# أجل (أ-ج-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AC%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

İcl havuz demektir

- Harfler: أ - ج - ل
- Kur'an'da: 56 geçiş · 48 ayet · 21 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءجل · اجل

## Sîgalar (21)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَجَلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Son | 16 | 16 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/2:282.md) |
| [أَجَلُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلُهُمْ | Onların sonu; Onların eceli | 6 | 6 | [7:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/7:34.md) |
| [أَجَلٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8C.md) | فَعَلٌ | Son | 4 | 4 | [6:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/6:60.md) |
| [أَجَلَهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فَعَلَهُنَّ | Onların sonu | 4 | 4 | [2:231](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/2:231.md) |
| [لِأَجَلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D9%84%D9%90%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8D.md) | لِفَعَلٍ | Son için; Sona | 4 | 4 | [11:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/11:104.md) |
| [أَجَلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Son | 3 | 3 | [6:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/6:2.md) |
| [أَجَلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8E.md) | فَعَلَ | Son | 2 | 2 | [29:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/29:5.md) |
| [أَجَلَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَهَا | Onun sonu | 2 | 2 | [15:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/15:5.md) |
| [وَأَجَلٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8C.md) | وَفَعَلٌ | Ve son | 2 | 2 | [6:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/6:2.md) |
| [وَأَجَلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8D.md) | وَفَعَلٍ | Ve son | 2 | 2 | [30:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/30:8.md) |
| [أَجَلَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَنَا | Bizim sonumuz | 1 | 1 | [6:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/6:128.md) |
| [أَجَلَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَعَلَهُ | Onun sonu | 1 | 1 | [2:235](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/2:235.md) |
| [أَجَلُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلُهَا | Onun eceli | 1 | 1 | [63:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/63:11.md) |
| [أَجَلُهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فَعَلُهُنَّ | Onların sonu | 1 | 1 | [65:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/65:4.md) |
| [أَجَلِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعَلِهِ | Onun sonu | 1 | 1 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/2:282.md) |
| [أَجَّلْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَّلْتَ | Süre verdin | 1 | 1 | [6:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/6:128.md) |
| [أَجْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%92%D9%84%D9%90.md) | فَعْلِ | Sonlanma | 1 | 1 | [5:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/5:32.md) |
| [أُجِّلَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8F%D8%AC%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فُعِّلَتْ | Süre verildi | 1 | 1 | [77:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/77:12.md) |
| [الْأَجَلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8E.md) | الْفَعَلَ | Son | 1 | 1 | [28:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/28:29.md) |
| [الْأَجَلَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | الْفَعَلَيْنِ | İki son | 1 | 1 | [28:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/28:28.md) |
| [مُؤَجَّلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/siga/%D9%85%D9%8F%D8%A4%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | مُفَعَّلًا | Süre verilen | 1 | 1 | [3:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/3:145.md) |

