# أجج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AC%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أجج

الأجيج: تلهب  ابن سيده: الأجة والأجيج: صوت النار. قال الشاعر:
  أصرف وجهى عن أجيج التنور
  كأن فيه صوت فيل منحور وأجت النار تئج وتؤج أجيجا، إذا سمعت صوت لهبها، قال:
  كان تـردد أنـفـاســه                      أجيج ضرام زفته الشمال

   كالتأجج  والائتجاج.  وأججتها تأجيجا، فتأججت، وائتجت  ، على افتعلت. وأجيج الكير: حفيف النار، والفعل كالفعل، وفي حديث الطفيل:  طرف سوطه يتأجج  أي يضىء، من أجيج النار: توقدها. وفي االأساس: أجج النار، فأجت وتأججت، وهجير أجاج، للشمس فيه مجاج.  وأج الظليم يئج  ، بالكسر،  ويؤج  ، بالضم، أجا، وأجيجا والوجهان ذكرهما الصاغاني في التكملة وابن منظور في اللسان، وعلى الضم اقتصر الجوهري والزمخشري، وهو على غير قياس، والكسر نقله الصاغاني عن ابن دريد، وقد ردها عليه أبو عمرو في فائت الجمهرة، قاله شيخنا:  عدا وله حفيف  ، وفي اللسان: سمع حفيفه في عدوه، قال يصف ناقة:
  فراحت وأطراف الصوى محزئلة                      تئج كما أج الظليم الـمـفـزع وأج الرجل يئج أجيجا: صوت، حكاه أبو زيد، وأنشد لجميل:
  تئج أجيج الرحل لما تحسرت                      مناكبها وابتز عنها شليلهـا وأج يؤج أجا: أسرع، قال:
  سدا بـيديه ثـم أج بـسـيره                      كأج الظليم من قنيص وكالب وفي التهذيب: أج في سيره يؤج أجا، إذا أسرع وهرول وأنشد:
  يؤج كما أج الظليم المنفر قال ابن برى: صوابه تؤج، بالتاء، لأنه يصف ناقته، ورواه ابن دريد:  الظليم المفزع  . وفي حديث خيبر:  فلما أصبح دعا عليا، فأعطاه الراية، فخرج بها يؤج حتى ركزها تحت الحصن  الأج: الإسراع والهرولة، كما في النهاية. وفي الأساس: ومن المجاز: مريؤج في سيره، أي له حفيف كاللهب، وقد أج أجة الظليم. وسمعت أجتهم حفيف مشيهم واضطرابهم.  والأجة: الاختلاط  ، وفي اللسان: أجة القوم، وأجيجهم: اختلاط كلامهم مع حفيف مشيهم، وقولهم: القوم في أجة، أي في اختلاط. الأجة، والائتجاج، والأجيج والأجاج:  شدة الحر  وتوهجه، والجمع إجاج، مثل: جفنة وجفان.  وقد ائتج النهار  على افتعل،  وتأج وتأجج  . ويقال: جاءت أجة الصيف، قال رؤبة:
  وحرق الحر أجاجا شاعلا وقال ذو الرمة:
  بأجة نش عنها الماء والرطب

