# أثل (أ-ث-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AB%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ilgın ağac demektir

- Harfler: أ - ث - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءثل · اثل

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَأَثْلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AB%D9%92%D9%84%D9%8D.md) | وَفَعْلٍ | Ve ılgın ağacı | 1 | 1 | [34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/ayet/34:16.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen…
2. [عرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Bent, yığıntı demektir
3. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Sel demektir
4. [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Kiraz ağacı demektir
5. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bedr dolunay demektir
6. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ön dişler demektir
7. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Az
8. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
9. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahip
10. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahçe demektir
11. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
12. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أثل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [أصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84.md), [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md), [أثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%AB.md) |
| Zıt Kök | [جثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kök salıp sabitleşen, derinleşen ve gövde oluşturan sert ağaç; bir şeyin aslı, kökü ve maddî dayanağı. |
| Çekirdek Özet 2 | Verimli ve mamur nimetlerin kaybedilip yerine kökü derin fakat meyvesiz, çorak ve faydası sınırlı bir bitki örtüsünün yerleşmesi. |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman içinde birikerek kalıcı sermaye, asıl mülk veya köklü şeref/itibar haline gelen müesseseleşmiş yapı. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir botanik terim (ılgın ağacı) sayarak kelimenin asıl, kökleşme, sermaye edinme ve verimsizleşme semantiğini göz ardı etmek. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أث | Birikme, kabarma, yoğunlaşma ve zeminde yer tutma; bu çekirdek [أثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%AB.md) kökünde eşya ve varlığın birikip kabarmasını, [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) kökünde zeminde iz ve kalıntı bırakmayı, [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) kökünde ise yükün birikerek insanı yerinde bağlamasını gösterir. | ل | Çoban değneği ve raptetme imgesiyle biriken ve kabaran kütleyi dikey bir eksene, sert bir gövdeye ve zemine sımsıkı bağlanan müstakil bir kök yapısına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk güç, zemine oturan öncül taban ve asıl olma niteliği. |
| ث | İşaret, sınır (ت harfinden türetme, pelteklik yoğunlaşması taşır) | Belirli bir yerde kalıcılık kazanma, iz bırakma ve zaman içinde sınırlarını tahkim etme. |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, dikilme | Göğe doğru yönelen dikey gövde, köklerin zemine bağlanması ve tutunma. |
| أثل | Güçlü bir başlangıcın zeminde sınırlarını tahkim ederek dikey bir gövde ve kökleşmiş bir yapı kurması | İlk unsurun dağılmadan birikmesi, köklerini derinlere salarak sarsılmaz bir dayanak ve sabit bir varlık (asıl) inşa etmesi hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl vadi yataklarında yetişen, kökleri suya ulaşmak için derinlere inen, sert ve dayanıklı odunundan kapkacak, kadeh ve çanak yapılan ılgın ağacı; buradan hareketle her şeyin sarsılmaz kökü, esası ve asıl sermayesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde bir kimsenin soyuna ve asaletine dil uzatılmasını ağacın kökünü yontmaya benzeterek şöyle der: ألَسْتَ مَنْتَهِياً عن نحتِ أثلتِنا / وَلَسْتَ ضائِرَها ما أطَّتِ الإبلُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in yetim malını gözeten vasi hakkındaki hadisinde mal edinme ve sermaye yapma eylemini anlatmak üzere şöyle geçer: غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu’l-A‘şâ.

### Sami etimolojik katman

Arapça أثل kökü, Batı ve Doğu Sami dillerinde sert dokulu, derin köklü çöl ağacını ve buna bağlı olarak sabit temeli ifade eden arkaik bir sözcükle doğrudan örtüşür. İbranicede Tekvin ve Samuel kitaplarında geçen אֵשֶׁל (*ʾēšel*) kelimesi, Hz. İbrahim’in diktiği ve altında yakardığı ılgın ağacını ve gölgelikli kutsal/tarihî koruyu adlandırır. Aramicede אֲשָׁלָא (*ʾašālā*) biçimiyle korunan kelime, Akadcadaki *ašlu* / *ašalu* (belirli bir saz, urgan, ölçü veya çalı türü) ile fonetik paralellik taşır. Sami dillerindeki ses denklikleri kurallarına göre Proto-Sami kök sesi \*ṯ, İbranicede düzenli olarak שׁ (*š*), Aramicede ise bazen ת (*t*) veya שׁ (*š*) sesine dönüşürken Arapçada özgün ث (*ṯ*) sesini korumuştur. Bu dilsel katman, sözcüğün yalnızca soyut bir asıl fikrini değil, kurak coğrafyada hayatta kalmayı başaran, derin kökleriyle sabitleşen ve gövdesiyle asalet timsali olan bir ağacın somut imgesini miras bıraktığını doğrular.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أثل fiil ve isim türevleri | Ağacın sertleşip kök salmasından hareketle birikmiş kalıcı mal (mâlün müessel), köklü şeref (mecdün esîl) ve sermaye edinme (teessül) anlamları gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אֵשֶׁל (*ʾēšel*), Aramice אֲשָׁלָא (*ʾašālā*) | Düzenli Proto-Sami \*ṯ > İbranice שׁ ses denkliğiyle hem botanik tür (ılgın) hem de korunaklı, köklü ağaç anlamında ortak mirastır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akkadca *ašlu* ile fonetik benzerlik | Mezopotamya metinlerinde geçen bitki ve ölçü terimiyle uzak semantik temas muhtemeldir ancak doğrudan morfolojik soydaşlık sınırlıdır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أثل | Anlamlı | Asıl, kök salma, ılgın ağacı | Kökü derine inen ağaç; birikerek sermaye veya asıl mülk haline gelen değer. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ألث | Anlamlı | Birbirine karışma, sarmalanma, yavaşlama | Suyun veya otun birbirine girmesi; gevşeklik ve zayıflık hali. | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki sertlik ve bağımsız duruşun zıddı bir gevşeme taşır. |
| [ثأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D9%84.md) | Anlamlı | Siğil, çıkıntı, pütür | Deride veya ağaç kabuğunda oluşan sert düğüm ve pütürlü şişkinlik. | Kur'an'da geçmez; maddî kabarıklık ve düğümleşme nüansı ortaktır. |
| ثلأ | Anlamlı | Dökme, yayma, içini boşaltma | Kabın içindekini veya karnındakini bir defada yere boşaltmak. | Kur'an'da geçmez; birikimin dağıtılması yönünde zıt yönlü bir hareket taşır. |
| لأث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Veri bulunamadı. |
| [لثأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AB%D8%A3.md) | Anlamlı | Islanma, çamurlaşma, yapışkanlık | Toprağın suyla cıvıklaşması, yapışkan çamur haline gelmesi. | Kur'an'da geçmez; zeminin yumuşaması ve biçimsizleşmesi durumudur. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أثل | Merkez | Kök salma, gövdeleşme, asıl | Hem derin köklü sert ağacı hem de birikimle oluşan asıl mülkiyeti ve soy temelini ifade eder. | Fiziksel dayanıklılık ile kurumsal/maddî birikimin zeminini birleştirir. |
| [أصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Temel, dip, dayanak | Her şeyin üzerine bina edildiği zemin ve başlangıç noktasıdır; bitkisel gövde şartı aranmaz. | أثل kelimesine göre daha soyut, felsefi ve kurallı bir başlangıç bildirimine sahiptir. |
| [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) | Komşu | Sabitlenme, derinleşme | Bir şeyin zemine iyice nüfuz ederek yerinden oynamaz hale gelmesidir. | Kökün kendisinden ziyade sabitleşme niteliğini ve derinlikteki kararlılığı öne çıkarır. |
| [أثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%AB.md) | Komşu | Birikme, kabarma, yoğunluk | Ev eşyasının, malın veya saç/bitki örtüsünün sıklaşıp kabarmasıdır. | Gövdesel sertlikten ziyade hacimsel dolgunluk ve taşınabilir servet yönünü temsil eder. |
| [جثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB.md) | Zıt | Kökünden sökülme, koparılma | Bir bitkinin veya yapının toprakla olan bağının bütünüyle kesilip devrilmesidir. | Kur'an'da köksüz ve dayanıksız kötülük ağacını anlatırken أثل kökünün zıddı bir akıbet gösterir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أثل | Kök salmış ağaç; asıl mal ve şeref | Bitkisel varlıkla iktisadi ve soy kütüğüne ait sermayeyi tek kökte birleştirir. | Kesin |
| Latince | Tamarix / Radix, Stirps | Ilgın ağacı / Kök, gövde, asil soy | Botanik cins adını tam karşılarken mecazi soy ve kök anlamı radix/stirps kelimeleriyle karşılanır; sermaye boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Tamarisk / Fixed capital, deep-rooted lineage | Ilgın ağacı / Kalıcı sermaye, köklü asalet | Ağaç adı tekil kalır; teessül anlamı iktisadi literatürdeki sermayeleşme (capital accumulation) ile verilebilir. | Güçlü |
| Almanca | Tamariske / Stammvermögen, Urstamm | Ilgın ağacı / Ana sermaye, köklü soy | Maddî bitki adı ile iktisadi ve soybilimsel kök mefhumu ayrı sözcüklerle aktarılır. | Güçlü |
| Fransızca | Tamaris / Patrimoine, souche enracinée | Ilgın ağacı / Mal varlığı, kökleşmiş soy | Kelimenin tek başına taşıdığı hem çalımsı ağaç hem de kurumsal temel anlamı parçalı olarak ifade edilir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İsim: أثل | Kökleri derin, sert gövdeli fakat meyvesiz ılgın ağacı | Nimetin elden çıkması, helak ve ceza bağlamında Sebe kavminin verimli bahçelerinin kurak, yabani ve faydası sınırlı bir bitki örtüsüne dönüşmesi (Sebe [34:16](https://lisan.digital/tr/ayet/34:16.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan bir itikadî ihtilaf veya kelamî kavram üretmemiştir. | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Yetim malı ve vesayet hukuku | Vasinin yetim malından ne ölçüde istifade edebileceği; malı kendi şahsına kalıcı sermaye (teessül) yapmasının yasaklığı. | Geçici ve zaruri tüketim ile kalıcı birikim/sermaye edinme arasındaki kesin sınır. |
| Tefsir | Nimetin zevali ve tebdili | Sebe halkına verilen iki verimli cennetin cezalandırma sonucu ekşi meyveli, ılgınlı ve az sidirli bir harabeye dönüşmesi. | Nankörlüğün tabii çevrede ve ekonomik üretimde meydana getirdiği kuraklaşma ve nitelik kaybı. |
| Hadis | Ahlak ve emanet fıkhı | Vasinin emeği karşılığı yemesine izin verilirken malı biriktirip mülk edinmeme şartının getirilmesi. | Haksız iktisap ve sermaye temerküzünün menedilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şükür ve nankörlük dengesi | Ameli köreltilmiş sabit yapı | İlahi cezanın tabiat üzerindeki tecellisi | Nimetin kıymeti bilinmediğinde bereketli üretimin yerini köklü fakat bereketsiz bir kuruluğa bırakması. | Kesin |
| İlmi | Botanik ve ekoloji | Çölleşmeye dirençli derin köklü bitki | Toprağı tutma ve taban suyuna erişim | Su çekilse bile yerinde kalabilen fakat insan beslenmesine zengin ürün sunmayan dayanıklı vejetasyon. | Güçlü |
| Siyasi | Hanedan ve güç sürekliliği | Asalet ve köklü iktidar (mülk-i müessel) | Meşruiyetin köklere dayandırılması | Arap siyaset dilinde iktidarın ve şerefin sarsılmaz bir geleneğe ve köke istinat etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sermaye teorisi | Asıl sermaye, sabit kıymet (aslü'l-mâl) | Gelir getiren ana malın korunması ve teessülü | Hadisteki teessül yasağı gereğince emanetin sermayeleştirilmemesi; Sebe kıssasında ise sermaye altyapısının çöküşü. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durgun/potansiyel enerji rezervuarı ve taban sabiti | Bir sistemde akışkan ve üretken dinamizmin sönümlenerek yapının yalnızca minimum entropide varlığını sürdüren sabit bir iskelete indirgenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal atalet ve sabit sermaye kilitlenmesi | Kurumların veya ekonomilerin dinamik artı değer üretme kabiliyetini yitirip yalnızca kendi köklü mevcudiyetini koruyan katı ve verimsiz yapılara dönüşmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi Sebe [34:16](https://lisan.digital/tr/ayet/34:16.md) bağlamında yalnızca botanik bir bitki türü (ılgın) olarak görüp, kökün asıl, sermaye, kökleşme ve kalıcılık boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime, yüksek verimliliğe ve refaha dayalı bir ziraî-iktisadi nizamın yıkılarak yerini tüketilemeyen, kökleri derinde fakat meyvesi olmayan dayanıklı bir çoraklığa bırakışını simgeler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki değişimi alelade bir ağaç değişimi sanmak; nankörlüğün cezası olarak toplumun iktisadi üretkenliğinin elinden alınıp sadece hayatta kalmaya yeten kısır bir kurumsal yapıya mahkûm edilişindeki ibret dersini kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın lügat zenginliğinde bir kelimenin hem fiziksel bir tabiat unsurunu hem de derin bir medeniyet ve iktisat felsefesini nasıl bünyesinde barındırdığını gösterdiği için önemlidir. Sebe halkının iki bahçesinin elden çıkması sadece fiziksel bir felaket değil, üretken sermayenin verimsizleşmesidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe Suresi 15-17. ayetleri başta olmak üzere, toplumsal refahın, ziraî nizamın, ilahi nimetlerin nankörlükle tebdil edilmesini ve helak sahnelerini anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sebe kıssasındaki cezanın bütünüyle yok oluş değil, niteliksel bir dönüşüm olduğunu; refahın yerini dayanıklı fakat besleyici olmayan bir yoksulluk düzeninin aldığını fark ettirerek mucize ve ceza tasavvurundaki basitleştirmeleri düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kökü yerin derinliklerine inen, çöl şartlarına dirençli, sert ve dayanıklı gövdesi bulunan fakat insan için besleyici meyve vermeyen ılgın ağacı.
- Soyut anlam: Bir şeyin zaman içinde birikerek kalıcı hale gelmesi, asıl teşkil etmesi, sermaye veya köklü şeref hüviyeti kazanması.
- Sistematik karşılık: İktisadi ve ictimai nizamda dinamik, bereketli ve akışkan refahın çekilip sistemin yalnızca hayatta kalmayı sağlayan sert, verimsiz ve sabit bir iskelet düzeyine gerilemesi.
- LaTeX modeli: $$S_t = K_0 \cdot \mathbf{1}_{\{Y_t = 0\}} \quad \text{burada} \quad \lim_{t \to \infty} \Phi(S_t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$, $t$ anındaki kökleşmiş sabit varlığı (asıl ve teessül etmiş yapıyı) temsil eder. $K_0$, zemine çakılı olan ve yok olmayan temel iskeleti (derin köklü gövdeyi), $\mathbf{1}_{\{Y_t = 0\}}$ gösterge fonksiyonu ise üretken çıktının ve verimli meyvenin sıfırlandığı ceza durumunu gösterir. $\Phi(S_t)$ fonksiyonu bu sabit yapının topluma sağladığı besleyici/faydalı hasılayı ifade etmekte olup bu hasılanın sıfıra yakınsaması, Sebe kıssasında bereketli bahçelerin yerini alan verimsiz fakat köklü ılgın yapısını simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AB%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Sebe 34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/ayet/34:16.md) — وَأَثْلٍ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ

Meal (IK): Ama onlar, yüz çevirdiler. Böylece Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlık ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ilgın ağac demektir.
(EaÇL) Ilgın ağacıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء واللام و و ا ي ء معهما
ث و ل، و ث ل، ل و ث، و ل ث، ل ث ي، ث ي ل، ل ي ث، ث أ ل، أ ث ل
ثول:
الثَّوْل: الذَّكَرُ من النَّخل، ويُقال: الثَّوْلُ: جماعة النَّحْل، لا واحِدَ له.
والثَّوَلُ: شِبْه جُنُونٍ في الشّاء، يقال: شاةٌ ثَوْلاء، وقد ثَوِلَتْ تَثْوَلُ ثَوَلاً، والذَّكر: أثول.
وثل:
واثلة كلّ شيءٍ: أصله.. و واثلة: اسمُ رَجُلٍ.
لوث:
اللَّوْثُ: إدارة الإزارِ والعِمامةِ ونحوهما مرّتين، والكَوْرُ في العِمامةِ أَحسَنُ.
واللَّوْثُ: في ثِقَلِ الجِسْمِ لكثرة اللَّحْم.. ناقةٌ ذاتُ لَوث ولا يَمْنَعُها ذلك من السُّرْعة، قال:
بذاتِ لَوْثٍ عَفَرنـاةٍ إذا عَـثَـرَتْ		فالتَّعْسُ أَدْنَى لها من أَنْ أَقُولَ: لَعا
وأصابتنا ديمةٌ لَوْثاء، أي تُلوِّثُ النّبات بعضه على بعض كتلويثك التِّبن بالقتّ، وفي كلّ شيء، وكذلك التَلَوُّث في الأمر. واللاّئثُ من الشَّجر والنّبات: ما التبس بعضه على بعض. تقول العرب: لائث، ولاثٌ، على القلب، قال العجّاج: لاثٌ بها الأَشاءُ والعُبريُّ
ولث:
الوَلْثُ: عَقدُ العَهْدِ بينَ القَوْمِ، يقال: كان بينهم وَلْثٌ من العهد.
لثي:
اللَّثَى: ما سال من ساق الشَّجَر خاثراً.
واللَّثا: وطءُ الأَخْفاف، إذا كان معه ندى من ماءٍ أو دَمٍ.
ولَثِيَتِ الشَّجرة لَثىً إذا وقع فيها اللَّثَى، وأَلْثَتْ ما حَوْلها فهي مُلْثِيةٌ إذا لطّخته به.
ثيل:
الثَّيلُ: جراب قُنْبِ البعير، وقيل: بل هو قَضِيبُه، لا يقال القُنْب إلا للفرس.
جَمَلٌ أَثيَلُ: عظيم الثَّيل، وجمالٌ ثِيلٌ.
والثِّيل: نباتٌ يَشْتَبِكُ في الأرض. والثَّيِّلُ: حَشيشٌ.
ليث:
تَلَيَّثَ الرّجلُ، إذا صار لَيْثِيَّ الهَوَى، يعني: بني ليّث، وليّث مثلُه، قال رؤبة: دونَك مَدْحاً من أَخٍ مُلَيَّثِ ولا يَثتُ فلاناً، إذا زاولته مزاولةَ اللَّيْثِ من الشِّدَّة والممارسة، قال العجّاج: شَكْسٌ إذا لايَثْته، لَيْثِيُّ
ثال:
والثُّؤْلُولُ: خراج، ويُقالُ من الثُّؤْلُولِ: ثُؤلِلَ الرَّجُلُ، وقد تَثَأْلَلَ جَسَدُه بالثَّآليل.
أثل:
الأَثلُ: شَجَرٌ يُشْبِهُ الطَّرْفاء، إلاّ أنّه أَعظَمُ مِنْها وأَجْودُ منها عُودا، تُصْنَعُ منه الأَقداحُ الصُّفْر الجياد.
وتقول: أَثَّلَ اللهُ مالَهُ، أي: كَثَّره، وقد أُثِلَّ فُلانٌ تأثيلاً، إذا كَثُرَ مالُه.. وتَأَثَّل مُلْكُهُ وأموالُه.. وتأثَّل فلانٌ: في مَعْنى أَثَّل... قال: أثّل مُلْكاً خِندِفاً فَدَعَما وقد أَثَلَ يَأْثِلُ أُثُولاً، وهو آثل، قال رؤبة: رِبابةً رُبَّتْ ومُلْكاً آثِلا

##### Türkçe

باب **الثاء** ve **اللام** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ث و ل**، ve **و ث ل**، **ل و ث**، ve **و ل ث**، **ل ث ي**، **ث ي ل**، **ل ي ث**، **ث أ ل**، **أ ث ل**

**ثول**:
**الثَّوْل**: hurmadan (nahl) erkek olan; ve denilir: **الثَّوْلُ**: arıların topluluğu; onun için tekil yoktur.
Ve **الثَّوَلُ**: koyunda deliliğe benzer (bir hâl); denilir: **شاةٌ ثَوْلاء**; ve **ثَوِلَتْ** **تَثْوَلُ** **ثَوَلاً**; ve erkek: **أثول**.

**وثل**:
Her şeyin **واثلة**’si: onun aslıdır.. ve **واثلة**: bir adamın adıdır.

**لوث**:
**اللَّوْثُ**: izarı ve sarığı ve benzerlerini iki kere dolamak; sarıkta **الكَوْرُ** daha iyidir.
Ve **اللَّوْثُ**: etin çokluğundan bedenin ağırlığında.. **ناقةٌ ذاتُ لَوث**; ve bu onu süratten alıkoymaz, dedi ki:
بذاتِ لَوْثٍ عَفَرنـاةٍ إذا عَـثَـرَتْ		فالتَّعْسُ أَدْنَى لها من أَنْ أَقُولَ: لَعا
Ve bize **ديمةٌ لَوْثاء** isabet etti; yani bitkiyi, senin samanı yoncayla kirletmen gibi, bir kısmını bir kısmı üzerine bulaştırır/karıştırır; ve her şeyde; ve işte **التَلَوُّث** de böyledir. Ve ağaçtan ve bitkiden **اللاّئثُ**: bir kısmı bir kısmına karışıp dolaşmış olan şeydir. Araplar der: **لائث** ve **لاثٌ**, kalb (yer değiştirme) üzere; **العجّاج** dedi ki: لاثٌ بها الأَشاءُ والعُبريُّ

**ولث**:
**الوَلْثُ**: kavim arasında ahdi bağlamak/düğümlemek; denilir: aralarında ahidden bir **وَلْثٌ** vardı.

**لثي**:
**اللَّثَى**: ağacın gövdesinden koyu (pıhtımsı) olarak akan şeydir.
Ve **اللَّثا**: toynakların basmasıdır; eğer onunla birlikte sudan veya kandan bir ıslaklık (ندى) varsa.
Ve ağaç **لَثِيَتِ** **لَثىً**: onda **اللَّثَى** vuku bulduğu zaman; ve çevresini **أَلْثَتْ**; o hâlde o **مُلْثِيةٌ**’dir, onu onunla bulaştırdığı zaman.

**ثيل**:
**الثَّيلُ**: devenin **قُنْب**’unun torbası; ve denildi: bilakis o, onun kamışıdır/çubuğudur; **القُنْب** ancak at için söylenir.
**جَمَلٌ أَثيَلُ**: **الثَّيل**’i büyük olan; ve **جمالٌ ثِيلٌ**.
Ve **الثِّيل**: yerde birbirine dolaşan bir bitkidir. Ve **الثَّيِّلُ**: bir ottur.

**ليث**:
Adam **تَلَيَّثَ** etti; **لَيْثِيَّ الهَوَى** olduğu zaman; yani **بني ليّث** (Leys oğulları); ve **ليّث** onun gibidir; **رؤبة** dedi ki: دونَك مَدْحاً من أَخٍ مُلَيَّثِ Ve “falanca ile **لا يَثتُ**” (yapmaz); onu şiddet ve mümarese bakımından aslanın (**اللَّيْث**) müzâvelesi gibi müzâvele ettiği zaman; **العجّاج** dedi ki: شَكْسٌ إذا لايَثْته، لَيْثِيُّ

**ثال**:
Ve **الثُّؤْلُولُ**: çıban/irinli şişlik; ve **الثُّؤْلُولِ**’den denilir: adam **ثُؤلِلَ** oldu; ve bedeni **بالثَّآليل** ile **تَثَأْلَلَ** etti.

**أثل**:
**الأَثلُ**: **الطَّرْفاء**’ya benzeyen bir ağaçtır; ancak o ondan daha büyüktür ve ondan odunca daha iyidir; ondan iyi sarı kadehler yapılır.
Ve dersin: Allah onun malını **أَثَّلَ** etti; yani onu çoğalttı; ve falanca **تأثيلاً** **أُثِلَّ** olundu; malı çok olduğu zaman.. ve mülkü ve malları **تَأَثَّل** etti.. ve falanca **تأثَّل** etti: **أَثَّل** mânâsında... dedi ki: أثّل مُلْكاً خِندِفاً فَدَعَما Ve **أَثَلَ** **يَأْثِلُ** **أُثُولاً**; ve o **آثل**’dir; **رؤبة** dedi ki: رِبابةً رُبَّتْ ومُلْكاً آثِلا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَثْلُ: شجرٌ، وهو نوع من الطَرْفاء. ومنه قيل للأصل أثْلَةٌ، يقالك فلان ينِحَتُ أَثْلَتَنا، إذا قال في حسَبه قبيحاً. قال الأعشى:

ألَسْتَ منتهياً عن نَحْتِ أَثْلَتِـنـاولست ضائِرَها ما أَطَّتِ الإِبلُ
والتَأثيلُ: التأصيلُ، يقال: مجدٌ مُؤَثَّلٌ وأَثيلٌ. قال امرؤ القيس:
ولَكِنمّا أسعى لمجـدٍ مُـؤّثّـلٍوقد يُدْرِكُ المجدَ المُؤَثَلَ أَمْثالي
والتَأَثُّلُ: اتِّخاذُ أصلِ مالٍ، وفي الحديث في وصيِّ اليتيم: "إنّه يَأكل من ماله غير مُتَأَثِّلٍ مالاً". والأَثالُ بالفتح: المَجْدُ. وربّما قالوا: تَأَثَلْتُ بئراً، أي حفرتُها. قال أبو ذؤيب:
وقد أرسلوا فُراَّطَهُمْ فَتأَثَّلُواقَليباً سَفاها كالإماءِ القَواعِدِ

##### Türkçe

**الأَثْلُ**: bir ağaçtır; ve o, **الطَرْفاء**’dan bir türdür. Ondan dolayı asla **أثْلَةٌ** denilmiştir; “Falanca bizim **أَثْلَتَنا**’yı yontuyor” denir; onun nesebi hakkında çirkin bir söz söylediği zaman. **الأعشى** dedi ki:

“Sen bizim **أَثْلَتِـنـا**’yı yontmaktan vazgeçmiş değil misin?
Ve sen onun zarar vereni değilsin; develer inledikçe.”

Ve **التَأثيلُ**: **التأصيلُ**’dir; “**مجدٌ مُؤَثَّلٌ** ve **أَثيلٌ**” denir. **امرؤ القيس** dedi ki:
“Fakat ben ancak **مجدٍ مُـؤّثّـلٍ** için koşarım;
ve benim gibiler **المجدَ المُؤَثَلَ**’i idrak edebilir.”

