# أثر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AB%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: أثر

ث ر ( وايء )
ثرى ، وثر ، ورث ، أرث ، رثأ ، راث ، رثى ، أثر ، ثأر ، ثار .
ثور ثير : أبو العبّاس ، عن ابن الأعْرابيّ : الثائِر : الغَضْبان .
يقال : ثَار ثائرُه ، وفار فائرُه ، إذا غَضِبَ .
الأصْمعيّ : رأيتُ فلاناً ثائرَ الرَأْس ، إذا رأيتَه قد اشْعَانّ شَعَرُه ، أي انْتَشر وتَفَرَّق .
ويُقال : ثارت نَفْسُه ، إذا جَشَأت ، أي ارْتَفَعت وجاشَت ، أي فارَتْ .
ويقال : مَرَرْتُ بأَرَانِب فأَثَرْتُها .
وأثار التُّراب إثارةً ، إذا بَحثَه بقَوائِمه ؛ وأَنشد أبو عَمْرو بن العَلاَء :
يُثير ويُذْرِي تُرْبَها ويُهِيلُه
إثارَةَ نَبَّاث الهَواجِر مُخْمس
قال الأصْمعي : أراد بقوله : ( نباث الهواجر ) يَعْني الرَّجُل الذي إذا اشتدّ عليه الحرُّ يُثِير التُّراب لِيَصل إلى بَرْده ، وكذلك يَفعل الثَّوْرُ الوَحْشِيّ في شدّة الحر .
وفي حديث عبد الله : أَثِيرُوا القُرْآن فإِنّ فيه خَبَر الأوَّلين والآخِرين .
وفي حديث آخر : مَن أراد العِلْم فَلْيُثَوِّر القُرْآن .
قال شَمِرٌ : تَثْوِير القرْآن : قِراءته ومُفاتشة العُلَماء به في تَفْسيره ومَعَانيه .
وقال أبو عَدْنان : قال لي محاربٌ صاحبَ الخليل : لا تَقْطَعنا فإِنّك إذا جِئْت أَثَرت العَربيّة ؛ ومنه قولُه :
يُثَوِّرها العَيْنان زَيْدٌ ودَغْفَلُ
ويُقال : مَرَرْتُ بِثَيَرَةٍ ، لجماعة الثوْر .
ويُقال : هذه ثِيَرَة مُثِيرة ، أي تُثير الأَرْض .
وقال الله تعالى في صفَة بقرة بني إسرائيل : ( تُثِيرُ الاَرْضَ وَلاَ تَسْقِى الْحَرْثَ ) ( البقرة : 71 ) .
أَرْض مُثارة ، إذا أُثيرت بالسّنّ ، وهي الحَديدةُ التي تَحْرُث بها الأَرْض .
ابن نَجْدة ، عن أبي زَيْد ، قال : ثَوْرٌ أَطْحل : جَبَلٌ بناحية الحِجَاز .
قال : والثَّوْرُ : القِطْعة من الأَقِط .
والثَّوْر : ثَوَرَانُ الحَصْبة .
وكل ما ظَهر ، فقد : ثار يَثُور ثَوْراً وثَوَرَاناً .
ويُقال : ثَوَّر فلانٌ عليهم شَرّاً ، أي هَيَّجه .
وثاوَر فلانٌ فلاناً ، إذا ساوَره ووَاثَبه .
ويُقال : كيف الدَّبَى ؟ فيُقال : ثائِرٌ وناقِرٌ .
فالثائِر : ساعَة ما يَخْرُج من التُّرَاب . والناقر ، حين يَنْقُر ، أي يَثِب من الأَرض .
ويُقال : أَعطاه ثَوْرةً من الأقط ، جَمع ( ثَوْر ) .
وقال أبو زَيد : الثَّوْر : الأَحْمق .
والثَّوْر : الطُّحْلُب وما أَشْبهه على رأس الماء ؛ وفَسَّر قولَ الأعْشى :
لكالثَّوْر والجِنِّيُّ يَضْرِبُ ظَهْرَه
وما ذَنْبُه أن عافتِ الماءَ مَشْربا
أراد ب ( الجني ) اسْمَ راعٍ ، وأَراد ب ( الثور ) ها هنا : ما علاَ الماءَ من القُمَاش يَضْربه الرّاعي لِيَصْفُو الماءُ لِلْبَقر .
قلتُ : وغيرُه يقول : ثَوْرُ البَقر أَجْرأ فيُقدَّم للشُّربِ لِتَتْبَعه إناثُ البَقر ؛ وأَنْشد :
أَبَصَّرْتَنِي بأَطِيرِ الرِّجَالْ
وكَلَّفْتَنِي ما يَقُول البَشَرْ
كما الثَّوْر يَضْرِبُه الرَّاعِيَانْ
وما ذَنْبُه أن تَعَافَ البَقَرْ
وقال أبو زَيد : الثَّوْر : السَّيد ، وبه كُنِّيَ عَمْرو بن مَعْديكرب : أَبَا ثَوْر .
وقال الله عزّ وجلّ : ( مِنْهُمْ قُوَّةً ) ( الروم : 9 ) أي حَرَثوها وزَرَعُوها واسْتَخْرجوا منها بَرَكاتِها وأَنْزَالَ زَرْعها .
وأَثَرْت البَعير أُثيره إثارةً ، فثار يَثُور . وتَثَوَّر تَثَوُّراً ، إذا كان باركاً وبَعَثه فانْبَعث .
وقال اللَّيْث : الثَّوْرُ : بُرْجٌ من بُرُوج السَّماء .
ويُقال للرجل البَلِيد القَليل الفَهْم : ما هو إلا ثَوْرٌ .
وثَوْر : أبُو حَيَ من أحياء العرب ، وهم مِن الرَّبَاب . وإليهم نُسِب سُفْيان الثَّوْرِيّ .
وثار الغُبَارُ ، وثَار به الدَّمُ ، وثَار القَطَا مِن مَجْثَمه ، وثار الدُّخان .
وفي الحديث : ( تَوَضَّأوا ممّا غيرت النَّار ولو مِن ثَوْر أَقِط ) .
قلتُ : وكان هذا في أوّل الإسلام ثم نُسخ بترك الوُضوء ممّا مَسَّت النارُ .
وقال أبو عُبَيد : الثَّوْر : القِطْعة من الأقِط ؛ وجَمْعُه : أَثْوار .
وقال : وفي الحديث : ( صلاةُ العِشاء الآخرة إذا سقط ثَوْرُ الشَّفَق ) . وهو انْتشار الشَّفَق . وثَوَرانُه : حُمْرَتُه .
يُقال : قد ثار يَثُور ثَوْراً وثَوَرَاناً ، إذا انْتَشر في الأُفق وارْتفع ، فإذا غاب حَلّت صلاةُ العشاء الآخرة .
قال : وثَوْر : جبلٌ بمكّة .
ورُوي عن عَمْرو بن معديكرب أنه قال : أَتَيْت بني فلانٍ فأَتَوْني بثَوْرٍ وقَوْسٍ وكَعْب .
فالثّوْر : القِطعة من الأقِط . والقَوْس :
البَقيّة من التَّمْر تَبْقى في أَسفل الجُلّة . والكَعْب : الكُتْلة من السَّمن الحامِس .
ويقال : ثَوَّرْتُ كُدُورةَ الماء ، فثَار .
وأَثَرْت السَّبُعَ والصَّيْدَ ، إذا هِجْتَهُ .
وأَثَرْت فلاناً : إذا هَيَّجته لأمْرٍ .
واسْتَثَرْت الصَّيْدَ ، إذا أَثَرْته أيضاً .
وأَثَرْت البَعِيرَ ، إذا كان باركاً فَبَعَثَتْه .
وقال ابن السكِّيت : يُقال : ثَوْرةٌ مِن رِجال ، وثورةٌ من مالٍ ، للكثير .
ويقال : ثروَةٌ مِن رِجالٍ ، وثروَةٌ من مال ، بهذا المعنى ؛ قال ابنُ مقُبْل :
وثورةٍ مِن رِجالٍ لوْ رأَيتَهُمُ
لقُلْتَ إِحْدَى حِراجِ الجَرِّ مِن أُقُرِ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيِّ : يقال : ثورةٌ من رجالٍ ، وثروَةٌ ، يَعني عدداً كثيراً ، وثرْوَةٌ من مالٍ ، لا غير .
ومن مهموزه
ثأر : قال الأَصمعي : أَدْرَك فلانٌ ثَؤْرتَه ، إذا أدْرَكَ مَن يطلُب ثَأْرَه .
ويُقال : ثأَرْت فلاناً ، وثأَرْت به ، إذا طَلَبْت قاتِلَه .
والثَّائرُ : الطَّالبُ ، والثَّائرُ : المَطْلوبُ ، ويَجْمَعُ : الآثْآر ، والثُّؤْرَة ، المَصْدَر .
وقال أبو زَيد : ثأَرْتُ القَوْمَ ، إذا طَلَبْت بِثَأرهم .
وقال ابْن السِّكِّيت : يُقال : ثأَرْت فُلاَناً ، وثأَرْت بفُلان ، إذا قَتَلْت قاتِلَه .
وثَأرُك : الرَّجُلُ الّذي أصاب حَمِيمَك .
والمَصدر ، الثُّؤْرَة ؛ وأَنشد :
طَعَنْتُ ابْنَ عَبْد القَيْس طَعْنَة ثَائِرٍ
لها نَفَدٌ لَوْلاَ الشُّعَاعُ أَضَاءَها
وأَنشد أيضاً :
قَتَلْت به ثَأْرِي وأَدْرَكْتُ ثُؤْرِتي
وقال آخر :
حَلَفْتُ فلم تَأْثم يَمِينِي لأَثأَرَنْ
عَدِيّاً ونُعْمانَ بن قَيْلٍ وأَيْهَمَا
وهؤلاء قومٌ مِن بني يَرْبوع قَتلهم بَنُو شَيبان يوم مُلَيحة ، فحلف أن يَطْلُب بثأرهم .
والمثْؤُور : المَقْتُول .
وتقول : يا ثَارَاتِ فلانٍ ، أي يا قَتَلَة فلانٍ ؛ وقال حسّان :
لتَسْمَعن وَشِيكاً في دِيارهُمُ
الله أكْبَر يا ثاراتِ عُثْمانَا
