍ: وهو الذي يَسْتَأْثِر على أَصحابه، مخفف؛ وفي الصحاح أَي يحتاج (*
قوله: «أي يحتاج» كذا بالأصل. ونص الصحاح: رجل أثر، بالضم على فعل بضم العين، إذا كان يستأثر على أصحابه أي يختار لنفسه أخلاقاً إلخ). لنفسه أَفعالاً وأَخلاقاً حَسَنَةً. وفي الحديث: قال للأَنصار: إِنكم ستَلْقَوْنَ بَعْدي أَثَرَةً فاصْبروا؛ الأَثَرَة، بفتح الهمزة والثاء: الاسم من آثَرَ يُؤْثِر إِيثاراً إِذا أَعْطَى، أَراد أَنه يُسْتَأْثَرُ عليكم فَيُفَضَّل غيرُكم في نصيبه من الفيء. والاستئثارُ: الانفراد بالشيء؛ ومنه حديث عمر: فوالله ما أَسْتَأْثِرُ بها عليكم ولا آخُذُها دونكم، وفي حديثة الآخر لما ذُكر له عثمان للخلافة فقال: أَخْشَى حَفْدَه وأَثَرَتَه أَي إِيثارَه وهي الإِثْرَةُ، وكذلك الأُثْرَةُ والأَثْرَة؛ وأَنشد أَيضاً: ما آثروك بها إِذ قدَّموك لها،
لكن بها استأْثروا، إِذا كانت الإِثَرُ
وهي الأُثْرَى؛ قال:
فَقُلْتُ له: يا ذِئْبُ هَل لكَ في أَخٍ
يُواسِي بِلا أُثْرَى عَلَيْكَ ولا بُخْلِ؟
وفلان أَثيري أَي خُلْصاني. أَبو زيد: يقال قد آثَرْت أَن أَقول ذلك أُؤَاثرُ أَثْراً. وقال ابن شميل: إِن آثَرْتَ أَنْ تأْتينا فأْتنا يوم كذا وكذا، أَي إِن كان لا بد أَن تأْتينا فأْتنا يوم كذا وكذا. ويقال: قد أَثِرَ أَنْ يَفْعلَ ذلك الأَمر أَي فَرغ له وعَزَم عليه. وقال الليث: يقال لقد أَثِرْتُ بأَن أَفعل كذا وكذا وهو هَمٌّ في عَزْمٍ. ويقال: افعل هذا يا فلان آثِراً مّا؛ إِن اخْتَرْتَ ذلك الفعل فافعل هذا إِمَّا لا. واسْتَأْثرَ الله فلاناً وبفلان إِذا مات، وهو ممن يُرجى له الجنة ورُجِيَ له الغُفْرانُ.
والأَثْرُ والإِثْرُ والأُثُرُ، على فُعُلٍ، وهو واحد ليس بجمع: فِرِنْدُ السَّيفِ ورَوْنَقُه، والجمع أُثور؛ قال عبيد بن الأَبرص: ونَحْنُ صَبَحْنَا عامِراً يَوْمَ أَقْبَلوا
سُيوفاً، عليهن الأُثورُ، بَواتِكا
وأَنشد الأَزهري:
كأَنَّهم أَسْيُفٌ بِيضٌ يَمانِيةٌ،
عَضْبٌ مَضارِبُها باقٍ بها الأُثُرُ
وأَثْرُ السيف: تَسَلْسُلُه وديباجَتُه؛ فأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي من قوله:
فإِنِّي إِن أَقَعْ بِكَ لا أُهَلِّكْ،
كَوَقْع السيفِ ذي الأَثَرِ الفِرِنْدِ
فإِن ثعلباً قال: إِنما أَراد ذي الأَثْرِ فحركه للضرورة؛ قال ابن سيده: ولا ضرورة هنا عندي لأَنه لو قال ذي الأَثْر فسكنه على أَصله لصار مفاعَلَتُن إِلى مفاعِيلن، وهذا لا يكسر البيت، لكن الشاعر إِنما أَراد توفية الجزء فحرك لذلك، ومثله كثير، وأَبدل الفرنْدَ من الأَثَر. الجوهري: قال يعقوب لا يعرف الأَصمعي الأَثْر إِلا بالفتح؛ قال: وأَنشدني عيسى بن عمر لخفاف بن ندبة وندبة أُمّه:
جَلاهَا الصيْقَلُونَ فأَخُلَصُوها
خِفاقاً، كلُّها يَتْقي بأَثْر
أَي كلها يستقبلك بفرنده، ويَتْقِي مخفف من يَتَّقي، أَي إِذا نظر الناظر إِليها اتصل شعاعها بعينه فلم يتمكن من النظر إِليها، ويقال تَقَيْتُه أَتْقيه واتَّقَيْتُه أَتَّقِيه. وسيف مأْثور: في متنه أَثْر، وقيل: هو الذي يقال إِنه يعمله الجن وليس من الأَثْرِ الذي هو الفرند؛ قال ابن مقبل:إِني أُقَيِّدُ بالمأْثُورِ راحِلَتي،