Ve **التَأَثُّلُ**: bir malın aslını edinmektir; ve yetimin vasîsi hakkında hadiste: “Şüphesiz o, malından yer; **غير مُتَأَثِّلٍ مالاً** (mal edinici olmaksızın).” Ve fetha ile **الأَثالُ**: **المَجْدُ**’dür. Ve bazen derler ki: “Ben bir kuyu **تَأَثَلْتُ**”; yani onu kazdım. **أبو ذؤيب** dedi ki:

“Ve onlar öncü birliklerini gönderdiler; böylece **فَتأَثَّلُوا**
bir kuyu; onu, oturan cariyeler gibi, hafifçe kazdılar.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ل ( وايء )
ثول ، ولث ، وثل ، لثى ، أثل ، ليث ، لوث ، ثلا .
ثول : أبو عُبَيد : سَمِعْتُ الأصمعيّ يقول : الجماعةُ من النّحْل يُقال لها : الثَّوْلُ ، والدّبْر ؛ ولا واحد لشيء من هذا ، وكذلك الخَشْرم .
قال : الثَّوَّالةُ : الكثير من الجراد .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الثَّوْل : النَّخْل .
والثَّوْل : الجُنون .
والثوّالة : الجماعةُ من النّاس والجَرَاد .
قال : ويُقال : ثال فلانٌ يَثول ثَوْلاً . إذا بَدا فيه الجُنون ولم يَسْتحكم ، فإذا اسْتَحكم قيل : ثَوِلَ يَثْوَل ثَوَلاً .
وهكذا هو في جميع الحيوان .
وقال اللَّيثُ : الثَّوْل : الذَّكر من النّحل .
قلتُ : والصَّواب في ( الثَّوْل ) ما قال الأصمعيّ .
وقال اللَّيث : الثَّوَل : شِبْه جُنون في الشّاء .
يقال للذّكر : أَثْول ؛ وللأُنثى : ثَولاء .
قال : والثُّؤْلُول : خُرَاج .
يقال : ثُؤْلِل الرَّجُلُ .
وقد تَثَأْلَلَ جَسَدُه بالثَّآلِيل .
ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : يُقال للرَّجُل : ثلْ ، إذا أمرته أن يَحْمَق ولا يَجْهل .
وقال الليث : الثَّيْل : جِرابُ قُنْب البَعِير .
ويُقال : بل هو قَضِيبه .
ولا يُقال : قُنْبٌ إلا للفَرس .
قال : والثِّيل : نبات يَشتبك في الأرْض .
وقال شَمِر : الثِّيل : شُجَيْرَة خَضْراء كأنّها أول بَذْر الحبّ حين تَخْرُج صِغاراً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الثِّيل : ضربٌ مِن النّبات يُقال إنه لِحْية التَّيْس .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : الأثْيل : الجَمل العظيم الثّيل ، وهو وِعاء قَضِيبه .
وثل : ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَثل : وَسخ الأَديم الذي يُلْقى منه . وهو ، الحَمُّ ، والتِّحْلِىء .
قال أبو عُبيد : الوَثَل : اللِّيف نَفسُه .
والحَبل من اللّيف يقال له : الوَثِيل .
وقال غيرُه : واثلة ، من الأسماء ، مَأْخُوذ من ( الوثيل ) .
ليث : ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الألْيثُ : الشُّجَاع ، وجمعه : لِيثٌ .
واللَّيثُ : الأسَدُ ؛ وجمعه : لُيُوث .
وبنو لَيْث : حيّ من كِنانة .
وَتَليَّث فلانٌ ، إذا صار لَيْثِيّ الهوَى .
وكذلك : لَيّث . قاله ابنُ المُظَفَّر ؛ وأنشد قول رُؤْبة :
دُونك مَدْحاً مِن أخٍ مُلَيَّثِ
عنك بما أَوْلَيت في تأَنُّثِ
قال : ويُقال : لاَيَثْتُ فلاناً ، إذا زاوَلْته مُزاولة اللَّيث ؛ وأَنْشد :
شَكِسٌ إذا لايَثْتَه لَيثيّ
أبو عُبيد ، عن العَدَويّ : اللَّيث هو الذي يأخذ الذّباب ، وهو أصغر من العَنْكَبُوت .
وأمّا ( لَيث عِفِرِّين ) فقد مَرّ تَفسِيرُه .
ويُقال : يجمع ( اللَّيثَ ) : مَلْيَثة ، مِثل : مَسْيفة ومَشيخة ؛ وقال الهُذَليّ :
وأدْرَكتْ من خُثيْم ثَمَّ مَلْيثةٌ
مِثلُ الأُسُود على أكتافها اللِّبَدُ
وقيل : اللَّيث ، في لغة هذيل : اللَّسِنُ الجَدِل .
وقال عَمرو بن بحر : الليثُ : ضَربٌ مِن العَناكب .
قال : وليس شيءٌ من الدوابّ مثله في الحِذقْ والخَتْل وصَواب الوَثْبة والتَّسْديد وسُرعة الخَطْف والمُدَاراة ، لا الكَلب ولا عَنَاق الأَرْض ولا الفَهْد ولا شَيء من ذوات الأَرْبع ، وإذا عاين الذُّبابَ ساقطاً لَطَأ بالأرض وسَكّن جوارحَه ثم جَمع نفسه وأَخَّر الوَثْب إلى وقت الغِرّة ، وترى منه شيئاً لم تَره في فَهْد ، وإن كان موصوفاً بالخَتل للصَّيْد .
لوث : ثَعلب ، عن ابن الأعرابي : اللَّوْثُ : الطَّيُّ ، واللوْث : الليّ ، واللَّوْث : الشَّرّ ، واللَّوْثُ : الجِراحَات ، واللَّوْث : المُطَالباتُ بالأحْقَاد ، واللَّوْث : تَمْريغ اللُّقمة في الإهَالة .
سَلمة ، عن الفَرّاء ، قال : اللُّوَاثُ : الدَّقيق الذي يُذَرّ على الخِوان لئلاّ يَلْصَق به
العَجِينُ .
قلت : واللَّوْث ، عند الشافعي : شبه الدَّلالة ، ولا يكون بَيِّنة تامّة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : اللَّوث : جمع الأَلْوث ، وهو الأَحْمق الجَبان .
أبو نصر ، عن الأَصْمعيِّ : اللَّوْثَة : الحَمْقة .
واللّوْثة : العزْمة بالعَقْل .
وقال ابن الأَعْرابيّ : اللَّوْثة ، واللّوْثَة : بمعنى الحَمقة ، فإذا أَردت عَزيمة العَقْل قلت : في فُلان لَوْثٌ ، أي حَزْم وقُوّة .
اللّيث : ناقةٌ ذات لَوْث ، وهي الضّخمة ، ولا يَمْنَعها ذلك من السُّرْعة .
وقال غيره : سَحابةٌ لَوْثَاء : فيها بُطْء .
ورَجُلٌ فيه لُوثة : أي استرخاء وحُمْق ؛ وهو رَجُلٌ أَلْوث .
وإذا كان السّحاب بَطِيئاً كان أَدوَم لِمَطَره ؛ وأَنْشد :
من لَفْح ساريةٍ لَوْثَاء تَهْميم
وقال اللّيث : اللَّوْثاء : التي تُلوِّث النبات بَعضه على بعض ، كما يلوّث التِّبن بالقَتّ ؛ وكذلك التّلوّث بالأَمر .
قلت : والسَّحابة اللَّوْثاء : البطيئة .
والذي قاله اللّيث في ( اللّوْثاء ) ليس بِصَحيح .
أنشد المازنيّ :
فالْتَاث مِن بعد البُزول عامَين
فاشْتَدّ ناباه وغَيْر النَّابَيْن
قال : ( التاث ) افتعل ، من ( اللوث ) وهو القُوّة .
رَجُلٌ ذو لَوْثٍ ، أي ذو قُوّة .
ورَجُلَ فيه لُوثة ، إذا كان فيه اسْترخاء ؛ وقال العَجّاج يَصف شاعراً غالَبه فَغَلَبه :
وقد أرى دُونِيَ من تَجَهُّمي
أُمّ الرُّبَيقِ والأرَيْقِ المُزْنَمِ
فلم يُلث شَيْطانهُ تَنَهُّمِي
يقول : رأى من تجهّمي دونه ما لا يستطيع أن يصل إليّ ، أي رأى دوني داهية فلم يُلث شيطانُه ، أي لم يلبث تنهمّي إياه ، أي انْتهاري .
وفي ( النّوادر ) : رأيت لُواثة ولَوِيثَة من النّاس ، وهُوَاشة ، أي جَماعة .
وقال اللّيث : يُقال : التاث فلانٌ في عَمَله ، أي أَبْطأ .
قال : واللاَّئث من الشجر والنبات : ما قد الْتَبس بعضُه على بَعض .
يَقول العرب : نَبات لاثث ، ولاثٍ ؛ على القلب ؛ وقال العجّاج :
لاث به الأَشاءُ والعُبْريّ
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : مثل : لاثٍ به ، لاثث به ، في باب المقلوب ؛ وقال عديّ :
ويَأْكُلْن ما أَغْنى الوليُّ ولم يُلِث
كأن بحَافاتِ النِّهاءِ مَزارِعَا
أي لم يَجعله لائثا .
ويقال : لم يُلث ، أي لم يُلث بَعضه على بعض ، من ( اللوث ) وهو ( الليّ ) .
وقال التّوزيّ : لم يلتث : لم يُبطىء ؛ وقال ثمامة بن المخبر السَّدوسيّ :
ألا رُبّ مُلْتاثٍ يَجُرّ كِسَاءَه
نَفى عَنْه وُجْدَانَ الرَّقِين القَرَائِمَا
يقول : رُبّ أَحمق نَفى كثرةُ ماله أن يُحَمَّق ، أراد أنه أحمق قد زَيّنه ماله وجَعله عند عوامّ الناس عاقلاً .
وقال ابن الأعرابي : الأَلْوث : الأَحمق .
أبو عُبيد : لاثٍ ، بمعنى : لائِث ، وهو الذي بَعضه فوق بَعض .
وقال أبو عمرو : فلا يَلوث بي ، أي يَلُوذ بي .
وجاء رجل إلى أبي بَكْر الصّدّيق فوقف عليه ولاث لَوْثاً من كلام . فسأله عُمر ، فذكر أن ضَيْفاً نزل به فزَنى بابْنَته .
ومعنى : لاث ، أي لَوى كَلامه ولم يُبيِّنه .
ويقال : لاث بالشيء يَلُوث ، إذا طاف به .
ولاث فلانٌ عن حاجتي ، أي أبْطأ عنها .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : يُقال للسيد الشريف : مَلاَثٌ ، ومَلْوَثٌ ؛ وجمعه : مَلاَوث ؛ وأنشد :
هلاّ بكَيتَ مَلاَوِثاً
من آل عَبْدِ مَنَافِ
ولث : ثَعلب ، عن ابن الأَعرابيّ : الوَلْث : بقيّة العَجِين في الدَّسِيعة ، وبَقِيّة الماء في المُشَقّر ؛ والفَضْلة من النَّبِيذ تَبْقى في الإناء ؛ وهو البَسيل أيضاً .
والوَلْثُ : بقيّة العَهْد ؛ وفي الحديث : ( لولا وَلْث عَهْدٍ لهم لفعلتُ بهم كذا ) .
شَمِرٌ فيما قرأت بخطّه قال : قال أبو مُرّة القُشيري : الوَلْث من الضّرب ، الذي لَيس فيه جِرَاحة ، فوق الثّياب .
قال : وطَرق رَجُلٌ قَوماً يَطْلُب امْرأةً وَعَدَتْه فوقع على رَجُل ، فصَاح به ، فاجْتمع الحيُّ عليه فوَلثوه ، ثم أُفْلِت .
قال : وقال ابن شُميل : يُقال دَبَّرْتُ مَمْلُوكي ، إذا قُلتَ هو حُرٌّ بعد مَوْتِي ، إذا وَلَثْتَ له عِتْقاً في حياتك .
قال : والوَلْث : التَّوْجيه ، إذا قُلت : هو حُرٌّ بَعْدي ، فهو الوَلْث .
وقد وَلَث فلانٌ لنا من أَمْرنا وَلْثاً ، أي وَجَّه ؛ وقال رُؤبة :
وقلتُ إذا أَغْبَط دَيْنٌ والِثُ
قال ابن الأعرابي : أي دائم ، كما يَلِثُونه بالضَّرْب .
وقال أبو عمرو والأصمعيّ : وَلَثه ، أي ضَربه ضَرْباً قليلاً .
وقال أبو نَصر : الوَلْث : القلِيلُ مِن
المطر .
يُقال : وَلْثٌ مِن عَهْد ، أي شَيءٌ قَلِيل .
والوَلْث : عقد ليس بمُحْكم ، وهو الضَّعِيف .
ويقال : وَلَثْتُ لك أَلِثَ وَلْثاً ، أي وَعَدْتك عِدَةً ضَعِيفة .
ويقال : لهم وَلْثٌ ضَعِيف ؛ وقال المُسَيّب بن عَلَس في ( الولْث المحْكَم ) :
كما امْتَنَعت أولادُ يَقْدُمَ مِنْكُمُ
وكان لها وَلْثٌ من العَقْدِ مُحْكَمُ
وقال الأصمعيّ في قوله :
إذا أغبط دَيْنٌ والِثُ
أساء رُؤبة في هذا ، لأنه كان ينبغي أن يُؤَكد أَمْر الدَّين .
وقال غيره : يُقال : دَيْن والثٌ ، أي يتقلّده كما يتقلّد العَهد .
أثل : ثعلب ، عن ابن الأَعرابي : الأُثَيْل : مَنْبت الأَرَاك .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال في وصيّ اليَتيم : ( إنه يأكل مِن ماله غَير مُتأثِّل مالاً ) .
قال : المتأثّل : الجامع .
وكل شَيء له أصل قديم ، أو جُمع حتى يَصير له أصل ، فهو مُؤَثَّل ؛ قال لَبيد :
لله نافلة الأجلّ الأفْضل
وله العُلا وأَثيث كُلّ مُؤَثَّل
قال : وأَثْلة الشّيء : أصْلُه ؛ وأنشد للأعشى :
أَلَسْتَ مُنْتَهِياً عن نَحْت أَثْلِتنَا
ولَسْتَ ضائِرَها ما أَطَّتِ الإبِلُ
شمر ، عن ابن الأَعرابيّ : المُؤثَّل : الدَّائِم .
وأَثَّلْت الشيءَ : أَدَمْتُه .
وقال أبو عمرو : مُؤَثَّل : مُهَيَّأ .
قال : وتَأْثيل المجد : بناؤُه .
وتأثّل فلانٌ مالاً ، أي اتّخذه وثَمَّره .
وقال ابن شُميل في قول النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( ولمن وَلِيها أن يَأْكُل ويُؤَكِّل صديقاً غيرَ مُتأَثِّل مالاً ) .
قال : ويقولون : هم يَتأثّلون الناس ، أي يَأْخذون منهم أَثالاً . والأَثال : المال .
ويقال : تأثّل فلانٌ بِئْراً ، إذا احْتفَرها لنفسه ؛ ومنه قول أبي ذُؤيب يصف قوماً حَفَروا قَبْراً شَبّهه بالبِئر :
وقد أَرْسَلُوا فُرَّاطَهم فتأثّلُوا
قَلِيباً سَفَاهاً كالإماء القواعِدِ
أراد أنّهم حَفروا له قبراً يُدْفَن فيه ، فسمّاه قَلِيباً على التّشْبيه .
ويقال : أَثّل الله مُلْكاً آثِلاً ، أي ثَبّته ؛ وقال رُؤبة :
أثّل مُلْكاً خِنْدِفاً فدعَمَا
وقال أيضاً :
رِبَابَةً رُبَّتْ ومُلْكاً آثِلاَ
أي مُلكاً ذا أَثْلة .
والأَثْل : شَجر يُشبه الطّرْفاء إلاّ أنه أكرم منها ، تُسوَّى منه الأَقْداح الصُّفْر الجِياد ، ومنه اتُّخذ مِنبَر النبيّ ( صلى الله عليه وسلم )
وللأَثل أُصول غليظة تُسَوَّى منها الأبواب وغيرها ، وَوَرَقُه عَبْلٌ كورق الطّرفاء .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : والأَثال : المَجْدُ ، وبه سُمِّي الرَّجُل .
وأُثال : اسْم جَبَل .
لثي : قال اللّيث : اللّثَى : ما سَال من الشّجر من ساقها خاثِراً .
وقال ابن السِّكّيت : اللَّثَى : شيءٌ يَنْضَحه الثُّمَامُ حُلوٌ ، فما سَقَط منه على الأَرض أُخذ وجُعل في ثوبٍ وصُبّ عليه الماءُ ، فإِذا سال من الثوب شُرب حُلْواً وربّما أَعْقَد .
قلت : اللثَى : يَسيل من الثُّمام وغيره ، وفي جبال هَراة شَجر يقال له : ( سِير ) وله لَثىً حُلْوٌ يُداوى به المَصْدور ، وهو جَيّد للسُّعال اليابس .
وللعُرْفُط لَثىً حُلْوٌ يقال له : المغَافِير .
وأَخبرني المُنذريّ ، عن أبي طالب ، عن سَلمة ، عن الفرّاء ، أنه قال : اللّثأ ، بالهمز : لِمَا يَسيل من الشَّجَر .
قال : واللَّثة : تُجمع : لِثات ، ولِثِين ، ولِثًى ، ولَثًى .
وقال أبو بكر : اللَّثَى : شَبِيه بالنَّدى .
يقال : قد أَلْثتِ الشجرة ما حولها لَثًى شديداً : نَدَّتْه .
قال : واللَّثَى : الصَّمْغ .
ابْنُ السِّكِّيت : هذا ثوبٌ لثٍ ، إذا ابْتَلَّ من العَرَق والوسَخ .
ويقال : لَثِيَتْ رِجْلِي من الطِّين تَلْثَى لثًى ، إذا تلطَّخَت به .
وامرأةٌ لَثِيَةٌ ، إذا كانت رطْبَة المكان .
ونساء العرب يتسابَبْنَ بذلك .
وإذا كانت يابسة المكان فهي الرّشُوف ، ويُحْمد ذلك منها .
ورَوَى أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : لَثَا ، إذا شَرِبَ الماءَ قَليلاً .
ولَثَا أيضاً : إذا لَحِسَ القِدْرَ .
وقال : اللّثِيُّ : المُولع بأَكْل الصَّمغ .
وقال غيرُه : ألْثَت الشَّجرة تُلْثِي ، إذا سال منها اللّثى .
وحَكى سَلمة ، عن الفرّاء ، عن الدُّبَيْرِية ، قالت : لثا الكَلْب ، ولَجذَ ، ولَجَن ، واحْتَفَى ، إذا وَلغ في الإناء .
وقال أبو زيد : اللِّثة : مَراكز الأَسْنان .
وفي اللَّثة : الدُّرْدُرُ ، وهو مَخارج الأَسْنان ، وفيها العُمور ، وهو ما تَصَعَّد بين الأسْنان من اللِّثة .
قلت : وأصل اللّثة : اللِّثْيَة ، فنُقص .
والظاء والذال والثاء لثويّة ، لأن مبدأها من اللّثة .
ثلا : قال ابن الأعرابي : ثَلاَ ، إذا سافر .
قال : والثَّلِيّ : الكَثير المال .