ويُقال : أثأر فلانٌ من فلانٍ ، إذا أَدْرك ثأره منه ، وكذلك إذا قَتل قاتِلَ وَليّه ، وقال لَبِيد :
والنِّيبُ إن تَعْرُ مِنِّي رِمَّةً خَلَقاً
بَعد المَمَاتِ فإنِّي كنْتُ أثَّئِرُ
أي كنت أنحرها للضِّيفان ، فقد أدركتُ منها ثأري في حياتي مجازاة لتَقضُّمها عِظامِي النَّخِرة بعد مَماتي ، وذلك أنّ الإبل إذا لم تَجِدْ حَمْضاً ارْتمَّت عِظَام
الموتى وعِظَام الإبِل تُحْمِض بها .
واثَّأر ، كان في الأصل ( اتْثأر ) فأُدغمت التاء في الثاء وشُدّدت ، وهو افتعال من ( ثأر ) .
وقال أبو زيد : اسْتَثأر فلانٌ ، فهو مُسْتثئر ، إذا اسْتغاث .
قلت : كأنّه مُسْتغيث بمن يُنجده على ثَأْره .
والثَأْرُ المُنِيم : الذي يكون كُفْئاً لِدَم ولِيّك .
ثرى : أبو عُبَيد ، عن الأَصْمعي : ثرَا القَوْمُ يَثْرُون ثَرَاءً ، إذا كَثروا وَنَموْا .
وأَثْرَوا يثرُون ، إذا كَثرت أَمْوالُهم .
وَثَرَا المالُ نَفسهُ ، يَثْرُو ، إذا كَثر .
وثَرَوْنا القَوْمَ ، أي كنّا أكْثر مِنْهُم .
وقال أبو عَمْرو ، وأَبو زيد مِثلَه .
وقال الأصمعيّ يقال : ما بَيْني وبين فلانٍ مُثرٍ ، أي إنّه لم يَنْقَطع . وأَصْل ذلك أن يقول : لم يَيْبَس الثَّرَى بَيْني وبَيْنه .
والمالُ الثَّرِي ، مثل : عَمٍ ، خفيف : الكثير .
ومنه سُمّي الرّجُل : ثَرْوان .
والمَرْأة ثُرَيّا ، وهو تصغير : ثَرْوَى .
وثَرَّيْت التُّرْبَةَ ، أي بَلَلْتها .
وثَرّيت الإقِط : صَبَبْت عليه ماءً ثم لَثَثْتُه به .
وقد بَدا ثَرَى الماء من الفَرس ، وهو حينَ يَنْدَى بعَرقه ؛ قال طُفَيْل الغَنَوِيّ :
يَذُدْن ذيَادَ الحامِسات وقد بَدَا
ثَرَى الماءِ من أعطافِها المُتَحلِّبِ
ويقال : الْتقى الثّرَيَان ، وذلك أن يَجيء المَطَرُ فَيرشح في الأَرض حتى يَلْتقي هو ونَدَى الأَرض .
ويُقال : أرضٌ ثَرْيا ، أي ذات نَدًى .
ورَوى الكسائيّ : ثَرِيت بفُلان ، فأنا ثَرٍ به ، أي غَنِيّ عن النَّاس .
أبو عَمرو : وثَرّى الله القوم ، أي كَثَّرهم .
وقال : ثَرِيَ الرَّجُلُ يَثْرَى ثَراً وثَراءً ، ممدود ، وهو ثَرِيّ ، إذا كَثُر مالُه .
وكذلك ، أَثْرى ، فهو مُثْرٍ .
ورُوي عن جَرير أَنه قال : إني أَدَع الزَّجر مخافةَ أن يَسْتَفْرغني . وإنِّي لأراه كآثار الخيل في اليوم التّرِيّ .
ابن السِّكّيت : يُقال إنه لذو ثَراء وثَرْوة ، يُراد أنه لذو عَدد وكَثْرة مال .
وقال : أَثْرى الرَّجُل ، وهو فوق الاسْتِغنَاء .
وقال اللّيث : الثَّرى : كُلُّ تُراب لا يَصير طِيناً لازِباً إذا بُلّ .
أبو العبَّاس ، عن ابن الأعرابيّ : إن فلاناً لقَرِيبُ الثَّرى يَعِيد النَّبط ، لِلَّذي يَعِد ولا وَفاء له .
أبو عُبيد : الثُّريَاء ، على فَعْلاء : الثَّرَى ؛
وأنشد :
ولم يُبْقِ هذا الدَّهْرُ من تَرْيائِه
غَيْرَ أَثافِيه وأَرْمِدَائِه
يقال : إنِّي لأرى ثرَى الغَضب في وَجه فلان ، أي أَثره ؛ وقال الشاعر :
وإنّي لتَرَّاك الضَّغِينة قد أَرَى
ثَراها مِن المَوْلى ولا أَسْتَثيرُها
وأما حديث ابن عُمر أنه كان يُقْعِي ويُثرِّي في الصلاة ، فمعناه : أنه كان يضع يده بالأرض بين السَّجْدَتين فلا يُفارقان الأرض حتى يُعيد السُّجود الثاني . وهكذا يَفعل من أَقْعى .
قلت : وكان ابن عمر يَفعل هذا حين كَبِرت سِنُّه في تطوّعه . والسُّنة رَفْع اليَدَين عن الأرض بين السَّجْدتين .
ويقال : ثَرِيتُ بك ، أي فَرِحتُ بك .
وثَرِيت بك ، أي كَثُرت بك ؛ وقال كُثَيِّر :
وإنّي لأكْمِي الناسَ ما تَعدِينني
من البُخْلِ أن يَثْرَى بذلك كاشِحُ
أي يَفرح بذلك ويشْمت .
وقال الأصمعي : ثَرَّى فلانُ التُّرَاب والسَّويق ، إذا بَلَّه .
ويقال : ثَرِّ هذا المكان ثم قِفْ عليه ، أي بُلَّه .
وأَرْضٌ مُثْرِية ، إذا لم يَجِفّ ثَرَاها .
وثر : اللّيْث : الوَثِير : الفِراش الوَطِيء .
وكُلَّ شيء جَلست عليه أو نِمت عليه ، فوجدتَه وَطِيئاً ، فهو وَثِير .
وقد وَثُر وثارَةً .
ويُقال للمرأة السَّمينة المُوافقة للمُضاجَعة : إنّها لوَثِيرة .
فإذا كانت ضَخْمة العَجز ، فهي الوَثيرة العَجُز .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَثْرُ : نُقْبَةٌ من أدم تُقَدّ سُيُوراً ، عَرْض السير أربع أَصابع أو شِبْر ، تلبسها الجارية الصَّغيرة قبل أن تُدْرك ، وتَلْبسها وهي حائِض ؛ وأنشد أبو زياد لبعض الأعراب :
عَلقْتُها وهي عَليها وَثْرْ
حتى إذا ما جُعِلت في الخِدْر
وأَتْلَعت بمثل جِيدِ الوَبْر
قال : وهو الرَّيْط أيضاً .
وقال غيره : المِيثرة : مِيثرة السَّرج والرَّحْل يُوطَّآن بها .
وجَمعها : مَوَاثِر .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المَسْطُ : أن يُدْخل الرَّجُل اليَدَ في رحم الناقة بعد ضِرَاب الفَحْل إيّاها فيَسْتخرج وَثْرَها ، وهو ماء الفحل يَجتمع في رَحِمها ثم لا تَلْقح منه .
يقال منه : وَثرها الفحل يثرها وَثْراً ، إذا أكثر ضِرابَها ولم تَلْقَح .
وقال النّضْر : الوَثْر : أن يَضْرِبها على غير ضَبْعة .
قال : والمَوْثُورة : تُضْرب في اليوم الواحد مِرَاراً فلا تَلْقَح .
وقال بعضُ العرب : أَعْجب الأشياء وَثْر على وِثْر ، أي نكاحٌ على فِراش وَثِير وَطيء .
ثَعْلب ، عن ابن الأعرابي : التّواثِير : الشُّرَط ، وهم العَتَلة ، والفَرَعة ، والأَمَلة ؛ واحدهم : آمِل ، مثل : كافِر وكَفَرة .
ورث : أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الوِرْث ، والوَرْث ، والإِرْث ، والإراث ، والوِرَاث ، والتّراث : واحد .
قال أبو زيد : وَرِث فلانٌ أَباه ، فهو يَرِثه وِرَاثةً ومِيرَاثاً .
وأَوْرَث الرَّجُلُ وَلده مالاً إيرَاثاً حَسَناً .
وَورَّث الرَّجُل بَني فلان مالَه تَوْرِيثاً ، وذلك إذا أَدْخل على وَلده ووَرَثته في ماله ومَن ليس منهم يَجْعل له نصيباً .
والوارث : صفة مِن صفات الله عزّ وجلّ ، وهو الباقِي الدّائم .
ويقال : وَرِثْت فلاناً مالاً ، أَرِثه وِرْثاً ووَرْثاً ، إذا مات مُوَرِّثك فصار ميراثُه لك .
قال الله تعالى إخباراً عن زكريّا ودعائه إيّاه : ( فَهَبْ لِى مِن لَّدُنْكَ وَلِيّاً ( ) يَرِثُنِى وَيَرِثُ مِنْ ءَالِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً ) ( مريم : 5 ، 6 ) أي يَبقى بَعدي فيَصير له ميراثي . والله عزّ وجلّ يَرث الأرض ومَن عليها ، وهو خير الوارثين . أي يَبقى ويَفْنى مَن سواه فيرجع ما كان ملك العباد إليه وَحْده لا شريك له .
ويُقال : وَرَّثت فلاناً من فلان ، أي جَعلْت ميراثه له .
وأَوْرَث المَيْتُ وارِثَه مالَه ، أي تَركه له .
وفي دعاء النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( اللهم أَمْتِعْني بسَمْعي وبَصري واجْعلهما الوارثَ منّي ) .