## Mücavir kökler — 111 mücavir (286 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 21 ortak ayet · G² 135 · Ad verilen
2. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 18 ortak ayet · G² 57 · Uhur ense demektir
3. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 9 ortak ayet · G² 36 · İş ayakkabısı
4. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 27 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
5. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 21 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
6. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 17 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
7. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · Güneş demektir
8. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 5 ortak ayet · G² 15 · Tanınan ile
9. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 15 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
10. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Yarış meydanı demektir
11. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Sahr kayalık sahadır
12. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 10 ortak ayet · G² 15 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
13. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 9 ortak ayet · G² 14 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
14. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 27 ortak ayet · G² 14 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
15. [طفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Yeni doğan çocuktur
16. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 9 ortak ayet · G² 14 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
17. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 8 ortak ayet · G² 13 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
18. [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Sülük demektir
19. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
20. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Koku veren yağdır
21. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
22. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Kadınlar
23. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 10 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
24. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Cariye yelkenli sandal demektir
25. [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
26. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Kanat demektir
27. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
28. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
29. [نطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
30. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
31. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 8 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
32. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
33. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
34. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
35. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · “Kudüm” ön demektir
36. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
37. [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Böcek demektir
38. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
39. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Nikah
40. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
41. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
42. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 7 · Beyn topraktaki yarık demektir
43. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Dalk” sansar demektir
44. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Emam ön demektir
45. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Toprak demektir
46. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Denk tutuyorlar
47. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 16 ortak ayet · G² 6 · Kevn, tepe demektir
48. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
49. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
50. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “On” demektir
51. [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Recv kuyunun çevresi demektir
52. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
53. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
54. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
55. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
56. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
57. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Zenb : Kuyruk demektir
58. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
59. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
60. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AC%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أجل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md), [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md), [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Belirlenmiş bir sınır vakte kadar su veya varlığı biriktirip tutma, vaktin dolmasıyla serbest bırakma ve nihai sınıra ulaşma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi takdirle tayin edilmiş değişmez vade, ertelenmiş mühlet ve her varlığın dünyevi veya uhrevi nihai son hududu |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın tesadüfi akmadığı, her hukuki, kozmik ve ahlaki sürecin önceden belirlenmiş bir bitiş ve hesaplaşma anına bağlı olduğu nizamı |
| Kritik Hata Riski | Eceli yalnızca biyolojik ölüm anına indirgeyip kelimenin mühlet, hukuki vade, borç süresi ve ertelenmiş sorumluluk boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أج | Yoğunlaşma, alevlenme, kaynama veya birikerek şiddet kesbetme hareketini ifade eder; nitekim [أجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) kökünde ateşin tutuşup parlaması ve suyun tuzlanarak yoğunlaşması, [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) kökünde ise emeğin karşılığının birikip tahakkuk etmesi görülür. | ل | Çekirdekteki birikme ve yoğunlaşma hareketine yön, sınır ve nihai bağlanma katarak süreci başıboş akmaktan çıkarıp belirli bir vade ve sınırlayıcı bitiş noktasına ulaştırır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Süreci başlatan, tayin eden ve hükmü vazeden ilahi iradenin ve başlangıç ilkesinin gücünü temsil eder. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Başlangıçtan itibaren zaman ve hâllerin taşınmasını, birikmesini ve hedefe doğru yol alışını simgeler. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | İlerleyen süreci nihai bir sınırda durduran, onu bağlayan ve belirlenen hedefe sevk eden sınırlayıcı otoriteyi gösterir. |