  يقال:  ماء أجاج  بالضم، أي  ملح  ، وقيل: مر، وقيل: شديد المرارة، وقيل: الأجاج: الشديد الحرارة وكذلك الجمع، قال الله عز وجل:  وهذا ملح أجاج  وهو الشديد الملوحة والمرارة، مثل ماء البحر، وفي حديث على  عذبها أجاج  . وهو الماء الملح الشديد الملوحة، كذا نقل عنابن عباس في تفسيره، وفي حديث الأحنف:  نزلنا سبخة نشاشة، طرف لها بالفلاة وطرف لها بالبحر الأجاج  . نقل شيخنا عن بعض أئمة الاشتقاق الأجاج بالضم، من الأجيج، وهو تلهب النار، فكل ما يحرق الفم من مالح ومر أو حار فهو أجاج, وعن الحسن: هو ما لا ينتفع به في شرب أو زرع أو غيرهما.  وقد أج  الماء يؤج  أجوجا، بالضم  في مصدره ومضارعه، أي فهو من باب كتب، ومثله في الصحاح واللسان  وأججته  ، وبالتخفيف.  ويأجج، كيسمع  ، أي بالفتح على القياس، حكاه سيبويه،  وينصر ويضرب  الأخير حكاه السيرافي عن أصحاب الحديث، ونقله الفراء عن المفضل  : ع بمكة  ، شرفها الله تعالى.  واليأجوج  باللام مشتق  من  أج  يئج هكذا وهكذا  إذا هرول وعدا.  ويأجوج ومأجوج  : قبيلتان من خلق الله تعالى، وجاء في الحديث:  أن الخلق عشرة أجزاء، تسعة منها يأجوج ومأجوج  وهما اسمان أعجميان، جاءت القراءة فيهما يهمز وغير همز، و  من لايهمزهما  و  يجعل الألفين زائدتين  يقول: إنهما  من يجج ومجج  ، وهما غير مصروفين، قال رؤبة:
  لو أن يأجوج ومأجوج معا
  وعاد عاد واستجاشوا تبعا ومن همزهما قال: إنهما من أجت النار، ومن الماء الأجاج، وهو الشديد الملوحة المحرق من ملوحته، ويكون التقدير في يأجوج يفعول، وفي مأجوج مفعول، كأنه من أجيج النار. قالوا: ويجوز أن يكون ياجوج فاعولا، وكذلك ماجوج، وهذا و كان الاسمان عربيين لكان هذا اشتقاقهما فأما الأعجمية فلا تشتق من العربية.  وقرأ  أبو العجاج  رؤبة  بن العجاج  : آجوج وماجوج  بقلب الياء همزا. قرأ  أبو معاذ: يمجوج  بقلب الألف الثانية ميما.  والأجوج  كصبور:  المضىء النير  ، عن أبي عمرو، وأنشد لأبي ذؤيب يصف برقا:
  يضىء سناه راتقا متكشفـا                      أغر كمصباح اليهود أجوج قال ابن برى: يصف سحابا متتابعا، والهاء في سناه تعود على السحاب، وذلك أن البرقة إذا برقت انكشف السحاب، وراتقا: حال من الهاء في سناه، ورواه الأصمعي  راتق متكشف  بالرفع، فجعل الراتق البرق، كذا في اللسان.  وأجج، كمنع: حمل على العدو  ، هكذا في سائر النسخ التي بأيدينا، وهو قول أبي عمرو، وتمامه: وجأج، إذا وقف جبنا، وأنكر شيخنا ذلك، وقال: أي موجب للفتح مع عدم حرف الحلق فيه? وصوب التشديد، ونسى القاعدة الصرفية أنه لا يشترط أن اللفظ إذا كان من باب منع لا بد فيه من أحد حروف الحلق، وإنما إذا وجد في اللفظ أحد حروف الحلق، أي ف عينه أو لامه، فإنه مفتوح دائما، ومع أن الصاغاني هكذا ضبطه بالتخفيف في تكملته.
 ومما يستدرك عليه: أجج بينهم شرا: أوقده، وقول الشاعر:
  تكفح السمائم الأواجج إنما أراد الأواج، فاضطر، ففك الإدغام. وأجيج الماء: صوت انصبابه

### Türkçe

**الأجيج**: alevlenme. İbn Sîde: **الأجة** ve **الأجيج**: ateşin sesi. Şair dedi:
  Yüzümü tandırın **أجيج**’inden çeviririm
  Sanki onda boğazlanmış bir filin sesi var. Ve ateş **أجت**; **تئج** ve **تؤج** **أجيجا**; alevinin sesini işittiğin zaman. Dedi:
  Onun nefeslerinin tekrarı                      kuzey rüzgârının tutuşturduğu alevli ateşin **أجيج**’i idi

   **كالتأجج** ve **الائتجاج** gibi. Ve onu **تأجيجا** **أججتها**; böylece **تأججت** ve **ائتجت**; **افتعلت** vezni üzere. Ve körüğün **أجيج**’i: ateşin hışırtısıdır; fiil de fiil gibidir. Ve Tufeyl hadîsinde: “Kamçısının ucu **يتأجج**” yani ışık verir; ateşin **أجيج**’inden: onun tutuşması. Ve **الأساس**’ta: Ateşi **أجج**; böylece **أجت** ve **تأججت**; ve **هجير أجاج**: güneş için, onda tükürük (ağız suyu) vardır.