قال ابن شُمَيل : أي أَبقْهما معي حتى أَمُوت .
وقال غيرُه : أراد بالسَّمع وَعْي ما يَسْمع والعَمَل به ؛ وبالبَصَر : الاعْتبار بما يرى ونُور القلب الذي يُخْرج به من الحَيْرة والظُّلْمة إلى الهُدَى .
أرث : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( بَعَث ابنُ مِرْبع الأنصاريّ إلى أهل عَرفة فقال : اثْبُتوا على مَشاعركم هذه فإنكم على إرْث من إرْث إبراهيم ) .
قال أبو عُبيد : الإرْث ، أصلُه من ( الميراث ) إنما هو ( وِرْثٌ ) فقُلبت الواو ألفاً مكسورة ، لكسرة الواو ؛ كما قالوا للوِسادة : إسادة ؛ وللوِكاف : إكاف .
فكان معنى الحديث : إنكم على بقيَّة من وِرْث إبراهيم الذي تَرك الناس عليه بعد
موته ، وهو الإرث ؛ وأنشد :
فإن تكُ ذا عِزَ حَديثٍ فإنّهم
لهم إرْثُ مَجْدٍ لم تَخُنْهُ زَوَافِرُه
ويقال : أَرّث فلانٌ بينهم الشرَّ والحَربَ تَأْريثاً ، وأَرَّج تَأْريجاً ، إذا أَغْرَى بعضَهم ببعض . وأصله من : تَأريث النار ، وهو إيقادُها ؛ وأنشد أبو عُبَيْد لعديّ بن زيد :
ولها ظَبيٌ يُؤَرِّثها
عاقدٌ في الجِيد تِقْصَارا
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : نعجةٌ أرْثاء ، وهي الرّقطاء فيها سوادٌ وبَياض .
وقال اللِّحياني : الأُرَثُ والأُرَفُ : الحدودُ بين الأرَضين ؛ واحدتُها : أُرْثَة وأُرْفَة .
والإرَاث : النار ، وقال الشاعر :
مُحَجَّل رِجلين طَلْق اليَديْن
له غُرَّةٌ مِثلُ ضَوءِ الإراثِ
عَمرو ، عن أبيه : الأُرْثة : الأكَمةُ الحمراء .
والأُرْثة : عُودٌ أو سِرْجين يُدْفن في الرَّماد ليَكون ثَقُوباً للنّار إذا احْتِيج إليها . ووَرْثَان : اسمُ موضع ؛ قال الرّاعي :
وغَدا من الأرض التي لم يَرْضَها
واختَارَ وَرْثاناً عليها مَنْزِلا
أثر : وقال الله عزّ وجلّ : ( هَاذَآ أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ عِلْمٍ إِن كُنتُمْ ) ( الأحقاف : 4 ) .
رَوَى سَلمة عن الفرّاء ، قال : قرأها الفرّاء ) هَاذَآ أَوْ ( .
وقرأ بعضُهم : ( أو أَثْرة ) خَفيفة .
وقد ذُكر عن بعض القُرّاء : ( أو أثَرة مِن عِلْمِ ) .
قال الفرّاء : والمعنى في ( أثارة ) أو ( أثَرة ) بقيَّة من عِلم .
ويقال : أو شيء مأثور من كُتب الأولين .
فمن قرأ ( أثَارة ) فهو المَصدر ، مثل : السَّماحة والشَّجاعة . ومن قرأَ ( أَثَرة ) فإنَّه بناه على ( الأثر ) كما قيل : قتَرَة .
ومن قرأ ( أَثْرة ) فكأنه أراد مثل ( الخطْفَة ) و ( الرَّجْعة ) .
وقال الزجَّاج : من قرأ ( أَثارة ) فمعناه : عَلامة .
قال : ويكون على مَعْنى : بقيَّة من عِلم .
ويُقال : سَمِنَت الناقةُ على أَثارة ، أي على عَتيق شَحْم كان قَبل ذلك .
حَكى ذلك أبو عُبَيد عن أبي زَيْد .
قلتُ : فيحتمل أن يكون قول الله تَعالى ) هَاذَآ أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ ) ( الأحقاف : 4 ) من هذا ؛ لأنّها سَمِنت على بَقيّة من شحم كانت عَليها ، فكأنها حَملت شحماً على بقيّة شَحْمها .
وقال ابنُ عباس : ( هَاذَآ أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ ( إنه عِلْم الخَطّ الذي كان أُوتِي بعضَ الأنبياء .
وسُئِل النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن الخَط فقال : ( قد كان
نبِيّ يَخُط فمَن وافَق خَطّه عَلِم ) ، أي من وافق خطّه من الخطّاطين خطَّ ذلك النبيّ عليه السلام عَلِم عِلْمَه .
حدّثنا أبو الفَضل بن جَعفر ، قال : حدّثنا أبو جَعفر محمد بن غالب ، عن أبي نُعَيم ، قال : حدّثنا سُفيان ، عن صَفوان بن سُلَيم ، عن أبي سَلَمة ، عن ابن عبّاس في قول الله : ( هَاذَآ أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ ) ( الأحقاف : 4 ) قال : هو الخَطّ .
وحدّثنا حَمْزة ، عن عَبد الرزّاق ، عن ابْن عُيَيْنة ، عن صفوان بن سُليم ، عن أبي سلمة ، عن ابن عبّاس : نَحْوَه .
وفي حديث عُمر أنّه حَلف بأبيه فنَهاه النبيّ عليه الصلاةُ والسلام عن ذلك . قال عُمَر : فما حلفتُ به ذاكراً ولا آثِراً .
قال أبو عُبَيد : أمّا قولُه : ( ذاكراً ) فليس من الذِّكر بعد النِّسْيان ، إنما أراد : متكلِّماً به ، كقولك : ذكرَ فلانٌ حديث كذا وكذا ؛ وقوله : ( ولا آثراً ) يُريد : مُخْبِراً عن غيري أنّه حَلَف . يقول : لا أقول : إنّ فلاناً قال : وأَبِي لا أفعل كذا وكذا ؛ ومِن هذا قيل : حديثٌ مأثُورٌ ، أي يُخبر الناسُ به بعضُهم بعضاً .
يُقال منه : أَثَرْت الحديثَ يأثِرُه أَثْراً ، فهو مأْثُور : وأنا آثِر ؛ قال الأعشى :
إنّ الذي فيه تمارَيْتما
بُيِّن للسَّامِع والآثِر
ويُقال : إن المَأْثُرَة . مَفْعلة من هذا ، يعني : المَكْرُمة ، وإنما أُخذت من هذا لأنّها يأثُرها قَرْنٌ عن قَرْن ، أي يَتَحدّثون بها .
وقال أبو زَيد : يُقال : مَأْثُرة ومَأْثَرة ، وهي القِدَم في الحَسَب .
والإثَار : شِبْه الشِّمَال يُشَدّ على ضَرْعِ العَنْز ، شِبْه كيس ، لئلاّ تُعَان .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الأَثْر : خُلاصة السَّمْن إذا سُلىء ، وهو الخَلاَص والخِلاَص .
وأخبرني الإياديّ ، عن أبي الهَيْثم ، أنه كان يقول : الإثر ، بكسر الهمزة : خُلاصة السَّمن .
وهكذا أخْبرني المُنذريّ ، عن الحرّاني ، عن ابن السِّكيت ، أنه قال : الإثر : خُلاصة السَّمن .
وأما فِرِنْد السَّيْف ، فكلُّهم يَقول : أَثْر .
وقال الأصْمعيّ : أَنشدني عيسى بن عُمَر لحِفَاف بن نُدْبة :
جَلاَها الصَّيْقَلُون فأَخْلَصُوها
خِفَافاً كلُّها يَتْقِي بأَثرِ
أي كُل سَيْف منها يَسْتَقْبلك بفِرنْده .
ابن بُزُرْجَ : جاء فلانٌ على إثْري وأَثَرِي .
وقالوا : أُثْر السَّيف ، مضموم : جُرْحُه .
قال : وأَثْرُه ، مفتوح : رَوْنقه الذي فيه .
وأُثر البعير في ظَهْره ، مَضموم .
وافْعل ذلك آثِراً ما ، وأَثِراً مَا .
وقال ابن السِّكِّيت : يُقال خَرجت في أَثَره وإِثْره .
ورَوى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : أَثَر السَّيف : ضَرْبته .
وفي وَجْهه أُثْر وأَثْر .
وجاء في أَثَره وإِثْره .
وقال أبو زَيد : أَثْرُ السَّيْف : تَسَلْسُله ، أو ديباجَتُه .
وقال الأصمعيّ : الأُثْر ، بضم الهمزة ، من الجُرح وغيره في الجسد ، يَبْرأُ ويَبْقى أَثَره .
وقال شمرٌ : يُقال في هذا أَثْرٌ وأُثْرٌ ؛ والجمع : آثار .
وبوجهه إِثار ، بكسر الألف .
ولو قلت : أُثُوراً ، كنت مُصِيباً .
قال : وأَثْر السيف : فِرنْدُه ؛ وجمعه : الأُثُور .
قال : ويُقال في السَّيف أُثْر ، وأُثُر ، على فُعُل ؛ وهو واحد ليس بجمع ؛ وأَنْشد :
كأنهم أَسْيُفٌ بيضٌ يمانِيَةٌ