##### Türkçe

ث ل ( **وايء** )
**ثول** ، **ولث** ، **وثل** ، **لثى** ، **أثل** ، **ليث** ، **لوث** ، **ثلا** .
**ثول** : Ebû Ubeyd: Asmaî’yi şöyle derken işittim: Arıdan olan topluluğa **الثَّوْلُ** ve **الدّبْر** denir; bunun hiçbirinde tekil yoktur; **الخَشْرم** de böyledir.
Dedi: **الثَّوَّالةُ**: çekirgenin çok olanı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الثَّوْل**: hurma ağaçlarıdır.
Ve **الثَّوْل**: deliliktir.
Ve **الثوّالة**: insanlardan ve çekirgelerden olan topluluktur.
Dedi: Ve denir ki: falan **ثال** eder, **يَثول ثَوْلاً**; onda delilik belirdiğinde ve sağlamlaşmadığında. Artık sağlamlaştığında **ثَوِلَ يَثْوَل ثَوَلاً** denir.
Ve bu, bütün hayvanda böyledir.
Ve Leys dedi: **الثَّوْل**: arının erkeğidir.
Dedim: **( الثَّوْل )** hakkında doğru olan, Asmaî’nin söylediğidir.
Ve Leys dedi: **الثَّوَل**: koyunda deliliğe benzer bir şeydir.
Erkeğe **أَثْول**; dişiye **ثَولاء** denir.
Dedi: Ve **الثُّؤْلُول**: çıbandır.
Denir ki: adam **ثُؤْلِل** etti.
Ve bedeni **بالثَّآلِيل** ile **تَثَأْلَلَ** olmuştur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: erkeğe denir: **ثلْ**; ona ahmaklık etmesini emrettiğinde, cahillik etmesini değil.
Ve Leys dedi: **الثَّيْل**: devenin **قُنْب**’unun torbasıdır.
Ve denir ki: bilakis o, onun kamışıdır.
Ve **قُنْب** ancak at için söylenir.
Dedi: Ve **الثِّيل**: yerde birbirine dolaşan bir bitkidir.
Ve Şemmir dedi: **الثِّيل**: yeşil bir küçük ağaççık; sanki tohumun ilk ekimi, küçükler olarak çıktığı zamanki gibidir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الثِّيل**: bitkiden bir türdür; denir ki o, tekenin sakalıdır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأثْيل**: büyük **الثّيل**’li devedir; o, onun kamışının kabıdır.
**وثل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَثل**: deriden atılan onun kiri; o, **الحَمُّ** ve **التِّحْلِىء**’dür.
Ebû Ubeyd dedi: **الوَثَل**: lifin kendisidir.
Ve liften olan ipe **الوَثِيل** denir.
Ve başkası dedi: **واثلة** isimlerdendir; **( الوثيل )**’den alınmıştır.
**ليث** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الألْيثُ**: yiğittir; çoğulu: **لِيثٌ**.
Ve **اللَّيثُ**: aslandır; çoğulu: **لُيُوث**.
Ve Benû Leys: Kinâne’den bir kabiledir.
Ve falan **وَتَليَّث** etti; Leysî hevesli olduğunda.
Ve aynı şekilde: **لَيّث**. Bunu İbnü’l-Muzaffer söyledi; ve Ru’be’nin sözünü okudu:
دُونك مَدْحاً مِن أخٍ مُلَيَّثِ
عنك بما أَوْلَيت في تأَنُّثِ
Dedi: Ve denir ki: falanı **لاَيَثْتُ** ettim; aslanın müzâvelesi gibi onunla müzâvele ettiğimde; ve okudu:
شَكِسٌ إذا لايَثْتَه لَيثيّ
Ebû Ubeyd, el-‘Adevî’den: **اللَّيث** o ki sinekleri alır; ve o, örümcekten daha küçüktür.
أما **( لَيث عِفِرِّين )** ise, onun tefsiri geçmişti.
Ve denir ki: **( اللَّيثَ )**’in cem‘i: **مَلْيَثة**; **مَسْيفة** ve **مَشيخة** gibi; ve Hüzeli dedi:
وأدْرَكتْ من خُثيْم ثَمَّ مَلْيثةٌ
مِثلُ الأُسُود على أكتافها اللِّبَدُ
Ve denildi: **اللَّيث** Hüzeyl dilinde: bükümlü, çetin dilli olandır.
Ve Amr b. Bahr dedi: **الليثُ**: örümceklerden bir türdür.
Dedi: Hilekârlıkta, tuzakta, sıçrayışın isabetinde, hedefe yöneltmede, kapışın süratinde ve gizlenip sakınmada, ne köpek ne yer keçisi ne pars ne de dört ayaklılardan herhangi bir şey, onun gibi değildir. Ve sineği düşmüş olarak gördüğünde yere yapışır ve uzuvlarını sakinleştirir; sonra kendini toplar ve sıçrayışı gaflet vaktine erteler; ve ondan, parsta görmediğin bir şeyi görürsün; her ne kadar av için hile ile vasfedilmiş olsa da.
**لوث** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللَّوْثُ**: katlama; ve **اللوْث**: bükme; ve **اللَّوْث**: kötülük; ve **اللَّوْثُ**: yaralar; ve **اللَّوْث**: kinlerle talepler; ve **اللَّوْث**: lokmayı içyağında yuvarlama.
Seleme, Ferrâ’dan: dedi: **اللُّوَاثُ**: hamurun ona yapışmaması için sofraya serpilen undur.
Dedim: ve **اللَّوْث** Şâfiî’ye göre: delâlete benzer; tam bir beyyine olmaz.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللَّوث**: **الأَلْوث**’un çoğuludur; o, ahmak korkaktır.
Ebû Nasr, Asmaî’den: **اللَّوْثَة**: ahmaklıktır.
Ve **اللّوْثة**: akılla azimdir.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **اللَّوْثة** ve **اللّوْثَة** ahmaklık manasınadır; aklın azmini istediğinde “falanda **لَوْثٌ** var” dersin; yani metanet ve kuvvet.
Leys: **ذات لَوْث** olan dişi deve: iridir; bu, onu süratten alıkoymaz.
Ve başkası dedi: **سَحابةٌ لَوْثَاء**: onda yavaşlık vardır.
Ve bir adamda **لُوثة** vardır: yani gevşeklik ve ahmaklık; o, **أَلْوث** bir adamdır.
Ve bulut yavaş olduğunda yağmuru için daha devamlı olur; ve okudu:
من لَفْح ساريةٍ لَوْثَاء تَهْميم
Ve Leys dedi: **اللَّوْثاء**: bitkiyi, samanı yoncayla birbirine bulaştırdığı gibi, bir kısmını bir kısmı üzerine bulaştırandır; işte de böyledir: iş ile **التّلوّث**.
Dedim: **السَّحابة اللَّوْثاء**: yavaştır.
Ve Leys’in **( اللّوْثاء )** hakkında söylediği doğru değildir.
Mâzenî okudu:
فالْتَاث مِن بعد البُزول عامَين
فاشْتَدّ ناباه وغَيْر النَّابَيْن
Dedi: **( التاث )** ifti‘âldir; **( اللوث )**’tan; o da kuvvettir.
**ذو لَوْثٍ** bir adam: yani kuvvet sahibi.
Ve bir adamda **لُوثة** vardır; onda gevşeklik olduğunda; ve ‘Accâc, kendisiyle yarışıp onu yenen bir şairi vasfederek dedi:
وقد أرى دُونِيَ من تَجَهُّمي
أُمّ الرُّبَيقِ والأرَيْقِ المُزْنَمِ
فلم يُلث شَيْطانهُ تَنَهُّمِي
Diyor ki: benim çatık yüzlülüğümden, ona bana ulaşamayacağı bir şey gördü; yani önümde bir felaket gördü; böylece şeytanı **يُلث** etmedi; yani benim onu azarlamam, onu bekletmedi; yani benim onu paylamam.
Ve **( النّوادر )**’de: insanlardan **لُواثة** ve **لَوِيثَة** ve **هُوَاشة** gördüm; yani topluluk.
Ve Leys dedi: denir ki: falan işinde **التاث** etti; yani yavaşladı.
Dedi: ağaç ve bitkiden **اللاَّئث**: bir kısmı bir kısmına karışmış olandır.
Araplar der: **نَبات لاثث** ve **لاثٍ**; kalb üzere; ve ‘Accâc dedi:
لاث به الأَشاءُ والعُبْريّ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **لاثٍ به** gibi, **لاثث به** gibi; maklûb babında; ve ‘Adiyy dedi:
ويَأْكُلْن ما أَغْنى الوليُّ ولم يُلِث
كأن بحَافاتِ النِّهاءِ مَزارِعَا
Yani onu **لائثا** kılmadı.
Ve denir ki: **لم يُلث**; yani bir kısmını bir kısmı üzerine **يُلث** etmedi; **( اللوث )**’tan; o da **( الليّ )**’dir.
Ve Tevvezî dedi: **لم يلتث**: yavaşlamadı; ve Semâme b. el-Muhbir es-Sedûsî dedi:
ألا رُبّ مُلْتاثٍ يَجُرّ كِسَاءَه
نَفى عَنْه وُجْدَانَ الرَّقِين القَرَائِمَا
Diyor ki: nice ahmak vardır ki, malının çokluğu onun ahmak sayılmasını giderdi; muradı: o, ahmaktır; malı onu süslemiş ve avamın yanında onu akıllı kılmıştır.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأَلْوث**: ahmaktır.
Ebû Ubeyd: **لاثٍ**; manası: **لائِث**; o da bir kısmı bir kısmının üstünde olandır.
Ve Ebû Amr dedi: **فلا يَلوث بي**; yani bana **يَلُوذ** eder.
Ve bir adam Ebû Bekir es-Sıddîk’a geldi; onun yanında durdu ve sözden bir **لَوْثاً** **لاث** etti. Ömer ona sordu; o da, kendisine bir misafirin indiğini ve kızıyla zina ettiğini zikretti.
Ve **لاث**’ın manası: sözünü büktü ve onu açıklamadı.
Ve denir ki: bir şeyle **لاث** etti, **يَلُوث**; onun etrafında dolaştığında.
Ve falan benim ihtiyacımdan **لاث** etti; yani onda ağır davrandı.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: efendi soyluya **مَلاَثٌ** ve **مَلْوَثٌ** denir; çoğulu: **مَلاَوث**; ve okudu:
هلاّ بكَيتَ مَلاَوِثاً
من آل عَبْدِ مَنَافِ
**ولث** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَلْث**: **الدَّسِيعة**’de hamurun kalıntısı; ve **المُشَقّر**’de suyun kalıntısı; ve kapta kalan nebîz artığı; o, **البَسيل** de olur.
Ve **الوَلْثُ**: ahdin kalıntısıdır; ve hadiste: “( لولا **وَلْث** عَهْدٍ لهم لفعلتُ بهم كذا )”.
Şemmir, kendi hattıyla okuduğumda dedi: Ebû Murre el-Kuşeyrî dedi: **الوَلْث** vurmadandır; onda yara yoktur; elbiselerin üstünden.
Dedi: Bir adam bir kavme, kendisine vaad etmiş bir kadını istemek için gece geldi; bir adama rastladı; ona bağırdı; mahalle onun üzerine toplandı; onu **فوَلثوه** ettiler; sonra salıverildi.
Dedi: Ve İbn Şümeyl dedi: “Kölemi **دَبَّرْتُ** ettim” denir; “ölümümden sonra o hürdür” dediğinde; hayatında ona bir azat **وَلَثْتَ** ettiğinde.
Dedi: Ve **الوَلْث**: yöneltmedir; “benden sonra o hürdür” dediğinde; işte o, **الوَلْث**’tir.
Ve falan bizim işimizden bir **وَلْثاً** **وَلَث** etti; yani yöneltti; ve Ru’be dedi:
وقلتُ إذا أَغْبَط دَيْنٌ والِثُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: yani daim; onları vurmakla **يَلِثُونه** ettikleri gibi.
Ve Ebû Amr ve Asmaî dedi: onu **وَلَثه** etti; yani az bir vuruşla vurdu.
Ve Ebû Nasr dedi: **الوَلْث**: yağmurdan az olandır.
Denir ki: ahidden **وَلْثٌ**; yani az bir şey.
Ve **الوَلْث**: sağlam olmayan akittir; o, zayıftır.
Ve denir ki: sana **وَلَثْتُ** ederim, **أَلِثَ وَلْثاً**; yani sana zayıf bir vaadde bulundum.
Ve denir ki: onlarda zayıf bir **وَلْثٌ** vardır; ve Müseyyeb b. ‘Ales, **( الولْث المحْكَم )** hakkında dedi:
كما امْتَنَعت أولادُ يَقْدُمَ مِنْكُمُ
وكان لها وَلْثٌ من العَقْدِ مُحْكَمُ
Ve Asmaî, onun sözü hakkında:
إذا أغبط دَيْنٌ والِثُ
Dedi: Ru’be bunda kötü yaptı; çünkü borcun işini pekiştirmesi gerekirdi.
Ve başkası dedi: denir ki: **دَيْن والثٌ**; yani onu, ahdi boynuna taktığı gibi boynuna takınır.
**أثل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأُثَيْل**: **الأَرَاك**’ın bittiği yerdir.
Ve Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde, yetimin vasîsi hakkında şöyle dediği: “( إنه يأكل مِن ماله غَير **مُتأثِّل** مالاً )”.
Dedi: **المتأثّل**: toplayandır.
Ve her şey ki onun eski bir aslı vardır; yahut toplanır da onun için bir asıl olur; o, **مُؤَثَّل**’dir; Lebîd dedi:
لله نافلة الأجلّ الأفْضل
وله العُلا وأَثيث كُلّ مُؤَثَّل
Dedi: Ve bir şeyin **أَثْلة**’si: onun aslıdır; ve A‘şâ’dan okudu:
أَلَسْتَ مُنْتَهِياً عن نَحْت أَثْلِتنَا
ولَسْتَ ضائِرَها ما أَطَّتِ الإبِلُ
Şemmir, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُؤثَّل**: daim olandır.
Ve bir şeyi **أَثَّلْت** ettim: onu devamlı kıldım.
Ve Ebû Amr dedi: **مُؤَثَّل**: hazırlanmış.
Dedi: ve şerefin **تَأْثيل**’i: onun inşasıdır.
Ve falan malı **تأثّل** etti; yani onu edindi ve çoğalttı.
Ve İbn Şümeyl, Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözü hakkında: “( ولمن وَلِيها أن يَأْكُل ويُؤَكِّل صديقاً غيرَ **مُتأَثِّل** مالاً )”.
Dedi: ve derler ki: onlar insanları **يَتأثّلون** ederler; yani onlardan **أَثالاً** alırlar. Ve **الأَثال**: maldır.
Ve denir ki: falan bir kuyuyu **تأثّل** etti; onu kendisi için kazdığında; ve ondan, Ebû Züeyb’in, bir kabri kazmış bir kavmi vasfederek, onu kuyuya benzettiği sözü:
وقد أَرْسَلُوا فُرَّاطَهم فتأثّلُوا
قَلِيباً سَفَاهاً كالإماء القواعِدِ
Muradı: ona, içine gömüleceği bir kabir kazdılar; benzetme üzere ona **قَلِيباً** adını verdi.
Ve denir ki: Allah bir mülkü **آثِلاً** **أَثّل** etti; yani onu sabitledi; ve Ru’be dedi:
أثّل مُلْكاً خِنْدِفاً فدعَمَا
Ve yine dedi:
رِبَابَةً رُبَّتْ ومُلْكاً آثِلاَ
Yani **أَثْلة**’li bir mülk.
Ve **الأَثْل**: **الطّرْفاء**’ya benzer bir ağaçtır; ancak ondan daha değerlidir; ondan iyi sarı kadehler düzeltilir; ve ondan Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) minberi yapılmıştır.
Ve **الأَثل**’in kalın kökleri vardır; onlardan kapılar ve başkaları düzeltilir; ve yaprağı, **الطّرفاء** yaprağı gibi kalındır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: ve **الأَثال**: şereftir; ve onunla adama ad verilmiştir.
Ve **أُثال**: bir dağın adıdır.
**لثي** : Leys dedi: **اللّثَى**: ağaçtan, gövdesinden koyu olarak akan şeydir.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **اللَّثَى**: **الثُّمَام**’ın fışkırttığı tatlı bir şeydir; ondan yere düşen alınır, bir beze konur ve üzerine su dökülür; bezden akınca tatlı olarak içilir; bazen de koyulaştırılır.
Dedim: **اللثَى** **الثُّمام**’dan ve başkasından akar; ve Herat dağlarında **( سِير )** denilen bir ağaç vardır; onun tatlı bir **لَثىً**’sı vardır; onunla göğsü rahatsız olan tedavi edilir; ve kuru öksürüğe iyidir.
Ve **العُرْفُط**’un tatlı bir **لَثىً**’sı vardır; ona **المغَافِير** denir.
Ve bana Münzirî haber verdi; Ebû Tâlib’den; Seleme’den; Ferrâ’dan; onun şöyle dediğini: **اللّثأ** hemze ile: ağaçtan akan şey içindir.
Dedi: ve **اللَّثة** toplanır: **لِثات** ve **لِثِين** ve **لِثًى** ve **لَثًى**.
Ve Ebû Bekir dedi: **اللَّثَى** çiye benzer.
Denir ki: ağaç çevresini şiddetli bir **لَثًى** ile **أَلْثتِ** etti: onu çiylendirdi.
Dedi: ve **اللَّثَى**: zamktır.
İbnü’s-Sikkît: bu, **ثوبٌ لثٍ**’dir; ter ve kirden ıslandığında.
Ve denir ki: ayağım çamurdan **لَثِيَتْ** etti, **تَلْثَى لثًى**; onunla bulaştığında.
Ve **امرأةٌ لَثِيَةٌ**: yeri rutubetli olduğunda.
Ve Arap kadınları bununla birbirlerine söverler.
Ve yeri kuru olduğunda o, **الرّشُوف**’tur; ve bu, ondan övülür.
Ve Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi: **لَثَا**; suyu az içtiğinde.
Ve **لَثَا** da: tencereyi yaladığında.
Ve dedi: **اللّثِيُّ**: zamk yemeye düşkün olandır.
Ve başkası dedi: ağaç **ألْثَت** eder, **تُلْثِي**; ondan **اللّثى** aktığında.
Ve Seleme, Ferrâ’dan, ed-Dübeyriyye’den nakletti; dedi: köpek **لثا** etti, ve **لَجذَ** etti, ve **لَجَن** etti, ve **احْتَفَى** etti; kabın içinde yaladığında.
Ve Ebû Zeyd dedi: **اللِّثة**: dişlerin yuvalarıdır.
Ve **اللَّثة**’de **الدُّرْدُرُ** vardır; o, dişlerin çıktığı yerlerdir; ve onda **العُمور** vardır; o, dişlerin arasında **اللِّثة**’den yükselen şeydir.
Dedim: **اللّثة**’nin aslı **اللِّثْيَة**’dir; sonra eksiltildi.
Ve **الظاء** ve **الذال** ve **الثاء** lissevîdir; çünkü başlangıçları **اللّثة**’dendir.
**ثلا** : İbnü’l-A‘râbî dedi: **ثَلاَ**; yolculuk ettiğinde.
Dedi: ve **الثَّلِيّ**: çok mal sahibi olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والثاء وما يثلثهما)
(أثر) الهمزة والثاء والراء، لـه ثلاثة أصول: تقديم الشيء، وذكر الشيء، ورسم الشيء الباقي. قال الخليل: لقد أثِرْتُ بأن أفعل كذا، وهو همٌّ في عَزْم. وتقولُ افعل يا فلان هذا آثِراً ما، وآثِرَ [ذي] أثير، أي إنْ اخترتَ([1]) ذلك الفعل فافعلْ هذا إمّا لا. قال ابنُ الأعرابيّ: معناه افعلْه أوّلَ كلِّ شيء. قال عُروة بن الورد:
وقالوا ما تَشاءُ فقلتُ ألهُو *** إلى الإصباح آثِرَ ذي أثيرِ
والآثِر بوزن فاعل. وأمّا حديث عمر: "ما حَلَفتُ بعدها آثِراً ولا ذاكراً" فإنه يعني بقوله آثِراً مُخْبِراً عن غيري أنه حَلَف به. يقول لم أقل إنّ فلاناً قال وأبي لأفعلنّ. من قولك أثَرْتُ الحديثَ، وحديثٌ مأثور. وقوله: "ولا ذاكرا" أي لم أذكُرْ ذلك عن نفسي. قال الخليل: والآثِر الذي يؤثِّرُ خُفّ البعير([2]). والأثير من الدوابّ: العظيم الأثر في الأرض بخُفّهِ أو حافِرِه.
قال الخليل: والأثَر بقيّة ما يُرَى من كلّ شيء وما لا يرى بعد أن تبقى فيه علقة . والأَثَار الأثَر، كالفلاح والفَلَح، والسَّداد والسَّدَد. قال الخليل: أثَر السَّيف ضَرْبته. وتقول: "من يشتري سَيْفي وهذا أَثَرُه" يضرب للمُجرَّب المخْتَبَر. قال الخليل: المئثرة مهموز: سكين يؤثَّر بها في باطن فِرْسِنِ البَعير([3])، فحيثما ذهَب عُرِف بها* أثَرُه، والجمع المآثر. قال الخليل: والأثَر الاستقفاء والاتّباع، وفيه لغتان أثَر وإثْر. ولا يشتقّ من حروفه فعلٌ في هذا المعنى، ولكن يقال ذهبت في إثرِه. ويقولون: "تَدَعُ العَيْنَ وتَطْلُبُ الأثَر" يضرب لمن يترك السُّهولة إلى الصُّعوبة. والأثير: الكريم عليك الذي تُؤْثِره بفَضْلك وصِلَتك. والمرأة الأثيرة، والمصدر الأثَرَة، تقول عندنا أَثَرَةٌ. قال أبو زَيد: رجل أثيرٌ على فَعيل، وجماعة أَثِيرُونَ، وهو بيّن الأثَرة، وجمع الأثير
أُثَراءُ([4]). قال الخليل: استأثر الله بفلانٍ، إذا مات وهو يُرجى لـه الجنّة([5]) وفي الحديث : "إذا استأثر اللهُ بشيءٍ فَالْهَ عنه" أي إذا نهى عن شيءٍ فاتركْه. أبو عمرو بن العلاء: أخذت ذلك بلا أثَرَهٍ عليك، أي لم أستأثِر عليك. ورجلٌ أثُرٌ على فَعُلٍ([6])، يستأثر على أصحابه. قال اللِّحيانيّ: أخذتُه بِلاَ أُثْرَى عليك. وأنشد:
فقلت له يا ذئبُ هل لَكَ في أخٍ *** يُواسي بلا أُثْرَى عَليك ولا بُخْلِ([7])وفي الحديث: "سترون بعدي أَثَرَةً" أي [مَنْ] يستأثرون بالفَيء. قال ابنُ الأعرابيّ: آثرتُه بالشيء إيثاراً، وهي الأَثَرَة والإثْرَة، والجمع الإثَر. قال:
لم يُؤْثروكَ بها إذ قدَّمُوكَ لها *** لا بَلْ لأنفُسهم كانت بك الإثَرُ([8])والأَثَارة: البقية من الشيء، والجمع أثارات، ومنه قوله تعالى: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]. قال الأصمعيّ: الإِبلُ على أَثارةٍ، أي على شحمٍ قديم. قال:
وذاتِ أَثَارةٍ أكلَتْ عليها  *** نَباتاً في أَكِمَّتِهِ تُؤَامَا([9])
قال الخليل: الأَثْرُ في السيف شبه الذي يقال لـه الفِرنْد، ويسمّى السيفُ مأثوراً لذلك. يقال منه أَثَرْتُ السيف آثُرُهُ أَثْراً إذا جلَوْتَه حتى يبدُوَ فِرِنْدُه. الفرّاء: الأثر مقصور([10]) بالفتح أيضاً. وأنشد:
جلاها الصّيْقلونَ فأبْرَزُوها *** فجاءت كلُّها يَتَقِي بأَثْرِ([11])قال: وكان الفرّاء يقول: أَثَرُ السيف محرّكة، وينشد:
كأنّهُمْ أسْيُفٌ بِيضٌ يمانِيَةٌ *** صَافٍ مضاربُها باقٍ بها الأَثَرُ([12])قال النَّضر: المأثورة من الآبار التي اخْتُفِيت قَبلَك([13]) ثم اندفَنتْ ثم سَقَطْتَ أنت عليها، فرأيْتَ آثار الأرْشيةِ والحِبال، فتلك المأثورةُ. حكى الكلبيّ أثِرْت بهذا المكان أي ثبتُّ فيه. وأنشد:
فإنْ شئتَ كانَتْ ذِمَّةُ الله بيننا *** وأعْظَمُ مِيثاقٍ وعَهْدُ جِوارِ
مُوادعةً ثم انصرفْتُ ولم أدَعْ *** قَلُوصِي ولم تَأْثَرْ بسُوءِ قَرَارِ
قال أبو عمرو: طريق مأثورٌ، أي حديث الأثَر. قال أبو عُبيد:
إذا تخلَّص اللبَن من الزُّبد([14]) وخَلَص فهو الأُثْر. قال الأصمعيّ: هو الأُثْر بالضم. وكسَرَها يعقوبُ. والجمع الأُثُور. قال:
وتصدُرُ وهي راضيةٌ جميعاً *** عَنَ امري حين آمُرُ أو أُشِيرُ
وأنت مؤخَّرٌ في كلِّ أمرٍ *** تُوَارِبُكَ الجَوازِمُ والأُثُورُ
تواربك أي تَهُمُّك، من الأَرَب وهي الحاجة. والجوازم: وِطابُ اللبن المملوّة.
(أثف) الهمزة والثاء والفاء يدلّ على التجمُّع والثَّبات. قال الخليل: تقول تأَثَّفت بالمكان تأثُّفاً، أي أقمتُ به، وأَثَفَ القومُ يَأْثِفون أَثْفاً، إذا استأخروا وتخلَّفوا. وتأثَّف القوم اجتمعوا. قال النابغة:
* ولو تأثَّفَكَ الأعداءُ بالرِّفَدِ([15]) *
أي تكنَّفُوك فصاروا كالأثافيّ. والأثفيّة هي الحجارة تُنصَب عليها القِدْر، وهي أفْعُولة من ثَفّيت، يقال قِدْرٌ مُثَفّاة. ويقولون مؤثَّفة، والمُثَفّاة أعرف وَأعمّ. ومَن العرب من يقول مُؤَثْفَاةٌ بوزن مُفَعْلاة في اللفظ، وَإنما هي مُؤَفْعَلة، لأنّ أَثْفَى يُثْفَى على تقدير أفعل يُفعَل، ولكنّهم ربما تركوا ألف أفعل يُؤَفْعَل، لأنّ أفعل أخرِجت من حدّ الثلاثي بوزن الرباعي.
وقد جاء: كِساءٌ مُؤَرْنَبٌ، أثبتوا الألفَ التي كانت في أرنب، وهي أفعل، فتركوا في مُؤفعل همزة. ورجل مُؤَنْمَل للغليظ الأنامل. قال:
* وصالياتٍ كَكَما يُؤَثْفيْن([16]) *
قال أبو عبيد: يقال الإثفيّة أيضاً بالكسرة. قال أبو حاتم: الأثافيّ كواكبُ بحيال رأس القِدْر([17])، كأثافي القِدْر. والقِدْر أيضاً كواكبُ مستديرة. قال الفرّاء: المثفّاة سِمَةٌ على هيئة الأثافيّ*. ويقال الأثافيّ أيضاً. قال: ويقال امرأةٌ مُثَفّاة أي مات عنها ثلاثة أزواج، ورجل مثَفّىً تزوج ثلاثَ نسوة. أبو عمرو: أثَفَه يأثِفُه طلَبَه. قال:والأثِف الذي يتبع القوم، يقال مرّ يَأثِفُهم ويُثَفِّيهم، أي يتبعهم. قال أبو زيد: أثَفَه يأثِفُهُ طردَه. قال ابنُ الأعرابي: بَقِيَتْ من بني فُلانٍ أُثْفِيّةٌ خَشْناء، إذا بقي منهم عددٌ كثير وجماعة عزيزة. قال أبو عمرو: المؤثَّفُ من الرِّجال القصير العريض الكثير اللحم. وأنشد:
ليس من القُرّ بمُسْتَكِينِ *** مؤَثَّفٍ بلَحْمه سَمِينِ
(أثل) الهمزة والثاء واللام يدلُّ على أصْلِ الشيءِ وتجَمُّعِه.قال الخليل: الأَثْل شجرٌ يُشبه الطَّرْفاء إلا أنه أعظمُ منه وأجود عُوداً منه، تُصنَع منه الأقداحُ الجِياد. قال أبو زياد: الأثْل من العِضاهِ طُوَالٌ في السماء، لـه هدَب طُوالٌ دُقَاقٌ لا شوكَ له. والعرب تقول: "هو مُولَعٌ بنحْتِ أَثْلَتِه" أي مُولَعٌ بثَلْبِهِ وشَتْمه. قال الأعشى:
ألَسْتَ مَنْتَهِياً عن نحتِ أثلتِنا *** وَلَسْتَ ضائِرَها ما أطَّتِ الإبلُ([18])
قال الخليل: تقول أَثَّلَ فلانٌ تأثيلاً، إذا كثر مالُه وحسُنَتْ حالُه. والمتأثِّل: الذي يجمع مالاً إلى مال. وتقول أثَّل الله مُلْكَك أي عظَّمه وكثّره. قال:
* أثَّلَ مُلْكاً خِنْدِفيّاً فَدْغَما([19]) *
قال أبو عمرو: الأثال المَجْد أو المال. وحكاها الأصمعيّ بكسر الهمزة وضمّها وأثَلَة كلِّ شيءٍ أصلُه. وتأثّلَ فلانٌ اتخّذ أصلَ مالٍ. والمتأثِّل من فروع الشجر الأثيث. وأنشد:
والأصلُ ينبُتُ فَرْعُهُ متأثِّلاً *** والكفُّ ليسَ بَنَانُها بسَواءِ
قال الأصمعيّ: أثّلْتُ عليه الدُّيونَ تأثيلاً أي جمعتها عليه، وأثّلتْهُ برجال أي كثَّرْتُه بهم. قال الأخطل:
أَتَشْتُمُ قوماً أثّلوكَ بنَهْشَلٍ *** ولولا همُ كنتمْ كعُكْلٍ مَوالِيَا([20])ويقال تأثَّلْتُ للشّتاء أي تأهَّبت له. قال أبو عبيدة: أُثال اسم جبل. قال ابنُ الأعرابيّ في قوله:
تُؤَثِّلُ كَعبٌ عليّ القضاءَ *** فرَبّي يُغَيِّرُ أعمالَها([21])قال: تؤثِّلُ، أي تلزمنيه. قال ابنُ الأعرابيّ والأصمعيّ: تأثلت البئر حفرتها. قال أبو ذؤيب:
وقد أرْسَلُوا فُرَّاطَهُمْ فتأثَّلُوا *** قَلِيباً سَفَاهَا كالإماءِ القَواعِدِ([22])وهذا قياسُ الباب، لأنّ ذلك إخراج ما قد كان فيها مؤثَّلا.
(أثم) الهمزة والثاء والميم تدلُّ على أصلٍ واحد، وهو البطء والتأخُّر. يقال ناقة آثِمةٌ أي متأخِّرة. قال الأعشى:
* إذا كَذَبَ الآثِماتُ الهَجِيرا([23]) *
والإثم مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ ذا الإثمِ بطيءٌ عن الخير متأخّر عنه. قال الخليل: أثِمَ فلانٌ وقع في الإثم، فإذا تَحَرَّج وكَفّ قيل تأثّم كما يقال، حَرِجَ([24]) وقع في الحَرج، وتحرّج تباعد عن الحَرَج. وقال أبو زيد: رجل أثيمٌ أثُومٌ. وذكر ناسٌ عن الأخفش- ولا أعلم كيف صحّتُه- أنّ الإثم الخمر، وعلى ذلك فسّر قولـه تعالى: ﴿قُلْ إنّما حَرَّمَ رَبِّيَ الفَوَاحِشَ ما ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ والإثْمَ﴾ [الأعراف 33]. وأنشد:
شَرِبْتُ الإثْمَ حتّى ضَلَّ عَقْلِي  *** كذاك الإثْمُ تفْعَلُ بالعُقولِ([25])
فإنْ كان هذا صحيحاً فهو القياس لأنّها تُوقِع صاحبها في الإثم.
(أثن) الهمزة والثاء والنون ليس بأصلٍ، وإنما جاءت فيه كلمةٌ من الإبدال، يقولون الأُثُن لغة في الوُثُن([26]). ويقولون الأُثْنَة حَرَجة الطَّلْح. وقد شَرَطْنا في أوّلِ كتابنا هذا ألاّ نقيس إلاّ الكلامَ الصحيح.
(أثو/ي) الهمزة والثاء والواو والياء أصلٌ واحدٌ، تختلط الواو فيه بالياء، ويقولون أثَى عليه يَأثي إثَاوَةً وإثَايَةً وأثْوًا وأثْياً، إذا نَمَّ عليه. وينشدون:
* ولا أكون لكم ذا نَيْرَبٍ آثِ *
والنيرب: النميمة. وقال:
وإنّ امرأً يأثُو بسادةِ قَومِهِ  *** حَرِيٌّ لَعَمرِي أن يُذَمَّ ويُشتَما
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "أخرت" صوابه من اللسان.
([2]) في اللسان: "وأثر خف البعير يأثر أثراً وأثره: حزه" يجعلون له في باطن خفه سمة ليعرف أثره في الأرض إذا مشى.
([3]) فرسن البعير: خفه. وفي الأصل: "فرس"، تحريف.
([4]) في الأصل: "رجل أثر على فعل وجماعة أثرون… وجمع الأثر أثراء"، والوجه ما أثبت. انظر اللسان (5: 62 س14-15).
([5]) في الحيوان (1: 335): "وجاء عن عمر ومجاهد وغيرهما النهي عن قول القائل: استأثر الله بفلان".
([6]) كذا ضبط بالأصل. ويقال أيضاً "أثر" بكسر الثاء وإسكانها، كما في اللسان.
([7]) البيت في اللسان (5: 63).
([8]) البيت للحطيئة من شعر يمدح به عمر، انظر ديوانه 81 واللسان (5: 62) ونوادر أبي زيد 87.
([9]) روي البيت في اللسان (أثر 62) للشماخ وقافيته فيه "ففارا" والبيت بروايته ليس في ديوان الشماخ.
([10]) أي مقصور الهمزة لا ممدودها.
([11]) البيت لخفاف بن ندبة كما في اللسان. يتقي، مخفف يتّقي.
([12]) ويروى : "غضب مضاربها" و"بيض مضاربها" كما في اللسان.
([13]) اختفيت بالبناء للمفعول: استخرجت وأظهرت.
([14]) في الغريب المصنف 87: "من الثفل". وفي اللسان (5: 64): "وقيل هو اللبن إذا فارقه السمن".
([15]) الرفد: جمع رفدة. وصدر البيت:
* لا تقذفني بركن لا كفاء له *
([16]) من رجز للخطام المجاشعي. انظر الخزانة (1: 367/ 2: 353/ 4: 173) واللسان (ثفى).
([17]) انظر الأزمنة والأمكنة (1: 189س 1-2 و 316) وهي التي تسمى الهقعة.
([18]) في الأصل: "أثلته" صوابه في اللسان. وانظر ديوانه 46 والمعلقات 248.
([19]) خندفي: منسوب إلى خندف. والفدغم: الضخم.
([20]) ديوان الأخطل 66 يخاطب بالشعر جريراً.
([21]) اللسان (13: 9).
([22]) عني بالقليب ها هنا القبر. سقاها: ترابها. وفي الأصل: "أسقاها" صوابه في الديوان 122 واللسان  (13: 9).
([23]) أنشده في اللسان (أثم) وكذا في (كذب) وقال: "وكذب البعير في سيره، إذا ساء سيره". وصدره كما في اللسان والديوان ص70:
* جمالية تغتلي بالرداف *
([24]) في الأصل: "تحرج"، صوابه من المجمل لابن فارس.
([25]) رواية اللسان (أثل): "تذهب بالعقول"
([26]) في اللسان (وثن): "وقد قرئ: إن يدعون من دونه إلا أثنا، حكاه سيبويه" قلت: هي قراءة ابن المسيب، ومسلم بن جندب، ورويت عن ابن عباس، وابن عمر، وعطاء. انظر تفسير أبي حيان  (3: 352) وفيه باقي القراءات الثماني في الآية.