Ve devekuşu erkeği **أج** eder; **يئج** (kesre ile) ve **يؤج** (damme ile), **أجا** ve **أجيجا**. İki vecih de Sâğânî tarafından **التكملة**’de ve İbn Manzûr tarafından **اللسان**’da zikredilmiştir; damme üzere Cevherî ve Zemahşerî iktisar etmiştir; o kıyas üzere değildir. Kesreyi Sâğânî, İbn Düreyd’den nakletmiştir; Ebû Amr ise onu **فائت الجمهرة**’de ona reddetmiştir; bunu şeyhimiz söyledi: “Koştu ve onun bir hışırtısı vardır.” Ve **اللسان**’da: “Koşusunda onun hışırtısını işitti.” Bir dişi deveyi vasfederek dedi:
  Gitti; ve sınır taşlarının uçları sarkık                      korkmuş devekuşu erkeğinin **أج** etmesi gibi **تئج** eder.

Ve adam **أج** eder; **يئج** **أجيجا**: bir sestir; Ebû Zeyd bunu rivayet etti. Cemîl’den şu beyit okundu:
  Semerin **أجيج**’i **تئج** eder; omuzları sıyrılınca                      ve ondan örtüsünü çekip alınca.

Ve **أج** eder; **يؤج** **أجا**: hızlandı. Dedi:
  İki eliyle set çekti, sonra yürüyüşüyle **أج** etti                      av ve köpekten devekuşu erkeğinin **أج** etmesi gibi.

Ve **التهذيب**’de: Yürüyüşünde **أج** eder; **يؤج** **أجا**; hızlandığı ve koşup süratlendiği zaman. Ve şu beyit okundu:
  Ürkütülmüş devekuşu erkeğinin **أج** etmesi gibi **يؤج** eder.

İbn Berrî dedi: Doğrusu **تؤج**’dur, **تاء** ile; çünkü o dişi devesini vasfediyor. İbn Düreyd onu “**الظليم المفزع**” diye rivayet etti. Ve Hayber hadîsinde: “Sabahlayınca Ali’yi çağırdı; ona sancağı verdi; onunla çıktı, **يؤج** ederek, nihayet onu kalenin altına dikti.” **الأج**: sürat ve koşup süratlenmektir; **النهاية**’de olduğu gibi. Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: Yürüyüşünde **مريؤج**; yani alev gibi bir hışırtısı vardır; ve devekuşu erkeğinin **أجة**’sini **أج** etti. Ve onların **أجتهم**’ini işittim: yürüyüşlerinin hışırtısı ve çalkantıları.

Ve **الأجة**: karışmadır. Ve **اللسان**’da: Kavmin **أجة**’si ve onların **أجيج**’i: yürüyüş hışırtısıyla birlikte sözlerinin karışmasıdır. Ve onların sözü: “Kavim bir **أجة** içindedir”; yani bir karışma içindedir. **الأجة** ve **الائتجاج** ve **الأجيج** ve **الأجاج**: sıcağın şiddeti ve onun parlamasıdır; cem‘i **إجاج**’dır; **جفنة** ve **جفان** gibi. Ve gündüz **ائتج** etti; **افتعل** üzere; ve **تأج** etti ve **تأجج** etti. Ve denir: Yazın **أجة**’si geldi. Ru’be dedi:
  Sıcağın yakıcılığı alevli bir **أجاج** olarak yayıldı.

Zü’r-Rumme dedi:
  Suyun ve yaşlığın ondan uzaklaştığı bir **أجة** ile.

Denir: **ماء أجاج** (damme ile); yani tuzlu. Ve denildi: acı. Ve denildi: şiddetli acılıklı. Ve denildi: **الأجاج**: şiddetli sıcaklıktır; cem‘ de böyledir. Allah عز وجل dedi: **وهذا ملح أجاج**; o, şiddetli tuzluluk ve acılıktır; deniz suyu gibi. Ve Ali hadîsinde: “Onun tatlısı **أجاج**.” O, şiddetli tuzluluk sahibi tuzlu sudur; İbn Abbâs’tan tefsirinde böyle nakledildi. Ve Ahnef hadîsinde: “Çorak, tuzlu bir yere indik; onun bir ucu çöldeydi, bir ucu da **البحر الأجاج**’daydı.” Şeyhimiz, اشتقاق imamlarından bazısından nakletti: **الأجاج** (damme ile), **الأجيج**’dendir; o da ateşin alevlenmesidir; ağızı yakan her tuzlu ve acı yahut sıcak şey **أجاج**’dır. Hasan’dan: O, içmede yahut ekimde yahut başkasında faydalanılmayan şeydir.