عَضْبٌ مضارِبُها باقٍ بها الأُثُرُ
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : المِئْثرة : حديدة يُؤْثَر بها خُفّ البَعِير لِيُعْرف أَثَرُه في الأَرض ، يقال منه : أثَرْت البَعِير ، فهو مَأثُور .
ورأيت أُثْرته وثُؤْثُورَه .
قال : وسَيْف مأثُور ، وهو الذي يُقال إنه يَعمله الجنّ ، وليس من الأثْر : الفِرِنْد .
وقال في موضع آخر : المأثور : الذي في مَتْنه أُثْرٌ .
سَلمة ، عن الفراء : ابدأ بهذا آثِراً ما ، وآثِر ذي أَثِير ، وأَثِير ذي أَثير ، أي ابْدأ به أولَ كُلّ شيء ؛ قال : وأَنْشدونا :
وقالوا ما تُريد فقلتُ أَلْهو
إلى الإصْباح آثر ذي أَثِير
وأخبرني المُنذريّ ، عن المبرّد ، أنه قال : في قولهم : خُذ هذا آثراً ما ، قال : كأَنّه يريد أن يأخذ منه واحداً وهو يُسام على آخر ، فيقول : خُذ هذا الواحد آثراً ، أي قد آثرتُك به . و ( ما ) فيه حشو ، ثم سَلْ آخر .
أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : افعل هذا آثراً ما ، وآثراً ، بلا ( ما ) .
وفي ( نوادر العرب ) : يُقال : أَثِر فلانٌ يقول كذا ، وطَبِن ، وطَبِق ، ودَبِق ، ولَفِق ، وفَطِن ، وذلك إذا أبصر الشيء وضَرِيَ بمعرفته وحَذِقه .
أبو حاتم ، عن أبي زَيد ، يُقال : قد آثرت أن أقول ذاك ، أُؤَاثِر أَثْراً .
وقال ابن شُمَيل : إن آثَرت أن تَأْتِينَا فَأْتِنَا يوم كذا .
ويُقال : قد أَثِر أَن يَفْعل ذلك الأمر ، أي فرغ له وعَزم عليه .
قال اللَّيث : قد أثِرْت بأن أفعل كذا وكذا ، وهو هَمٌّ في عَزم .
قال : ويُقال : افعل هذا يا فلان آثراً ما ، أي إن اخْترت ذلك الفِعْل فافعل هذا إمّا لا .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : الأثِيرة من الدوابّ العَظيمة الأثر في الأرض بخُفّها ، أو حافِرها .
ورَجُل أَثْرٌ ، مثال فَعْل ، وهو الذي يَسْتأثر على أصحابه ، مُخَفّف .
الأصمعيّ : آثرتك إيثاراً ، أي فضَّلتك .
وفلان أثِيرُ عند فلان ، وذو أُثْرة ، إذا كان خاصاً به .
ويقال : قد أخذه بلا أَثَرَة ، وبلا إِثْرَةٍ ، وبلا اسْتِئْثار ، أي لم يستأثر على غيره ولم يأخذ الأجود ؛ وقال الحطيئة يَمدح عُمرَ رضي الله عنه :
ما آثَرُوك بها إذ قدَّمُوك لها
لكنْ لأنْفُسهم كانت بها الإِثَرُ
أي الخِيرة والإيثار ؛ كأَن ( الإثَرَ ) جمع الإثْرَة ، وهي الأَثَرَة .
ويُقال : أَثّر بوَجْهه وبجَبِينه السُّجودُ ، وأَثر فيه السَّيْفُ والضَّرْبة .
ويقال : آثرَ كذا وكذا بكذا وكذا ، أي أَتْبَعه إيّاه ؛ ومنه قول مُتّمم به نُوَيرة يَصِف الغَيْث :
فآثر سَيْل الوادَيْين بديمةٍ
ترشِّحُ وسميّاً من النّبْت خِرْوعَا
أي أَتبع مَطراً تقدّم بديمَةٍ بَعْدها .
وقال الأَعْرَجُ الطّائيّ :
أُراني إذا أَمرٌ أَتى فَقَضَيْتُه
فَزِعْتُ إلى أمرٍ عليّ أَثِير
قال : يُريد : المأثور الذي أَخذ فيه .
قال المازنيّ : وهو قَولهم : خُذ هذا آثراً مَا .
آثَرك الله علينا ، أي فَضَّلك .
يُقال : له عَليّ أَثْرٌ ، أي فَضْل .
وفي الحديث : ( إنكم سَتَلْقون بَعْدي أَثَرَةً ) ، أي يُستأثر عليكم فيفضِّل غيركم نَفسه عليكم في الفيء .
وقوله : اسْتَأثرَ الله بالبَقاء ، أي انْفرد بالبَقاء .
) فَقَالَ إِنْ هَاذَآ إِلاَّ سِحْرٌ ) ( المدثر : 24 ) أي يَرويه واحدٌ عن واحد .
وحديثٌ مأثور : يَأْثُره عَدْلٌ عن عَدْل .
وفي الحديث : ( من سَرّه أن يبسط الله في رِزْقه ويَنْسأ في أَثَره فَلْيصل رحمه ) ، أي في أَجله .
وسُمي الأجل أَثَراً ، لأنه يتْبع العُمْر ؛ قال زُهير :
والمرءُ ما عاش مَمْدُودٌ له أَمَلٌ
لا يَنتَهِي العُمرُ حتَّى يَنتَهِي الأثرُ
أي الأجل .
وقوله : ( نُحْىِ الْمَوْتَى وَنَكْتُبُ مَاَ ) ( يس : 12 ) .
أي ما قدّموه من الأعمال وسَنّوه من سُنن يُعْمَل بها .
رثى : أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : رَثَت المرأةُ زَوجها تَرْثِيه وتَرثُوه .
وقال أبو زيد والكسائي : رَثت رِثَاية .
وقال اللَّيث : رَثى فلانٌ فلاناً يَرثيه رَثْياً ومَرْثِيةً ، إذا بكاه بَعد مَوْته ، فإن مَدحه بعد موته ، قيل : رَثَّاهُ يُرَثِّيه تَرْثِيَةً .
ويقال : ما يَرثي فلانٌ لي ، أي مَا يتوجَّع ولا يُبالِي .
وإنِّي لأَرثي له مَرْثاةً وَرَثْياً .
وامرأة رثَّاءة ، ورَثَّاية ، إذا كانت تَنُوحُ نوحاً ونياحةً .
اللحياني : رَثَوتُ عنه حديثاً ، ورَثَيْتُه ، أي حَفِظْتُهُ .
وقال أبو عمرو : رَثَيْتُ عنه حديثاً أَرْثِي رِثايةً ، إذا ذكَرتَه عنه .
وحُكي عن العُقيلي : رَثونا بيننا حديثاً ، ورَثَيْنَاه ، وتنَاثَيْناه ، مِثْله .
ومن مهموزه
رثأ : أبو عُبَيد ، عن الأصمعيّ : الرَّثيئة ، مَهْموز : أن يُصَبّ لَبَنٌ حَليب على حامض .
قلت : وسَمِعْت أعرابيّاً من بني مُضَرِّس يقول لخادِم له : ارْثَأْ لي لُبَيْنَةً أَشْرَبُها .
وقد ارْتَثَأْتُ أنا رَثيئة ، إذا شَرِبْتَها .
سَلَمة ، عن الفَرّاء ، عن امرأة من العرب ، أنّها قالت : رَثَأْتُ زَوْجي بأَبْيات ، أَرادت : رَثَيْته .
قال الفَرّاء : وهذا منها على التَّوهُّم لأنها رأتهم يقُولون : رثأت اللَّبن فَظَنَّت أن المَرْثِية منها .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : ارْتَثأ عليهم أَمْرُهم ، أي اخْتَلط .
وهم يَرْتَثئون أَمْرهم .
أُخذ من ( الرّثيئة ) ، وهي اللَّبن المُخْتَلط .
وأمّا ( الرّثْية ) فهو داءٌ يَعْترض في المَفاصل ، ولا همز فيها ، وجمعها : رَثَيَات ؛ وأنْشَد شَمِرٌ :
ولِلْكَبير رَثَيَاتٌ أَرْبَعُ
الرُّكْبتَان والنَّسَا والأَخْدَع
ولا يَزال رَأْسُه يَصّدَّعُ
وكلّ شيْء بَعد ذاك يَبْجَعُ
ريث روث : قال اللَّيْث : الرَّيْثُ : الإِبْطَاء .
يُقال : راث عَلينا فلانٌ يَرِيثُ رَيْثاً . ورَاث
علينا خَبَرُه .
واسْتَرَثْت فلاناً ، أي اسْتَبْطأتُه .
وتَريّث فُلان علينا ، أي أَبْطأ .
ويُقال : إنه لرَيِّثٌ ، أي بَطِيء .
ويُقال : ما قَعد فلانٌ عندنا إلاّ رَيْثَ أنْ حَدَّثنا بحديثٍ ثم مَرّ ، أي ما قَعد إلاّ قَدْر ذلك ؛ قال الشاعر يُعاتب فِعْلَ نَفْسه :
لا تَرعَوي الدهرَ إلا ريْثَ أُنكرها
أَنْثُو بذاك عليها لا أُحاشيها
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : يقال لكُل ذي حافِرٍ : راث يَرُوث رَوْثاً . وخَوْرانُ الفَرَس : مَرَاثُه . ورَوْثة الأنْف : طَرَفُه . قال ذلك أبو عَمْرو .
وقال اللَّيث : الرَّوْثة : طرفُ الأنْف حيث يَقْطر الرُّعاف ؛ وقال أبو كبير الهُذليّ يذكُر عُقاباً :
حتى انتهيتُ إلى فِراش غَريرةٍ
سَوْداءَ رَوْثَةُ أَنْفها كالمِخْصَفِ
ورُوَيْثة : اسمُ مَنْهَلة مِن المَناهل التي بين المَسْجدَيْن .