-

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**الثاء** ve onları üçleyen şeyler)

(**أثر**) **الهمزة** ve**الثاء** ve**الراء**; onun üç aslı vardır: şeyin öne alınması, şeyin zikredilmesi, ve kalan şeyin resmedilmesi. **الخليل** dedi: “Şöyle şöyle yapmaya gerçekten **أثِرْتُ**; ve o, bir azimde bir hemmdir.” Ve dersin: “Ey falan, bunu **آثِراً** olarak yap, her ne ise”; ve **آثِرَ** [**ذي**] **أثير**: yani eğer o fiili seçtiysen, şu hâlde bunu yap, ya da değil. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: manası, “Onu her şeyin evveli olarak yap.” **عُروة بن الورد** dedi:

Ve dediler: “Ne istersen”; ben de dedim: “Eğlenirim
sabah vaktine kadar, **آثِرَ ذي أثيرِ**.”

Ve **الآثِر**, **فاعل** veznindedir. **عمر**’in hadisine gelince: “Bundan sonra ne **آثِراً** ne de **ذاكراً** yemin ettim”; o, **آثِراً** sözüyle, başkasından haber vererek onunla yemin ettiğini kasteder. Der ki: “Falan dedi ki: ‘Babam hakkı için mutlaka yapacağım’ demedim.” Senin “**أثَرْتُ** hadisi” sözünden; ve “**حديثٌ مأثور**”. Ve “**ولا ذاكرا**” sözü: yani onu kendi nefsimden zikretmedim. **الخليل** dedi: ve **الآثِر**, devenin ayağının altını iz bıraktıran kimsedir. Ve **الأثير** hayvanlardan: ayağıyla yahut tırnağıyla yerde büyük iz bırakan.

**الخليل** dedi: ve **الأثَر**, her şeyden görülenin ve görülmeyenin kalıntısıdır; onda bir ilişiklik kaldıktan sonra. Ve **الأَثَار**, **الأثَر**’dir; **الفلاح** ve **الفَلَح**, ve **السَّداد** ve **السَّدَد** gibi. **الخليل** dedi: **أثَر** kılıcın darbesidir. Ve dersin: “Kim kılıcımı satın alır; işte bu onun **أَثَرُه**”; tecrübe edilmiş, sınanmış kimse için darb-ı meseldir. **الخليل** dedi: **المئثرة** hemzelidir: devenin **فِرْسِنِ**’inin iç tarafında onunla iz çıkarılan bir bıçaktır; nereye giderse onunla izi bilinir; çoğulu **المآثر**. **الخليل** dedi: ve **الأثَر**, iz sürme ve tâbi olmadır; onda iki lugat vardır: **أثَر** ve **إثْر**. Bu manada harflerinden bir fiil türetilmez; fakat “Onun **إثرِه**’inde gittim” denir. Ve derler: “**تَدَعُ العَيْنَ** ve **تَطْلُبُ الأثَر**”; kolaylığı bırakıp zorluğa yönelen kimse için darb-ı meseldir. Ve **الأثير**: senin üzerinde kerim olan, fazlın ve bağışınla onu tercih ettiğin kimsedir. Ve kadın **الأثيرة**; masdar **الأثَرَة**; “Bizde bir **أَثَرَةٌ** vardır” dersin. **أبو زَيد** dedi: **فعيل** üzere “**رجل أثيرٌ**”; ve bir cemaat “**أَثِيرُونَ**”; ve o, **الأثَرة**’si açık olandır; ve **الأثير**’in çoğulu **أُثَراءُ**. **الخليل** dedi: “Allah falanı **استأثر** etti” denir; öldüğü ve ona cennet umulduğu zaman. Ve hadiste: “Allah bir şeyi **استأثر** ederse, ondan yüz çevir”; yani bir şeyden nehyettiğinde onu bırak. **أبو عمرو بن العلاء**: “Bunu senden yana bir **أثَرَهٍ** olmaksızın aldım”; yani sana karşı **أستأثِر** etmedim. Ve **فَعُلٍ** üzere “**رجلٌ أثُرٌ**”; arkadaşlarına karşı **يستأثر** eder. **اللِّحيانيّ** dedi: “Onu senden yana **بِلاَ أُثْرَى** aldım.” Ve inşad etti:

Ona dedim: “Ey kurt, senin için bir kardeşte pay var mı,
sana karşı ne **أُثْرَى** ile ne de cimrilikle teselli eden?”

Ve hadiste: “Benden sonra bir **أَثَرَةً** göreceksiniz”; yani [kimseler] fey’i kendilerine has kılacaklar. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “Onu şey ile **آثرتُه**; **إيثاراً**”; ve o, **الأَثَرَة** ve **الإثْرَة**’dir; çoğulu **الإثَر**. Dedi:

Seni onunla tercih etmediler, seni ona öne aldıklarında;
hayır, bilakis nefisleri için sende **الإثَرُ** vardı.

Ve **الأَثَارة**: şeyden kalan bakiyedir; çoğulu **أثارات**. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ**﴾ [الأحقاف 4]. **الأصمعيّ** dedi: “Develer bir **أَثارةٍ** üzeredir”; yani eski bir yağ üzeredir. Dedi:

Ve bir **أَثَارةٍ** sahibi; onun üzerinde yemişti,
tomurcuğunda bitkiyi, ikiz doğuran.

**الخليل** dedi: **الأَثْرُ** kılıçta, **الفِرنْد** denilene benzer bir şeydir; bu sebeple kılıca **مأثوراً** denir. Ondan “Kılıcı **أَثَرْتُ**; onu **آثُرُهُ**; **أَثْراً**” denir; onu cilaladığında, **فِرِنْدُه** görünür. **الفرّاء**: **الأثر** hemzesi kısaltılmıştır; fetha ile de. Ve inşad etti:

Onu cilacılar cilaladı da onu ortaya çıkardılar;
böylece bütünüyle **بأَثْرِ** ile korunur hâle geldi.

Dedi: ve **الفرّاء** şöyle derdi: “**أَثَرُ السيف**” harekeli; ve inşad ederdi:

Sanki onlar beyaz Yemen kılıçlarıdır;
darbeleri saf; onda **الأَثَرُ** baki.

**النَّضر** dedi: **المأثورة** kuyulardan, senden önce gizlenmiş olanlardır; sonra gömülmüş, sonra sen onların üzerine düşmüşsündür; iplerin ve halatların izlerini görürsün; işte o **المأثورة**’dur. **الكلبيّ** “Bu yerde **أثِرْت**”i hikâye etti; yani onda sabit kaldım. Ve inşad etti:

Eğer istersen, Allah’ın zimmeti aramızda olur,
ve en büyük misak ve komşuluk ahdi;

Bir barışma; sonra döndüm ve bırakmadım
dişi devecimi; ve kötü bir kararda **تَأْثَرْ** etmedi.

**أبو عمرو** dedi: “**طريق مأثورٌ**”; yani iz bakımından yeni. **أبو عُبيد** dedi:

Süt, kaymaktan ayrılıp saflaştığında, o **الأُثْر**’dür.

**الأصمعيّ** dedi: o, damme ile **الأُثْر**’dür. **يعقوب** onu kesreledi. Çoğulu **الأُثُور**. Dedi:

Hepsi razı olarak döner,
ben emrettiğimde yahut işaret ettiğimde;

Ve sen her işte geri bırakılmışsın;
**الجَوازِمُ** ve **الأُثُورُ** seni meşgul eder.

“**تواربك**” yani seni kaygılandırır; **الأَرَب**’den, o da ihtiyaçtır. **الجوازم**: dolu süt tulumlarıdır.

(**أثف**) **الهمزة** ve**الثاء** ve**الفاء**, toplanmaya ve sabit kalmaya delalet eder. **الخليل** dedi: “Mekânda **تأَثَّفت**; **تأثُّفاً**”; yani onda ikamet ettim. Ve “Kavim **أَثَفَ** eder; **يَأْثِفون**; **أَثْفاً**”; geri kaldıklarında ve geride kaldıklarında. Ve kavim **تأثَّف** etti: toplandılar. **النابغة** dedi:

Ve eğer düşmanlar seni **بالرِّفَدِ** ile **تأثَّفَ** etseydi

yani seni kuşatsalardı; böylece **الأثافيّ** gibi olurlardı. Ve **الأثفيّة**, üzerine tencerenin dikildiği taşlardır; **ثَفّيت**’ten **أفْعُولة**’dur. “**قِدْرٌ مُثَفّاة**” denir. Ve “**مؤثَّفة**” derler; **المُثَفّاة** daha bilinen ve daha geneldir. Araplardan kimi “**مُؤَثْفَاةٌ**” der; lafızda **مُفَعْلاة** vezninde; hâlbuki o **مُؤَفْعَلة**’dir; çünkü **أَثْفَى يُثْفَى**, **أفعل يُفعَل** takdirine göredir; fakat onlar bazen **أفعل يُؤَفْعَل**’in elifini terk ederler; çünkü **أفعل**, rubâî vezniyle sülâsî haddinden çıkarılmıştır.

Şu da gelmiştir: “**كِساءٌ مُؤَرْنَبٌ**”; **أرنب**’te olan elifi sabit kıldılar; o da **أفعل**’dir; böylece **مُؤفعل**’de hemzeyi bıraktılar. Ve kalın parmaklı için “**رجل مُؤَنْمَل**”. Dedi:

Ve kızgın taşlar; sanki **يُؤَثْفيْن** gibi.

**أبو عبيد** dedi: **الإثفيّة** de kesre ile söylenir. **أبو حاتم** dedi: **الأثافيّ**, tencere başının hizasında yıldızlardır; tencerenin **أثافي**’si gibi. Ve **القِدْر** de yuvarlak yıldızlardır. **الفرّاء** dedi: **المثفّاة**, **الأثافيّ** heyetinde bir damgadır. Ve **الأثافيّ** de denir. Dedi: ve “**امرأةٌ مُثَفّاة**” denir; yani ondan üç koca ölmüştür; ve “**رجل مثَفّىً**”: üç kadınla evlenmiştir. **أبو عمرو**: “Onu **أثَفَه**; **يأثِفُه**”: onu aradı. Dedi: ve **الأثِف**, kavmi takip edendir; “Geçti, onları **يَأثِفُهم** ve **يُثَفِّيهم**” denir; yani onları takip eder. **أبو زيد** dedi: “Onu **أثَفَه**; **يأثِفُهُ**”: onu kovdu. **ابنُ الأعرابي**: “Falan oğullarından kaba bir **أُثْفِيّةٌ** kaldı”; onlardan çok sayı ve aziz bir topluluk kaldığında. **أبو عمرو**: erkeklerden **المؤثَّف**, kısa, geniş, çok etli olandır. Ve inşad etti:

Soğuktan bir sığınan değildir;
etiyle semiz bir **مؤَثَّفٍ**.

(**أثل**) **الهمزة** ve**الثاء** ve**اللام**, şeyin aslına ve toplanmasına delalet eder. **الخليل** dedi: **الأَثْل**, **الطَّرْفاء**’ya benzeyen bir ağaçtır; ancak ondan daha büyüktür ve ondan daha iyi odunludur; ondan iyi kadehler yapılır. **أبو زياد** dedi: **الأثْل**, **العِضاهِ**’dandır; gökte uzun; onun uzun ince püskülleri vardır; dikeni yoktur. Ve Araplar der: “O, **أَثْلَتِه**’ni yontmaya düşkündür”; yani onu ayıplamaya ve sövmeye düşkündür. **الأعشى** dedi:

Bizim **أثلتِنا**’yı yontmaktan vazgeçmedin mi?
ve develer inledikçe sen ona zarar verici değilsin.

**الخليل** dedi: “Falan **أَثَّلَ**; **تأثيلاً**”; malı çoğaldığında ve hâli güzelleştiğinde. Ve **المتأثِّل**: mala mal toplayan kimsedir. Ve “Allah mülkünü **أثَّل** etsin” dersin; yani onu büyüttü ve çoğalttı. Dedi:

**خِنْدِفيّاً** bir mülkü **أثَّلَ** etti; iri.

**أبو عمرو** dedi: **الأثال**, şeref yahut maldır. **الأصمعيّ** onu hemzenin kesresiyle ve dammesiyle rivayet etti. Ve her şeyin **أثَلَة**’si: onun aslıdır. Ve falan **تأثّلَ** etti: bir mal aslı edindi. Ve **المتأثِّل**, sık dallı ağacın dallarındandır. Ve inşad etti:

Asıl, dalını **متأثِّلاً** olarak bitirir;
ve el, parmakları eşit değildir.

**الأصمعيّ** dedi: “Onun üzerine borçları **أثّلْتُ**; **تأثيلاً**”; yani onları onun üzerine topladım. Ve “Onu adamlarla **أثّلتْهُ**”; yani onları onunla çoğalttım. **الأخطل** dedi:

Seni **نَهْشَلٍ** ile **أثّلوكَ** eden bir kavme söver misin?
onlar olmasaydı siz, **عُكْلٍ** gibi mevalî olurdunuz.

Ve “Kış için **تأثَّلْتُ**” denir; yani ona hazırlandım. **أبو عبيدة**: **أُثال** bir dağın adıdır. **ابنُ الأعرابيّ**, şu sözünde:

**كَعبٌ** bana hükmü **تُؤَثِّلُ** eder;
böylece Rabbim onun işlerini değiştirir.

Dedi: “**تؤثِّلُ**”; yani onu bana zorunlu kılar. **ابنُ الأعرابيّ** ve **الأصمعيّ**: “Kuyuyu **تأثلت**”: onu kazdım. **أبو ذؤيب** dedi:

Öncülerini gönderdiler de **فتأثَّلُوا**;
bir kuyu; onun toprağını, oturan cariyeler gibi.

Ve bu, babın kıyasıdır; çünkü bu, içinde **مؤثَّلا** olarak bulunmuş olanı çıkarmaktır.

(**أثم**) **الهمزة** ve**الثاء** ve**الميم**, tek bir asla delalet eder; o da yavaşlık ve geri kalmadır. “**ناقة آثِمةٌ**” denir; yani geri kalan. **الأعشى** dedi:

**الآثِماتُ** öğle sıcağını yalanladığında.

Ve **الإثم** bundan türemiştir; çünkü günah sahibi, hayırdan yavaştır, ondan geri kalandır. **الخليل** dedi: “Falan **أثِمَ**”: günaha düştü. Eğer sakınır ve el çekerse “**تأثّم**” denir; “**حَرِجَ**”: haraca düştü; ve “**تحرّج**”: haractan uzaklaştı denildiği gibi. **أبو زيد** dedi: “**رجل أثيمٌ أثُومٌ**.” Ve bazı kimseler **الأخفش**’ten rivayet etti—sıhhatini nasıl bilemem—ki **الإثم** şaraptır; buna göre Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edilmiştir: ﴿**قُلْ إنّما حَرَّمَ رَبِّيَ الفَوَاحِشَ ما ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ والإثْمَ**﴾ [الأعراف 33]. Ve inşad etti:

**الإثْمَ** içtim, aklım sapıncaya kadar;
işte **الإثْمُ** akıllara böyle yapar.

Eğer bu sahih ise, o kıyastır; çünkü o, sahibini günaha düşürür.

(**أثن**) **الهمزة** ve**الثاء** ve**النون** bir asıl değildir; ancak onda ibdâlden bir kelime geldi: “**الأُثُن**”, **الوُثُن**’da bir lugattır derler. Ve “**الأُثْنَة**”, **الطَّلْح**’ın sık ağaçlığıdır derler. Biz bu kitabımızın başında, ancak sahih sözü kıyas edeceğimizi şart koşmuştuk.

(**أثو/ي**) **الهمزة** ve**الثاء** ve**الواو** ve**الياء** tek bir asıldır; onda **الواو**, **الياء** ile karışır. Ve “Ona karşı **أثَى** etti; **يَأثي**; **إثَاوَةً** ve **إثَايَةً** ve **أثْوًا** ve **أثْياً**”; yani onun aleyhine nemime yaptı. Ve inşad ederler:

Ve size karşı bir **نَيْرَبٍ** sahibi **آثِ** olmam.

Ve **النيرب**: nemimedir. Ve dedi:

Kavminin efendilerine karşı **يأثُو** eden bir adam,
ömrüme yemin olsun ki, yerilmeye ve sövülmeye layıktır.

-

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعال: ﴿ذواتي أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل﴾ [سبأ/16].
أثل: شجر ثابت الأصل، وشجر متأثل: ثابت ثبوته، وتأثل كذا: ثبت ثبوته.
وقوله صلى الله عليه وسلم في الوصي: (غير متأثل مالا) (الحديث أخرجه البخاري في الشروط 5/263 والوصايا؛ ومسلم في الوصية رقم (1632) ؛ وراجع شرح السنة 2/288، 305؛ وأخرجه النسائب بلفظ: (كل من مال يتيمك غير مسرف ولا مباذر ولا متأثل) 6/256) أي: غير مقتن له ومدخر، فاستعار التأثل له، وعنه استعير: نحت أثلته: إذا اغتبته (قال ابن فارس: ونحت فلان أثلته، مثل، وذلك إذا قال في عرضه قبيحا. انظر مجمل اللغة 1/87؛ وجمهرة الأمثال 2/309).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿**ذواتي** **أكل** **خمط** ve **أثل** ve az bir şey **سدر**’den﴾ [Sebe/16].
**أثل**: kökü sabit olan ağaç; ve **شجر متأثل**: sabit, sabitliği sabit; ve **تأثل** şöyle: sabit oldu, sabitliği sabit oldu.
Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) vasi hakkında sözü: (**غير متأثل مالا**) (hadisi Buhârî **الشروط**’ta 5/263 ve **الوصايا**’da; Müslim **الوصية**’de no (1632); ve **شرح السنة** 2/288, 305’e müracaat et; ve Nesâî onu şu lafızla çıkarmıştır: (**كل من مال يتيمك غير مسرف ولا مباذر ولا متأثل**) 6/256) yani: ona iktina edici ve biriktirici olmayan; böylece **التأثل**’i onun için ödünç aldı; ve ondan ödünç alındı: **نحت أثلته**: onu gıybet ettiğinde. (İbn Fâris dedi: **ونحت فلان أثلته**; mesel; ve bu, onun ırzı hakkında çirkin bir şey söylediğinde olur. **مجمل اللغة** 1/87’ye; ve **جمهرة الأمثال** 2/309’a bak.)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ث ل
الأثلة السمرة وقيل شجرة مـن العضـاه طويلـة مستقيمـة الخشبـة تعمـل منهـا القصـاع والأقـداح فوقعت مجازاً في قولهم تحت أثلته إذا تنقصه وفلان لا تنحت أثلته‏.‏
قال الأعشى‏:‏ ألست منتهياً عـن نحـت أثلتنـا ولست ضائرها ما أطت الإبل ولفلان أثلة مال أي أصل مال‏.‏
ثم قالوا‏:‏ أثلت مالاً وتأثلته وشرف مؤثل وأثيل‏.‏
وقد أثل أثالة حتى سمي المجد بالأثال، بالفتح. تقول: له أثال كأنه أثال، أي مجد كأنه الجبل.

##### Türkçe

أ ث ل
**الأثلة**: **السمرة**; ve denildi ki: **شجرة مـن العضـاه**; uzun, düz **الخشبـة**; ondan **القصـاع** ve **الأقـداح** yapılır. Böylece mecazen onların sözlerinde vuku buldu: “تحت **أثلته**” (onu eksilttiği zaman); ve “فلان لا تنحت **أثلته**”.

**قال الأعشى‏:‏**
ألست منتهياً عـن نحـت **أثلتنـا**
ولست ضائرها ما أطت الإبل

Ve falanca için: “**أثلة** مال” yani malın aslı.

Sonra dediler ki: “**أثلت** مالاً” ve “**تأثلته**” ve “شرف **مؤثل**” ve “**أثيل**”.

Ve gerçekten “**أثل** **أثالة**” (yaptı) ki, nihayet şeref “**الأثال**” diye adlandırıldı; fetih ile. Dersin ki: “Onun için **أثال** vardır, sanki **أثال**”; yani, bir şeref; sanki dağdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَثْلَةُ كل شيء: أَصله؛ قال الأَعشى:
أَلَسْتَ مُنْتَهياً عن نَحْتِ أَثْلَتِنا؛
ولَسْتَ ضائِرَها، منا أَطَّتِ الإِبلُ
يقال: فلان يَنْحَِتُ أَثْلَتَنا إِذا قال في حَسبَه قبيحاً. وأَثَلَ يأْثِل أُثولاً وتَأَثَّل: تأَصَّل. وأَثَّل مالَه: أَصَّله. وتَأَثَّل مالاً: اكتسبه واتخذه وثَمَّره. وأَثَّل اللهُ مالَه: زكاه. وأَثَّل مُلْكَه: عَظَّمه. وتَأَثَّل هو: عَظُم.
وكلُّ شيء قديم مُؤَصَّلٍ: أَثيلٌ ومُؤَثَّل ومُتأَثِّل، ومال مؤَثَّل. والتَّأَثُّلُ: اتخاذ أَصل مال. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال في وصيّ اليتيم: إِنه يأْكل من ماله غَيْرَ مُتَأَثِّل مالاً؛ قال: المتأَثل الجامع، فقوله غير متأَثل أَي غير جامع، وقال ابن شميل في قوله، صلى الله عليه وسلم: ولمن وليها أَنْ يَأْكُل ويُؤْكِلَ صَديقاً غيرَ مُتَأَثِّلٍ مالاً، يقال: مال مُؤَثَّل ومَجْدٌ مؤثَّل أَي مجموع ذو أَصل. قال ابن بري: ويقال مال أَثِيلٌ؛ وأَنشد لساعدة:
ولا مال أَثِيل
وكل شيء له أَصل قديم أَو جُمِعَ حتى يصير له أَصل، فهو مُؤَثَّل؛ قال لبيد:
لله نافِلَةُ الأَجَلِّ الأَفضل،
وله العُلى وأَثِيثُ كُلِّ مُؤَثَّل
ابن الأَعرابي: المؤَثَّل الدائم. وأَثَّلْتُ الشيءَ: أَدَمْتُه. وقال أَبو عمرو: مُؤَثَّل مُهَيَّأٌ له. ويقال: أَثَّلَ اللهُ مُلْكاً آثِلاً أَي ثَبَّته؛ قال رؤبة:
أَثَّل مُلْكاً خِنْدِفاً فَدَعَما
وقال أَيضاً:
رِبابَةً رُبَّتْ ومُلْكاً آثِلا
أَي ملكاً ذا أَثْلَةٍ. والتأْثيل: التأْصيل. وتأْثيل المجد: بناؤه. وفي حديث أبي قتادة: إِنه لأَوَّلُ مال تَأَثَّلْتُه. والأَثال، بالفتح: المحد، وبه سمي الرجل. ومجد مُؤَثَّل: قديم، منه، ومجد أثيل أَيضاً؛ قال امرؤ القيس:
ولكِنَّما أَسْعى لمَجْدٍ مُؤَثَّلٍ،
وقد يُدْرِكُ المَجْدَ المؤثَّل أَمثالي
والأَثْلَةُ والأَثَلَةُ: متاع البيت وبِزَّتُه. وتَأَثَّلَ فلان بعد حاجة أَي اتخذ أَثْلَةً، والأَثْلة: المِيرةُ. وأَثَّل أَهْلَه: كساهم أَفضل الكُسوة، وقيل: أَثَّلهم كساهم وأَحسن إِليهم. وأَثَّلَ: كَثُرَ مالُه؛ قال طفيل:
فَأَثَّلَ واسْتَرْخَى به الخَطْبُ بعدما
أَسافَ، ولولا سَعْيُنا لم يُؤَثِّل
ورواية أَبي عبيد: فأَبّل ولم يُؤَبِّل. ويقال: هم يَتَأَثَّلون الناسَ أَي يأْخذون منهم أَثالاً، والأَثال المال. ويقال: تأَثَّل فلان بئراً إِذا احتفرها لنفسه. المحكم: وتَأَثَّلَ البئر حَفَرها؛ قال أَبو ذؤيب يصف قوماً حفروا بئراً، وشبه القبر بالبئر:
وقد أَرْسَلُوا فُرّاطَهُم، فَتَأَثَّلوا
قَلِيباً سَفَاهَا كالإِماءِ القَواعِد
أَراد أَنهم حفروا له قبراً يُدْفَن فيه فسماه قليباً على التشبيه، وقيل: فتأَثّلوا قليباً أَي هَيَّأُوه؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: تُؤَثِّلُ كَعْبٌ عَليَّ القَضاء،
فَرَبِّي يُغَيِّرُ أَعمالَها
فَسَّره فقال: تؤثل أَي تُلْزِمني، قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا. والأَثْلُ: شجر يشبه الطَّرْفاء إِلا أَنه أَعظم منه وأَكرم وأَجود عُوداً تسوَّى به الأَقداح الصُّفْر الجياد، ومنه اتُّخِذ مِنبر سيدنا محمد رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ وفي الصحاح: هو نوع من الطَّرْفاء. والأَثْل: أُصول غليظة يسوّي منها الأَبواب وغيرها وورقه عَبْلٌ كورق الطرفاء. وفي الحديث: أَن منبر رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان من أَثْل الغابة، والغابة غَيْضة ذات شجر كثير وهي على تسعة أَميال من المدينة، قال أَبو حنيفة: قال أَبو زياد من العضاه الأَثْل وهو طُوَال في السماء مستطيل الخشب وخشبه جيد يحمل من القرى فتبنى عليه بيوت المدر، وورقُه هَدَبٌ طُوَال دُقَاق وليس له شوك، ومنه تُصنع القِصَاع والجِفَان، وله ثمرة حمراء كأَنها أُبْنَة، يعني عُقْدة الرِّشاء، واحدته أَثْلة وجمعه أُثول كتَمْر وتُمور؛ قال طُرَيح:
ما مُسْبِلٌ زَجَلُ البَعُوضِ أَنِيسُه،
يَرْمي الجِراعَ أُثُولَها وأَراكَها
وجمعه أَثَلاث. وفي كلام بَيْهَسٍ الملقب بنَعامةَ: لكِنْ بالأَثَلات لَحْمٌ لا يُظَلِّل؛ يعني لحم إِخوته القَتْلى؛ ومنه قيل للأَصل أَثْلة؛ قال: ولسُمُوّ الأَثلة واستوائها وحسن اعتدالها شبه الشعراء المرأَة إِذا تم قَوامها واستوى خَلْقها بها؛ قال كُثَيِّر:
وإِنْ هِيَ قامت، فما أَثْلَةٌ
بعَلْيا تُناوحُ رِيحاً أَصيلا،
بأَحْسَنَ منها، وإِن أَدْبَرَتْ
فأَرْخٌ بِجُبَّةَ تَقْرْو خَمِيلا
الأَرْخُ والإِرْخُ: الفَتيُّ من البَقَر. والأُثَيْل: مَنْبِتُ الأَراك.وأُثَيْل، مصغَّر: موضع قرب المدينة وبه عين ماء لآل جعفر بن أبي طالب عليه السلام.
وأُثال، بالضم: اسم جبل، وبه سمي الرجل أُثالاً. وأُثالة: اسم. وأَثْلة والأَثِيل: موضعان؛ وكذلك الأُثَيْلة. وأُثال: بالقَصِيم من بلاد بني أَسد؛ قال:
قاظَتْ أُثَالَ إِلى المَلا، وتَرَبَّعَتْ
بالحَزْنِ عازِبَةً تُسَنُّ وتُودَع
وذو المأْثول: وادٍ، قال كُثَيِّر عَزَّة:
فلما أَنْ رأَيْتُ العِيسَ صَبَّتْ،
بِذِي المأْثولِ، مُجْمِعَةَ التَّوالي

##### Türkçe

**أَثْلَةُ** her şeyin: onun aslıdır; **الأَعشى** dedi:
أَلَسْتَ مُنْتَهياً عن نَحْتِ أَثْلَتِنا؛
ولَسْتَ ضائِرَها، منا أَطَّتِ الإِبلُ
Denir ki: falan **أَثْلَتَنا**’yı yontuyor; onun soyu hakkında çirkin söylediği zaman.