ولا أُبالي، ولو كنَّا على سَفَر
قال ابن سيده: وعندي أَنَّ المَأْثور مَفْعول لا فعل له كما ذهب إِليه أَبو علي في المَفْؤُود الذي هو الجبان. وأُثْر الوجه وأُثُرُه: ماؤه ورَوْنَقُه وأَثَرُ السيف: ضَرْبَته. وأُثْر الجُرْح: أَثَرهُ يبقى بعدما يبرأُ. الصحاح: والأُثْر، بالضم، أَثَر الجرح يبقى بعد البُرء، وقد يثقل مثل عُسْرٍ وعُسُرٍ؛ وأَنشد:
عضب مضاربها باقٍ بها الأُثر
هذا العجز أَورده الجوهري:
بيضٌ مضاربها باقٍ بها الأَثر
والصحيح ما أَوردناه؛ قال: وفي الناس من يحمل هذا على الفرند. والإِثْر والأُثْر: خُلاصة السمْن إِذا سُلِئَ وهو الخَلاص والخِلاص، وقيل: هو اللبن إِذا فارقه السمن؛ قال:
والإِثْرَ والضَّرْبَ معاً كالآصِيَه
الآصِيَةُ: حُساءٌ يصنع بالتمر؛ وروى الإِيادي عن أَبي الهيثم أَنه كان يقول الإِثر، بكسرة الهمزة، لخلاصة السمن؛ وأَما فرند السيف فكلهم يقول أُثْر. ابن بُزرُج: جاء فلان على إِثْرِي وأَثَري؛ قالوا: أُثْر السيف، مضموم: جُرْحه، وأَثَرُه، مفتوح: رونقه الذي فيه. وأُثْرُ البعير في ظهره، مضموم؛ وأَفْعَل ذلك آثِراً وأَثِراً. ويقال: خرجت في أَثَرِه وإِثْرِه، وجاء في أَثَرِهِ وإتِْرِه، وفي وجهه أَثْرٌ وأُثْرٌ؛ وقال الأَصمعي: الأُثْر، بضم الهمزة، من الجرح وغيره في الجسد يبرأُ ويبقى أَثَرُهُ. قال شمر: يقال في هذا أَثْرٌ وأُثْرٌ، والجمع آثار، ووجهه إِثارٌ، بكسر الأَلف. قال: ولو قلت أُثُور كنت مصيباً. ويقال: أَثَّر بوجهه وبجبينه السجود وأَثَّر فيه السيف والضَّرْبة.
الفراء: ابدَأْ بهذا آثراً مّا، وآثِرَ ذي أَثِير، وأَثيرَ ذي أَثيرٍ أَي ابدَأْ به أَوَّل كل شيء. ويقال: افْعَلْه آثِراً ما وأَثِراً ما أَي إِن كنت لا تفعل غيره فافعله، وقيل: افعله مُؤثراً له على غيره، وما زائدة وهي لازمة لا يجوز حذفها، لأَن معناه افعله آثِراً مختاراً له مَعْنيّاً به، من قولك: آثرت أَن أَفعل كذا وكذا. ابن الأَعرابي: افْعَلْ هذا آثراً مّا وآثراً، بلا ما، ولقيته آثِراً مّا، وأَثِرَ ذاتِ يَدَيْن وذي يَدَيْن وآثِرَ ذِي أَثِير أَي أَوَّل كل شيء، ولقيته أَوَّل ذِي أَثِيرٍ، وإِثْرَ ذي أَثِيرٍ؛ وقيل: الأَثير الصبح، وذو أَثيرٍ وَقْتُه؛ قال عروة بن الورد:
فقالوا: ما تُرِيدُ؟ فَقُلْت: أَلْهُو
إِلى الإِصْباحِ آثِرَ ذِي أَثِير
وحكى اللحياني: إِثْرَ ذِي أَثِيرَيْن وأَثَرَ ذِي أَثِيرَيْن وإِثْرَةً مّا. المبرد في قولهم: خذ هذا آثِراً مّا، قال: كأَنه يريد أَن يأْخُذَ منه واحداً وهو يُسامُ على آخر فيقول: خُذْ هذا الواحد آثِراً أَي قد آثَرْتُك به وما فيه حشو ثم سَلْ آخَرَ. وفي نوادر الأَعراب: يقال أَثِرَ فُلانٌ بقَوْل كذا وكذا وطَبِنَ وطَبِقَ ودَبِقَ ولَفِقَ وفَطِنَ، وذلك إِذا إِبصر الشيء وضَرِيَ بمعرفته وحَذِقَه.