| أجل | Başlayan ve taşınan sürecin sınıra bağlanması | Güçlü bir iradeyle başlatılan ve zaman içinde taşınarak biriken her varoluşsal sürecin, nihai bir sınır çizgisine ve belirlenmiş vadeye bağlanıp orada durdurulması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun bir müddet biriktirilip bekletildikten sonra tarlaya salındığı geniş havuz veya kanal çukuru olan مَأْجَلٌ kelimesi ve yabani sığırların bir arada toplanıp kümelendiği sürü anlamındaki إِجْلٌ kelimesidir. Kökün özü, bir şeyin bir süre tutulup nihai sınıra erişmesidir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Havvât b. Cübeyr bir beytinde bir topluluğun savaşına sebep oluşunu bu kökle ifade etmiştir: وأهلِ خِباءٍ صَالحٍ ذاتُ بَيْنِهم / قد احتَرَبُوا في عَاجلٍ أنا آجلُه (İç ilişkileri düzgün bir çadır halkı, benim sebep olup getirdiğim bir musibet yüzünden hemen savaşa tutuştu). |
| Erken Arapça kullanım | Borcun ödenme vaktinin belirlenmesi, vadesi gelen şeyin ertelenmesi veya bir işin nihai gerekçesini bildirmek üzere مِنْ أَجْلِ kullanımı ile muhatabın sözünü tasdik edip hükmü kesinleştiren أَجَلْ tasdik edatı erken dönemde yaygın olarak kullanılmıştır. |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde أجل kökü, zamanın belirli bir kesiti, geciktirme, vadeleme ve sebep-sonuç ilişkisinin nihai bağlayıcılığı düzleminde izlenebilen arkaik bir semantik omurgaya dayanır. Klasik Arapçada kökün somut düzeyde suyun tutulup vaktinde salındığı havuz ve biriken sürü anlamlarıyla başlaması, zamanın keyfi bir akış değil, sınırlanmış ve biriktirilmiş bir hacim olduğu fikrini gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle Aramice/Süryanice katmanında kök doğrudan bu üç harfle aynı genişlikte türetilmese de geciktirme, sonraya bırakma ve sebep bildirme işlevleriyle örtüşen kavramsal yapılarla temastadır; İbranicede ise zamanın belirlenmiş sınırını veya tayin edilmiş buluşma vaktini ifade eden yapılarda kök içi ses kaymalarından ziyade semantik eşdeğerlikler öne çıkar. Kökün Arapçada أَجَلْ biçiminde tasdik edatına ve مِنْ أَجْلِ tarzında illiyet edatına dönüşmesi, bir şeyin nihayetine erip kesinleşmesi ve o nihayetin diğer bir hadiseye gerekçe kılınması yönündeki özgün iç genişlemeyi gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أجل kökünden türeyen مَأْجَلٌ (su havuzu), إِجْلٌ (toplanan sürü) ve أَجَلٌ (vade) kelimeleri | Suyun veya sürünün bir araya toplanıp belirli bir sınıra kadar tutulması somut imgesinden, sürenin dolması ve ölüm/vade soyutlamasına geçiş yapılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerindeki geciktirme ve mühlet verme formları | Sürenin uzatılması, ertelenmesi ve kesin hükümle bağlanması işlevlerinde kavramsal ortaklık mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrulanabilir düzenli ses denklikleri sınırlıdır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Mekâyîsü’l-Luğa, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أجل | Anlamlı | Vade, mühlet, sınır vakit ve sebep | Belirlenmiş sürenin sonuna ulaşması, ertelenmiş zaman dilimi veya bir işin gerekçesi olma anlamını taşır. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| ألج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu harf dizilişinde müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmeldir. |
| [جأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A3%D9%84.md) | Anlamlı | Toplamak, sürmek, telaşla yönelmek | Bir şeyi bir araya getirip sevk etme veya çamuru toplayıp yığma hareketini ifade eder. | Kur'an'da geçmez; toplama çekirdeğiyle zayıf teması vardır. |
| [جلأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%A3.md) | Anlamlı | Açığa çıkmak, sertleşmek | Bir şeyin sertleşmesi veya örtünün sıyrılıp açılması anlamında kullanılır. | Kur'an'da geçmez. |
| لأج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip dışı ses dizilişidir. | Kur'an'da geçmez; mühmeldir. |
| [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) | Anlamlı | Sığınmak, korunmak, iltica etmek | Tehlikeden kaçarak güvenli bir yere, dağa veya kaleye sığınma hareketidir. | Kur'an'da geçer; yöneliş ve sınır arayışı bakımından zihinsel irtibatı bulunur. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أجل | Merkez | Belirlenmiş nihai vade | Sürecin başından sonuna kadar tayin edilen mühleti ve bu mühletin bittiği kesin hudut anını kapsar. | Vaktin sınırına ulaşması ve kesilmesidir. |
| [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) | Komşu | Belirlenmiş an ve zaman dilimi | أجل sürenin son sınırını ve bitiş vadisini hedeflerken, [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) bir fiilin icra edileceği belirli zaman noktasını veya takvimi vurgular. | Belli bir iş için tayin edilen andır. |
| [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Süreyi uzatma ve yayma | أجل kesin bir sınır çizgisiyle sonlanmayı ifade ederken, [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) sınırın ileri doğru çekilmesini ve hacmin genişletilmesini anlatır. | Süre ve imkânın uzatılmasıdır. |
| [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Belirsiz veya göreceli zaman aralığı | أجل sınırları önceden kesin hükümle çizilmiş vadeyi gösterirken, [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) süresi açık uçlu veya göreceli bir vakit dilimini ifade eder. | Kısa veya uzun zaman dilimidir. |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Zıt | Acele etmek, vaktinden önce istemek | أجل vaktin dolmasını beklemeyi veya belirlenen sınıra kadar tehir edilmeyi anlatırken, [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) belirlenen vakti beklemeden öne almayı ifade eder. | Vaktinden önce davranma ve hızlanmadır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أجل | Belirlenmiş nihai süre, vade, sebep | Vaktin son sınırını, tanınan mühleti ve bir hükmün doğurduğu gerekçeyi bir arada karşılar. | Kesin |
| Latince | terminus, praestitutum tempus | Sınır, belirlenmiş son gün | terminus somut ve soyut sınırı, praestitutum ise önceden tayin edilmiş süreyi karşılar; kökün sebep boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | term, appointed time, deadline | Vade, tayin edilmiş süre | term hukuki ve zamansal süreyi, deadline son teslim anını karşılar; Kur'an'daki ontolojik kader boyutunu tam veremez. | Güçlü |
| Almanca | Frist, festgelegte Frist | Süre, tanınan mühlet | Frist hukuki ve pratik süreyi çok iyi karşılar; ancak kelimenin ölüm anı ve varoluşsal boyutunu tek başına taşıyamaz. | Güçlü |
| Fransızca | terme, échéance | Vade, sürenin doluş anı | échéance borcun veya sürenin dolduğu anı tam ifade eder; kökün geniş ilahi takdir katmanını kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَجَلٌ مُسَمًّى | Bireysel ömrün ve ölümün değişmez vakti | İnsanın yaratılışı, anne karnındaki süreci ve dünyadaki biyolojik yaşamının ilahi takdirle belirlenmiş son sınırını ifade eden bağlamlar (Âl-i İmrân [3:145](https://lisan.digital/tr/ayet/3:145.md), En'âm [6:2](https://lisan.digital/tr/ayet/6:2.md)). |