Ve **أَثَلَ** **يأْثِل** **أُثولاً** ve **تَأَثَّل**: kökleşti. Ve **أَثَّل** malını: onu kökleştirdi.
Ve **تَأَثَّل** mal: onu kazandı ve edindi ve onu semerelendirdi. Ve Allah **أَثَّل** onun malını: onu arındırdı.
Ve **أَثَّل** mülkünü: onu büyüttü. Ve o **تَأَثَّل**: büyüdü.
Ve her eski, kökleştirilmiş şey: **أَثيلٌ** ve **مُؤَثَّل** ve **مُتأَثِّل**’dir; ve **مال مؤَثَّل**.
Ve **التَّأَثُّلُ**: malın aslını edinmektir. Peygamberin hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun,
yetimin vasîsi hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “O, onun malından, mal biriktiren **غَيْرَ مُتَأَثِّل** olarak yer”; dedi ki:
**المتأَثل** biriktirendir; onun “**غير متأَثل**” sözü, yani biriktirmeyen demektir. Ve İbn Şümeyl, onun sözü hakkında,
Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “Onu üstlenen kimseye, yemesi ve bir dostu yedirmesi, mal biriktiren olmayan **غيرَ مُتَأَثِّلٍ مالاً** (olarak) (caizdir)” dedi: denir ki: **مال مُؤَثَّل** ve **مَجْدٌ مؤثَّل**; yani aslı olan toplanmış (şey).
İbn Berrî dedi ki: ve **مال أَثِيلٌ** denir; ve Sâ‘ide’den okudu:
ولا مال أَثِيل
Ve her şey ki onun eski bir aslı vardır yahut toplanmıştır da onun için bir asıl olur; o, **مُؤَثَّل**’dir; Lebîd dedi:
لله نافِلَةُ الأَجَلِّ الأَفضل،
وله العُلى وأَثِيثُ كُلِّ مُؤَثَّل
İbnü’l-A‘râbî: **المؤَثَّل** daim olandır. Ve “**أَثَّلْتُ** şeyi”: onu devamlı kıldım. Ebû Amr dedi:
**مُؤَثَّل**: onun için hazırlanmış (olandır). Ve denir ki: Allah **أَثَّل** **مُلْكاً آثِلاً**; yani onu sabitledi; Ru’be dedi:
أَثَّل مُلْكاً خِنْدِفاً فَدَعَما
Ve yine dedi:
رِبابَةً رُبَّتْ ومُلْكاً آثِلا
Yani **أَثْلَةٍ** sahibi bir mülk. Ve **التأْثيل**: **التأْصيل**’dir. Ve şanın **تأْثيل**’i: onun inşasıdır. Ebû Katâde hadîsinde:
“Şüphesiz o, benim **تَأَثَّلْتُه** ilk maldır.” Ve **الأَثال** (fetha ile): keskin (olan); ve onunla adam adlandırıldı. Ve **مجد مُؤَثَّل**: eski (olan); ondan; ve **مجد أثيل** de (böyledir); İmru’ul-Kays dedi:
ولكِنَّما أَسْعى لمَجْدٍ مُؤَثَّلٍ،
وقد يُدْرِكُ المَجْدَ المؤثَّل أَمثالي
Ve **الأَثْلَةُ** ve **الأَثَلَةُ**: ev eşyası ve onun giysisidir. Ve falan, ihtiyaçtan sonra **تَأَثَّلَ**; yani **أَثْلَةً** edindi; ve **الأَثْلة**: azıktır. Ve **أَثَّل** ailesini: onlara en üstün elbiseyi giydirdi; ve denildi: **أَثَّلهم**: onlara giydirdi ve onlara iyilik etti. Ve **أَثَّلَ**: malı çoğaldı; Tufeyl dedi:
فَأَثَّلَ واسْتَرْخَى به الخَطْبُ بعدما
أَسافَ، ولولا سَعْيُنا لم يُؤَثِّل
Ebû Ubeyd’in rivayeti: “**فأَبّل** ve **ولم يُؤَبِّل**.” Ve denir ki: onlar insanları **يَتَأَثَّلون**; yani onlardan **أَثالاً** alırlar; ve **الأَثال** maldır. Ve denir ki: falan bir kuyuyu **تأَثَّل**; onu kendisi için kazdığı zaman. **المحكم**: ve **تَأَثَّلَ** kuyuyu: onu kazdı; Ebû Züeyb, bir kuyuyu kazan bir kavmi vasfederek söyledi ve kabri kuyuya benzetti:
وقد أَرْسَلُوا فُرّاطَهُم، فَتَأَثَّلوا
قَلِيباً سَفَاهَا كالإِماءِ القَواعِد
Onların, onun için içine gömüleceği bir kabir kazdıklarını kastetti; benzetme üzere ona **قليباً** adını verdi. Ve denildi: “**فتأَثّلوا قليباً**”; yani onu hazırladılar. Ve onun sözünü İbnü’l-A‘râbî okudu:
تُؤَثِّلُ كَعْبٌ عَليَّ القَضاء،
فَرَبِّي يُغَيِّرُ أَعمالَها
Onu tefsir etti ve dedi ki: **تؤثل**; yani beni ilzam eder. İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum.

Ve **الأَثْلُ**: **الطَّرْفاء**’ya benzeyen bir ağaçtır; ancak o, ondan daha büyüktür ve daha değerlidir ve daha iyi odundur; onunla iyi sarı kadehler düzeltilir; ondan, efendimiz Muhammed Allah’ın resulünün minberi yapılmıştır, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun. **الصحاح**’ta: o, **الطَّرْفاء**’dan bir türdür.
Ve **الأَثْل**: kalın köklerdir; onlardan kapılar ve başkaları yapılır; ve yaprağı, **الطرفاء** yaprağı gibi kalındır.
Hadîste: Resûlullah’ın minberi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **أَثْل** **الغابة**’dandı; ve **الغابة** çok ağaçlı bir koruluktur; ve o, Medine’den dokuz mil üzeredir. Ebû Hanîfe dedi ki: Ebû Ziyâd dedi: **العضاه**’dan **الأَثْل** vardır; ve o, göğe doğru uzundur, odunu uzunlamasınadır; ve odunu iyidir; köylerden taşınır da onun üzerine kerpiç evler yapılır; ve yaprağı, uzun ince saçaklıdır; ve onun dikeni yoktur; ondan **القِصَاع** ve **الجِفَان** yapılır; ve onun kırmızı bir meyvesi vardır, sanki o **أُبْنَة**’dir; yani **عُقْدة الرِّشاء**; onun teki **أَثْلة**’dir; çoğulu **أُثول**’dür, **تَمْر** ve **تُمور** gibi; Turayh dedi:
ما مُسْبِلٌ زَجَلُ البَعُوضِ أَنِيسُه،
يَرْمي الجِراعَ أُثُولَها وأَراكَها
Ve onun çoğulu **أَثَلاث**’tır. **بَيْهَسٍ**’in, **نَعامةَ** lakaplı olanın sözünde: “Lâkin **بالأَثَلات** gölgelendirmeyen et vardır”; yani öldürülmüş kardeşlerinin eti. Ondan dolayı asla **أَثْلة** denildi. Dedi ki: ve **الأَثلة**’nin yükselişi, düzgünlüğü ve güzel itidali sebebiyle, şairler kadını, boyu tamam olup yaratılışı düzgünleştiğinde onunla benzettiler; Kuseyyir dedi:
وإِنْ هِيَ قامت، فما أَثْلَةٌ
بعَلْيا تُناوحُ رِيحاً أَصيلا،
بأَحْسَنَ منها، وإِن أَدْبَرَتْ
فأَرْخٌ بِجُبَّةَ تَقْرْو خَمِيلا
**الأَرْخُ** ve **الإِرْخُ**: sığırın genci (olan)dır. Ve **الأُثَيْل**: **الأَراك**’ın bittiği yer.
Ve **أُثَيْل** (küçültme): Medine yakınında bir yerdir; ve orada Ca‘fer b. Ebî Tâlib âline ait bir su gözü vardır, onun üzerine selâm olsun.
Ve **أُثال** (zamme ile): bir dağın adıdır; ve onunla adam **أُثالاً** diye adlandırıldı. Ve **أُثالة**: bir addır. Ve **أَثْلة** ile **الأَثِيل**: iki yerdir; ve كذلك **الأُثَيْلة**. Ve **أُثال**: Benî Esed diyarından **القَصِيم**’dedir; dedi ki:
قاظَتْ أُثَالَ إِلى المَلا، وتَرَبَّعَتْ
بالحَزْنِ عازِبَةً تُسَنُّ وتُودَع
Ve **ذو المأْثول**: bir vadidir; Kuseyyir Azze dedi:
فلما أَنْ رأَيْتُ العِيسَ صَبَّتْ،
بِذِي المأْثولِ، مُجْمِعَةَ التَّوالي

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ث ل * * الأَثْلُ * شجر وهو نوع من الطرفاء الواحدة * أَثْلَةٌ * والجمع أثلات و * التأثُّلُ * اتخاذ أصل مال وفي الحديث في وصي اليتيم ﴿أنه يأكل من ماله غير متأثل مالا﴾

##### Türkçe

* أ ث ل * * **الأَثْلُ** * bir ağaçtır; ve o, **الطرفاء**’dan bir türdür; tekili * **أَثْلَةٌ** *; çoğulu أثلات’tır; ve * **التأثُّلُ** * malın aslını edinmektir. Hadiste, yetimin vasîsi hakkında: { onun, malından, mal edinmiş olmaksızın yemesi }

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أثل يأثل أثولا بالضم وتأثل أي: تأصل.

  وآثل الله تعالى ماله تأثيلا: زكاه، وقيل: أصله وهو مجاز، ومنه مجد مؤثل، قال امرؤ القيس:
  ولكنما أسعى لمجـد مـؤثـل                      وقد يدرك المجد المؤثل أمثالي وقيل: المجد المؤثل: هو القديم.
 وأثل الله ملكه، أي: عظمه.
 وأثل الأهل: إذا كساهم أفضل كسوة وأحسن إليهم.
 وأثل الرجل: كثر ماله وهو مجاز.
 وتأثل: عظم.
 وتأثل المال: اكتسبه وجمعه واتخذه لنفسه، وهو مجاز، وبه فسر الحديث في وصي اليتيم: أنه يأكل من ماله غير متأثل أي: غير جامع.
 وتأثل البئر: احتفرها لنفسه قال أبو ذؤيب:
  وقد أرسلوا فراطهم فتأثلوا                      قليبا سفاها كالإماء القواعد وتأثل فلان بعد حاجة: اتخذ أثلة، أي: ميرة وقيل: التأثل: اتخاذ أصل مال، ومنه حديث جابر رضي الله تعالى عنه في اليتيم: غير واق مالك بماله ولا متأثل من ماله مالا.
 وتأثل الشيء: تجمع.
 والأثلة بالفتح ويحرك: متاع البيت وبزته.
 والأثل بالفتح: شجر وهو نوع من الطرفاء واحدته أثلة وقد خالف هنا اصطلاحه، وفي الأساس: هي السمرة، أو عضاهة طويلة قويمة يعمل منها نحو الأقداح أثلات محركة، وأثول بالضم قال طريح:
  ما مسبل زجل البعوض أنيسه                      يرمي الجراع أثولها وأراكها وفي كلام بيهس الملقب بالنعامة: لكن بالأثلاث لحم لا يظلل يعني لحم إخوته القتلى، ويروى بالأثلاث، وقد تقدم.
 والأثال، كسحاب وغراب: المجد والشرف تقول: له أثال كأنه أثال: أي مجد كأنه الجبل، وهو مجاز.
 وأثال كغراب: علم مرتجل، أو من قولهم: تأثلت بئرا: إذا حفرتها، وهو جبل، وقيل: ماء ينزل عليه الناس إذا خرجوا من البصرة إلى المدينة ثلاثة أميال لعبس بن بغيض، وهو منزل لأهل البصرة إلى المدينة بعد قو، وقبل الناجية أو حصن ببلاد عبس، بالقرب من بلاد بني أسد.
 وأثال أيضا: بالقاعة يقال لها: أثال مالك، ملك لبني سعد.
 وأيضا: اسم واد يصب في وادي الستارة وهو المعروف بقديد، يسيل في وادي خيمتى أم معبد، قال متمم بن نويرة:
  قاظت أثال إلى الملا وتربعت                      بالحزن عازبة تسن وتـودع وأيضا: ماء قرب غمازة وغمازة كثمامة: عين ماء لقوم من بني تميم ولبني عائذة بن مالك، قال ربيعة بن مقروم الضبي:
  وأقرب مورد من حيث راحا                      أثال أو غمازة أو نـطـاع وقال كثير:
  إذ هن في غلس الظلام قوارب                      أوراد عين من عـيون أثـال وأيضا: بين الغمير وبستان ابن عامر وبه فسر قول كثير الذي سبق.
 وأثال: فرس ضمرة بن ضمرة النهشلي وهو القائل فيه:
  فلو لاقيتني وأثـال فـيهـا                      أعنت العبد يطعن في كلاها

  وأثال بن النعمان: صحابي هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، إنما الصحابي هو ثمامة بن أثال بن النعمان من بني حنيفة، كما هو في المعاجم، وهو الذي ربطوه بسارية في المسجد، ثم أسلم، قال محمد بن إسحاق: لما ارتد أهل اليمامة ثبت ثمامة في قومه على الإسلام، وكان مقيما باليمامة ينهاهم عن اتباع مسيلمة، فلما عصوه فارقهم، وخرج في طائفة يريد البحرين، وصادف مرور العلاء بن الحضرمي لقتال الحطم ومن تبعه من المرتدين، فشهد معه قتالهم، فأعطى العلاء ثمامة خميصة للحطم يفتخر بها، فاشتراها ثمامة، فلما رجع ثمامة قال جماعة الحطم أنت قتلت الحطم، قال: لم أقتله ولكن اشتريت خميصة من المغنم، فقتلوه ولم يسمعوا منه رضي الله تعالى عنه.
 والأثلة: الأهبة يقال: أخذت أثلة الشتاء، أي أهبته، عن ابن عباد.
 قال: والأثلة أيضا: الأصل يقال: له أثلة مال، أي: أصل مال. إثال كجبال.
 ومن المجاز: هو ينحت في أثلتنا هكذا في النسخ، والصواب أثلتنا، أي: يطعن في حسبنا وفي العباب: ينحت أثلتنا: إذا قال في حسبه قبيحا، قال الأعشى:
  ألست منتهيا عن نحت أثلتـنـا                      ولست ضائرها ما أطت الإبل وفي الأساس: نحت أثلته: تنقصه وذمه، وكذا فلان لا تنحت أثلاته، ومن أبيات الحماسة:
  مهلا بني عمنا عن نحت أثلتنا جعل الأثلة مثلا للعرض، قاله المرزوقي في شرح الحماسة، وقال المناوي في التوقيف: نحت أثلة فلان: إذا اغتابه ونقصه، وهو لا تنحت أثلته، أي لا عيب فيه ولا نقص.
 والأثلة: قرب المدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، قال قيس بن الخطيم:
  بل ليت أهلي وأهل أثلة في                      دار قريب من حيث تختلف هكذا فسره الصاغاني وياقوت، زاد الأخير: والظاهر أنه اسم امرأة. قلت: ويؤيد هذا القول قول أبي الطيب، وهو حجة:
  در در الصبى أأيام تجري                      ر ذيولي بدار أثلة عودي والأثلة: ببغداد على فرسخ واحد بالجانب الغربي.
 والأثلة: ببلاد هذيل وقد أهمله ياقوت والصاغاني.
 وأثيل، كزبير: واد بنواحي المدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام.
 أو هو ذو أثيل: بين بدر ووادي الصفراء كثير النخل وهناك عين ماء، وهو لآل جعفر بن أبي طالب، قالت قتيلة بنت النضر:
  يا راكبا إن الأثـيل مـظـنة                      من صبح خامسة وأنت موفق وأثيل كأمير: في بلاد هذيل بتهامة، قال أبو جندب الهذلي:
  بغيتهم ما بين حداء والحـشـا                      وأوردتهم ماء الأثيل وعاصما وذو المأثول، وذات الأثل، والأثيلة كجهينة: مواضع.
 أما ذو المأثول ففي قول كثير:
  فلما أن رأيت العيس صبت                      بذي المأثول مجمعة التوالي وأما ذات الأثل ففي بلاد تيم الله بن ثعلبة كانت لهم بها وقعة مع بني أسد، ولعل الشاعر إياها عنى بقوله:
  فإن ترجع الأيام بـينـي وبـينـهـا                      بذى الأثل صيفا مثل صيفي ومربعي وأما الأثيلة فإنها لبني ضمرة من كنانة.
 ومما يستدرك عليه: فلان أثل مال: أي يجمعه، عن ابن عباد.
 وأثل الملك أثولا: عظم.
 ويقال: شعر أثيل، أي: أثيث.
 وأثلت عليه الديون تأثيلا: جمعتها عليه.
 وأثلته برجال: كثرته بهم، قال الأخطل:

  أتشتم قوما أثلوك بنهشـل                      ولولاهم كنتم كعكل مواليا والتأثيل: اتخاذ أصل المال.
 وأثيلة، كجهينة: من أعلام النساء، قال وضاح بن إسماعيل:
  صبا قلبي ومال إليك ميلا                      وأرقني خيالك يا أثـيلا وكذا أثلة من أعلامهن، وبه فسر قول قيس بن الخطيم السابق.
 وأثل مالا أثولا: مثل تأثله.
 وشرف أثيل: قديم، وقد أثل أثالة.
 وأثال، كغراب: اسم ماء لبني سليم، كذا في كتاب الجامع للغوري.
 وأيضا: موضع باليمامة لبني حنيفة، نقله ياقوت.
 والأثل: موضع قال حضرمي بن عامر:
  وقد علموا غداة الأثـل أنـي                      شديد في عجاج النقع ضرى وقيل: ذات الأثل بعينه الذي ذكره المصنف.
 وأثيل، مصغرا مشددا: موضع وهو واد مشترك بين بني شيبة وضمرة، هكذا ضبطه ابن السكيت، وأنشد قول بشر:
  فشراج ريمة قد تقادم عهدها                      بالسفح بين أثيل فـبـعـال وأثل تأثيلا: كثر ماله، وبه فسر قول طفيل:
  فأثل واسترخى به الخطب بعدما                      أساف ولولا سعينا لـم يؤثـل ويروى بالباء، وقد تقدم.
 وذو الأتول: موضع في أرض خوزستان له ذكر في الفتوح، قال سلمى ابن القين:
  قتلناهم بأسفل ذي أثـول                      بخيف النهر قتلا عبقريا أي هو عبقري، نقله ياقوت.
 وقال ابن الأعرابي المؤثل: الدائم وقد أثلت الشيء: أدمته.
 وقال أبو عمرو: مؤثل: مهيأ له.
 وملك آثل: ذو أثلة.
 وهم يتأثلون الناس، أي يأخذون منهم أثالا، والأثال: المال.
 وقال ابن الأعرابي في قول الشاعر:
  تؤثل كعب على القضاء                      فربي يغير أعمالـهـا أي تلزمني، قال ابن سيده: ولا أدري كيف هذا.
 والأثلة: المرأة إذا تم قوامها في حسن الاعتدال، على التشبيه بالأثلة؛ لسموها.
 والأثيل: منبت الأراك.

##### Türkçe

**أثل** **يأثل** **أثولا** (ضمme ile) ve **تأثل**; yani: kökleşti.

Allah Teâlâ onun malını **آثل** etti, **تأثيلا**: onu zekâtlandırdı; ve denildi ki: onu asılladı; bu mecazdır. Ondandır: **مجد مؤثل**. İmru’ul-Kays dedi ki:
  ولكنما أسعى لمجـد مـؤثـل                      وقد يدرك المجد المؤثل أمثالي
Ve denildi ki: **المجد المؤثل**: o, eski olandır.

Allah onun mülkünü **أثل** etti; yani: onu büyüttü.

**أثل** (fiil) aileyi: onlara en üstün giyimi giydirdiği ve onlara iyilik ettiği zaman.

**أثل** adam: malı çoğaldı; bu mecazdır.

**تأثل**: büyüdü.

**تأثل** malı: onu kazandı ve topladı ve onu kendisi için edindi; bu mecazdır. Bununla, yetimin vasîsi hakkındaki hadis tefsir edilmiştir: “o, malından **غير متأثل** yer”; yani: toplayıcı olmayan.

**تأثل** kuyu: onu kendisi için kazdı. Ebû Züeyb dedi ki:
  وقد أرسلوا فراطهم فتأثلوا                      قليبا سفاها كالإماء القواعد
Falan, bir ihtiyaçtan sonra **تأثل** etti: bir **أثلة** edindi; yani: azık. Ve denildi ki: **التأثل**: malın aslını edinmektir. Ondandır: Câbir رضى الله تعالى عنه’un yetim hakkında hadisi: “malını onun malıyla koruyan değil ve onun malından bir mal **متأثل** eden değil.”

**تأثل** şey: toplandı.

**الأثلة** (fetḥa ile; ve harekelenir): ev eşyası ve donatımı.

**الأثل** (fetḥa ile): ağaçtır; ve o, **الطرفاء**’dan bir türdür; tekili **أثلة**’dir. Burada kendi ıstılahına muhalefet etmiştir. **الأساس**’ta: o, **السمرة**’dir; yahut uzun, düzgün bir **عضاهة**’dir; ondan, kadehler benzeri yapılır; **أثلات** (harekeli). Ve **أثول** (ضمme ile). Tarîh dedi ki:
  ما مسبل زجل البعوض أنيسه                      يرمي الجراع أثولها وأراكها
Beyhes’in, **النعامة** lakaplı olanın sözünde: “lakin **بالأثلاث** gölgelendirilmez bir et” der; yani öldürülmüş kardeşlerinin eti. Ve **بالأثلاث** diye rivayet edilir; ve daha önce geçti.

**الأثال** (bulut ve karga gibi): şan ve şereftir. Dersin ki: onun için bir **أثال** vardır; sanki o bir **أثال**’dır; yani: bir şandır; sanki dağdır; bu mecazdır.

**أثال** (karga gibi): irticalen konmuş bir özel addır; yahut onların “**تأثلت** bir kuyu” sözündendir: onu kazdığın zaman. Ve o, bir dağdır. Ve denildi ki: Basra’dan Medine’ye çıkanlar, üç mil mesafede, üzerine indikleri bir sudur; Abs b. Bugayd’ındır; Basra ehlinin Medine’ye gidişinde, **قو**’dan sonra ve **الناجية** yahut Abs diyarında bir hisardan önce bir menzildir; Benî Esed diyarına yakın.

Ve **أثال** ayrıca: **بالقاعة**’da, ona “**أثال مالك**” denilen (yer); Benî Sa‘d’a ait bir mülktür.

Ve ayrıca: **وادي الستارة**’ya dökülen bir vadinin adıdır; o, **قديد** diye bilinen (vadidir); **وادي خيمتى أم معبد**’de akar. Mutammim b. Nuveyra dedi ki:
  قاظت أثال إلى الملا وتربعت                      بالحزن عازبة تسن وتـودع
Ve ayrıca: **غمازة** yakınında bir sudur; ve **غمازة** (ثَمامة gibi): Benî Temîm’den bir kavmin ve Benî Âiẓa b. Mâlik’in bir su gözüdür. Rabî‘a b. Maḳrûm ed-Ḍabbî dedi ki:
  وأقرب مورد من حيث راحا                      أثال أو غمازة أو نـطـاع
Kesîr dedi ki:
  إذ هن في غلس الظلام قوارب                      أوراد عين من عـيون أثـال
Ve ayrıca: **الغمير** ile İbn Âmir’in bostanı arasındadır; ve bununla, daha önce geçen Kesîr’in sözü tefsir edilmiştir.

**أثال**: Ḍamra b. Ḍamra en-Nehşelî’nin atıdır; ve o, onun hakkında şöyle diyen kimsedir:
  فلو لاقيتني وأثـال فـيهـا                      أعنت العبد يطعن في كلاها

**أثال بن النعمان**: sahâbî; bütün nüshalarda böyledir; ve bu yanlıştır. Sahâbî ancak, Benî Hanîfe’den **ثمامة بن أثال بن النعمان**’dır; mu‘cemlerde olduğu üzere. O, onu mescidde bir direğe bağladıkları, sonra Müslüman olduğu kimsedir. Muhammed b. İshâk dedi ki: Yemâme ehli irtidat edince, Semâme kavmi içinde İslâm üzere sebat etti; Yemâme’de ikamet ediyor, onları Müseylime’ye uymaktan men ediyordu. Ona isyan edince onlardan ayrıldı; bir topluluk içinde Bahreyn’i kastederek çıktı. Ve **العلاء بن الحضرمي**’nin, **الحطم** ve ona uyan mürtedlerle savaşmak için geçişine rastladı; onunla birlikte onların savaşına şahit oldu. Bunun üzerine Alâ, Semâme’ye, **الحطم** için bir **خميصة** verdi; onunla övünürdü. Semâme onu satın aldı. Semâme dönünce, **الحطم**’ın topluluğu dedi ki: “Sen **الحطم**’ı öldürdün.” Dedi ki: “Onu öldürmedim; fakat ganimetten bir **خميصة** satın aldım.” Onu öldürdüler ve ondan dinlemediler; رضى الله تعالى عنه.

**الأثلة**: hazırlıktır; “kışın **أثلة**’sini aldım” denir; yani: onun hazırlığını; İbn Abbâd’dan.

Dedi ki: **الأثلة** ayrıca: asıldır; “onun için malın **أثلة**’si vardır” denir; yani: malın aslı. **إثال** (dağlar gibi).