والأُثْرَة: الجدب والحال غير المرضية؛ قال الشاعر:
إِذا خافَ مِنْ أَيْدِي الحوادِثِ أُثْرَةً،
كفاهُ حمارٌ، من غَنِيٍّ، مُقَيَّدُ
ومنه قول النبي، صلى الله عليه وسلم: إِنكم ستَلْقَوْن بَعْدي أُثْرَةً فاصبروا حتى تَلْقَوني على الحوض.
وأَثَر الفَحْلُ الناقة يأْثُرُها أَثْراً: أَكثَرَ ضِرابها.

### Türkçe

**الأَثر**: şeyin bakiyesi; çoğulu آثار ve أُثور’dur. Ve onun **إِثْره**’inde ve
onun **أَثَره**’inde çıktım, yani ondan sonra. Ve onu **أْتَثَرْتُه** ve onu **تَأَثَّرْته**: onun **أَثر**’ini izledim; الفارسي’den.
Ve denir: **آثَرَ** şöyle şöyleyi şöyle şöyle ile, yani onu ona tâbi kıldı; ve ondan متمم بن نويرة’nin
yağmuru vasfederken sözü:
فَآثَرَ سَيْلَ الوادِيَّيْنِ بِدِيمَةٍ،
تُرَشِّحُ وَسْمِيّاً، من النَّبْتِ، خِرْوعا
Yani, önce geçmiş bir yağmurdan sonra bir **دِيمَة** ile yağmuru tâbi kıldı.

Ve **الأَثر**, harekeli olarak: şeyin resminden kalan. Ve **التأْثير**: şeyde
**الأَثر**’i bırakmak. Ve şeyde **أَثَّرَ**: onda bir **أَثراً** bıraktı. Ve **الآثارُ**: alâmetlerdir.
Ve binek hayvanlarından **الأَثِيرَةُ**: ayağı yahut tırnağıyla yerde büyük **أَثر** sahibi olan, **الإِثارَة**’si açık olan.
Ve اللحياني, الكسائي’den hikâye etti: onun için nerede bir **أَثرٌ** olduğu bilinmez ve
onun için ne bir **أَثَرٌ** olduğu bilinmez; yani aslının nerede olduğu bilinmez ve aslının ne olduğu bilinmez.

Ve **الإِثارُ**: şimâlin benzeri; keçinin memesine, sağılmasın diye, kese benzeri bağlanır.

Ve **الأُثْرَة**, zamme ile: demirle devenin ayağının içinin kazınmasıdır; onun
**أَثر**’i izlenmek için. Ve devenin ayağını **أَثَرَ** eder, onu **يأْثُرُه** **أَثْراً** ve onu **أَثّرَه**: onu çizdi. Ve **الأَثَرُ**:
devenin ayağının içinde bir nişandır; onunla onun **أَثر**’i izlenir; çoğulu أُثور’dur.