### Türkçe

ث ر ( **وايء** )
**ثرى** , **وثر** , **ورث** , **أرث** , **رثأ** , **راث** , **رثى** , **أثر** , **ثأر** , **ثار** .
**ثور ثير** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الثائِر**: öfkeli olan.
Denir ki: **ثَار ثائرُه** ve **فار فائرُه**; öfkelendiği zaman.
el-Asma‘î: Falanı **ثائرَ الرَأْس** gördüm; onu gördüğün zaman saçı **اشْعَانّ** olmuşsa; yani yayılmış ve dağılmış.
Ve denir ki: **ثارت نَفْسُه**; **جَشَأت** olduğu zaman; yani yükseldi ve kabardı; yani kaynadı.
Ve denir ki: Tavşanlara uğradım da onları **أَثَرْتُها**.
Ve toprağı **أثار**; **إثارةً** (olarak); ayaklarıyla onu eşelediği zaman; Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’ şu beyti okudu:
يُثير ويُذْرِي تُرْبَها ويُهِيلُه
إثارَةَ نَبَّاث الهَواجِر مُخْمس
el-Asma‘î dedi: Şu sözüyle kastetti: ( **نباث الهواجر** ) yani, sıcak kendisine şiddetlendiği zaman serinliğine ulaşmak için toprağı kaldırıp savuran adam; ve yabani boğa da şiddetli sıcakta böyle yapar.
Abdullah hadîsinde: “Kur’ân’ı **أَثِيرُوا**; çünkü onda öncekilerin ve sonrakilerin haberi vardır.”
Başka bir hadîste: “Kim ilmi isterse Kur’ân’ı **فَلْيُثَوِّر**.”
Şemir dedi: Kur’ân’ın **تَثْوِير**i: onu okumak ve tefsiri ve mânaları hakkında onunla âlimleri yoklamak.
Ebû ‘Adnân dedi: Halîl’in arkadaşı Muhârib bana dedi ki: “Bizi kesme; çünkü sen geldiğin zaman Arapçayı **أَثَرت**.”; bununla ilgili onun sözü:
يُثَوِّرها العَيْنان زَيْدٌ ودَغْفَلُ
Ve denir ki: Boğaların topluluğu için: **مَرَرْتُ بِثَيَرَةٍ**.
Ve denir ki: Bu **ثِيَرَة** **مُثِيرة**dir; yani yeri kaldırıp savurur.
Allah Teâlâ, Benî İsrâîl’in ineğinin sıfatında dedi ki: ( **تُثِيرُ الاَرْضَ وَلاَ تَسْقِى الْحَرْثَ** ) (el-Bakara: 71).
**أَرْض مُثارة**: **السّنّ** ile kaldırılıp sürüldüğü zaman; o da, onunla yeri sürdüğün demirdir.
İbn Nejde, Ebû Zeyd’den: dedi ki: **ثَوْرٌ أَطْحل**: Hicaz tarafında bir dağdır.
Dedi ki: ve **الثَّوْرُ**: **الأَقِط**tan bir parçadır.
Ve **الثَّوْر**: kızamığın kabarmasıdır.
Ve her ne ortaya çıktıysa, artık: **ثار يَثُور ثَوْراً وثَوَرَاناً**.
Ve denir ki: Falan onlara karşı bir şerri **ثَوَّر**; yani onu kışkırttı.
Ve falan falanla **ثاوَر**; ona saldırdığı ve üzerine atıldığı zaman.
Ve denir ki: “**كيف الدَّبَى ؟**” denir; “**ثائِرٌ وناقِرٌ**” denir.
**فالثائِر**: topraktan çıktığı an. **والناقر**: gagaladığı zaman; yani yerden sıçradığı zaman.
Ve denir ki: Ona **الأقط**tan bir **ثَوْرةً** verdi; ( **ثَوْر** )un çoğulu.
Ebû Zeyd dedi: **الثَّوْر**: ahmak.
Ve **الثَّوْر**: suyun başında yosun ve benzeri; ve A‘şâ’nın sözünü açıkladı:
لكالثَّوْر والجِنِّيُّ يَضْرِبُ ظَهْرَه
وما ذَنْبُه أن عافتِ الماءَ مَشْربا
( **الجني** ) ile bir çobanın adını kastetti; ( **الثور** ) ile burada kastetti: suyun üstüne çıkan paçavra türünden şey; çoban onu vurur ki su sığlaşsın/berraklaşsın ve sığırlar için (içilecek) olsun.
Dedim ki: Başkası der ki: Sığırın **ثَوْر**u daha cesurdur; içmeye öne sürülür ki sığırların dişileri onu izlesin; ve şu beyti okudu:
أَبَصَّرْتَنِي بأَطِيرِ الرِّجَالْ
وكَلَّفْتَنِي ما يَقُول البَشَرْ
كما الثَّوْر يَضْرِبُه الرَّاعِيَانْ
وما ذَنْبُه أن تَعَافَ البَقَرْ
Ebû Zeyd dedi: **الثَّوْر**: efendi; bununla ‘Amr b. Ma‘dîkerib künyelendi: **أَبَا ثَوْر**.
Allah عزّ وجلّ dedi: ( **مِنْهُمْ قُوَّةً** ) (er-Rûm: 9) yani onu sürdüler, ektiller, ondan bereketlerini çıkardılar ve ekininin ürünlerini elde ettiler.
Ve deveyi **أَثَرْت**; onu **إثارةً** ile **أُثيره**; derken **ثار يَثُور**. Ve **تَثَوَّر تَثَوُّراً**; çökmüşken onu kaldırıp sevk ettiğinde de o da kalkıp harekete geçtiğinde.
el-Leys dedi: **الثَّوْرُ**: göğün burçlarından bir burçtur.
Ve anlayışı az, kavrayışı kıt olan ahmak adama denir: “O ancak bir **ثَوْر**dur.”
Ve **ثَوْر**: Arapların kabilelerinden bir kabilenin babasıdır; onlar **الرَّبَاب**dandır. Ve onlara nisbet edildi: Sufyân **الثَّوْرِيّ**.
Ve toz **ثار**; onunla kan **ثَار**; **القَطَا** yuvasından **ثار**; ve duman **ثار**.
Hadîste: ( “Ateşin değiştirdiği şeyden, **ثَوْر أَقِط**tan bile olsa abdest alın.” ).
Dedim ki: Bu, İslâm’ın başında idi; sonra ateşin dokunduğu şeyden abdesti terk etmekle neshedildi.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الثَّوْر**: **الأقِط**tan bir parçadır; çoğulu: **أَثْوار**.
Dedi ki: Hadîste: ( “Yatsı namazı, şafağın **ثَوْرُ**u düştüğü zaman.” ). O, şafağın yayılmasıdır. Ve onun **ثَوَرانُه**: onun kızıllığıdır.
Denir ki: **ثار يَثُور ثَوْراً وثَوَرَاناً**; ufukta yayıldığı ve yükseldiği zaman; kaybolduğu zaman yatsı namazı helâl olur (vakti girer).
Dedi ki: ve **ثَوْر**: Mekke’de bir dağdır.
‘Amr b. Ma‘dîkerib’den rivayet edildi: dedi ki: “Falan oğullarına geldim; bana bir **ثَوْر** ve bir **قَوْس** ve bir **كَعْب** getirdiler.”
**فالثّوْر**: **الأقِط**tan bir parçadır. **والقَوْس**:
hurmanın kalanı; küpün dibinde kalır. **والكَعْب**: kızartılmış sadeyağdan bir kütledir.
Ve denir ki: Suyun bulanıklığını **ثَوَّرْتُ**; derken o **ثَار**.
Ve yırtıcı hayvanı ve avı **أَثَرْت**; onu kışkırttığın zaman.
Ve falanı **أَثَرْت**: bir iş için onu kışkırttığın zaman.
Ve avı **اسْتَثَرْت**; onu yine **أَثَرْت** ettiğin zaman.
Ve deveyi **أَثَرْت**; çökmüşken onu kaldırdığın zaman.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denir ki: çokluk için: **ثَوْرةٌ مِن رِجال** ve **ثورةٌ من مالٍ**.
Ve denir ki: bu mânada: **ثروَةٌ مِن رِجالٍ** ve **ثروَةٌ من مال**; İbn Mukbil dedi ki:
وثورةٍ مِن رِجالٍ لوْ رأَيتَهُمُ
لقُلْتَ إِحْدَى حِراجِ الجَرِّ مِن أُقُرِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir ki: **ثورةٌ من رجالٍ** ve **ثروَةٌ**; yani sayı bakımından çok; ve **ثرْوَةٌ من مالٍ**; başka değil.
Onun hemzelisinden:
**ثأر**: el-Asma‘î dedi: Falan **ثَؤْرتَه**e erişti; yani kan davasını güden kimseye erişti.
Ve denir ki: Falanı **ثأَرْت** ve onunla **ثأَرْت به**; katilini talep ettiğin zaman.
Ve **الثَّائرُ**: talep eden; ve **الثَّائرُ**: talep edilen; çoğulu: **الآثْآر**; ve mastar: **الثُّؤْرَة**.
Ebû Zeyd dedi: Kavmi **ثأَرْتُ**; onların kan davasıyla talepte bulunduğum zaman.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denir ki: Falanı **ثأَرْت** ve falanla **ثأَرْت بفُلان**; katilini öldürdüğün zaman.
Ve senin **ثَأرُك**: senin yakınına isabet eden adamdır.
Ve mastar: **الثُّؤْرَة**; ve şu beyti okudu:
طَعَنْتُ ابْنَ عَبْد القَيْس طَعْنَة ثَائِرٍ
لها نَفَدٌ لَوْلاَ الشُّعَاعُ أَضَاءَها
Ve yine okudu:
قَتَلْت به ثَأْرِي وأَدْرَكْتُ ثُؤْرِتي
Bir başkası dedi ki:
حَلَفْتُ فلم تَأْثم يَمِينِي لأَثأَرَنْ
عَدِيّاً ونُعْمانَ بن قَيْلٍ وأَيْهَمَا
Bunlar, Benî Yerbû‘dan bir kavimdir; Benû Şeybân onları Mulayha gününde öldürdü; o da onların kan davasını talep edeceğine yemin etti.
Ve **المثْؤُور**: öldürülmüş.
Ve dersin ki: “**يا ثَارَاتِ** falan”; yani “ey falanın katilleri”; Hassân dedi ki:
لتَسْمَعن وَشِيكاً في دِيارهُمُ
الله أكْبَر يا ثاراتِ عُثْمانَا
Ve denir ki: Falan falandan **أثأر** etti; ondan kan davasına eriştiği zaman; ve aynı şekilde, velîsinin katilini öldürdüğü zaman; Lebîd dedi ki:
والنِّيبُ إن تَعْرُ مِنِّي رِمَّةً خَلَقاً
بَعد المَمَاتِ فإنِّي كنْتُ أثَّئِرُ

Yani, onu misafirler için boğazlıyordum; böylece, ölümümden sonra çürümüş kemiklerimi kemirmelerine karşılık olarak, hayatımda onlardan öcümü almış oldum. Bu da şundandır: Develer **حَمْضاً** bulmadıkları zaman, ölülerin kemiklerini ve develerin kemiklerini kemirirler; onunla **تُحْمِض** edilir.

**واثَّأر**; aslında (**اتْثأر**) idi; sonra **التاء** **الثاء** içine idğam edildi ve şeddelendi; ve o, (**ثأر**)’dan ifti‘âldir.