Mecazdan: “o, bizim **أثلتنا**’mızda yontuyor”; nüshalarda böyle. Doğrusu **أثلتنا**’dır; yani: bizim soy-sopumuza dil uzatıyor. **العباب**’da: “**أثلتنا**’yı yontuyor”: soyunda çirkin bir şey söylediği zaman. A‘şâ dedi ki:
  ألست منتهيا عن نحت أثلتـنـا                      ولست ضائرها ما أطت الإبل
**الأساس**’ta: “onun **أثلة**’sini yonttu”: onu eksiltti ve onu yerdi. Keza: “falanın **أثلات**’ını yontma.” **الحماسة** beyitlerinden:
  مهلا بني عمنا عن نحت أثلتنا
**الأثلة**’yi ırz için bir mesel kıldı; bunu Merzûkî, **شرح الحماسة**’da söyledi. Ve Menâvî **التوقيف**’te dedi ki: “falanın **أثلة**’sini yonttu”: onu gıybet ettiği ve onu eksilttiği zaman. Ve “o, **لا تنحت أثلته**”dir; yani onda ayıp yoktur ve eksiklik yoktur.

**الأثلة**: Medine yakınında (orada oturana en üstün salât ve selâm olsun). Kays b. el-Ḫaṭîm dedi ki:
  بل ليت أهلي وأهل أثلة في                      دار قريب من حيث تختلف
Bunu Sâğânî ve Yâkût böyle tefsir etti. Sonuncusu ekledi: “ve zâhir olan, onun bir kadın adı olduğudur.” Dedim ki: Bu görüşü, Ebû’t-Tayyib’in sözü teyit eder; ve o bir hüccettir:
  در در الصبى أأيام تجري                      ر ذيولي بدار أثلة عودي
**الأثلة**: Bağdat’ta, batı yakasında bir fersah mesafede.

**الأثلة**: Hüzeyl diyarında; Yâkût ve Sâğânî onu ihmal etmiştir.

**أثيل** (Zübeyr gibi): Medine civarında bir vadidir (orada oturana en üstün salât ve selâm olsun).

Yahut o, **ذو أثيل**’dir: Bedir ile **وادي الصفراء** arasında; çok hurmalık vardır; ve orada bir su gözü vardır; Âl-i Ca‘fer b. Ebî Tâlib’indir. Ḳuteyle bint en-Naḍr dedi ki:
  يا راكبا إن الأثـيل مـظـنة                      من صبح خامسة وأنت موفق
Ve **أثيل** (Emîr gibi): Hüzeyl diyarında, Tihâme’de. Ebû Cundub el-Hüzelî dedi ki:
  بغيتهم ما بين حداء والحـشـا                      وأوردتهم ماء الأثيل وعاصما
Ve **ذو المأثول** ve **ذات الأثل** ve **الأثيلة** (Cüheyne gibi): yerlerdir.

**ذو المأثول** ise, Kesîr’in sözündedir:
  فلما أن رأيت العيس صبت                      بذي المأثول مجمعة التوالي
**ذات الأثل** ise, Teymullâh b. Sa‘lebe diyarındadır; onların orada Benî Esed ile bir vak‘ası olmuştur. Belki şair, şu sözüyle onu kastetmiştir:
  فإن ترجع الأيام بـينـي وبـينـهـا                      بذى الأثل صيفا مثل صيفي ومربعي
**الأثيلة** ise, Kinâne’den Benî Ḍamra’nındır.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: “falan, malı **أثل** eder”; yani: onu toplar; İbn Abbâd’dan.

**أثل** kralı **أثولا**: büyüttü.

Ve denilir: **شعر أثيل**; yani: **أثيث**.

Borçları onun üzerine **أثلت** ettim, **تأثيلا**: onları onun üzerine topladım.

Onu adamlarla **أثلته** ettim: onu onlarla çoğalttım. Aḫṭal dedi ki:
  أتشتم قوما أثلوك بنهشـل                      ولولاهم كنتم كعكل مواليا
**التأثيل**: malın aslını edinmektir.

**أثيلة** (Cüheyne gibi): kadın adlarındandır. Vaḍḍâḥ b. İsmâ‘îl dedi ki:
  صبا قلبي ومال إليك ميلا                      وأرقني خيالك يا أثـيلا
Keza **أثلة** de onların adlarındandır; ve bununla, Kays b. el-Ḫaṭîm’in önceki sözü tefsir edilmiştir.

Bir malı **أثل** etti, **أثولا**: onu **تأثله** etmek gibidir.

**شرف أثيل**: eski (kadîm). Ve o, **أثالة** ile **أثل** etti.

**أثال** (karga gibi): Benî Süleym için bir su adıdır; Gûrî’nin **كتاب الجامع**’ında böyledir.

Ve ayrıca: Yemâme’de Benî Hanîfe için bir yerdir; Yâkût nakletmiştir.

**الأثل**: bir yerdir. Ḥaḍramî b. Âmir dedi ki:
  وقد علموا غداة الأثـل أنـي                      شديد في عجاج النقع ضرى
Ve denildi ki: **ذات الأثل** bizzat, musannifin zikrettiği (yerdir).

**أثيل** (küçültme, şeddeli): bir yerdir; ve Benî Şeybe ile Ḍamra arasında ortak bir vadidir. İbn es-Sikkît onu böyle ضبط etti. Ve Bişr’in sözünü inşâd etti:
  فشراج ريمة قد تقادم عهدها                      بالسفح بين أثيل فـبـعـال
**أثل** etti, **تأثيلا**: malı çoğaldı; ve bununla, Ṭufeyl’in sözü tefsir edilmiştir:
  فأثل واسترخى به الخطب بعدما                      أساف ولولا سعينا لـم يؤثـل
Ve **ب** ile rivayet edilir; ve daha önce geçti.

**ذو الأتول**: Hûzistân toprağında bir yerdir; **الفتوح**’ta zikri vardır. Selmâ b. el-Ḳayn dedi ki:
  قتلناهم بأسفل ذي أثـول                      بخيف النهر قتلا عبقريا
Yani: **عبقري** (bir öldürüş); Yâkût onu nakletmiştir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المؤثل**: devamlı olandır. Ve “şeyi **أثلت** ettim”: onu devam ettirdim.

Ebû ‘Amr dedi ki: **مؤثل**: onun için hazırlanmış.

**ملك آثل**: **أثلة** sahibi.

Ve onlar, insanları **يتأثلون**; yani onlardan **أثالا** alırlar. Ve **الأثال**: maldır.

İbnü’l-A‘râbî, şairin sözünde dedi ki:
  تؤثل كعب على القضاء                      فربي يغير أعمالـهـا
Yani: beni ilzam eder. İbn Sîde dedi ki: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum.

**الأثلة**: güzellikte mutedil bir düzgünlüğe kavuştuğu zaman kadın; **الأثلة** ile teşbih üzere; onun yüceliği sebebiyle.

**الأثيل**: **الأراك**’ın bittiği yer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اثل

أَثَلَ
1 أَثَلَ ذ , aor. اَثِلَ , inf. n. أُثُولٌ, It (anything, M) had, or came to have, root, or a foundation; or it was, or became, firm, or established, and firmly rooted or founded; as also ↓ تأثّل. (M, K.) ― -b2- Also, inf. n. as above, It (dominion) was, or became, great; (TA;) and so ↓ the latter verb. (M, K. *) ― -b3- And أَثُلَ, inf. n. أَثَالَةٌ, said of high rank, or nobility, It was, or became, old, of ancient origin, or of long standing. (TA.) -A2- See also 5.

أثّلهُ
2 أثّلهُ ذ , (M, K,) inf. n. تَأْثِيلٌ, (S, K,) He made it (his wealth, or property, M, K, and so applied it is tropical, TA) to have root, or a foundation; or to become firm, or established, and firmly rooted or founded; syn. أَصَّلَهُ (S, * M, K.) ― -b2- He (God, T, M,* TA) made it (a man's dominion, T, M, K) to be, or become, firm, firmly established, stable, or permanent: (T:) or great: (M, K:) and he (a man) made it (a thing) lasting, or permanent. (TA.) IAar the following verse,
تُؤَثِّلُ كَعْبٌ عَلَىَّ القَضَا
فَرَبِّى يُغَيِّرُ أَعْمَالَهَا
[app. meaning Kaab would oblige me to make payment, or the like, (as though establishing against me the duty of doing so,) but my Lord changes their actions,] explaining it by saying, i. e. تُلْزِمُنِى; but (ISd says,) I know not how this is. (M.) ― -b3- He (God, M) made it (a man's wealth, or property,) to increase; or put it into a good, or right, state, or condition; syn. زَكَّاةَ. (M, K.) ― -b4- أَتَّلْتُهُ بِرِجِالٍ I multiplied him [meaning his party] by men. (TA.) ― -b5- أَثَّلْتُ عَلَيْهِ الدُّيُونَ I collected against him the debts. (TA.) ― -b6- أثّل أَهْلَهُ He clad his family with the most excel-lent of clothing: (M:) or he clad them (M, K) with the most excellent of clothing, (K,) and did good to them, or acted well towards them. (M, K.) -A2- أثّل, [used intransitively,] (M, K,) inf. n. as above, (TA,) He (a man, K) became abundant in his wealth, or property. (M, K.)

تأثّل
5 تأثّل ذ : see 1, in two places. ― -b2- Also It (a thing) became collected together. (K.) ― -b3- He took for himself, got, or acquired, what is termed أَثْلَة, i. e. مِيرة [meaning victuals, or provision]; (M, K;) بَعْدَ حَاجَةٍ [after want]. (M.) ― -b4- He took for himself, got, or acquired, a source, stock, or fund, (أَصْلٍ,) of wealth, or property. (S, TA.) ― -b5- And تأثّل مَالًا He collected, or gained, or acquired, wealth, or property, (M, K,) and took it for himself: (M:) [said in the TA to be tropical:] or he collected wealth, or property, and took it for himself, or got it, or acquired it, as a source, stock, or fund: (Mgh:) and مَالاً ↓ أَثَلَ, inf. n. أُثُولٌ, signifies the same as تأثّلهُ. (TA.) ― -b6- هُمة يَتَأَثَّلُونَ النَّاسَ They take أُثَال, i. e. wealth, or property, from men. (TA.) ― -b7- تأثّل بِئْراً He dug a well (T, S, M, K) for himself. (T, TA.)

أَثْلٌ
أَثْلٌ ذ A kind of trees; (S, K;) a species of the طَرْفَآء [or tamarisk; so applied in the present day; termed by Forskål (Flora Aeg. Arab. p. lxiv.) tamarix orientalis]; (S, TA;) or a kind of trees, (T, M,) or a certain tree, (Mgh,) resembling the طرفآء, (T, M, Mgh,) except that it is of a better kind, (T,) or except that it is larger, and better in its wood, (M,) of which are made yellow and excellent [vessels of the kind called] أَقْدَاح, and of which was made the Prophet's pulpit; it has thick stems, of which are made doors and other things; and its leaves are of the kind called عَبَل, like those of the طرفآء: (TA:) AHn says, on the authority of Aboo-Ziyád, that it is of the kind termed عِضَاه, tail, and long in its wood, which is excellent, and is carried to the towns and villages, and the clay houses of these are built upon it; [app. meaning that its wood is used in forming the foundations of the walls;] its leaves are of the kind called هَدَب, [syn. with عَبَل,] long and slender, and it has no thorns; of it are made [bowls of the kinds called] قِصَاع and جِفَان; and it has a red fruit, like a knot of a rope: (M:) or a kind of large trees, having no fruit: (Msb:) or i. q. طرفآء, having no fruit: (Bd in xxxiv. 15:) n. un. with ة; (S, M, Msb, K;) explained in the A as the سَمُرَة [or gum-acacia tree]: or a tall, straight [tree such as is termed] عِضَاهَة, of which are made the like of أَقْدَاح: (TA:) the pl. [of أَثْلٌ] is أُثُولٌ (M, K) and [of أَثْلَةٌ] أَثَلَاثٌ. (S, K, TA (in the CK اَثْلاتٌ].) ― -b2- [See also أَثْلَةٌ, below.] -A2- فُلَانٌ أَثْلُ مَالٍ Such a one is a collector of wealth, or property. (Ibn-'Abbád.)

أَثْلَةٌ
أَثْلَةٌ ذ n. un. of أَثْلٌ, q. v. (S, M, &c.) Because of the tallness of the tree thus called, and its erectness, and beauty of proportion, the poets liken thereto a woman of perfect stature and erect form. (M.) ― -b2- Metaphorically, (Msb,) (tropical:) Honour, or reputation; or grounds of pretension to respect on account of the honourable deeds or qualities of one's ancestors, &c.; syn. عِرْضٌ; (Msb, TA;) or حَسَبٌ (S, O, K, TA.) So in the saying, فُلَانٌ يَنْحِتُ أَثْلَتَنَا, or يَنْحَتُ, (S accord. to different copies, and so in the O, but in the copies of the K, incorrectly, يَنْحَتُ فِى أَثْلَتِنَا, TA,) (tropical:) Such a one speaks evil of, (S, O,) or impugns, or speaks against, (K,) our honour, or reputation, &c. (S, O, K.) And نَحَتَ أَثْلَتَهُ (tropical:) He detracted from his reputation; spoke against him; impugned his character; censured him; blamed him. (A, Msb.) And فُلَانٌ تُنْحَتُ أَثَلَاتُهُ (tropical:) [Such a one's grounds of pretension to respect, &c., are impugned]. (TA.) And هُوَ لَا تُنْحَتُ أَثْلَتُهُ (tropical:) He has not any vice, or fault, nor any imperfection, or defect. (Msb.) ― -b3- The root, foundation, origin, source, stock, or the like, syn. أصْلٌ; (T, S, M, Mgh, K;) of a thing, and of a man; (T;) of anything; (M;) [a source, stock, or fund,] of wealth, or property: (Mgh, TA:) pl. اِثَالٌ. (K.) So in the saying, لَهُ أَثلَةُ مَالٍ [He has a source, or stock, or fund, of wealth, or property]. (TA.) ― -b4- Victuals, or provision; syn. مِيرَةٌ (M, K.) ― -b5- The goods, furniture, and utensils, of a house or tent; as also ↓ أَثَلَةٌ. (M, K. *) ― -b6- Apparatus, accoutrements, implements, or the like. (Ibn-' Abbád, K.) So in the saying, أَخَذْتُ أَثْلَةَ الشِّتَآءِ [I took the apparatus, &c., of, i. e. for, the winter]. (Ibn- ' Abbád.)

أَثَلَةٌ
أَثَلَةٌ ذ : see أَثْلَةٌ, near the end.

أَثَالٌ
أَثَالٌ ذ , (T, S, M,) with fet-h, (S,) or أُثَالٌ, with damm, (Mgh,) or both, (K,) (tropical:) Glory, honour, dignity, nobility, or high rank. (AA, T, S, M, Mgh, K.) You say, لَهُ أُثَالٌ كَأَنَّهُ أُثَالٌ (tropical:) He has glory, or honour, &c., as though it were the mountain called Othál. (TA.) [But the next signification seems to be here more appropriate.] ― -b2- (tropical:) Wealth, or property. (Mgh.)

أَثِيلٌ
أَثِيلٌ ذ A place of growth of trees of the kind called أَرَاك [perhaps a mistranscription for أَثْل]: mentioned by Th, from IAar. (T.) -A2- Abundant, and luxuriant, or long, hair. (TA.) ― -b2- See also مَؤَثَّلٌ in two places.

آثِلٌ
آثِلٌ آثل : see مُؤَثَّلٌ.

مُؤَثَّلٌ
مُؤَثَّلٌ ذ Having root, or a foundation; or firm, or established, and firmly rooted or founded: (S:) or having a permanent source, or firm foundation: (Munjid of Kr:) or of old foundation or origin: or collected together so as to [become stable or permanent, or] have root or a foundation: (T:) or old; of ancient origin; or of long standing: (M, TA:) or permanent: (IAar:) (tropical:) applied to glory, honour, dignity, nobility, or high rank; (T, Kr, S, M, TA;) and so ↓ أَثِيلٌ: (S, TA:) and to wealth, or property: (Kr, S:) and to anything; (T, M;) and so ↓ أَثِيلٌ, and ↓ مُتَأَثِّلٌ: (M:) and ↓ آثِلٌ, also, has the first of these significations, applied to dominion. (T.) ― -b2- Prepared, disposed, arranged, or put into a right or good state. (AA.)

مُتَأَثِّلٌ
مُتَأَثِّلٌ ذ : see مُؤَثَلٌ. ― -b2- Also Taking for oneself, getting, or acquiring, a source, stock, or fund, (أَصْل,) of wealth, or property: (S, TA:) or collecting wealth, or property, (T, Mgh,) and taking it for oneself, or getting it, or acquiring it, as a source, stock, or fund. (Mgh.) So in a trad. on the subject of a charge respecting the orphan, يَأْكُلُ مِنْ مَالِهِ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالًا [He may eat of his wealth, or property, not taking for himself a source, stock, or fund, of wealth, or property: or, not collecting &c.]: (T, S, Mgh:*) or, accord. to Bkh, not acquiring abundance of wealth: but the former explanation is more correct lexically. (Mgh.)

##### Türkçe

**أَثَلَ**
1 **أَثَلَ** **ذ** , muzâri‘ **اَثِلَ** , mastar ismi **أُثُولٌ**, O (herhangi bir şey, M) kök, yahut bir temel sahibi oldu, yahut kök/temel sahibi olmaya başladı; yahut o sağlam oldu, yahut sağlamlaştı, ve sağlamca kök salmış yahut temellendirilmiş oldu; bunun gibi aşağıdaki **تأثّل** de. (M, K.) ― -b2- Yine, mastar ismi yukarıdaki gibi, O (hâkimiyet) büyük oldu, yahut büyüdü; (TA;) ve bunun gibi aşağıdaki fiil de. (M, K. *) ― -b3- Ve **أَثُلَ**, mastar ismi **أَثَالَةٌ**, yüksek mertebe yahut soyluluk hakkında söylenir: O eski oldu, kadîm menşeli oldu, yahut uzun zamandan beri var oldu. (TA.) -A2- 5’e de bak.

**أثّلهُ**
2 **أثّلهُ** **ذ** , (M, K,) mastar ismi **تَأْثِيلٌ**, (S, K,) O, onu (kendi malını yahut mülkünü, M, K; ve ona uygulanması mecazîdir, TA) kök/temel sahibi kıldı; yahut sağlam, yerleşik oldu ve sağlamca kök salmış yahut temellendirilmiş oldu; eş anlamlısı **أَصَّلَهُ** (S, * M, K.) ― -b2- O (Allah, T, M,* TA) onu (bir adamın hâkimiyetini, T, M, K) sağlam, sağlamca yerleşik, sabit yahut kalıcı kıldı: (T:) yahut büyük kıldı: (M, K:) ve o (bir adam) onu (bir şeyi) kalıcı yahut daimî kıldı. (TA.) IAar şu beyti rivayet etti,
تُؤَثِّلُ كَعْبٌ عَلَىَّ القَضَا
فَرَبِّى يُغَيِّرُ أَعْمَالَهَا
[Zâhiren anlamı: Ka‘b beni ödeme yapmaya yahut benzeri şeye mecbur eder (sanki bunu bana karşı sabitleştirerek), fakat Rabbim onların amellerini değiştirir,] bunu “yani **تُؤَثِّلُ** = **تُlْزِمُنِى**” diyerek açıklayarak; fakat (ISd der ki,) bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. (M.) ― -b3- O (Allah, M) onu (bir adamın malını yahut mülkünü) artırdı; yahut onu iyi yahut doğru bir hâle/duruma koydu; eş anlamlısı **زَكَّاةَ**. (M, K.) ― -b4- **أَتَّلْتُهُ بِرِجِالٍ** Onu (yani onun tarafını) adamlarla çoğalttım. (TA.) ― -b5- **أَثَّلْتُ عَلَيْهِ الدُّيُونَ** Borçları onun aleyhine topladım. (TA.) ― -b6- **أثّل أَهْلَهُ** Ailesini en üstün elbiseyle giydirdi: (M:) yahut onları (M, K) en üstün elbiseyle giydirdi, (K,) ve onlara iyilik etti yahut onlara iyi davrandı. (M, K.) -A2- **أثّل**, [geçişsiz kullanılır,] (M, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) O (bir adam, K) malında yahut mülkünde bol oldu. (M, K.)

**تأثّل**
5 **تأثّل** **ذ** : 1’e bak, iki yerde. ― -b2- Yine, O (bir şey) bir araya toplanmış oldu. (K.) ― -b3- O, kendisi için, **أَثْلَة** denilen şeyi aldı, elde etti yahut edindi; yani **مِيرة** [azık yahut erzak]; (M, K;) **بَعْدَ حَاجَةٍ** [ihtiyaçtan sonra]. (M.) ― -b4- O, kendisi için, mal yahut mülkten bir kök/sermaye/fon (**أَصْلٍ**) aldı, elde etti yahut edindi. (S, TA.) ― -b5- Ve **تأثّل مَالًا** O, mal yahut mülk topladı, kazandı yahut edindi, (M, K,) ve onu kendisi için aldı: (M:) [TA’da mecazî olduğu söylenir:] yahut mal yahut mülk topladı ve onu kendisi için aldı, yahut onu elde etti yahut edindi, bir kök/sermaye/fon olarak: (Mgh:) ve **مَالاً** aşağıdaki **أَثَلَ**, mastar ismi **أُثُولٌ**, **تأثّلهُ** ile aynı manaya gelir. (TA.) ― -b6- **هُمة يَتَأَثَّلُونَ النَّاسَ** Onlar insanlardan **أُثَال** alırlar; yani mal yahut mülk. (TA.) ― -b7- **تأثّل بِئْراً** O, kendisi için bir kuyu kazdı. (T, S, M, K) (T, TA.)

**أَثْلٌ**
**أَثْلٌ** **ذ** Bir tür ağaç; (S, K;) **طَرْفَآء**’dan bir nev‘ [yahut ılgın; günümüzde böyle adlandırılır; Forskål (Flora Aeg. Arab. p. lxiv.) tarafından tamarix orientalis diye adlandırılmıştır]; (S, TA;) yahut bir tür ağaç, (T, M,) yahut belirli bir ağaç, (Mgh,) **طرفآء**’a benzeyen, (T, M, Mgh,) ancak daha iyi cins olması müstesna, (T,) yahut daha büyük olması ve odununda daha iyi olması müstesna, (M,) ondan sarı ve mükemmel **أَقْدَاح** [denilen türden kaplar] yapılır ve Peygamber’in minberi ondan yapılmıştır; kalın gövdeleri vardır, onlardan kapılar ve başka şeyler yapılır; yaprakları **عَبَل** denilen türdendir, **طرفآء**’ınkiler gibi: (TA:) AHn, Aboo-Ziyád rivayetiyle, onun **عِضَاه** denilen türden olduğunu, odununda uzun olduğunu, odununun mükemmel olduğunu, şehirlere ve köylere taşındığını, bunların kerpiç evlerinin onun üzerine bina edildiğini söyler; [zâhiren anlam: odununun duvarların temellerini oluşturmakta kullanılması;] yaprakları **هَدَب** denilen türdendir, [**عَبَل** ile eş anlamlı,] uzun ve incedir, ve onun dikeni yoktur; ondan **قِصَاع** ve **جِفَان** [denilen türden kaplar] yapılır; ve onun ip düğümü gibi kırmızı bir meyvesi vardır: (M:) yahut meyvesi olmayan büyük ağaçlardan bir tür: (Msb:) yahut meyvesi olmayan, **طرفآء** ile aynı: (Bd in xxxiv. 15:) tekil isim (n. un.) **ة** ile; (S, M, Msb, K;) A’da **سَمُرَة** [yahut zamk-akasyası ağacı] olarak açıklanmıştır: yahut uzun, düzgün bir **عِضَاهَة**, ondan **أَقْدَاح** benzerleri yapılır: (TA:) [**أَثْلٌ**’ün] çoğulu **أُثُولٌ**’dür (M, K) ve [**أَثْلَةٌ**’nin] çoğulu **أَثَلَاثٌ**’tır. (S, K, TA (CK’de **اَثْلاتٌ**).) ― -b2- [Aşağıda **أَثْلَةٌ**’ye de bak.] -A2- **فُلَانٌ أَثْلُ مَالٍ** Filân kimse mal yahut mülk toplayıcıdır. (Ibn-‘Abbád.)

**أَثْلَةٌ**
**أَثْلَةٌ** **ذ** **أَثْلٌ**’ün tekil ismidir (n. un.), bk. o. (S, M, &c.) Bu adla anılan ağacın boyunun uzunluğu, doğruluğu ve oran güzelliği sebebiyle şairler buna mükemmel boylu ve dik yapılı bir kadını benzetirler. (M.) ― -b2- Mecazen, (Msb,) (mecazî:) Şeref yahut itibar; yahut atalarının şerefli fiilleri yahut vasıfları vb. sebebiyle saygı görmeye dair iddia dayanakları; eş anlamlısı **عِرْضٌ**; (Msb, TA;) yahut **حَسَبٌ** (S, O, K, TA.) Şu sözde böyledir: **فُلَانٌ يَنْحِتُ أَثْلَتَنَا**, yahut **يَنْحَتُ**, (S’de farklı nüshalara göre; O’da da böyle; fakat K nüshalarında yanlış olarak **يَنْحَتُ فِى أَثْلَتِنَا**, TA,) (mecazî:) Filân kimse bizim şerefimiz/itibarımız vb. hakkında kötü konuşur, (S, O,) yahut ta‘n eder yahut aleyhimizde konuşur. (K,) (S, O, K.) Ve **نَحَتَ أَثْلَتَهُ** (mecazî:) Onun itibarından düşürdü; onun aleyhinde konuştu; şahsiyetine ta‘n etti; onu ayıpladı; onu kınadı. (A, Msb.) Ve **فُلَانٌ تُنْحَتُ أَثَلَاتُهُ** (mecazî:) [Filânın saygı iddiası dayanaklarına vb. ta‘n edilir]. (TA.) Ve **هُوَ لَا تُنْحَتُ أَثْلَتُهُ** (mecazî:) Onda hiçbir ayıp yahut kusur yoktur, ne de herhangi bir noksanlık yahut eksiklik vardır. (Msb.) ― -b3- Kök, temel, menşe, kaynak, sermaye yahut benzeri; eş anlamlısı **أصْلٌ**; (T, S, M, Mgh, K;) bir şeyin ve bir adamın; (T;) herhangi bir şeyin; (M;) mal yahut mülkün [kaynağı/sermayesi/fonu]: (Mgh, TA:) çoğulu **اِثَالٌ**. (K.) Şu sözde böyledir: **لَهُ أَثلَةُ مَالٍ** [Onun mal yahut mülkten bir kaynağı/sermayesi/fonu vardır]. (TA.) ― -b4- Azık yahut erzak; eş anlamlısı **مِيرَةٌ** (M, K.) ― -b5- Bir evin yahut çadırın eşyası, döşemesi ve kap-kacağı; bunun gibi aşağıdaki **أَثَلَةٌ** de. (M, K. *) ― -b6- Takım, teçhizat, aletler yahut benzeri. (Ibn-‘Abbád, K.) Şu sözde böyledir: **أَخَذْتُ أَثْلَةَ الشِّتَآءِ** [Kışın, yani kış için, takımı vb. aldım]. (Ibn-‘Abbád.)