| أَجَلُ الأُمَمِ | Toplumların ve medeniyetlerin tarih sahnesindeki ömrü | Toplumların helak veya çöküş vakitlerinin bir an bile öne alınamayacağı veya ertelenemeyeceği sosyolojik yasaları bildiren bağlamlar (A'râf [7:34](https://lisan.digital/tr/ayet/7:34.md), Yûnus [10:49](https://lisan.digital/tr/ayet/10:49.md)). |
| مُؤَجَّلٌ / أَجَلٍ | Hukuki sözleşmelerde borç ve nikâh vadesi | Borçlanma akitlerinde geri ödeme süresinin veya boşanma sonrası iddet müddetinin belirlenmesini emreden ahkâm bağlamları (Bakara [2:231](https://lisan.digital/tr/ayet/2:231.md), Bakara [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md)). |
| مِنْ أَجْلِ | Bir hadisenin hukuki veya ahlaki gerekçesi, sebep | Kabil'in Habil'i öldürmesi üzerine İsrailoğullarına canın dokunulmazlığının hükme bağlanmasını bildiren gerekçe bağlamı (Mâide [5:32](https://lisan.digital/tr/ayet/5:32.md)). |
| كِتَابٌ مُؤَجَّلٌ | Kıyametin ve nihai kozmik sonun belirlenmiş vakti | Göklerin, yerin ve evrenin başıboş olmayıp belirlenmiş bir kıyamet anına kadar varlığını sürdüreceğini bildiren kozmolojik bağlamlar (Hûd [11:104](https://lisan.digital/tr/ayet/11:104.md), Ahkāf [46:3](https://lisan.digital/tr/ayet/46:3.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel ve maktul meselesi | Öldürülen kişinin kendi eceliyle mi öldüğü yoksa ecelinin kesintiye mi uğradığı tartışmasında ecelin tek ve değişmez olduğu vurgulanmıştır. | İlahî ilim ve takdirle tayin edilen mutlak, kesin sınır. |
| Fıkıh | Borçlar hukuku ve aile hukuku | Vadeli satışlarda (selem, veresiye) sürenin cehaletten uzak şekilde tespiti ve kadının iddet müddetinin sona ermesi hükümleri. | İfa ve mükellefiyetin bağlandığı kesin hukuki takvim. |
| Tefsir | Çift ecel kavramı | Bazı ayetlerde geçen iki ecel ifadesinin dünya hayatı, berzah veya kıyamet sürelerine nasıl hamledileceğinin izahı. | Yaratılış ile diriliş arasındaki farklı varoluş evrelerinin hudutları. |
| Hadis | Sıla-i rahim ve ömrün uzaması | Akrabayı gözetmenin eceli geciktireceği yönündeki rivayetlerin kaza-kader ve rızık bereketi açısından tevili. | İlahî takdirin levh-i mahv ve ispat boyutuyla irtibatı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ölüm telakkisi | Mutlak Vade | Nihai hesabı hatırlatma | İnsan hayatının sınırsız olmadığını, her anın hesap verme bilinciyle yaşanması gerektiğini temin eder. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik süreçler | Kritik Eşik / Ömür | Evrensel yasaların işleyişi | Canlıların biyolojik saatini, radyoaktif bozulmayı ve yıldızların ömrünü yöneten entropi sınırıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Devletlerin ve iktidarların ömrü | Görev Süresi / Meşruiyet Hududu | İktidarın devri ve adalet | Hiçbir gücün ebedi olmadığını, her siyasi yapının bir ömrü ve nihai çöküş yasası bulunduğunu bildirir. | Güçlü |
| İktisadi | Borçlanma ve sözleşmeler | Hukuki Vade (Termin) | Güven ve piyasa istikrarı | Borçların ve akitlerin şüpheye yer bırakmayacak şekilde vadeye bağlanmasını sağlayarak ihtilafları önler. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır Değer Problemleri ve Yarılanma Ömrü ($t_{end}$ ya da $t_{1/2}$) | Belirli bir fiziksel sistemin veya diferansiyel denklemin tanımlı olduğu nihai zaman sınırı ile radyoaktif bir elementin tükeniş eğrisinin ulaştığı kesin eşik değeri yapısal olarak ecel kavramına denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hak Düşürücü Süre ve Vade Dolumu (Statute of Limitations) | Hukukta bir hakkın talep edilebileceği veya bir mükellefiyetin geçerli olduğu nihai sürenin dolmasıyla hukuki durumun kendiliğinden sona ermesi veya kesinleşmesi ilkesidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ecel kelimesinin yalnızca ölüm döşeğindeki son nefes veya ani ölüm hadisesi olarak anlaşılıp, hayatın her anını kuşatan mühlet ve hukuki takvim boyutunun unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ecel hem bireysel ömrün sonu, hem kavimlerin ve toplumların tarihsel çöküş süreci, hem evrenin kıyamete kadarki ömrü, hem de borç ve evlilik akitlerindeki hukuki bağlayıcı vadedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kaderi pasif bir ölüm anı bekleyişine indirgemek, toplumsal helak yasalarını ve tarih felsefesini gözden kaçırmak; iktisadi hayatta vadesi belirlenmemiş sözleşmelerin doğuracağı kaosun ahlaki zeminini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman ve varlık tasavvurunun temel taşıdır; evrenin, insanın, toplumların ve sözleşmelerin başıboş, sonsuz ve keyfi olmadığını, her şeyin takdir edilmiş bir son sınıra ve hesaba doğru aktığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bireysel kader ve ölümün vaktini bildiren ayetlerde (Âl-i İmrân [3:145](https://lisan.digital/tr/ayet/3:145.md), En'âm [6:2](https://lisan.digital/tr/ayet/6:2.md)), ümmetlerin ve medeniyetlerin tarihsel yasalarını açıklayan ayetlerde (A'râf [7:34](https://lisan.digital/tr/ayet/7:34.md), Hicr [15:5](https://lisan.digital/tr/ayet/15:5.md)) ve borçlanma ile iddet ahkâmında (Bakara [2:231](https://lisan.digital/tr/ayet/2:231.md), [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümün tesadüfi bir kaza olduğu vehmini yıkar; zalim iktidarların ebediyen süreceği zannını çürütür ve mühlet verilmesini cezasızlık veya başıboşluk zanneden yanılgıyı düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun biriktirilip vadesi gelince tarlaya salındığı geniş havuz veya çukur ile belirli bir alanda toplanan sürü.
- Soyut anlam: İlahi irade tarafından önceden belirlenmiş, ertelenemez ve öne alınamaz nihai sınır vakit, mühlet ve bu sınırın doğurduğu kesin hüküm.
- Sistematik karşılık: Zamanın hacimlendirilmesi, her varoluşsal, toplumsal ve hukuki sürecin kesin bir vade ile sınırlandırılarak hesap verilebilir kılınması nizamı.
- LaTeX modeli: $$S(t) \cdot \Theta(T - t) \implies \lim_{t \to T} S(t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$, zamana bağlı olarak devam eden bireysel ömür, toplumsal medeniyet veya hukuki mükellefiyet durumunu temsil eder. $\Theta(T - t)$, sürecin yalnızca tayin edilmiş $T$ vadesine (ecel sınırına) kadar geçerli olduğunu bildiren sınır fonksiyonudur. Süreç $t \to T$ sınırına ulaştığında sistemin mevcut dünyevi veya hukuki varlığı kesin olarak sonlanır ve nihai dönüşüm gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (48 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AC%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:231](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/2:231.md) — أَجَلَهُنَّ