Ebû Zeyd dedi: Falan **اسْتَثأر** etti; o hâlde o **مُسْتثئر**’dir; **اسْتغاث** ettiği zaman.

Dedim: Sanki, öcünde kendisine yardım edecek kimseyle **مُسْتغيث** gibidir.

**والثَأْرُ المُنِيم**: velînin kanına denk (kefî) olan şeydir.

**ثرى**: Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: Kavim **ثرَا** eder, **يَثْرُون** **ثَرَاءً**; çoğaldıkları ve büyüdükleri zaman.

Ve **أَثْرَوا** **يثرُون**; malları çoğaldığı zaman.

Ve malın kendisi **ثَرَا** eder, **يَثْرُو**; çoğaldığı zaman.

Ve biz kavmi **ثَرَوْنا**; yani biz onlardan daha çok idik.

Ebû ‘Amr söyledi; Ebû Zeyd de onun gibisini (söyledi).

El-Asma‘î dedi: Denilir: Benimle falan arasında **مُثرٍ** yoktur; yani o kesilmemiştir. Bunun aslı, şöyle demektir: Benimle onun arasında **الثَّرَى** kurumadı.

**والمالُ الثَّرِي**; **عَمٍ** gibi, hafif: çok olan.

Bundan dolayı adama **ثَرْوان** adı verildi.

Ve kadına **ثُرَيّا**; o, **ثَرْوَى**’nın tasğîridir.

Ve ben toprağı **ثَرَّيْت**; yani onu ıslattım.

Ve ben kurutuğu **ثَرّيت**: üzerine su döktüm, sonra onunla onu yoğurdum.

Ve attan suyun **ثَرَى**’sı belirdi; o, teriyle nemlendiği zamandır; Tufeyl el-Ganevî dedi ki:
يَذُدْن ذيَادَ الحامِسات وقد بَدَا
ثَرَى الماءِ من أعطافِها المُتَحلِّبِ

Ve denilir: **الثّرَيَان** buluştu; bu, yağmurun gelip yerde sızması, ta ki o ve yerin çiyi buluşuncaya kadardır.

Ve denilir: **أرضٌ ثَرْيا**; yani çiy sahibi.

El-Kisâî rivayet etti: Falan ile **ثَرِيت**; ben de onunla **ثَرٍ**’yim; yani insanlardan müstağniyim.

Ebû ‘Amr: Allah kavmi **ثَرّى** etti; yani onları çoğalttı.

Ve dedi: Adam **ثَرِيَ** eder, **يَثْرَى** **ثَراً** ve **ثَراءً**; meddli; ve o **ثَرِيّ**’dir; malı çoğaldığı zaman.

Ve aynı şekilde, **أَثْرى**; o hâlde o **مُثْرٍ**’dir.

Cerîr’den rivayet olundu ki o dedi: Ben, beni tüketmesinden korkarak **الزَّجر**’i bırakıyorum. Ve ben onu, **اليوم التّرِيّ**’de atların izleri gibi görüyorum.

İbn es-Sikkît: Denilir: O, **ثَراء** ve **ثَرْوة** sahibidir; onunla, sayı ve mal çokluğu sahibi olduğu kastedilir.

Ve dedi: Adam **أَثْرى** etti; ve o, **الاسْتِغنَاء**’ın üstündedir.

El-Leys dedi: **الثَّرى**: ıslatıldığı zaman yapışkan çamur hâline dönüşmeyen her topraktır.

Ebû’l-‘Abbâs, İbn el-A‘râbî’den: Şüphesiz falan, **قَرِيبُ الثَّرى**’dır, **يَعِيد النَّبط**; vadedip de vefası olmayan kimse için.

Ebû ‘Ubeyd: **الثُّريَاء**, **فَعْلاء** üzere: **الثَّرَى**’dır;
ve inşad etti:
ولم يُبْقِ هذا الدَّهْرُ من تَرْيائِه
غَيْرَ أَثافِيه وأَرْمِدَائِه

Denilir: Şüphesiz ben, falanın yüzünde öfkenin **ثرَى**’sını görüyorum; yani onun eserini; şair dedi ki:
وإنّي لتَرَّاك الضَّغِينة قد أَرَى
ثَراها مِن المَوْلى ولا أَسْتَثيرُها

İbn ‘Umer hadisine gelince: O, namazda **يُقْعِي** eder ve **يُثرِّي** ederdi; bunun manası: İki secde arasında elini yere koyardı; ikinci secdeyi iade edinceye kadar yerden ayrılmazlardı. Ve **أَقْعى** eden kimse böyle yapar.

Dedim: İbn ‘Umer, nafilesinde yaşı büyüdüğü zaman bunu yapardı. Sünnet, iki secde arasında elleri yerden kaldırmaktır.

Ve denilir: Seninle **ثَرِيتُ**; yani seninle sevindim.

Ve seninle **ثَرِيت**; yani seninle çoğaldım; Kuseyyir dedi ki:
وإنّي لأكْمِي الناسَ ما تَعدِينني
من البُخْلِ أن يَثْرَى بذلك كاشِحُ
Yani bununla sevinir ve bununla sevinç duyar.

El-Asma‘î dedi: Falan, toprağı ve **السَّويق**’i **ثَرَّى** etti; onu ıslattığı zaman.

Ve denilir: Bu yeri **ثَرِّ** et, sonra onun üzerinde dur; yani onu ıslat.

Ve **أَرْضٌ مُثْرِية**; **ثَرَا**’sı kurumadığı zaman.

**وثر**: El-Leys: **الوَثِير**: yumuşak döşektir.

Ve üzerine oturduğun yahut üzerine yattığın her şey, onu yumuşak bulursan, o **وَثِير**’dir.

Ve **وَثُر** etti ve **ثارَةً**.

Ve mücamaaya uygun şişman kadına denilir: Şüphesiz o, **وَثِيرة**’dir.

Eğer kalçası iri ise, o **الوَثيرة العَجُز**’dür.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **الوَثْرُ**: deriden bir deliktir; kayışlar olarak kesilir; kayışın eni dört parmak yahut bir karıştır; küçük cariye, idrake ermeden önce onu giyer; hayızlı iken de onu giyer; Ebû Ziyâd bazı bedevîlerden inşad etti:
عَلقْتُها وهي عَليها وَثْرْ
حتى إذا ما جُعِلت في الخِدْر
وأَتْلَعت بمثل جِيدِ الوَبْر
Dedi: O, **الرَّيْط** da (denir).

Başkası dedi: **المِيثرة**: eyerin ve semerin **مِيثرة**’sidir; onunla yumuşatılır.

Onun cemi: **مَوَاثِر**.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المَسْطُ**: erkeğin onu döllemesinden sonra adamın elini devenin rahmine sokması, sonra onun **وَثْر**’ını çıkarmasıdır; o, erkeğin suyudur; rahminde toplanır, sonra ondan gebe kalmaz.

Ondan denilir: Erkek onu **وَثرها** eder, **يثرها** **وَثْراً**; onu çok döllediği ve gebe kalmadığı zaman.

En-Nadr dedi: **الوَثْر**: onu, **ضَبْعة** olmaksızın döllemesidir.

Dedi: Ve **المَوْثُورة**: bir günde defalarca döllenir de gebe kalmaz.

Bazı Araplar dedi: En şaşırtıcı şeyler, **وَثْر** üzerine **وِثْر**’dür; yani yumuşak, döşek gibi **وَثِير** bir yatak üzerinde cima.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **التّواثِير**: **الشُّرَط**’tır; onlar **العَتَلة** ve **الفَرَعة** ve **الأَمَلة**’dir; onların teki: **آمِل**; **كافِر** ve **كَفَرة** gibi.

**ورث**: Ebû’l-‘Abbâs, İbn el-A‘râbî’den, dedi: **الوِرْث** ve **الوَرْث** ve **الإِرْث** ve **الإراث** ve **الوِرَاث** ve **التّراث**: birdir.

Ebû Zeyd dedi: Falan babasına **وَرِث** oldu; o hâlde o, ona **يَرِثه** **وِرَاثةً** ve **مِيرَاثاً**.

Ve adam, çocuğuna malı **أَوْرَث** etti; güzel bir **إيرَاثاً**.

Ve adam, falanın oğullarına malını **وَورَّث** etti, **تَوْرِيثاً**; bu, malında çocuğuna ve varislerine, onlardan olmayan kimseyi dâhil ettiği, ona bir pay kıldığı zamandır.

**والوارث**: Allah عزّ وجلّ’in sıfatlarından bir sıfattır; o, bâkî, daim olandır.

Ve denilir: Ben falandan malı **وَرِثْت**; onu **أَرِثه** **وِرْثاً** ve **وَرْثاً**; senin miras bırakanın öldüğü ve mirası sana olduğu zaman.

Allah تعالى, Zekeriyyâ’dan ve onun duasından haber vererek dedi: **( فَهَبْ لِى مِن لَّدُنْكَ وَلِيّاً ( ) يَرِثُنِى وَيَرِثُ مِنْ ءَالِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً )** (**مريم : 5 ، 6**) yani benden sonra kalır da mirasım ona olur. Ve Allah عزّ وجلّ yeri ve üzerindekileri miras alır; ve o, varislerin hayırlısıdır. Yani o kalır, ondan başkası fânî olur; kulların mülkü olan şey, ortağı olmayan yalnız ona döner.

Ve denilir: Falanı falandan **وَرَّثت**; yani onun mirasını ona kıldım.

Ve ölü, varisine malını **أَوْرَث** etti; yani onu ona bıraktı.

Ve Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) duasında, onun dediği rivayet edilmiştir: **( اللهم أَمْتِعْني بسَمْعي وبَصري واجْعلهما الوارثَ منّي )**.

İbn Şümeyl dedi: Yani ikisini benimle bırak, ta ki öleyim.

Başkası dedi: İşitme ile, işittiğini kavramayı ve onunla amel etmeyi murad etti; görme ile de, gördüğünden ibret almayı ve kalbin nurunu; onunla şaşkınlık ve karanlıktan hidayete çıkar.

**أرث** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: “İbn **مِرْبع** el-Ensârî’yi **عَرفة** ehline gönderdi de dedi ki: **مَشاعركم**ınız üzerinde sebat edin; çünkü siz **إرْث**’ten, İbrâhîm’in **إرْث**’inden (kalan) üzeresiniz.”