Ve **المِئْثَرَة** ve **الثُّؤْرُور**, zamme ile تُفعول üzere: bir demirdir; onunla devenin ayağı **يُؤْثَرُ** edilir ki
yerde onun **أَثر**’i bilinsin; ve denildi: **الأُثْرة** ve **الثُّؤْثور** ve **الثَّأْثور**,
hepsi: bedevîlerin devenin ayağının içine koydukları alâmetlerdir; ondan denir: deveyi **أَثَرْتُ**,
o **مأْثور**’dur; ve onun **أُثرَتَهُ**’sini ve **ثُؤْثُوره**’unu gördüm, yani yerden onun **أَثر**’inin yeri. Ve binek hayvanlarından **الأَثِيَرةُ**: ayağı yahut tırnağıyla yerde büyük **أَثر** sahibi olan. Ve hadiste: “Kim Allah’ın rızkında genişletmesini ve onun **أَثَر**’inde geciktirmesini severse
rahmini sılasın”; **الأَثَرُ**: eceldir; onunla adlandırıldı, çünkü ömrün ardından gelir; زهير dedi:
والمرءُ ما عاش ممدودٌ له أَمَلٌ،
لا يَنْتَهي العمْرُ حتى ينتهي الأَثَرُ
Ve aslı, yürüyüşünün yerde **أَثَّرَ** etmesindendir; çünkü ölen kimsenin **أَثر**’i kalmaz
ve ayaklarına yerde bir **أَثر** görülmez; ve ondan, namaz kılarken önünden geçene sözü:
“Namazımızı kesti; Allah onun **أَثر**’ini kessin”; ona kötürüm olma diye beddua etti; çünkü kötürüm olunca
yürüyüşü kesilir, böylece onun **أَثر**’i kesilir. Ama eyerin **مِيثَرَةُ**’si hemzesizdir.

Ve **الأَثَر**: haberdir; çoğulu آثار’dır. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Ve yazarız onların öne sürdüklerini ve onların **آثار**’ını”;
yani amellerinden öne gönderdiklerini yazarız ve onların **آثار**’ını yazarız; yani kim güzel bir sünnet koyarsa
onun sevabı ona yazılır; kim kötü bir sünnet koyarsa onun cezası onun üzerine yazılır; ve Peygamber’in sünnetleri,
Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onun **آثار**’ıdır.

Ve **الأَثْرُ**: “hadisi **أَثَرْتُ** ederim, onu **آثُرُه**” sözünün masdarıdır; onu başkasından naklederek zikrettiğinde. İbn
Sîde: kavimden hadisi **أَثَرَ** etti, onu **يأْثُرُه** ve onu **يأْثِرُه** **أَثْراً** ve **أَثارَةً**
ve **أُثْرَةً**; sonuncusu اللحياني’dendir: onları, **الأَثَر**’den kendilerinin geçildiği şeyle haber verdi;
ve denildi: onu, onların **آثار**’ında onlardan rivayet etti; dedi ki: ve bence sahih olan, **الأُثْرة**’nin isim olmasıdır; o da
**المَأْثَرَةُ** ve **المَأْثُرَةُ**’dir. Ve Ali’nin, haricîlere bedduasında hadiste: “Sizden bir **آثِرٌ** kalmasın”
yani hadis rivayet eden bir haberci; ve bu hadis **الباء** **الموحدة** ile de rivayet edildi; geçmişti; ve ondan, Kayser hadisi içinde Ebû Süfyân’ın sözü: “Hakkımda yalanı **يَأْثُرُوا** etmelerinden olmasaydı” yani rivayet ederler ve anlatırlar. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadiste: babası üzerine yemin etti, Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onu bundan nehyetti; Ömer dedi: “Ondan sonra onu ne zikrederek ne de **آثِراً** olarak yemin etmedim”; Ebû Ubeyd dedi: “Onun ‘zikrederek’ sözü, unutmanın ardından hatırlama olan zikirden değildir; ancak onunla, ‘falana şöyle şöyle bir hadis zikrettim’ sözün gibi, onunla konuşmayı kastetti; ve ‘ne de **آثِراً**’ sözü, başkasından onunla yemin ettiğini haber vermeyi kasteder”; der ki: “Ben ‘filan dedi: ve babam hakkı için, şöyle şöyle yapmam’ demem”; yani onunla kendi nefsimden başlayarak yemin etmedim, ve bir kimseden onunla yemin ettiğini rivayet etmedim; ve bundan dolayı denildi: **حديث مأْثور** yani insanlar onu birbirlerine haber verirler, yani onu halef seleften nakleder; ondan denir: hadisi **أَثَرْتُ** ettim; o **مَأْثور**’dur ve ben **آثر**’im; الأَعشى dedi:
إِن الذي فيه تَمارَيْتُما
بُيِّنَ للسَّامِعِ والآثِرِ
Ve **بَيَّنَ** diye de rivayet edilir. Ve denir: **المأْثُرة** bunundan **مَفْعُلة**’dir, yani mürüvvet; ancak bundan alındı, çünkü onu bir nesil bir nesilden **يأْثُرُ** eder, yani onunla konuşurlar. Ve Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadiste: “Dinimde **بمأْثور** değilim” yani dinimde benden şer ve itham **يُؤْثَرُ** edilenlerden değilim; böylece **المأْثور**’u **المأْثور عنه**’nun yerine koymuş oldu; ve bu hadis **الباء** **الموحدة** ile de rivayet edildi; geçmişti. Ve ilmin **أُثْرَةُ**’si ve onun **أَثَرَته**’si
ve onun **أَثارَتُه**’si: ondan bir bakiyedir; **تُؤْثَرُ** edilir, yani rivayet edilir ve zikredilir; ve okundu:
أَو **أَثْرَةٍ** من عِلْم
ve **أَثَرَةٍ** من علم ve **أَثارَةٍ**; sonuncusu daha yüksektir; ve ez-Zeccâc dedi: **أَثارَةٌ** “alâmet” manasındadır; ve “ilimden bir bakiye” manasında olması caizdir; ve “ilimden **يُؤْثَرُ** edilen şey” manasında olması caizdir. Ve denir: yahut evvelkilerin kitaplarından **مأْثور** bir şey; kim **أَثارَةٍ** okursa, o masdardır, السماحة gibi; kim **أَثَرةٍ** okursa, onu **الأَثر** üzerine bina etti; **قَتَرَةٌ** denildiği gibi; kim **أَثْرَةٍ** okursa, sanki **الخَطْفَة** ve
**الرَّجْفَة** gibi olanı kastetti. Ve develer ve dişi deve **أَثارة** üzerine semirdi, yani bundan önce olan eski bir içyağı üzerine;
الشماخ dedi:
وذاتِ أَثارَةٍ أَكَلَتْ عليه
نَباتاً في أَكِمَّتِهِ فَفارا
Ebû Mansûr dedi: onun “yahut ilimden bir **أَثارة**” sözü, bundan olması muhtemeldir; çünkü
üzerinde bulunan içyağı bakiyesi üzerine semirdi; sanki içyağını, içyağının bakiyesi üzerine yükledi. Ve İbn Abbâs dedi: “yahut ilimden bir **أَثارة**”: o, bazı peygamberlere verilmiş olan yazı çizgisi ilmidir. Ve Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, çizgi hakkında soruldu; dedi: “Bir peygamber vardı, çizgi çizerdi; kimin çizgisi onun çizgisine uyarsa” yani hattatlardan çizgisi o peygamberin çizgisine uyanı bilirse, o peygamberin, عليه السلام, ilmini bilmiş olur. Ve daha önce bir **أَثارَة** üzerine öfkelendi, yani daha önce ondan bir öfke vardı, sonra bundan sonra öfkece arttı; bu, اللحياني’dendir. Ve **الأُثْرَة** ve **المأْثَرَة** ve **المأْثُرة**, ثاء’nın fethi ve zammı ile: mürüvvettir; çünkü **تُؤْثر** edilir, yani zikredilir; ve onu bir nesil bir nesilden **يأْثُرُ** eder, onunla konuşurlar; ve المحكم’de: miras alınan mürüvvet. Ebû Zeyd: **مأْثُرةٌ** ve **مآثر**; o, soydaki kıdemdir. Ve hadiste: “Dikkat edin, cahiliyede olan her kan ve **مأْثُرَةٍ** şu iki ayağımın altındadır”; Arapların **مآثِرُ**’i: onların mürüvvetleri ve övünçleridir; onlardan **تُؤْثَر** edilir, yani zikredilir ve rivayet edilir; ve **الميم** ziyadedir. Ve onu **آثَرَه**: ona ikram etti. Ve **أَثِير** adam: yerleşik, ikram edilmiş; çoğulu أُثَرَاءُ; dişisi أَثِيرَة’dir.