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ve kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.

### [Bakara 2:232](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/2:232.md) — أَجَلَهُنَّ

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Kadınları boşadığınız vakit, onlar iddetlerini bitirdiklerinde, aralarında güzelce anlaştıkları takdirde; kocalarıyla tekrar evlenmelerine mani olmayın. İşte sizden Allah’a ve ahiret gününe inanmış olanlara, bununla öğüt veriliyor. Bu, sizin için daha iyi, daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.

### [Bakara 2:234](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/2:234.md) — أَجَلَهُنَّ

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): İçinizden ölenlerin geriye bıraktıkları eşler; kendi kendilerine dört ay ve on gün beklerler. Müddetlerini bitirdikleri vakit onların, kendileri için uygun olanı yapmalarından dolayı size bir günah yoktur. Ve Allah, işlediklerinizden haberdardır.

### [Bakara 2:235](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/2:235.md) — أَجَلَهُ

وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Böyle kadınları nikahlamak isteğinizi bildirmenizden veya bir arzuyu gönüllerinizde saklamanızdan dolayı size bir vebal yoktur. Allah bilmiştir k; siz, onları mutlaka hatırlayacaksınız, fakat uygun bir sözle söylememeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. İddeti nihayet bulmadıkça nikah bağını bağlamaya kalkmayın. Ve bilin ki; şüphesiz Allah, gönüllerinizde olanı bilir. Artık O’ndan sakının. Ve yine bilin ki; şüphesiz Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Bakara 2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/2:282.md) — أَجَلٍ · أَجَلِهِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

### [Ali İmran 3:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/3:145.md) — مُؤَجَّلًا

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ

Meal (IK): Allah’ın izni olmadıkça hiç bir kimseye ölmek yoktur. O, vadesiyle yazılmış bir yazıdır. Kim dünya nimetini isterse kendisine ondan veririz, kim de ahiret nimetini dilerse buna da ondan veririz. Ve şükredenleri mükafatlandıracağız.

### [Nisa 4:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/4:77.md) — أَجَلٍ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا

Meal (IK): Kendilerine: Ellerinizi savaştan çekin, namazı kılın, zekatı verin, denilmiş olanlara bakmaz mısın? Şimdi onların üzerine savaş farz kılınınca; içlerinden bir grup Allah’tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korku ile insanlardan korkuyorlar. Bunlar: Ey Rabbımız, üzerimize şu savaşı niye farz kıldın? Ne olurdu bizi yakın bir geleceğe kadar geri bırakaydın, dediler. Onlara de ki: Dünyanın geçimi azdır. Ahiret ise, müttakiler için elbet daha hayırlıdır. Ve kıl kadar haksızlığa uğratılmayacaksınız.