**أَثَلَةٌ**
**أَثَلَةٌ** **ذ** : **أَثْلَةٌ**’ye bak, sonlara yakın.

**أَثَالٌ**
**أَثَالٌ** **ذ** , (T, S, M,) fetha ile, (S,) yahut **أُثَالٌ**, damme ile, (Mgh,) yahut ikisi de, (K,) (mecazî:) İzzet, şeref, vakar, soyluluk yahut yüksek mertebe. (AA, T, S, M, Mgh, K.) Şöyle dersin: **لَهُ أُثَالٌ كَأَنَّهُ أُثَالٌ** (mecazî:) Onun izzeti/şerefi vb. vardır; sanki Othál denilen dağ imiş gibi. (TA.) [Fakat sonraki anlam burada daha uygun görünür.] ― -b2- (mecazî:) Mal yahut mülk. (Mgh.)

**أَثِيلٌ**
**أَثِيلٌ** **ذ** **أَرَاك** denilen türden ağaçların yetişme yeri [belki **أَثْل** için bir yanlış yazımdır]: Th tarafından IAar’dan naklen zikredilmiştir. (T.) -A2- Bol ve gür, yahut uzun, saç. (TA.) ― -b2- İki yerde **مَؤَثَّلٌ**’e de bak.

**آثِلٌ**
**آثِلٌ** آثل : **مُؤَثَّلٌ**’e bak.

**مُؤَثَّلٌ**
**مُؤَثَّلٌ** **ذ** Kök/temel sahibi; yahut sağlam, yerleşik, ve sağlamca kök salmış yahut temellendirilmiş: (S:) yahut kalıcı bir kaynağa yahut sağlam bir temele sahip: (Kr’nin Munjid’i:) yahut eski temelli yahut menşeli: yahut [sabit yahut kalıcı olmaya] kök/temel sahibi olmaya varacak şekilde bir araya toplanmış: (T:) yahut eski; kadîm menşeli; yahut uzun zamandan beri var olan: (M, TA:) yahut kalıcı: (IAar:) (mecazî:) izzet, şeref, vakar, soyluluk yahut yüksek mertebeye uygulanır; (T, Kr, S, M, TA;) ve bunun gibi aşağıdaki **أَثِيلٌ** de: (S, TA:) ve mala yahut mülke: (Kr, S:) ve herhangi bir şeye: (T, M;) ve bunun gibi aşağıdaki **أَثِيلٌ**, ve aşağıdaki **مُتَأَثِّلٌ** de: (M:) ve aşağıdaki **آثِلٌ** de, hâkimiyete uygulanınca, bunların birincisi olan manaya sahiptir. (T.) ― -b2- Hazırlanmış, düzenlenmiş, tertip edilmiş, yahut doğru yahut iyi bir hâle konulmuş. (AA.)

**مُتَأَثِّلٌ**
**مُتَأَثِّلٌ** **ذ** : **مُؤَثَلٌ**’e bak. ― -b2- Yine, kendisi için mal yahut mülkten bir kök/sermaye/fon (**أَصْل**) alan, elde eden yahut edinen: (S, TA:) yahut mal yahut mülk toplayan, (T, Mgh,) ve onu kendisi için alan, yahut onu elde eden yahut edinen, bir kök/sermaye/fon olarak. (Mgh.) Yetim hakkında bir yükümlülük konulu bir hadiste böyledir: **يَأْكُلُ مِنْ مَالِهِ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالًا** [Onun malından yahut mülkünden yiyebilir; mal yahut mülkten kendisi için bir kök/sermaye/fon edinmeksizin: yahut, toplamaksızın vb.]: (T, S, Mgh:*) yahut Bkh’ye göre, malda bolluk edinmeksizin: fakat birinci açıklama lugavî olarak daha doğrudur. (Mgh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءثل

أَثَلَ
أَثَلَ I ( n. ac. أُثُوْل 27 ) أَثُلَ U ( n. ac. أَثَاْلَة 22t )
a.  Had or took root; was founded; became firm, well-established; became great.

أَثَّلَ
أَثَّلَ II ,
a.  Was wealthy.

b.  [ Ila ], Gave away the legal alms to, was benevolent to.

تَأَثَّلَ
تَأَثَّلَ V ,
a.  see I .

b.  Was gathered; was gained, amassed ( wealth ).

c.  Was dug ( well ).

أَثْل
أَثْل 1 ,
a.  Species of tamarisk.

أَثْلَة
أَثْلَة 1t , ( pl. اِثَاْل 23 ),
a.  Noble origin or descent.

أَثِيْل
أَثِيْل 25 ,
a.  Nobly-born, noble.

b.  Firm, solid.

##### Türkçe

**أَثَلَ**
**أَثَلَ** I ( n. ac. **أُثُوْل** 27 ) **أَثُلَ** U ( n. ac. **أَثَاْلَة** 22t )
a. Had oldu veya kök saldı; temellendirildi; sağlam, iyi yerleşmiş oldu; büyük oldu.

**أَثَّلَ**
**أَثَّلَ** II ,
a. Zengin oldu.

b. [ Ila ], -e yasal zekâtı verdi, -e iyilikte bulundu.

**تَأَثَّلَ**
**تَأَثَّلَ** V ,
a. I’e bak.

b. Toplandı; elde edildi, biriktirildi, yığıldı (servet).

c. Kazıldı (kuyu).

**أَثْل**
**أَثْل** 1 ,
a. Ilgın türü.

**أَثْلَة**
**أَثْلَة** 1t , ( pl. **اِثَاْل** 23 ),
a. Asil köken veya nesep.

**أَثِيْل**
**أَثِيْل** 25 ,
a. Asil doğmuş, asil.

b. Sağlam, katı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءثل

ءثل
أَثَلَ - يَأْثِلُ - أَثْل
أَثَلَ - يَأْثِلُ + الكائن أو الأمر(الشجر أو المال) + في مكان أو أمر: يجتمع ويقوى ثم يضرب أصوله وجذوره عميقاً في المكان أو الأمر فيرسخ ويثبت بشدة
أَثْل: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل: وهو اسم آلة منه: الضارب جذوره بعمق: وهواصطلاحاً نوع من الشجر يتصف يثباته وضرب جذوره عميقاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التجذر والتأصل في موقع والثبات فيه بشدة " وهي:
رَسَخَ - يَرْسَخُ، وَتَد َ- يَتِدُ، أسَّ - يَؤُسُّ، أصُلَ- يَأصُلُ، طَادَ - يَطُوْدُ، أثَلَ - يَأثِلُ

أثل
 	﴿فأعرضوا فأرسلنا عليهم سيل العرم وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتى أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل(16)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [أثل] أ ث ل: الأَثْلُ شجر وهو نوع من الطرفاء الواحدة أَثْلَةٌ والجمع أثلات و التأثُّلُ اتخاذ أصل مال وفي الحديث في وصي اليتيم ﴿أنه يأكل من ماله غير متأثل مالا﴾
معجم الفرائد القرآنية:
أَثْلٍ"  في قوله تعالى عن قوم سبأ " فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ " (16) سبأ.
أثْلُ الشيء: أصله، والأثْلُ: نوع من الشجر.
الراغب
أثل
- قال تعال: }ذواتي أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل{ [سبأ/16].
أثل: شجر ثابت الأصل، وشجر متأثل: ثابت ثبوته، وتأثل كذا: ثبت ثبوته.
وقوله صلى الله عليه وسلم في الوصي: (غير متأثل مالا) (الحديث أخرجه البخاري في الشروط 5/263 والوصايا؛ ومسلم في الوصية رقم (1632) ؛ وراجع شرح السنة 2/288، 305؛ وأخرجه النسائب بلفظ: (كل من مال يتيمك غير مسرف ولا مباذر ولا متأثل) 6/256) أي: غير مقتن له ومدخر، فاستعار التأثل له، وعنه استعير: نحت أثلته: إذا اغتبته (قال ابن فارس: ونحت فلان أثلته، مثل، وذلك إذا قال في عرضه قبيحا. انظر مجمل اللغة 1/87؛ وجمهرة الأمثال 2/309).
مقاييس اللغة:
(أثل) الهمزة والثاء واللام يدلُّ على أصْلِ الشيءِ وتجَمُّعِه.قال الخليل: الأَثْل شجرٌ يُشبه الطَّرْفاء إلا أنه أعظمُ منه وأجود عُوداً منه، تُصنَع منه الأقداحُ الجِياد. قال أبو زياد: الأثْل من العِضاهِ طُوَالٌ في السماء، لـه هدَب طُوالٌ دُقَاقٌ لا شوكَ له. والعرب تقول: "هو مُولَعٌ بنحْتِ أَثْلَتِه" أي مُولَعٌ بثَلْبِهِ وشَتْمه. قال الأعشى:
ألَسْتَ مَنْتَهِياً عن نحتِ أثلتِنا *** وَلَسْتَ ضائِرَها ما أطَّتِ الإبلُ([18])
قال الخليل: تقول أَثَّلَ فلانٌ تأثيلاً، إذا كثر مالُه وحسُنَتْ حالُه. والمتأثِّل: الذي يجمع مالاً إلى مال. وتقول أثَّل الله مُلْكَك أي عظَّمه وكثّره. قال:
* أثَّلَ مُلْكاً خِنْدِفيّاً فَدْغَما([19]) *
قال أبو عمرو: الأثال المَجْد أو المال. وحكاها الأصمعيّ بكسر الهمزة وضمّها وأثَلَة كلِّ شيءٍ أصلُه. وتأثّلَ فلانٌ اتخّذ أصلَ مالٍ. والمتأثِّل من فروع الشجر الأثيث. وأنشد:
والأصلُ ينبُتُ فَرْعُهُ متأثِّلاً *** والكفُّ ليسَ بَنَانُها بسَواءِ
قال الأصمعيّ: أثّلْتُ عليه الدُّيونَ تأثيلاً أي جمعتها عليه، وأثّلتْهُ برجال أي كثَّرْتُه بهم. قال الأخطل:
أَتَشْتُمُ قوماً أثّلوكَ بنَهْشَلٍ *** ولولا همُ كنتمْ كعُكْلٍ مَوالِيَا([20])
ويقال تأثَّلْتُ للشّتاء أي تأهَّبت له. قال أبو عبيدة: أُثال اسم جبل. قال ابنُ الأعرابيّ في قوله:
تُؤَثِّلُ كَعبٌ عليّ القضاءَ *** فرَبّي يُغَيِّرُ أعمالَها([21])
قال: تؤثِّلُ، أي تلزمنيه. قال ابنُ الأعرابيّ والأصمعيّ: تأثلت البئر حفرتها. قال أبو ذؤيب:
وقد أرْسَلُوا فُرَّاطَهُمْ فتأثَّلُوا *** قَلِيباً سَفَاهَا كالإماءِ القَواعِدِ([22])
وهذا قياسُ الباب، لأنّ ذلك إخراج ما قد كان فيها مؤثَّلا.
القاموس المحيط:
أثَلَ يَأْثِلُ أُثُولاً، وتَأثَّلَ تَأَصَّلَ. وأثَّلَ مالَهُ تأثيلاً زَكَّاهُ وأَصَّلَهُ. و مُلْكَهُ عَظَّمَهُ، و الأَهْلَ كسَاهُم أفْضَلَ كِسْوَةٍ، وأحْسَنَ إليهم، و الرجُلُ كَثُرَ مالُهُ. وتَأثَّلَ عَظُمَ، و المالَ اكْتَسَبَهُ
و البِئْرَ: حَفَرَها، و : اتَّخَذَ أثْلَةً، أي: مِيرَةً، و الشيءُ: تَجَمَّعَ. والأَثْلَةُ، ويُحَرَّكُ: مَتاعُ البَيْتِ. والأَثْلُ: شَجَرٌ، واحِدَتُهُ: أثْلَةٌ، ج: أثَلاتٌ وأُثولٌ. والأَثالُ، كسَحابٍ وغُرابٍ: المَجْدُ والشَّرَفُ. وكغُرابٍ: جَبَلٌ، وماءٌ لِعَبْسٍ، أو حِصْنٌ لهم، وة بالقاعةِ، وَوادٍ يَصُبُّ في وادي السِتارَةِ، وماءٌ قُرْبَ غُمازَةَ، وع بينَ الغُمَيْرِ وبُسْتَانِ ابنِ عامِرٍ، وفَرَسُ ضَمرَةَ بنِ ضَمرَةَ النَّهْشَلِيِّ، و ابنُ النُّعْمانِ: صَحابِيٌّ. والأَثْلَةُ: الْأُهْبَةُ، والأَصْلُ، ج: كجِبالٍ. وهو يَنْحِتُ في أثْلَتِنا: يَطْعَنُ في حَسَبِنَا، و : ع قُرْبَ المدينةِ، وة بِبَغْدَادَ، وع بِبلادِ هُذَيْلٍ. وكزُبَيْرٍ: وادٍ بِنواحي المدينةِ، أو هو ذو أُثَيْلٍ بين بَدْرٍ والصَّفْراءِ، كثيرُ النَّخْلِ، لآلِ جَعْفَرٍ. وكأميرٍ: ع.
وذو المأثولِ، وذاتُ الأَثْلِ، والأُثَيْلَةُ: مَواضِعُ.
تاج العروس:
أ ث ل
أَثَلَ يَأْثِلُ أُثُولاً بالضمِّ وتَأَثَّلَ أي : تَأَصَّلَ
وآثَّلَ اللّهُ تَعالَى مالَه تَأْثِيلاً : زَكّاهُ وقِيلَ : أَصَّلَهُ وهو مَجازٌ ومنه مَجْدٌ مُؤَثَّلٌ قال امْرُؤُ القَيسِ :
ولكنّما أَسْعَى لمَجْدٍ مُؤثَّلٍ ... وقَدْ يُدْرِكُ المَجْدَ المؤُثَّلَ أَمْثالِي وقيل : المَجْدُ المُؤثَّلُ : هو القَدِيمُ
وأثَّلَ اللّهُ مُلْكَه أي : عًظّمَه
وأثَّلَ الأَهْلَ : إِذا كَساهُم أَفْضَلَ كِسوَةٍ وأَحْسَنَ إِلَيهِم
وأثَّلَ الرَّجُلُ : كَثُرَ مالُه وهو مجاز
وتَأَثَّلَ : عَظُمَ
وتَأَثَّلَ المالَ : اكْتَسَبَه وجَمَعَه واتَّخَذَه لنَفْسِه وهو مجازٌ وبه فُسرَ الحَدِيث في وَصِيِّ اليتِيمِ : أنّه يَأْكُلُ مِنْ مالِه غَيرَ مُتَأثَل أي : غير جامِع
وتَأَثَّلَ البِئْرَ : احْتَفَرَها لنَفْسِه قال أَبُو ذُؤيب :
وقد أَرْسَلُوا فُرّاطَهُم فتَأَثَّلُوا ... قَلِيبًا سَفَاهَا كالإِماءِ القَواعِدِ وتَأَثَّلَ فُلانٌ بعدَ حاجَةٍ : اتَّخَذَ أَثْلَةً أَي : مِيرَةً وقِيل : التَّأثل : اتِّخاذُ أَصْلِ مالٍ ومِنْه حَدِيثُ جابِرٍ رضي الله تعالى عَنْهُ في اليتِيمِ : غير واقٍ مالَكَ بمالِه ولا مُتَأثل من مالِه مالاً
وتأَثَّل الشيء : تجَمَّع
والأَثْلةُ بالفتْحِ ويُحَرَّكُ : مَتاعُ البَيتِ وبزَّتُه
والأَثْلُ بالفتحِ : شَجر وهو نَوْعٌ من الطَّرفاءِ واحِدَتُه أَثْلَةٌ وقد خالَفَ هنا اصْطِلاحَه وفي الأَساسِ : هي السَّمُرَةُ أَو عِضاهَةٌ طَوِيلَةٌ قَوِيمَةٌ يُعْمَلُ مِنْها نحو الأَقْداحِ أَثَلاتٌ مُحَرَّكَة وأثُولٌ بالضمِّ قال طُرَيْحٌ :
ما مُسبِلٌ زَجَلُ البَعُوضِ أَنِيسُه ... يَرمِي الجِراعَ أثُولَها وأَراكَها وفي كلامِ بَيهَسٍ المُلَقَّبِ بالنَّعامَةِ : لكِنَّ بالأَثَلاثِ لَحْمٌ لا يُظَلَّلُ يعني لَحْمَ إِخْوَتِه القَتْلَى ويُروَى بالأَثْلاثِ وقد تَقَدّم
والأَثالُ كسَحابٍ وغُراب : المَجْدُ والشَّرَفُ تَقُول : لَهُ أَثالٌ كأَنَّه أثالٌ : أي مَجْدٌ كأَنَّه الجَبَلُ وهو مَجازٌ
وأُثالٌ كغُراب : عَلَمٌ مُرتَجَلٌ أَو من قولِهِم : تَأَثَّلْتُ بِئْراً : إِذا حَفَرتَها وهو جَبَل وقِيل : ماءٌ يَنْزِلُ عليه النّاسُ إِذا خَرَجوا من البَصْرَةِ إِلى المَدِينَةِ ثَلاثَة أَمْيالٍ لعَبس بنِ بَغِيضٍ وهو مَنْزِلٌ لأَهْلِ البَصْرَةِ إِلى المَدِينَةِ بعد قَو وقَبل النّاجِيَة أَو حِصْنٌ بِبِلادِ عَبسٍ بالقربِ من بلادِ بني أَسَدٍ
وأُثالُ أَيْضًا : بالقاعَةِ يُقالُ لها : أُثالُ مالِكٍ مِلكٌ لبني سَعْدِ
وأَيْضًا : اسمُ وادٍ يَصُبُّ في وادِي السِّتارَةِ وهو المَعْرُوف بقُدَيْدٍ يَسِيلُ في وادِي خَيمَتَى أُمِّ مَعْبَدٍ قال مُتَمِّمُ بنُ نُوَيْرَةَ :
قاظَتْ أُثالَ إِلى المَلاَ وتَرَبَّعَت ... بالحَزْنِ عازِبَةً تُسَنُّ وتُودَعُ وأَيْضًا : ماءٌ قُربَ غُمازَةَ وغُمازَةُ كثمامَةٍ : عينُ ماءٍ لقومٍ من بني تَمِيمٍ ولِبني عائِذَةَ بنِ مالِكٍ قال رَبِيعَةُ بنُ مَقْرُومٍ الضَّبِّي :
وأَقْرَبُ مَوْرِدٍ مِنْ حَيثُ راحَا ... أُثالٌ أَوْ غُمازَةُ أَو نَطَاعُ وقالَ كُثَيِّرٌ :
إِذْ هُنَّ في غَلَسِ الظّلامِ قَوارِبٌ ... أَوْرادُ عَيْنٍ من عُيُونِ أُثالِ وأَيْضًا : بَيْنَ الغُمَيرِ وبُستان ابنِ عامِرٍ وبه فُسرَ قولُ كُثَيرٍ الذي سبق
وأُثالُ : فَرَسُ ضَمْرَةَ بنِ ضَمْرَةَ النَّهْشَلِي وهو القائِلُ فيه :
فلو لاقَيتَني وأثالُ فِيها ... أَعَنْتَ العَبدَ يَطْعُنُ في كُلاهَا
وأُثالُ بنُ النُّعْمانِ : صحابي هكذا في سائِرِ النُّسَخ وهو غلطٌ إِنّما الصحابيُ هو ثُمامَةُ بنُ أُثالِ بنِ النّعْمانِ من بني حَنِيفَةَ كما هو في المَعاجِمِ وهو الذي رَبَطُوهُ بسارِيَةٍ في المَسجِدِ ثم أَسْلَمَ قال محمَّدُ بنُ إِسحاق : لمَّا ارْتدَّ أَهلُ اليَمامَةِ ثَبَتَ ثُمامَةُ في قومِه على الإِسْلام وكان مُقِيمًا باليمامَةِ يَنْهاهُم عن اتِّباعِ مُسيلِمَةَ فلما عَصَوْهُ فارَقَهُم وخَرجَ في طائِفَةٍ يُرِيدُ البَحْرَيْن وصادَفَ مُرُور العَلاءِ بن الحَضْرَمي لقِتالِ الحُطَمِ ومَنْ تَبِعَه من المُرتَدِّينَ فشَهِدَ مَعَهُ قِتالَهم فأَعْطَى العَلاء ثُمامَةَ خَمِيصةً للحُطَمِ يَفْتَخِرُ بِها فاشْتَراها ثُمامَةُ فلما رجَعَ ثُمامَةُ قالَ جماعَةُ الحطم أَنْت قَتَلْتَ الحُطَمٍ قال : لم أَقْتُلْه ولكن اشْتَرَيت خَمِيصَة من المَغْنَمِ فقَتَلُوه ولم يَسمَعُوا منه رضي اللّه تعالَى عنه
والأَثْلَةُ : الأُهْبَةُ يُقال : أَخَذْتُ أَثْلَةَ الشتاءِ أي أهْبتَه عن ابنِ عَبّادٍ
قالَ : والأَثْلَةُ أَيْضًا : الأَصْلُ يُقال : له أَثْلَةُ مالٍ أي : أَصْلُ مالٍ . إِثالٌ كجِبالٍ
ومن المَجازِ : هُوَ يَنْحِتُ في أَثْلَتِنا هكَذَا في النسَخِ والصوابُ أَثْلَتَنا أي : يَطْعَنُ في حَسَبنا وفي العُبابِ : يَنْحِتُ أَثْلَتَنا : إِذا قال في حَسَبِهِ قَبِيحًا قالَ الأَعْشَى :
أَلَستَ مُنْتَهِيًا عن نَحْتِ أَثْلَتِنا ... ولَستَ ضائِرَها ما أَطَّت الإِبِلُ وفي الأَساسِ : نَحَتَ أَثْلَتَه : تَنَقَّصَه وذَمَّه وكذا فلان لا تُنْحَت أَثلاتُه ومن أَبْياتِ الحَماسَةِ :
" مَهْلاً بني عَمِّنا عَنْ نَحْتِ أَثْلَتِنَا جعلَ الأَثْلَةَ مَثَلاً للعِرضِ قالَهُ المرزُوقيُ في شَرحِ الحَماسَةِ وقال المُناوِيّ في التَّوْقِيفِ : نَحَتَ أَثْلَةَ فُلانٍ : إِذا اغْتابَهُ ونَقَصَه وهو لا تُنْحَتُ أَثْلَتُه أي لا عَيبَ فيهِ ولا نَقْص
والأَثْلَةُ : قُربَ المَدِينَةِ على ساكِنِها أَفضَلُ الصّلاةِ والسّلامِ قال قَيسُ بنُ الخَطِيمِ :
بَلْ لَيتَ أَهْلِي وأَهْلَ أَثْلَةَ في ... دارٍ قَرِيبٍ مِنْ حَيْث تَخْتَلِفُ هكَذا فَسّرَه الصّاغاني وياقُوت زاد الأَخِيرُ : والظّاهِرُ أَنّه اسمُ امْرَأَة . قلتُ : ويُؤيدُ هذا القَولَ قولُ أبي الطَّيِّبِ وهو حُجَةٌ :
دَرَّ دَرُّ الصَّبى أأيّامَ تَجْرِي ... رِ ذُيُولِي بدارِ أَثْلَةَ عُودِي والأَثْلَةُ : ببَغْدادَ على فَرسَخٍ واحِدٍ بالجانِب الغَربي
والأَثْلَةُ : ببِلادِ هُذَيْلٍ وقدْ أَهْمَلَه ياقُوت والصّاغاني
وأُثَيلٌ كزُبَيرٍ : وادٍ بنَواحِي المَدِينَةِ على ساكِنها أَفضَلُ الصّلاةِ والسَّلامِ
أَو هُوَ ذُو أُثَيل : بينَ بَدْرٍ ووادِي الصَّفْراءِ كَثِيرُ النَّخْلِ وهُناكَ عينُ ماءٍ وهو لآلِ جَعْفَر بنِ أَبي طالِبٍ قالَتْ قُتَيلَةُ بِنْتُ النَّضْرِ :
يا راكِبًا إِنَّ الأُثَيلَ مَظِنَّةٌ ... من صُبحِ خامِسَةٍ وأَنْتَ مُوَفَّقُ وأَثِيلٌ كأَمِيرٍ : في بلادِ هُذَيْلٍ بتِهامَةَ قال أَبو جُنْدَبٍ الهُذَلِيُ :
بَغَيتُهُمُ ما بَيْنَ حَدّاءَ والحَشَا ... وأَوْرَدْتُهُم ماءَ الأَثِيلِ وعاصِمَا وذُو المَأْثُولِ وذاتُ الأَثْلِ والأثَيلَةُ كجُهَينَةَ : مواضِعُ
أَما ذُو المَأْثُولِ ففي قَوْلِ كُثَيِّرٍ :
فلَمّا أَنْ رَأَيْتُ العِيسَ صَبَّتْ ... بذِي المَأْثُولِ مُجْمِعَةَ التَّوالِي وأَما ذاتُ الأَثْلِ فَفي بلادِ تَيمِ اللّه بنِ ثَعْلَبَةَ كانت لَهُم بِها وَقْعَةٌ مع بني أَسَد ولَعًلّ الشاعِرَ إِيّاها عَنَى بقولِهِ :
فإِنْ تُرجِعِ الأَيّام بَيني وبَينَها ... بِذِى الأَثْلِ صَيفًا مِثْلَ صَيفي ومَربَعي وأَمّا الأُثَيلَة فإِنّها لبني ضَمرَةَ من كِنانَةَ
ومما يستدرك عليه : فلانٌ أَثْلُ مال : أي يَجْمَعُه عن ابنِ عَبّاد
وأَثَلَ المُلْكُ أُثُولاً : عَظُمَ
ويُقال : شَعْرٌ أَثِيلٌ أي : أَثِيثٌ
وأثّلْتُ عليه الديُونَ تَأثِيلاً : جَمَعْتُها عليهِ
وأثَّلْتُه برِجالٍ : كَثَّرته بهم قال الأَخْطَلُ :
أَتَشْتُمُ قَوْمًا أثَّلُوكَ بنَهْشَلٍ ... ولَوْلاهُمُ كُنْتُمْ كعُكْلٍ مَوالِيَا والتَّأْثِيلُ : اتِّخاذُ أَصْلِ المالِ
وأثَيلَةُ كجُهَينَةَ : من أَعلامِ النِّساءِ قال وَضّاحُ بنُ إِسْماعِيلَ :
صَبَا قَلْبِي ومال إِليكِ مَيلاَ ... وأَرَّقَنِي خَيالكِ يا أُثَيلاَ وكذا أَثْلَةُ من أَعلامِهنَّ وبه فُسِّرَ قولُ قَيسِ بنِ الخَطِيمِ السابِقُ
وأَثَلَ مالاً أُثُولاً : مثل تَأَثَّلَه
وشَرَفٌ أَثِيلٌ : قَدِيمٌ وقد أَثُلَ أَثالَةً
وأُثالٌ كغُرابٍ : اسمُ ماءٍ لبني سُلَيمٍ كذا في كِتابِ الجامِعِ للغُورِيِّ
وأَيْضًا : موضِعٌ باليَمامَةِ لبني حَنِيفَةَ نَقَلَه ياقوت
والأَثْلُ : مَوْضِعٌ قال حَضْرَمِي بنُ عامِرٍ :
وقد عَلِمُوا غَداةَ الأَثْلِ أَنِّي ... شَديدٌ في عَجاجِ النّقْعِ ضَرى وقِيلَ : ذاتُ الأَثْلِ بعَينِه الذي ذَكَرَه المُصَنِّفُ
وأُثَيلٌ مُصَغَّراً مُشَدَّدا : موضِعٌ وهو وادٍ مُشْتَرَكٌ بينَ بني شيبَةَ وضَمْرَةَ هكذا ضَبَطَه ابنُ السِّكِّيتِ وأَنْشَدَ قولَ بِشْر :
فشِراجِ ريمَة قَدْ تَقادَمَ عَهْدُها ... بالسَّفْحِ بينَ أثَيلٍ فبَعَالِ وأثَّلَ تَأْثِيلاً : كَثُرَ مالُه وبه فُسِّرَ قَوْلُ طُفَيل :
فأَثَّلَ واسْتَرخَى به الخَطْبُ بَعْدَما ... أَسافَ ولَوْلاَ سَعْيُنا لَم يُؤَثَّلِ ويُروَى بالباءِ وقد تَقدَّم
وذو الأتولِ : موضِعٌ في أَرْضِ خُوزِسْتانَ له ذِكْرٌ في الفُتُوحِ قال سَلْمَى ابنُ القَيْنِ :
قَتَلْنَاهُمْ بأَسْفَلِ ذِي أُثُولٍ ... بخَيفِ النَّهْرِ قَتْلاً عَبقَرِيّا أي هو عَبقَرِي نقله ياقوت
وقالَ ابنُ الأَعْرابِي المُؤَثَّلُ : الدّائِمُ وقد أثَّلْتُ الشيء : أَدَمْتُه
وقال أَبو عَمْرو : مُؤَثَّلٌ : مُهَيَّأ له
ومُلْكٌ آثِلٌ : ذو أَثْلَةٍ
وهم يَتَأَثَّلُوِنَ النّاسَ أي يَأْخُذُونَ منهم أَثالاً والأثالُ : المالُ
وقالَ ابنُ الأَعرابيِّ في قَوْلٍ الشّاعِرِ :
تُؤَثِّلُ كَعْبٌ علَىَ القَضاءَ ... فرَبِّي يُغَيِّرُ أَعْمالَها أي تُلْزِمْني قال ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي كيفَ هذا
والأَثْلَةُ : المَرأَةُ إِذا تَمَّ قَواِمُها في حُسنِ الاعْتِدالِ على التَّشْبِيهِ بالأثْلَةِ ؛ لسُمُوِّها
والأَثِيلُ : مَنْبِتُ الأَراكِ