Ve onu ona karşı **آثَرَه**: onu üstün tuttu. Ve تنزيل’de: “Allah seni bize karşı **آثرك** etti.” Ve **أَثِرَ** ki şöyle yapsın, **أَثَراً** ve **أَثَر** ve **آثَرَ**; hepsi: üstün tuttu ve öne aldı. Ve kendime karşı filanı **آثَرْتُ**: **الإِيثار**’dandır. el-Asma‘î: seni **آثَرْتُ** **إِيثاراً** ettim, yani seni üstün tuttum. Ve filan, filan yanında **أَثِيرٌ**’dir ve **ذُو أُثْرَة**’dir; özel olunca. Ve denir: onu **بلا أَثَرَة** ve **بِلا إِثْرَة** ve **بلا اسْتِئثارٍ** aldı; yani başkasına karşı tekeline almadı ve en iyisini almadı; ve Hutay’e, Ömer’i, Allah ondan razı olsun, överken dedi:
ما آثَرُوكَ بها إِذ قَدَّموكَ لها،
لكِنْ لأَنْفُسِهِمْ كانَتْ بها الإِثَرُ
Yani seçme ve tercih; ve sanki **الإِثَرُ**, **الإِثْرَة**’nin çoğuludur; o da **الأَثَرَة**’dir; ve el-A‘rac et-Tâî’nin sözü:
أَراني إِذا أَمْرٌ أَتَى فَقَضَيته،
فَزِعْتُ إِلى أَمْرٍ عليَّ أَثِير
Dedi: onda aldığı **المأْثور**’u kasteder; dedi: ve bu, “şunu **آثِراً** al” sözlerindendir. Ve çok olan bir şey **أَثِيرٌ**: ona tâbi olan, **بَثِيرٍ** gibi.

Ve şeyi başkasına karşı **اسْتأْثَرَ**: onu kendine tahsis etti ve onunla tek başına kaldı; الأَعشى dedi:
اسْتَأْثَرَ اللهُ بالوفاءِ وبالـ
ـعَدْلِ، ووَلَّى المَلامَة الرجلا
Ve hadiste: “Allah bir şeyle **اسْتأْثر** ederse ondan yüz çevir.” Ve **أَثُرٌ** adam, **فَعُل** üzere, ve **أَثِرٌ**: taksimde arkadaşlarına karşı **يسْتَأْثر** eder. Ve **أَثْر** adam, **فَعْل** misali: arkadaşlarına karşı **يَسْتَأْثِر** eden kimsedir; hafifletilmiş; ve الصحاح’ta: yani kendisi için fiiller ve güzel ahlâklar seçer. Ve hadiste: ensara dedi: “Benden sonra bir **أَثَرَةً** ile karşılaşacaksınız; sabredin”; **الأَثَرَة**, hemze ve ثاء’nın fethi ile: **آثَرَ يُؤْثِر إِيثاراً**’dan isimdir; verdiğinde; onların üzerine **يُسْتَأْثَرُ** olunacağını, böylece ganimet payında sizden başkasının üstün tutulacağını kastetti. Ve **الاستئثارُ**: şeyle tek başına kalmaktır; ve ondan Ömer’in hadisi: “Vallahi onunla size karşı **أَسْتَأْثِرُ** etmem ve onu sizden ayrı alıp götürmem”; ve diğer hadiste, Osman’ın hilâfeti kendisine zikredilince dedi: “Onun **حَفْدَه**’inden ve onun **أَثَرَتَه**’inden korkarım” yani onun tercihinden; o da **الإِثْرَةُ**’dir; ve aynı şekilde **الأُثْرَةُ** ve **الأَثْرَة**; ve ayrıca inşad etti:
ما آثروك بها إِذ قدَّموك لها،
لكن بها استأْثروا، إِذا كانت الإِثَرُ
Ve o **الأُثْرَى**’dır; dedi:
فَقُلْتُ له: يا ذِئْبُ هَل لكَ في أَخٍ
يُواسِي بِلا أُثْرَى عَلَيْكَ ولا بُخْلِ؟
Ve filan benim **أَثيري**’mdir, yani benim hâlis dostumdur. Ebû Zeyd: denir, “şunu söylemeyi **آثَرْت** ederim”, **أُؤَاثرُ** **أَثْراً**. Ve İbn Şümeyl dedi: “Eğer bize gelmeyi **آثَرْتَ** edersen, falan gün falan gün gel”; yani mutlaka bize geleceksen falan gün falan gün gel. Ve denir: o işi yapmayı **أَثِرَ** etti, yani ona boşaldı ve ona azmetti. Ve Leys dedi: denir, “şöyle şöyle yapmaya **أَثِرْتُ**”; o, azimde bir hemdir. Ve denir: “Ey filan, bunu **آثِراً مّا** yap”; yani o fiili seçtiysen, bunu yap, yoksa yapma. Ve Allah filanı **اسْتَأْثرَ** etti ve filanla **اسْتَأْثرَ** ettiğinde: öldü; ve o, kendisi için cennet umulan ve mağfiret umulanlardandır.