### [Maide 5:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/5:32.md) — أَجْلِ

مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ

Meal (IK): Bundan dolayı İsrailoğullarının üzerine yazdık ki: Her kim, bir nefsi bir nefse veya yeryüzünde bozgunculuğa karşılık olmadan öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de, onu diri bırakırsa sanki bütün insanları diriltmiş gibidir. Andolsun ki; onlara, peygamberlerimiz apaçık delillerle geldiler. Bundan sonra da onlardan bir çoğu gerçekten taşkınlık edenlerdir.

### [En'am 6:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/6:2.md) — أَجَلًا · وَأَجَلٌ

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ

Meal (IK): O’dur; sizi, bir çamurdan yaratan. Sonra da size bir ecel tayin eden. Bir de O’nun katında belli bir ecel vardır. Siz hala şüphe edip durursunuz.

### [En'am 6:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/6:60.md) — أَجَلٌ

وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): O’dur, geceleyin sizi kendinizden geçiren. Gündüzün de ne yaptığınızı bilir. Sonra sizi oraya geri dönderir ki, belirli bir ecelin hükmü yerine gelsin. Sonra sizin dönüşünüz O’nadır. Sonra da ne yaptığınızı size haber verecektir.

### [En'am 6:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/6:128.md) — أَجَلَنَا · أَجَّلْتَ

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): O gün, onların hepsini toplar. Ey cinn topluluğu; insanlardan bir çoğunu yoldan çıkardınız ha? Onların dostları olan insanlar da diyecek ki: Rabbımız, kimimiz kimimizden faydalandık. Ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık. Buyurur ki: Allah’ın diledikleri müstesna, devamlı kalmak üzere duracağınız yer, ateştir. Muhakkak ki Rabbın; Hakim’dir, Alim’dir.

### [Araf 7:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/7:34.md) — أَجَلٌ · أَجَلُهُمْ

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Meal (IK): Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri gelince; ne bir an geri kalır, ne de bir an ileri gidebilirler.

### [Araf 7:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/7:135.md) — أَجَلٍ

فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ

Meal (IK): Onların erişecekleri bir süreye kadar azabı üzerlerinden kaldırınca; bir de bakarsın, onlar sözlerinden cayıyorlardı.

### [Araf 7:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/7:185.md) — أَجَلُهُمْ

أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Onlar; göklerin melekutuna, Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin yaklaşmış olması ihtimaline hiç bakmazlar mı? Bundan sonra artık hangi söze inanacaklar?

### [Yunus 10:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/10:11.md) — أَجَلُهُمْ

وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Eğer Allah insanlara hayrı çarçabuk istedikleri gibi, şerri de süratle verseydi, süreleri hemen bitmiş olurdu. İşte Biz, Bize kavuşmayı ummayanları böyle azgınlıkları içinde bocalamaya terkederiz.

### [Yunus 10:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/10:49.md) — أَجَلٌ · أَجَلُهُمْ

قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Meal (IK): De ki: Allah’ın dilemesi dışında, ben; kendime bir fayda ve zarar verecek durumda değilim. Her ümmet için bir sure vardır. Sureleri gelince; ne bir an geciktirilir, ne de öne alınırlar.

### [Hud 11:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/11:3.md) — أَجَلٍ

وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ

Meal (IK): Rabbınızdan mağfiret dileyin, sonra O’na tevbe edin ki, belli bir süreye kadar sizi güzelce geçindirsin. Her lütuf sahibine lütfunu versin. Eğer yüzçevirirseniz; o zaman ben, başınıza gelecek büyük bir günün azabından korkarım.

### [Hud 11:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/11:104.md) — لِأَجَلٍ

وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ

Meal (IK): Biz, o günü, ancak sayılı bir süreye kadar erteleriz.

### [Rad 13:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/13:2.md) — لِأَجَلٍ

اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ

Meal (IK): Allah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.

### [Rad 13:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/13:38.md) — أَجَلٍ

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce nice peygamberler gönderdik. Onlara eşler ve çocuklar verdik. Allah’ın izni olmadan hiç bir peygamber bir ayet getiremez. Herkesin süresi yazılıdır.

### [İbrahim 14:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/14:10.md) — أَجَلٍ

قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Peygamberleri onlara: Gökleri ve yeri yaratan, günahlarınızı bağışlamak için çağıran ve sizi belirli bir süreye kadar tehir eden Allah’tan mı şüphe ediyorsunuz? demişlerdi. Onlar da: Siz de bizim gibi sadece birer insansınız. Siz; bizi, atalarımızın tapındığı şeylerden döndürmek istiyorsunuz. Öyleyse, bize açık bir delil getirin, demişlerdi.

### [İbrahim 14:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/14:44.md) — أَجَلٍ

وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ

Meal (IK): İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar. Zulmedenler derler ki: Rabbımız; bizi, yakın bir müddete kadar tehir et, davetine uyalım ve peygamberlere tabi olalım. Siz daha önce de sonunuzun gelmeyeceğine yemin etmemiş miydiniz?