Ebû **عُبيد** dedi: **الإرْث**; aslı (**الميراث**)tandır; ancak o (**وِرْثٌ**)tür; sonra vav, vavın kesresi sebebiyle kesreli bir elif’e çevrildi; nitekim **الوِسادة** için **إسادة** dediler; **الوِكاف** için de **إكاف**.

Buna göre hadisin mânası: Siz, İbrâhîm’in **وِرْث**’ünden, insanların onun ölümünden sonra üzerinde bırakıldığı şeyden bir kalıntı üzeresiniz; o da **الإرث**tir; ve şu beyit okundu:

Eğer o, yeni bir izzet sahibi ise, şüphesiz onlar
Onlar için, pençeleri onu hıyanete düşürmemiş bir şan **إرْث**i vardır

Ve denir ki: Falan kimse aralarında şerri ve savaşı **تَأْريثاً** olarak **أَرّث** etti; ve **تَأْريجاً** olarak **أَرَّج** etti; birbirlerini birbirlerine kışkırttığı zaman. Aslı: ateşi **تَأريث** etmektendir; o da onu yakmaktır; Ebû **عُبَيْد**, Adiyy b. Zeyd’den şu beyti okudu:

Ve onun bir ceylanı vardır; onu **يُؤَرِّثها**
Boyunda **تِقْصَارا** bağlayan bir bağlayıcı

Ebû **عُبَيد**, Ebû Zeyd’den: **أرْثاء** bir koyun; o, üzerinde siyahlık ve beyazlık bulunan alacalı olandır.

El-Lihyânî dedi: **الأُرَثُ** ve **الأُرَفُ**: araziler arasındaki sınırlar; tekili: **أُرْثَة** ve **أُرْفَة**.

**والإرَاث**: ateştir; şair dedi ki:

İki ayağı ak, iki eli serbest
Onun bir alın akı vardır; **الإراث**ın ışığı gibi

Amr, babasından: **الأُرْثة**: kırmızı tepeciktir.

Ve **الأُرْثة**: bir odun yahut bir gübredir; ihtiyaç duyulduğunda ateş için delik olsun diye külün içine gömülür. **وَرْثَان**: bir yer adıdır; er-Râ‘î dedi ki:

Razı olmadığı yerden sabahladı
Ve onun üzerinde konak olarak **وَرْثان**’ı seçti

**أثر** : Aziz ve celîl Allah dedi ki: “**هَاذَآ أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ عِلْمٍ إِن كُنتُمْ**” ( **الأحقاف** : 4 ).

Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti; dedi ki: el-Ferrâ onu “**هَاذَآ أَوْ**” diye okudu.

Bazıları da “**أو أَثْرة**” hafif (şeddeli olmayan) okudu.

Bazı kurrâdan zikredildi ki: “**أو أثَرة مِن عِلْمِ**”.

El-Ferrâ dedi: **أثارة** yahut **أثَرة**’de mânâ: ilimden bir kalıntıdır.

Ve denir ki: evvelkilerin kitaplarından me’sûr bir şey.

Kim **أثَارة** okursa o, masdardır; **السَّماحة** ve **الشَّجاعة** gibi. Kim **أَثَرة** okursa onu **الأثر** üzerine bina etti; nitekim **قتَرَة** denildi.

Kim **أَثْرة** okursa sanki **الخطْفَة** ve **الرَّجْعة** gibi (bir şey) murad etti.

Ez-Zeccâc dedi: Kim **أَثارة** okursa mânası: alâmettir.

Dedi ki: ilimden bir kalıntı mânasında da olur.

Ve denir ki: Deve **أَثارة** üzerine semirdi; yani bundan önce bulunan eski bir yağ üzerine.

Bunu Ebû **عُبَيد**, Ebû Zeyd’den nakletti.

Ben dedim: O hâlde Allah Teâlâ’nın “**هَاذَآ أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ**” ( **الأحقاف** : 4 ) sözü bunun (kabilin)den olma ihtimali taşır; çünkü o, üzerinde bulunan bir yağ kalıntısı üzerine semirdi; sanki yağını, yağının kalıntısı üzerine yükledi.

İbn Abbâs dedi: “**هَاذَآ أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ**”: O, bazı peygamberlere verilmiş olan yazı ilmi (**الخَطّ**)dir.

Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) **الخَطّ** hakkında soruldu da şöyle dedi: “Bir peygamber vardı, yazı yazar; kim onun yazısına muvafakat ederse bilir”; yani yazıcılardan kim o peygamberin -aleyhisselâm- yazısına muvafakat ederse onun ilmini bilir.

Bize Ebû’l-Fazl b. Ca‘fer haber verdi; dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer Muhammed b. Gâlib haber verdi; Ebû Nu‘aym’dan; dedi ki: Bize Süfyân haber verdi; Safvân b. Süleym’den; Ebû Seleme’den; İbn Abbâs’tan, Allah’ın “**هَاذَآ أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ**” ( **الأحقاف** : 4 ) sözü hakkında; dedi ki: O, **الخَطّ**tır.

Ve bize Hamza haber verdi; Abdürrezzâk’tan; İbn Uyeyne’den; Safvân b. Süleym’den; Ebû Seleme’den; İbn Abbâs’tan: onun benzeri.

Ömer’in hadisinde: Babası üzerine yemin etti; Peygamber -aleyhissalâtü vesselâm- onu bundan nehyetti. Ömer dedi ki: Artık onunla ne **ذاكراً** ne de **آثِراً** yemin ettim.

Ebû **عُبَيد** dedi: Onun “**ذاكراً**” sözü, unutmadan sonra hatırlama olan **الذِّكر**den değildir; ancak muradı: onunla konuşan (onu söyleyen)dir; senin “Falan kimse şu şu hadisi **ذكر** etti” demen gibi. Ve onun “**ولا آثِراً**” sözü: başkası adına haber veren (nakleden) demektir; “Falan dedi ki: Babam üzerine, şunu şunu yapmam” demem; işte bundan dolayı “**حديثٌ مأثُورٌ**” denildi; yani insanlar onu birbirlerine haber verirler.

Bundan denir ki: **أَثَرْت** hadisi, onu **يأثِرُه أَثْراً**; o hâlde o **مأْثُور**dur; ve ben **آثِر**im; el-A‘şâ dedi ki:

İkinizin çekiştiği şey
Dinleyene ve **الآثِر**e açıklanmıştır

Ve denir ki: **المَأْثُرَة**; bundan **مَفْعلة**dir; yani: kerem (makrume). Ancak bundan alınmıştır; çünkü onu bir nesil bir nesilden **يأثُرها**; yani onunla konuşurlar.

Ebû Zeyd dedi: **مَأْثُرة** ve **مَأْثَرة** denir; o, soydaki eskiliktir.

**والإثَار**: keçinin memesine bağlanan, torbaya benzer bir şeydir; sağılmasın diye.

Ebû **عُبيد**, el-Asma‘î’den: **الأَثْر**: eritildiğinde yağın özüdür; o, **الخَلاَص** ve **الخِلاَص**tır.

El-İyâdî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: o, “**الإثر**”, hemzenin kesresiyle: yağın özüdür, derdi.

Bana el-Münzirî de haber verdi; el-Harrânî’den; İbn es-Sikkît’ten; o dedi ki: **الإثر**: yağın özüdür.

Kılıcın **فِرِنْد**’ine gelince, hepsi **أَثْر** der.

El-Asma‘î dedi: Îsâ b. Ömer bana Hifâf b. Nudbe için şu beyti okuttu:

Onu cilacılar parlatıp arıttılar
Hafif (ince) (kıldılar); hepsi **بأَثرِ** ile korunur

Yani onlardan her kılıç, **فِرنْد**iyle seni karşılar.

İbn Buzurc: Falan kimse benim **إثْري**m ve **أَثَرِي**m üzere geldi.

Ve dediler ki: **أُثْر السَّيف**; zamme ile: onun yarasıdır.

Dedi ki: **وأَثْرُه**; fetha ile: içindeki parlaklığıdır.

Ve devenin sırtındaki **أُثر**; zamme ile.

Bunu **آثِراً ما** ve **أَثِراً مَا** olarak yap.

İbn es-Sikkît dedi: **أَثَره** ve **إِثْره** içinde çıktım denir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أَثَر السَّيف**: onun darbesidir.

Ve yüzünde **أُثْر** ve **أَثْر** vardır.

Onun **أَثَره** ve **إِثْره** içinde geldi.

Ebû Zeyd dedi: **أَثْرُ السَّيْف**: onun zincir gibi dalgalanması yahut ipeksiliğidir.

El-Asma‘î dedi: **الأُثْر**, hemzenin zammeli oluşuyla, bedende yaradan ve başkasından (kalan iz)dir; iyileşir ve **أَثَره** kalır.

Şemr dedi: Bunda **أَثْرٌ** ve **أُثْرٌ** denir; çoğulu: **آثار**.

Ve yüzünde **إِثار** vardır; elfin kesresiyle.

Eğer **أُثُوراً** deseydin, isabet etmiş olurdun.

Dedi ki: **وأَثْر السيف**: onun **فِرنْد**’idir; çoğulu: **الأُثُور**.

Dedi ki: Kılıçta **أُثْر** ve **أُثُر** denir; **فُعُل** vezni üzere; o, çoğul değil tekildir; ve şu beyit okundu:

Sanki onlar beyaz Yemenî kılıçlardır
Keskin; darbeleri; onlarda **الأُثُرُ** kalıcıdır

Ebû **عُبَيد**, el-Asma‘î’den: **المِئْثرة**: devenin ayağına (**خُفّ**) onun izi yerde bilinsin diye onunla iz vurulan bir demirdir; bundan denir ki: **أثَرْت** deveyi; o hâlde o **مَأثُور**dur.

Ve onun **أُثْرته**sini ve **ثُؤْثُورَه**’unu gördüm.

Dedi ki: **وسَيْف مأثُور**: cinlerin yaptığı söylendiği kılıçtır; **الأثْر**den değildir: **الفِرِنْد**.