Ve **الأَثْرُ** ve **الإِثْرُ** ve **الأُثُرُ**, **فُعُلٍ** üzere; o, cem‘ olmayan tekildir:
kılıcın **فِرِنْدُ**’i ve onun parlaklığıdır; çoğulu أُثور’dur; عبيد بن الأَبرص dedi:
ونَحْنُ صَبَحْنَا عامِراً يَوْمَ أَقْبَلوا
سُيوفاً، عليهن الأُثورُ، بَواتِكا
Ve el-Ezherî inşad etti:
كأَنَّهم أَسْيُفٌ بِيضٌ يَمانِيةٌ،
عَضْبٌ مَضارِبُها باقٍ بها الأُثُرُ
Ve kılıcın **أَثْرُ**’i: onun zincirlenmesi ve nakşıdır; ama İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği şu söz:
فإِنِّي إِن أَقَعْ بِكَ لا أُهَلِّكْ،
كَوَقْع السيفِ ذي الأَثَرِ الفِرِنْدِ
Şüphesiz Sa‘leb dedi: ancak **ذي الأَثْرِ**’i kastetti; zaruret için onu harekeledi; İbn Sîde dedi:
bence burada zaruret yoktur; çünkü **ذي الأَثْر** dese ve aslındaki gibi onu sükûnlu kılsa,
**مفاعَلَتُن**’dan **مفاعِيلن**’e olurdu; bu da beyti bozmaz; fakat şair ancak cüz’ü tamamlamak istedi, bu yüzden harekeledi; bunun benzeri çoktur; ve **الفرنْدَ**’i **الأَثَر**’den بدل yaptı. el-Cevherî: Yakub dedi: el-Asma‘î **الأَثْر**’i ancak fetha ile bilir; dedi: ve bana Îsâ b. Ömer, annesi Nedbe olan Hıfâf b. Nedbe için inşad etti:
جَلاهَا الصيْقَلُونَ فأَخُلَصُوها
خِفاقاً، كلُّها يَتْقي بأَثْر
Yani hepsi, **فرند**’iyle seni karşılar; ve **يَتْقِي** hafifletilmiş olup **يَتَّقي**’dendir; yani bakan ona baktığında onun ışığı gözüne bağlanır da ona bakmaya güç yetiremez; ve denir: onu **تَقَيْتُه** ederim, onu **أَتْقيه** ve onu **اتَّقَيْتُه** ederim, onu **أَتَّقِيه**. Ve **سيف مأْثور**: onun sırtında bir **أَثْر** vardır; ve denildi: o, cinlerin yaptığı söylenen kılıçtır; **الأَثْر** olan **الفرند**’den değildir; İbn Mukbil dedi:
إِني أُقَيِّدُ بالمأْثُورِ راحِلَتي،
ولا أُبالي، ولو كنَّا على سَفَر
İbn Sîde dedi: ve bence **المَأْثور** fiili olmayan **مَفْعول**’dür; Ebû Ali’nin, korkak olan **المَفْؤُود** hakkında gittiği gibi. Ve yüzün **أُثْر**’ü ve onun **أُثُرُه**: onun suyu ve parlaklığıdır; ve kılıcın **أَثَرُ**’i: onun darbesidir. Ve yaranın **أُثْر**’ü: iyileştikten sonra kalan onun **أَثَر**’idir. الصحاح: ve **الأُثْر**, zamme ile, yaranın izi; iyileşmeden sonra kalır; ve **عُسْرٍ** ve **عُسُرٍ** gibi ağırlaşabilir; ve inşad etti:
عضب مضاربها باقٍ بها الأُثر
Bu mısraı el-Cevherî şöyle getirdi:
بيضٌ مضاربها باقٍ بها الأَثر
Ve sahih olan, bizim getirdiğimizdir; dedi: ve insanlardan bunu **الفرند** üzerine hamleden vardır. Ve **الإِثْر**
ve **الأُثْر**: içyağı eritildiğinde onun özüdür; o **الخَلاص** ve **الخِلاص**’tır; ve denildi: içyağının ayrıldığı süttür; dedi:
والإِثْرَ والضَّرْبَ معاً كالآصِيَه