### [Hicr 15:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/15:5.md) — أَجَلَهَا

مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ

Meal (IK): Hiç bir ümmetin süresi öne geçmez, geciktiremezler de.

### [Nahl 16:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/16:61.md) — أَجَلٍ · أَجَلُهُمْ

وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Meal (IK): Şayet Allah, zulümlerinden dolayı insanları yakalayacak olsaydı; yeryüzünde bir tek canlı bırakmazdı. Fakat onları belli bir müddete kadar tehir eder. Müddetleri dolunca onu ne bir an geciktirebilirler, ne de bir an öne alabilirler.

### [İsra 17:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/17:99.md) — أَجَلًا

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا

Meal (IK): Görmezler mi ki; gökleri ve yeri yaratmış olan Allah; onların benzerlerini de yaratmaya Kadir’dir. Onlar için şüphe olmayan bir ecel kılmıştır Buna rağmen zalimler küfürden başka bir şeyde diretmediler.

### [Taha 20:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/20:129.md) — وَأَجَلٌ

وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى

Meal (IK): Şayet Rabbının verilmiş bir sözü ve tayin ettiği bir vakit olmasaydı; hemen azaba uğrarlardı.

### [Hac 22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/22:5.md) — أَجَلٍ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Ey insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.

### [Hac 22:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/22:33.md) — أَجَلٍ

لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ

Meal (IK): Onlarda belli bir süreye kadar sizin için faydalar vardır. Sonra varacakları yer, Beyt el Atik ile son bulur.

### [Müminun 23:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/23:43.md) — أَجَلَهَا

مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ

Meal (IK): Hiç bir ümmet, kendi süresini öne de alamaz, geriye de bırakamaz.

### [Kasas 28:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/28:28.md) — الْأَجَلَيْنِ

قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ

Meal (IK): Dedi ki: Bu, seninle benim aramdadır. Bu süreden hangisini doldurursam doldurayım, bir kötülüğe uğramam. Söylediklerimize Allah Vekil’dir.

### [Kasas 28:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/28:29.md) — الْأَجَلَ

فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ

Meal (IK): Musa süreyi doldurunca; ailesi ile birlikte yola çıktı. Tur yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Durun, ben bir ateş gördüm. Olur ki size ondan bir haber, yahut ısınmanız için ateşten bir kor getiririm.

### [Ankebut 29:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/29:5.md) — أَجَلَ

مَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Kim Allah’a kavuşmayı umarsa; muhakkak ki Allah’ın belirttiği vakit mutlaka gelecektir. O; Semi’dir. Alim’dir.

### [Ankebut 29:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/29:53.md) — أَجَلٌ

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Senden azabı çarçabuk isterler. Eğer belirtilmiş bir süre olmasaydı, azab onlara hemen gelirdi. Ama farkına varmadan o, kendilerine ansızın gelecektir.

### [Rum 30:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/30:8.md) — وَأَجَلٍ

أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ

Meal (IK): Kendi nefisleri hakkında düşünmezler mi? Ki Allah gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları ancak hak ile ve belirli bir süre için yaratmıştır. Doğrusu insanların çoğu Rabblarına kavuşmayı inkar ederler.

### [Lokman 31:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/31:29.md) — أَجَلٍ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Görmez misin ki; Allah, geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altında tutar. Her birisi belirli bir süreye kadar akıp gider. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Fatır 35:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/35:13.md) — لِأَجَلٍ

يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ

Meal (IK): Gündüzü geceye girdirir, geceyi de gündüze girdirir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır, her biri belli bir süre için hareket eder. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka taptıklarınız ise hurma çekirdeğinin zarına bile malik değildirler.

### [Fatır 35:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/35:45.md) — أَجَلٍ · أَجَلُهُمْ

وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا

Meal (IK): Şayet Allah; insanları kazandıklarıyla muaheze etmiş olsaydı; onun üstünde hiç bir canlı bırakmazdı. Fakat onları belli bir süreye kadar te’hir eder. Süreleri geldiği zaman muhakkak ki Allah; kulları için Basir olandır.

### [Zümer 39:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/39:5.md) — لِأَجَلٍ

خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ

Meal (IK): Gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Geceyi gündüzün üzerine dolar; gündüzü de gecenin üzerine dolar. Güneşi ve ayı müsahhar kılmıştır. Her biri belirli bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bilin ki O; Aziz’ dir, Gaffar’dır.

### [Zümer 39:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/39:42.md) — أَجَلٍ

اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Allah; ölüm anında canları alır. Ölmeyenin ise uykusunda. Ölmelerine hükmettiği kimselerinkini tutar, diğerlerini belli bir süreye kadar salıverir. Doğrusu bunda; düşünen bir kavim için ayetler vardır.