Ve su **أج** etti; **يؤج** **أجوجا**; masdarında ve muzâriinde damme ile; yani **كتب** bâbındandır. **الصحاح** ve **اللسان**’da da böyledir. Ve onu **أججته**; ve tahfîf ile. Ve **يأجج**; **كيسمع** gibi; yani kıyas üzere fetha ile; Sîbeveyh bunu rivayet etti. Ve **ينصر** ve **يضرب**; sonuncusunu Sîrâfî, hadis ashabından rivayet etti; Ferrâ da Mufaddal’dan nakletti: Mekke’de; Allah تعالى onu şereflendirsin.

Ve **اليأجوج** (lâm ile) مشتق’tur; **أج** **يئج**’den; şöyle ve şöyle; koşup süratlendiği ve koştuğu zaman.

Ve **يأجوج ومأجوج**: Allah تعالى’nın yaratıklarından iki kabiledir. Hadîste geldi: “Yaratık on kısımdır; dokuzu **يأجوج ومأجوج**’dandır.” İkisi de a‘cemî iki isimdir; kıraat, ikisinde hemzeli ve hemzesiz gelmiştir. Ve onları hemzelemeyen ve iki elif’i زائد yapan kimse der ki: İkisi **يجج** ve **مجج**’dendir; ikisi de gayr-i munsarıftır. Ru’be dedi:
  Eğer **يأجوج ومأجوج** birlikte olsalar
  Ve Âd geri dönse ve Tebe‘’i yardıma çağırsalar.

Onları hemzeleyen kimse dedi ki: İkisi **أجت النار**’dandır ve **الماء الأجاج**’dandır; o, şiddetli tuzluluk sahibi, tuzluluğundan dolayı yakıcı olandır. Takdir, **يأجوج**’da **يفعول**, **مأجوج**’da **مفعول** olur; sanki ateşin **أجيج**’indendir. Dediler: **ياجوج**’un **فاعولا** olması da caizdir; aynı şekilde **ماجوج** da. Bu, iki isim Arapça olsaydı, onların اشتقاقı bu olurdu; أما a‘cemîlikte, Arapçadan اشتقاق edilmez.

**أبو العجاج** Ru’be b. el-‘Accâc: **آجوج وماجوج** diye okudu; **الياء**’ı hemzeye çevirerek. **أبو معاذ** okudu: **يمجوج**; ikinci elif’i **ميما**ya çevirerek.

Ve **الأجوج**; **كصبور**: parlak, nurlu; Ebû Amr’dan. Ebû Züeyb’den, bir şimşeği vasfederek şu beyit okundu:
  Parıltısı, açığa çıkmış bir yırtığı aydınlatır                      Yahudilerin kandili gibi parlak bir **أجوج**.

İbn Berrî dedi: Peş peşe gelen bir bulutu vasfeder; **سناه**’daki **الهاء** buluta döner. Şöyle ki: şimşek çaktığı zaman bulut açılır. **راتقا**: **سناه**’daki **الهاء**’dan hâl’dir. Asma‘î onu “**راتق متكشف**” merfû‘ ile rivayet etti; böylece **الراتق**’ı şimşek yaptı; **اللسان**’da böyledir.

Ve **أجج**; **كمنع**: koşuya yüklenip saldırdı; elimizdeki diğer nüshalarda da böyledir; bu Ebû Amr’un sözüdür. Tamamı: “Ve **جأج**; korkaklıkla durduğu zaman.” Şeyhimiz bunu inkâr etti ve dedi: “Boğaz harfi olmaksızın fethayı gerektiren nedir?” Şeddeli olanı doğru buldu; ve sarf kaidesini unuttu: lafız **منع** bâbından olunca mutlaka boğaz harflerinden birinin bulunması şart değildir; ancak lafızda boğaz harflerinden biri bulunursa, yani **ف**’sında, **عين**’inde veya **لام**’ında, o zaman daima meftûhtur. Bununla beraber Sâğânî, **تكملته**’sinde onu tahfîf ile böyle ضبط etmiştir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Aralarında bir şer **أجج** etti: onu tutuşturdu. Ve şairin sözü:
  **الأواجج** semûm rüzgârlarıyla yüzleşir; ancak **الأواج**’ı kastetti; zaruret oldu; böylece idğâmı çözdü. Ve suyun **أجيج**’i: onun dökülüşünün sesidir.