**الآصِيَةُ**: hurma ile yapılan bir çorbadır; el-İyâdî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti: o, hemzenin kesresiyle **الإِثر** derdi, içyağının özüne; ama kılıcın **فرند**’i için hepsi **أُثْر** der. İbn Buzruc: filan benim **إِثْرِي**’m ve **أَثَري**’m üzere geldi; dediler: kılıcın **أُثْر**’ü, zamme ile: onun yarasıdır; ve onun **أَثَرُه**, fetha ile: içindeki parlaklığıdır. Ve devenin sırtındaki **أُثْرُ**’ü, zamme ile; ve bunu **آثِراً** ve **أَثِراً** olarak yaparım. Ve denir: onun **أَثَرِه**’inde ve onun **إِثْرِه**’inde çıktım; ve onun **أَثَرِهِ**’inde ve onun **إتِْرِه**’inde geldi; ve yüzünde bir **أَثْرٌ** ve bir **أُثْرٌ** vardır; el-Asma‘î dedi:
**الأُثْر**, hemzenin zammı ile, yaradan ve başkasından bedende; iyileşir ve onun **أَثَرُه** kalır. Şemr dedi: bunda **أَثْرٌ** ve **أُثْرٌ** denir; çoğulu آثار’dır; ve onun yüzü **إِثارٌ**’dır, elifin kesresiyle. Dedi: **أُثُور** desen de isabet etmiş olursun. Ve denir: secde yüzünde ve alnında **أَثَّرَ** etti; ve kılıç ve darbe onda **أَثَّرَ** etti.

el-Ferrâ: “Buna **آثِراً مّا** başla”; ve “**آثِرَ ذي أَثِير**” ve “**أَثيرَ ذي أَثيرٍ**” yani her şeyin evvelinde onunla başla. Ve denir: onu **آثِراً ما** ve **أَثِراً ما** yap; yani başkasını yapmıyorsan onu yap; ve denildi: onu, başkasına tercih ederek yap; ve **ما** ziyadedir ve lâzımdır; onu hazfetmek caiz değildir; çünkü manası: onu, onu seçerek, onu kastederek yap; “şöyle şöyle yapmayı **آثرت** ettim” sözündendir. İbnü’l-A‘râbî: “Bunu **آثراً مّا** ve **آثراً** ( **ما**’sız) yap”; ve onu **آثِراً مّا** olarak gördüm; ve “**أَثِرَ ذاتِ يَدَيْن** ve **ذي يَدَيْن** ve **آثِرَ ذِي أَثِير**” yani her şeyin evveli; ve onu “**أَوَّل ذِي أَثِيرٍ**”de gördüm; ve “**إِثْرَ ذي أَثِيرٍ**”de; ve denildi: **الأَثير** sabah vaktidir; ve **ذو أَثيرٍ** onun vaktidir; عروة بن الورد dedi:
فقالوا: ما تُرِيدُ؟ فَقُلْت: أَلْهُو
إِلى الإِصْباحِ آثِرَ ذِي أَثِير
Ve اللحياني hikâye etti: “**إِثْرَ ذِي أَثِيرَيْن**” ve “**أَثَرَ ذِي أَثِيرَيْن**” ve “**إِثْرَةً مّا**”. el-Muberrad, “şunu **آثِراً مّا** al” sözlerinde dedi: sanki o, ondan bir tane almak ister; o ise bir başkasına pazarlanır; o da der ki: “Bu bir taneyi **آثِراً** al”, yani onunla seni tercih ettim; ve onda dolgu yoktur; sonra bir başkasını iste. Ve **نوادر الأَعراب**’da: denir, filan “şöyle şöyle söz ile **أَثِرَ** etti” ve **طَبِنَ** ve **طَبِقَ** ve **دَبِقَ** ve **لَفِقَ** ve **فَطِنَ**; bu, şeyi gördüğünde, onu bilmeye alıştığında ve onda maharet kazandığında olur.

Ve **الأُثْرَة**: kıtlık ve hoş olmayan hâldir; şair dedi:
إِذا خافَ مِنْ أَيْدِي الحوادِثِ أُثْرَةً،
كفاهُ حمارٌ، من غَنِيٍّ، مُقَيَّدُ
Ve ondan Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, sözü: “Benden sonra bir **أُثْرَةً** ile karşılaşacaksınız;
sabredin, havuzda bana kavuşuncaya kadar.”

Ve aygır, dişi deveyi **أَثَرَ** eder, onu **يأْثُرُها** **أَثْراً**: onunla çiftleşmeyi çoğalttı.