Başka bir yerde dedi ki: **المأثور**: sırtında (**مَتْنه**) **أُثْرٌ** bulunan (şey)dir.

Seleme, el-Ferrâ’dan: Bunu **آثِراً ما** olarak başla; ve **آثِر ذي أَثِير**; ve **أَثِير ذي أَثير**; yani her şeyin evveli olarak onunla başla; dedi ki: Bize şu beyitleri okuttular:

Ve dediler: Ne istiyorsun? Dedim: Oyalanırım
Sabaha kadar, **آثر ذي أَثِير** olarak

Ve bana el-Münzirî, el-Müberred’den haber verdi: onun şöyle dediğini: onların sözlerinde: **خُذ هذا آثراً ما** hakkında, dedi: sanki o, ondan bir tane almak istiyor da o başka bir (şey) üzerine pazarlık ediliyor; böylece der ki: bu bir taneyi **آثراً** olarak al; yani onunla seni tercih ettim. Ve içindeki **( ما )** dolgu(dur); sonra başka birini iste.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **افعل هذا آثراً ما** ve **آثراً**; **( ما )**sız.

Ve **( نوادر العرب )**’da: denilir: falan şöyle şöyle der diye **أَثِر** (oldu), ve **طَبِن** ve **طَبِق** ve **دَبِق** ve **لَفِق** ve **فَطِن**; bu, bir şeyi gördüğü ve onu bilmeye alıştığı ve onu iyi bildiği zaman(dır).

Ebû Hâtim, Ebû Zeyd’den: denilir: şunu söylemeyi **آثرت** ettim; **أُؤَاثِر أَثْراً**.

İbn Şümeyl dedi: eğer bize gelmeyi **آثَرت** edersen, falan gün bize gel.

Ve denilir: o işi yapmayı **أَثِر** etti; yani onun için boşaldı (vaktini ayırdı) ve ona azmetti.

el-Leys dedi: şöyle şöyle yapmayı **أثِرْت**; ve o, azimde bir hem(m)dir.

Dedi: ve denilir: ey falan, bunu **آثراً ما** yap; yani o fiili seçtiysen, bunu yap; ya da (yapma).

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأثِيرة**; toprakta, tırnağıyla yahut nalıyla büyük iz bırakan büyük (cins) binek hayvanlarındandır.

Ve **رَجُل أَثْرٌ**; **فَعْل** vezni üzere; o, arkadaşları üzerine (bir şeyi) kendine ayıran kimsedir; (hemzesi) hafifletilmiş.

el-Asma‘î: seni **آثرتك إيثاراً**; yani seni üstün tuttum.

Ve falan, falanın yanında **أثِيرُ**dur; ve **ذو أُثْرة** (dır); ona özel olduğu zaman.

Ve denilir: onu **بلا أَثَرَة** ile, ve **بلا إِثْرَةٍ** ile, ve **بلا اسْتِئْثار** ile aldı; yani başkası üzerine kendine ayırmadı ve daha iyisini almadı; el-Hutay’e, Ömer’i (Allah ondan razı olsun) överken dedi:
ما آثَرُوك بها إذ قدَّمُوك لها
لكنْ لأنْفُسهم كانت بها الإِثَرُ
yani seçme ve tercih; sanki **( الإثَرَ )**, **الإثْرَة**’nin çoğuludur; o da **الأَثَرَة**’dir.

Ve denilir: secde, yüzünde ve alnında **أَثّر** etti; ve kılıç ve darbe onda **أَثر** etti.

Ve denilir: **آثرَ** şöyle şöyleyi, şöyle şöyle ile; yani onu ona ekledi/peşinden getirdi; bundan, Mütemmim b. Nüveyre’nin yağmuru tasvir ederken sözü:
فآثر سَيْل الوادَيْين بديمةٍ
ترشِّحُ وسميّاً من النّبْت خِرْوعَا
yani ondan sonra, öncesinde bir **بديمَةٍ** ile ilerlemiş bir yağmuru tâkip ettirdi.

Ve el-A‘rac et-Tâî dedi:
أُراني إذا أَمرٌ أَتى فَقَضَيْتُه
فَزِعْتُ إلى أمرٍ عليّ أَثِير
Dedi: muradı: içinde almış olduğu **المأثور** (dur).

el-Mâzenî dedi: ve o, onların sözü: **خُذ هذا آثراً مَا**’dır.

Allah seni bize karşı **آثَرك** etti; yani seni üstün kıldı.

Denilir: onun bana karşı **أَثْرٌ**ü vardır; yani fazilet.

Hadiste: **( إنكم سَتَلْقون بَعْدي أَثَرَةً )**; yani size karşı (bir şey) kendine ayrılacak; böylece başkası sizi ganimet payında kendine tercih eder.

Ve onun sözü: Allah, bekayı **اسْتَأثرَ** etti; yani bekada tek kaldı.

**) فَقَالَ إِنْ هَاذَآ إِلاَّ سِحْرٌ ) ( المدثر : 24 )** yani onu bir kişi bir kişiden rivayet eder.

Ve **حديثٌ مأثور**: onu bir adil, bir adilden **يَأْثُره**.

Ve hadiste: **( من سَرّه أن يبسط الله في رِزْقه ويَنْسأ في أَثَره فَلْيصل رحمه )**; yani ecelinde.

Ecel, **أَثَراً** diye adlandırıldı; çünkü ömrün peşinden gelir; Züheyr dedi:
والمرءُ ما عاش مَمْدُودٌ له أَمَلٌ
لا يَنتَهِي العُمرُ حتَّى يَنتَهِي الأثرُ
yani ecel.

Ve onun sözü: **( نُحْىِ الْمَوْتَى وَنَكْتُبُ مَاَ ) ( يس : 12 )**.

Yani amellerden öne sürdükleri ve kendisiyle amel edilen sünnetlerden koydukları.

**رثى**: Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: kadın, kocasını **رَثَت**; onu **تَرْثِيه** ve **تَرثُوه**.

Ebû Zeyd ve el-Kisâî dedi: **رَثت رِثَاية**.

el-Leys dedi: falan, falanı **رَثى** eder; onu **يَرثيه رَثْياً** ve **مَرْثِيةً** (ile); öldükten sonra ona ağladığı zaman; eğer öldükten sonra onu överse, denilir: onu **رَثَّاهُ يُرَثِّيه تَرْثِيَةً**.

Ve denilir: falan benim için **يَرثي** etmez; yani sızlanmaz ve aldırmaz.

Ve şüphesiz ben onun için **مَرْثاةً** ve **وَرَثْياً** ile **أَرثي** ederim.

Ve **امرأة رثَّاءة** ve **رَثَّاية**; ağıtla ve ağıt yakmayla ağıt yakan olduğu zaman.

el-Lihyânî: ondan bir hadisi **رَثَوتُ** ettim ve onu **رَثَيْتُه**; yani onu ezberledim.

Ebû ‘Amr dedi: ondan bir hadisi **رَثَيْتُ**; **أَرْثِي رِثايةً**; onu ondan zikrettiğin zaman.

el-‘Ukaylî’den hikâye edildi: aramızda bir hadisi **رَثونا** ettik ve onu **رَثَيْنَاه** ettik ve onu **تنَاثَيْناه** ettik; benzeri.

Onun hemzelisinden:

**رثأ**: Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الرَّثيئة**; hemzeli: ekşi üzerine taze süt dökülmesidir.

Dedim: Ben, Benî Mudarris’ten bir bedevîyi, bir hizmetçisine şöyle derken işittim: bana içeceğim bir **لُبَيْنَةً** **ارْثَأْ** et.

Ve ben, onu içtiğin zaman, bir **رَثيئة** **ارْتَثَأْتُ** etmiş olurum.

Seleme, el-Ferrâ’dan, Araplardan bir kadından: onun şöyle dediği: kocamı beyitlerle **رَثَأْتُ**; muradı: onu **رَثَيْته**.

el-Ferrâ dedi: bu, ondan vehim üzerinedir; çünkü onların “sütü **رثأت** ettim” dediklerini gördü de, **المَرْثِية**’nin ondan olduğunu sandı.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: onların işi **ارْتَثأ** etti; yani karıştı.

Ve onlar işlerini **يَرْتَثئون** ederler.

**( الرّثيئة )**’den alınmıştır; o, karışık süttür.

Ama **( الرّثْية )** ise, eklemlerde arız olan bir hastalıktır; onda hemze yoktur; çoğulu: **رَثَيَات**; Şemir inşâd etti:
ولِلْكَبير رَثَيَاتٌ أَرْبَعُ
الرُّكْبتَان والنَّسَا والأَخْدَع
ولا يَزال رَأْسُه يَصّدَّعُ
وكلّ شيْء بَعد ذاك يَبْجَعُ

**ريث روث**: el-Leys dedi: **الرَّيْثُ**: yavaşlama.

Denilir: falan bize karşı **راث** etti; **يَرِيثُ رَيْثاً**. Ve onun haberi bize karşı **رَاث** etti.

Ve falanı **اسْتَرَثْت** ettim; yani onu yavaş buldum.

Ve falan bize karşı **تَريّث** etti; yani gecikti.

Ve denilir: o, elbette **رَيِّثٌ**tür; yani yavaştır.

Ve denilir: falan, bize ancak bir hadisle bize konuşuncaya kadar **رَيْثَ** kadar oturdu, sonra geçti; yani ancak o kadar müddet oturdu; şair, kendi fiilini kınayarak dedi:
لا تَرعَوي الدهرَ إلا ريْثَ أُنكرها
أَنْثُو بذاك عليها لا أُحاشيها

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: her tırnaklı için denilir: **راث يَرُوث رَوْثاً**. Atın **خَوْرانُ**u: onun **مَرَاثُه**dur. Ve **رَوْثة الأنْف**: onun ucudur. Bunu Ebû ‘Amr söyledi.

el-Leys dedi: **الرَّوْثة**: burun ucudur; sümük damladığı yer; Ebû Kebîr el-Hüzelî, bir kartalı anarken dedi:
حتى انتهيتُ إلى فِراش غَريرةٍ
سَوْداءَ رَوْثَةُ أَنْفها كالمِخْصَفِ

Ve **رُوَيْثة**: iki mescid arasındaki menzillerden bir menzilin adıdır.