##### Türkçe

ءثل
**أَثَلَ** - **يَأْثِلُ** - **أَثْل**
**أَثَلَ** - **يَأْثِلُ** + varlık veya iş (ağaç veya mal) + bir yer veya işte: toplanır ve güçlenir; sonra yer veya işte köklerini ve kökçüklerini derince vurur; böylece sağlamlaşır ve şiddetle sabitlenir.
**أَثْل**: “فـَعـْل” vezni üzere: fiil ismi; ve o, ondan bir âlet ismidir: köklerini derince vuran; ve o, ıstılahta, sabitliğiyle ve köklerini derince vurmasıyla nitelenen bir ağaç türüdür.
Ve lafız, “bir mevkide kök salma ve kökleşme ve onda şiddetle sebat etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَسَخَ** - **يَرْسَخُ**، **وَتَد** َ- **يَتِدُ**، **أسَّ** - **يَؤُسُّ**، **أصُلَ**- **يَأصُلُ**، **طَادَ** - **يَطُوْدُ**، **أثَلَ** - **يَأثِلُ**

**أثل**
 	﴿فأعرضوا فأرسلنا عليهم سيل العرم وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتى أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل(16)﴾ سبأ

مختار الصحاح
● [**أثل**] أ ث ل: **الأَثْلُ** bir ağaçtır; ve o, **الطرفاء**’dan bir türdür. Tekili **أَثْلَةٌ**’dir; çoğulu **أثلات**’tır. Ve **التأثُّلُ**: malın aslını edinmektir. Ve hadiste, yetimin vasîsi hakkında: ﴿onun, malından, malı **متأثل** olmaksızın yediği﴾

معجم الفرائد القرآنية:
**أَثْلٍ**” Sebe kavmi hakkında Yüce Allah’ın sözü içinde: “ **فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ** ” (16) Sebe.
**أثْلُ** الشيء: onun aslıdır; ve **الأثْلُ**: ağaçtan bir türdür.

الراغب
**أثل**
- Yüce Allah dedi: }**ذواتي أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل**{ [Sebe/16].
**أثل**: aslı sabit bir ağaçtır; ve **شجر متأثل**: sabitliği sabit olan. Ve **تأثل** كذا: sabitliği sabit oldu.
Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) vasî hakkında sözü: (**غير متأثل مالا**) (hadisi Buhârî **الشروط**’ta 5/263 ve **الوصايا**’da; Müslim **الوصية**’de no (1632); ve **شرح السنة** 2/288, 305’e bak; Nesâî de (**كل من مال يتيمك غير مسرف ولا مباذر ولا متأثل**) lafzıyla 6/256’da rivayet etti) yani: onu edinmiş ve biriktirmiş olmayan; böylece **التأثل**’i ona ödünç aldı. Ve ondan ödünç alındı: **نحت أثلته**: onu gıybet ettiğinde. (İbn Fâris dedi: **ونحت فلان أثلته**; misal; bu, onun ırzı hakkında çirkin söylediğinde olur. **مجمل اللغة** 1/87; **جمهرة الأمثال** 2/309’a bak.)

مقاييس اللغة:
(**أثل**) **الهمزة** ve **الثاء** ve **اللام**, şeyin aslına ve onun toplanmasına delalet eder. Halîl dedi: **الأَثْل** **الطَّرْفاء**’ya benzer bir ağaçtır; ancak ondan daha büyüktür ve ondan daha iyi odunludur; ondan iyi kadehler yapılır. Ebû Ziyâd dedi: **الأثْل** **العِضاهِ**’dandır; göğe doğru uzundur; onun uzun, ince püskülleri vardır; onun dikeni yoktur. Ve Araplar der: “**هو مُولَعٌ بنحْتِ أَثْلَتِه**” yani onun ayıplamasına ve sövmesine düşkündür. A‘şâ dedi:
ألَسْتَ مَنْتَهِياً عن نحتِ أثلتِنا *** وَلَسْتَ ضائِرَها ما أطَّتِ الإبلُ([18])
Halîl dedi: “Falan **أَثَّلَ** **تأثيلاً**” denir; malı çoğaldığında ve hâli güzelleştiğinde. Ve **المتأثِّل**: mala mal toplayan kimsedir. Ve “Allah mülkünü **أثَّل** etsin” denir; yani onu büyüttü ve çoğalttı. Dedi:
* أثَّلَ مُلْكاً خِنْدِفيّاً فَدْغَما([19]) *
Ebû Amr dedi: **الأثال**: şan veya maldır. Asmaî onu hemzenin kesresiyle ve zammıyla rivayet etti. Ve her şeyin **أثَلَة**’si: onun aslıdır. Ve falan **تأثّل**: malın aslını edindi. Ve **المتأثِّل**: gür dallı ağacın dallarındandır. Şu beyit okundu:
والأصلُ ينبُتُ فَرْعُهُ متأثِّلاً *** والكفُّ ليسَ بَنَانُها بسَواءِ
Asmaî dedi: “Onun üzerine borçları **أثّلْتُ** **تأثيلاً**” yani onları onun üzerine topladım. Ve “onu adamlarla **أثّلتْهُ**” yani onları onunla çoğalttım. Ahtal dedi:
أَتَشْتُمُ قوماً أثّلوكَ بنَهْشَلٍ *** ولولا همُ كنتمْ كعُكْلٍ مَوالِيَا([20])
Ve “kış için **تأثَّلْتُ**” denir; yani ona hazırlandım. Ebû Ubeyde dedi: **أُثال** bir dağın adıdır. İbnü’l-A‘râbî şu söz hakkında dedi:
تُؤَثِّلُ كَعبٌ عليّ القضاءَ *** فرَبّي يُغَيِّرُ أعمالَها([21])
Dedi: **تؤثِّلُ** yani onu bana zorunlu kılarlar. İbnü’l-A‘râbî ve Asmaî dedi: “Kuyuyu **تأثلت**”: onu kazdın. Ebû Züeyb dedi:
وقد أرْسَلُوا فُرَّاطَهُمْ فتأثَّلُوا *** قَلِيباً سَفَاهَا كالإماءِ القَواعِدِ([22])
Ve bu, babın kıyasıdır; çünkü bu, içinde **مؤثَّلا** bulunmuş olanı çıkarmaktır.

القاموس المحيط:
**أثَلَ** **يَأْثِلُ** **أُثُولاً**, ve **تَأثَّلَ**: **تَأَصَّلَ**. Ve malını **أثَّلَ** **تأثيلاً**: onu arındırdı ve aslını yerleştirdi. Ve mülkünü: onu büyüttü. Ve ehli: onlara en üstün elbiseyi giydirdi ve onlara iyilik etti. Ve adam: malı çoğaldı. Ve **تَأثَّلَ**: büyüdü. Ve malı: onu kazandı.
Ve kuyuyu: onu kazdı. Ve: **أثْلَةً** edindi; yani: azık. Ve şey: toplandı. Ve **الأَثْلَةُ**, ve harekelenir: ev eşyasıdır. Ve **الأَثْلُ**: bir ağaçtır; tekili: **أثْلَةٌ**; çoğulu: **أثَلاتٌ** ve **أُثولٌ**. Ve **الأَثالُ**, **سَحابٍ** ve **غُرابٍ** gibi: şan ve şereftir. Ve **غُرابٍ** gibi: bir dağdır; ve Abs’a ait bir sudur; yahut onlara ait bir kaledir; ve **بالقاعةِ**’da bir yer adıdır; ve **وادي السِتارَةِ** vadisine dökülen bir vadidir; ve **غُمازَةَ** yakınında bir sudur; ve **الغُمَيْرِ** ile İbn Âmir’in bostanı arasında bir yer adıdır; ve **ضَمرَةَ بنِ ضَمرَةَ النَّهْشَلِيِّ**’nin atıdır; ve **ابنُ النُّعْمانِ**: sahabîdir. Ve **الأَثْلَةُ**: hazırlıktır; ve asıldır; çoğulu: **جِبالٍ** gibi. Ve “o, bizim **أثْلَتِنا**’da yontuyor”: soyumuza dil uzatıyor. Ve: Medine yakınında bir yer adıdır; ve Bağdat’ta bir yer adıdır; ve Hüzeyl diyarında bir yer adıdır. Ve **زُبَيْرٍ** gibi: Medine civarında bir vadidir; yahut o, Bedir ile **الصَّفْراءِ** arasında **ذو أُثَيْلٍ**’dir; hurması çoktur; Âl-i Ca‘fer’indir. Ve **أميرٍ** gibi: bir yer adıdır.
Ve **ذو المأثولِ**, ve **ذاتُ الأَثْلِ**, ve **الأُثَيْلَةُ**: yerlerdir.

تاج العروس:
أ ث ل
**أَثَلَ** **يَأْثِلُ** **أُثُولاً** (zamm ile) ve **تَأَثَّلَ** yani: **تَأَصَّلَ**.
Ve Yüce Allah onun malını **آثَّلَ** **تَأْثِيلاً**: onu arındırdı; denildi ki: onu asılladı; bu mecazdır. Ve ondan: **مَجْدٌ مُؤَثَّلٌ**. İmruü’l-Kays dedi:
ولكنّما أَسْعَى لمَجْدٍ مُؤثَّلٍ ... وقَدْ يُدْرِكُ المَجْدَ المؤُثَّلَ أَمْثالِي
Ve denildi ki: **المَجْدُ المُؤثَّلُ**: eskidir.
Ve Allah onun mülkünü **أثَّلَ**: yani onu büyüttü.
Ve **الأَهْلَ**’i **أثَّلَ**: onlara en üstün elbiseyi giydirdiğinde ve onlara iyilik ettiğinde.
Ve adam **أثَّلَ**: malı çoğaldı; bu mecazdır.
Ve **تَأَثَّلَ**: büyüdü.
Ve malı **تَأَثَّلَ**: onu kazandı, topladı ve kendisi için edindi; bu mecazdır; ve bununla, yetimin vasîsi hakkındaki hadis tefsir edildi: onun, malından, **غير متأثَل** olarak yediği; yani: toplayıcı olmayan.
Ve kuyuyu **تَأَثَّلَ**: onu kendisi için kazdı. Ebû Züeyb dedi:
وقد أَرْسَلُوا فُرّاطَهُم فتَأَثَّلُوا ... قَلِيبًا سَفَاهَا كالإِماءِ القَواعِدِ
Ve falan, bir ihtiyaçtan sonra **تَأَثَّلَ**: **أَثْلَةً** edindi; yani: azık. Ve denildi ki: **التَّأثل**: malın aslını edinmektir; ve ondan, Câbir’in (Allah ondan razı olsun) yetim hakkında hadisi: “malını onun malıyla koruyucu olmayan ve onun malından malı **مُتَأثل** olmayan.”
Ve şey **تأَثَّل**: toplandı.
Ve **الأَثْلةُ** (fetha ile) ve harekelenir: ev eşyası ve giysisidir.
Ve **الأَثْلُ** (fetha ile): bir ağaçtır; **الطَّرفاءِ**’dan bir türdür; tekili **أَثْلَةٌ**’dir; burada kendi ıstılahına muhalefet etti. Ve **الأَساس**’ta: o, **السَّمُرَةُ**’dir; yahut uzun, düzgün bir **عِضاهَةٌ**’dır; ondan kadehler gibi şeyler yapılır. Çoğulu **أَثَلاتٌ** (harekeli) ve **أثُولٌ** (zamm ile). **طُرَيْحٌ** dedi:
ما مُسبِلٌ زَجَلُ البَعُوضِ أَنِيسُه ... يَرمِي الجِراعَ أثُولَها وأَراكَها
Ve **بَيهَسٍ**’in, **النَّعامَةِ** lakaplı sözünde: “lakin **بالأَثَلاثِ** gölgelenmeyen et vardır” yani öldürülmüş kardeşlerinin eti; ve **بالأَثْلاثِ** diye de rivayet edilir; ve daha önce geçti.
Ve **الأَثالُ** **سَحابٍ** ve **غُرابٍ** gibi: şan ve şereftir; “onun **أَثالٌ**’ı vardır; sanki o **أثالٌ**’dır” dersin; yani: sanki dağ gibi bir şandır; bu mecazdır.
Ve **أُثالٌ** **غُرابٍ** gibi: mürtecel bir özel addır; yahut onların “**تَأَثَّلْتُ بِئْراً**” (kuyu kazdım) sözündendir; ve o bir dağdır. Ve denildi ki: Basra’dan Medine’ye çıkan insanlar, üç mil sonra onun üzerine inerler; Abs b. Bagîd’e ait bir sudur; ve Basra ehlinin Medine’ye gidişinde bir menzildir; **قَو**’dan sonra ve **النّاجِيَة**’den önce; yahut Abs diyarında, Benî Esed diyarına yakın bir kaledir.
Ve **أُثالُ** ayrıca: **بالقاعَةِ**’dadır; ona **أُثالُ مالِكٍ** denir; Benî Sa‘d’a ait bir mülktür.
Ve ayrıca: **وادي السِّتارَةِ**’ye dökülen bir vadinin adıdır; **قُدَيْدٍ** diye bilinen odur; **خَيمَتَى أُمِّ مَعْبَدٍ** vadisinde akar. **مُتَمِّمُ بنُ نُوَيْرَةَ** dedi:
قاظَتْ أُثالَ إِلى المَلاَ وتَرَبَّعَت ... بالحَزْنِ عازِبَةً تُسَنُّ وتُودَعُ
Ve ayrıca: **غُمازَةَ** yakınında bir sudur; ve **غُمازَةُ** **ثَمامَةٍ** gibi: Benî Temîm’den bir kavme ve Benî Âize b. Mâlik’e ait bir su gözüdür. **رَبِيعَةُ بنُ مَقْرُومٍ الضَّبِّي** dedi:
وأَقْرَبُ مَوْرِدٍ مِنْ حَيثُ راحَا ... أُثالٌ أَوْ غُمازَةُ أَو نَطَاعُ
Ve **كُثَيِّرٌ** dedi:
إِذْ هُنَّ في غَلَسِ الظّلامِ قَوارِبٌ ... أَوْرادُ عَيْنٍ من عُيُونِ أُثالِ
Ve ayrıca: **الغُمَيرِ** ile İbn Âmir’in bostanı arasındadır; ve bununla, az önce geçen **كُثَيرٍ**’in sözü tefsir edildi.
Ve **أُثالُ**: **ضَمْرَةَ بنِ ضَمْرَةَ النَّهْشَلِي**’nin atıdır; onun hakkında söyleyen odur:
فلو لاقَيتَني وأثالُ فِيها ... أَعَنْتَ العَبدَ يَطْعُنُ في كُلاهَا
Ve **أُثالُ بنُ النُّعْمانِ**: sahabî; diğer nüshalarda böyle; bu yanlıştır; sahabî ancak **ثُمامَةُ بنُ أُثالِ بنِ النّعْمانِ**’dır; Benî Hanîfe’dendir; sözlüklerde olduğu üzere; onu mescidde bir direğe bağladılar, sonra Müslüman oldu. Muhammed b. İshâk dedi: Yemâme ehli irtidat edince, Sümâme kavmi içinde İslâm üzere sebat etti; Yemâme’de ikamet ediyordu; onları Müseylime’ye uymaktan men ediyordu; ona isyan edince onlardan ayrıldı; Bahreyn’i isteyen bir topluluk içinde çıktı; **العَلاءِ بن الحَضْرَمي**’nin, **الحُطَمِ** ve ona uyan mürtedlerle savaşmak için geçişine rastladı; onunla birlikte onların savaşına katıldı; **العَلاء** Sümâme’ye **الحُطَمِ**’a ait bir **خَمِيصةً** verdi; onunla övünüyordu; Sümâme onu satın aldı; Sümâme dönünce, Hutam topluluğundan bir grup: “Sen **الحُطَم**’ı öldürdün” dedi; o: “Onu öldürmedim; fakat ganimetten bir **خَمِيصَة** satın aldım” dedi; onu öldürdüler ve onu dinlemediler; Allah ondan razı olsun.
Ve **الأَثْلَةُ**: hazırlıktır; “kışın **أَثْلَةَ**’sini aldım” denir; yani onun hazırlığını; İbn Abbâd’dan.
Dedi: ve **الأَثْلَةُ** ayrıca: asıldır; “onun bir mal **أَثْلَةُ**’si vardır” denir; yani: malın aslı. **إِثالٌ** **جِبالٍ** gibi.
Ve mecazdan: “o, bizim **أَثْلَتِنا**’da yontuyor”; nüshalarda böyle; doğrusu **أَثْلَتَنا**’dır; yani: soyumuza dil uzatıyor. Ve **العُباب**’da: “**أَثْلَتَنا**’yı yontuyor”: onun soyu hakkında çirkin söylediğinde. A‘şâ dedi:
أَلَستَ مُنْتَهِيًا عن نَحْتِ أَثْلَتِنا ... ولَستَ ضائِرَها ما أَطَّت الإِبِلُ
Ve **الأَساس**’ta: “onun **أَثْلَتَه**’ini yonttu”: onu eksiltti ve yerdi. Ve “falanın **أثلاتُه** yontulmaz” da böyledir. Ve **الحَماسَة** beyitlerinden:
" مَهْلاً بني عَمِّنا عَنْ نَحْتِ أَثْلَتِنَا
**الأَثْلَة**’yi ırz için bir mesel kıldı; bunu **المرزُوقيُ** **شرحِ الحَماسَة**’de söyledi. Ve **المُناوِيّ** **التَّوْقِيف**’te dedi: “falanın **أَثْلَة**’sini yonttu”: onu gıybet ettiğinde ve onu eksilttiğinde; ve “onun **أَثْلَتُه** yontulmaz” yani onda ayıp yoktur ve eksiklik yoktur.
Ve **الأَثْلَةُ**: Medine yakınındadır; sakinine en faziletli salât ve selâm olsun. **قَيسُ بنُ الخَطِيمِ** dedi:
بَلْ لَيتَ أَهْلِي وأَهْلَ أَثْلَةَ في ... دارٍ قَرِيبٍ مِنْ حَيْث تَخْتَلِفُ
Bunu **الصّاغاني** böyle tefsir etti; ve **ياقُوت** sonuncusu şunu ekledi: görünen, onun bir kadının adı olduğudur. Dedim: bunu, delil olan **أبي الطَّيِّبِ**’in sözü destekler:
دَرَّ دَرُّ الصَّبى أأيّامَ تَجْرِي ... رِ ذُيُولِي بدارِ أَثْلَةَ عُودِي
Ve **الأَثْلَةُ**: Bağdat’ta, batı yakasında bir fersah mesafededir.
Ve **الأَثْلَةُ**: Hüzeyl diyarındadır; Yakut ve Sâgânî onu ihmal etti.
Ve **أُثَيلٌ** **زُبَيرٍ** gibi: Medine civarında bir vadidir; sakinine en faziletli salât ve selâm olsun.
Yahut o, Bedir ile **وادي الصَّفْراءِ** arasında **ذو أُثَيل**’dir; hurması çoktur; orada bir su gözü vardır; Âl-i Ca‘fer b. Ebî Tâlib’indir. **قُتَيلَةُ بِنْتُ النَّضْرِ** dedi:
يا راكِبًا إِنَّ الأُثَيلَ مَظِنَّةٌ ... من صُبحِ خامِسَةٍ وأَنْتَ مُوَفَّقُ
Ve **أَثِيلٌ** **أَمِيرٍ** gibi: Hüzeyl diyarında, Tihâme’dedir. **أَبو جُنْدَبٍ الهُذَلِيُ** dedi:
بَغَيتُهُمُ ما بَيْنَ حَدّاءَ والحَشَا ... وأَوْرَدْتُهُم ماءَ الأَثِيلِ وعاصِمَا
Ve **ذُو المَأْثُولِ** ve **ذاتُ الأَثْلِ** ve **الأثَيلَةُ** **جُهَينَةَ** gibi: yerlerdir.
**ذُو المَأْثُولِ** ise **كُثَيِّرٍ**’in sözündedir:
فلَمّا أَنْ رَأَيْتُ العِيسَ صَبَّتْ ... بذِي المَأْثُولِ مُجْمِعَةَ التَّوالِي
**ذاتُ الأَثْلِ** ise Benî Teymullah b. Sa‘lebe diyarındadır; onların orada Benî Esed ile bir vuruşması olmuştur; belki şair, şu sözüyle onu kastetti:
فإِنْ تُرجِعِ الأَيّام بَيني وبَينَها ... بِذِى الأَثْلِ صَيفًا مِثْلَ صَيفي ومَربَعي
**الأُثَيلَة** ise Kinâne’den Benî Damra’ya aittir.
Ve ona eklenen istidrâklerden: falan **أَثْلُ مال**: yani onu toplar; İbn Abbâd’dan.
Ve **أَثَلَ** mülk **أُثُولاً**: büyüdü.
Ve denilir: **شَعْرٌ أَثِيلٌ** yani: **أَثِيثٌ**.
Ve “onun üzerine borçları **أثّلْتُ** **تَأثِيلاً**”: onları onun üzerine topladım.
Ve “onu adamlarla **أثَّلْتُه**”: onları onunla çoğalttım. Ahtal dedi:
أَتَشْتُمُ قَوْمًا أثَّلُوكَ بنَهْشَلٍ ... ولَوْلاهُمُ كُنْتُمْ كعُكْلٍ مَوالِيَا
Ve **التَّأْثِيلُ**: malın aslını edinmektir.
Ve **أثَيلَةُ** **جُهَينَةَ** gibi: kadın adlarındandır. **وَضّاحُ بنُ إِسْماعِيلَ** dedi:
صَبَا قَلْبِي ومال إِليكِ مَيلاَ ... وأَرَّقَنِي خَيالكِ يا أُثَيلاَ
Ve kadın adlarından **أَثْلَةُ** da böyledir; ve bununla, daha önce geçen **قَيسِ بنِ الخَطِيمِ**’in sözü tefsir edildi.
Ve **أَثَلَ** malı **أُثُولاً**: **تَأَثَّلَه** gibidir.
Ve **شَرَفٌ أَثِيلٌ**: eskidir; ve **أَثُلَ** **أَثالَةً**.
Ve **أُثالٌ** **غُرابٍ** gibi: Benî Süleym’e ait bir suyun adıdır; **الجامِعِ للغُورِيِّ** kitabında böyle.
Ve ayrıca: Yemâme’de Benî Hanîfe’ye ait bir yerdir; Yakut onu nakletti.
Ve **الأَثْلُ**: bir yerdir. **حَضْرَمِي بنُ عامِرٍ** dedi:
وقد عَلِمُوا غَداةَ الأَثْلِ أَنِّي ... شَديدٌ في عَجاجِ النّقْعِ ضَرى
Ve denildi ki: **ذاتُ الأَثْلِ**, musannifin zikrettiği şeyin aynısıdır.
Ve **أُثَيلٌ** küçültme olarak, şeddeli: bir yerdir; ve o, Benî Şeybe ile Damra arasında ortak bir vadidir; İbnü’s-Sikkît onu böyle ضبط etti ve Bişr’in sözünü okudu:
فشِراجِ ريمَة قَدْ تَقادَمَ عَهْدُها ... بالسَّفْحِ بينَ أثَيلٍ فبَعَالِ
Ve **أثَّلَ** **تَأْثِيلاً**: malı çoğaldı; ve bununla, **طُفَيل**’in sözü tefsir edildi:
فأَثَّلَ واسْتَرخَى به الخَطْبُ بَعْدَما ... أَسافَ ولَوْلاَ سَعْيُنا لَم يُؤَثَّلِ
Ve **ب** ile de rivayet edilir; ve daha önce geçti.
Ve **ذو الأتولِ**: Hûzistân toprağında bir yerdir; fetihlerde onun zikri vardır. **سَلْمَى ابنُ القَيْنِ** dedi:
قَتَلْنَاهُمْ بأَسْفَلِ ذِي أُثُولٍ ... بخَيفِ النَّهْرِ قَتْلاً عَبقَرِيّا
Yani o, **عَبقَرِي**’dir; Yakut onu nakletti.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **المُؤَثَّلُ**: daim olandır; ve “şeyi **أثَّلْتُ**”: onu devam ettirdim.
Ve Ebû Amr dedi: **مُؤَثَّلٌ**: onun için hazırlanmış.
Ve **مُلْكٌ آثِلٌ**: **أَثْلَةٍ** sahibi.
Ve “onlar insanları **يَتَأَثَّلُوِنَ**”: yani onlardan **أَثالاً** alırlar; ve **الأثالُ**: maldır.
Ve İbnü’l-A‘râbî, şairin sözü hakkında dedi:
تُؤَثِّلُ كَعْبٌ علَىَ القَضاءَ ... فرَبِّي يُغَيِّرُ أَعْمالَها
Yani “bana zorunlu kılar”; İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum.
Ve **الأَثْلَةُ**: kadındır; kıvamı, güzel itidal üzere tamam olduğunda; **الأثْلَةِ**’ye benzetme yoluyla; onun yüceliğinden dolayı.
Ve **الأَثِيلُ**: **الأَراكِ**’ın bittiği yer.