### [Mü'min 40:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/40:67.md) — أَجَلًا

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Sizi; topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir kan pıhtısından yaratan, sonra erginlik çağına ulaşmanız, sonra da yaşlanmanız için sizi bebek olarak dünyaya çıkaran O’dur. Kiminiz daha önce öldürülürsünüz. Kiminiz de adı konulmuş bir ecele erişirsiniz. Olur ki böylece aklınızı kullanırsınız.

### [Şura 42:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/42:14.md) — أَجَلٍ

وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Onlar; kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler. Şayet belirli bir süre için Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı, aralarında hüküm verilirdi. Onlardan sonra kitaba varis kılınanlar da ondan mutlak bir şüphe ve tereddüt içindedirler.

### [Ahkaf 46:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/46:3.md) — وَأَجَلٍ

مَا خَلَقْنَا السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ

Meal (IK): Biz; gköleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları ancak hak üzere ve belirli bir süre için yarattık. Küfredenler ise korkutuldukları şeylerden yüz çevirmektedirler.

### [Münafikun 63:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/63:10.md) — أَجَلٍ

وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Birinize ölüm gelip de; Rabbım, beni yakın bir süreye kadar geciktirsen de sadaka versem ve salihlerden olsam, diyeceği zaman gelmezden evvel, size rızık olarak verdiğimizden infak edin.

### [Münafikun 63:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/63:11.md) — أَجَلُهَا

وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Eceli gelince Allah; hiç bir nefsi asla geri bırakmaz. Ve Allah; işlediklerinizden haberdardır.

### [Talak 65:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/65:2.md) — أَجَلَهُنَّ

فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا

Meal (IK): Sürelerini doldurdukları vakit; onları; ya ma’ruf ile tutun veya onlardan ma’ruf ile ayrılın. İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahid tutun. Şahidliği, Allah için yapın. İşte bu, Allah’a ve ahiret gününe iman etmekte olanlara verilen öğüttür. Kim, Allah’tan korkarsa; ona bir çıkış yolu ihsan eder.

### [Talak 65:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/65:4.md) — أَجَلُهُنَّ

وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا

Meal (IK): Kadınlarınızdan adetten kesilmiş olanların iddetieğer şüphe edersenizüç aydır. Henüz adet görmemiş olanlar da böyle. Gebe kadınların süresi ise; yüklerini vaz’etmeleridir. Kim, Allah’tan korkarsa; O, işinde bir kolaylık halkeder.

### [Nuh 71:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/71:4.md) — أَجَلٍ · أَجَلَ

يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّرُ لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ta ki, günahlarınızı size bağışlasın ve sizi belli bir süreye kadar geciktirsin. Muhakkak ki Allah’ın süresi gelince geri bırakılmaz. Keşki bilseydiniz.

### [Mürselat 77:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/ayet/77:12.md) — أُجِّلَتْ

لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ

Meal (IK): Hangi güne ertelenmişti?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

İcl havuz demektir. Suyun belli müddette havuzu doldurmasından yararlanarak ecel kelimesi bir işin müddetinin sonu anlamında mana kazanmıştır. Ecl sonunu getirmek veya sonunu getiren şey anlamında sebep manasına gelir.
(EaCiL) Ağacı sulamak için çevresine toprakla yapılan havuzcuktur. Sulamalar nöbetle yapıldığı için sulama günü manasına ecel denmiştir. Süre anlamına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم واللام و و ا ي ء معهما
ج أ ل، ل ج أ، أ ج ل، ج ي ل، ج ل و، ج و ل، و ج ل، و ل ج مستعملات
جأل:
الجيألُ: الضَّبعُ. والجميع: الجيائل. قال الكُميتُ:
نُطعم الجيأل الِّهيد من الكـو		مِ ولم تدع من يُشيط الجَزُورا
لجأ:
لجأ فلان إلى كذا مَلجأ ولجأ وهو يلجأُ ويلتجىءُ. وألجأنا الأمر إلى كذا أي: إضطرّني إليه.
ولجأ: اسم رجل.
أجل:
الأجلُ: غاية الوقت في الموت. ومحل الدَّين ونحوه. وتقول: أجل هذا الشيءُ يأجل، فهو آجل، وهو نقيضُ عاجل.
والأجيلُ: المُؤجل إلى وقت، قال:
وغاية الأجيل مهواة الرُّدى
وتقول: فعلت ذاك من أجل كذا ومن جراءِ كذا أي: من أجله، وإن شئت طرحت:من: فقلت: فعلتُ ذاك أجل كذا، ولا فعل له. قال عديّ بن زيد:
أجلَ أنّ الله قد فـضـلـكـم		فوق من أحكى بصُلبٍ وإزار
وتقول: أجنَّك بمعنى: أجل أنك فحذفت اللام والألف، كما قال الله عز اسمه: "لكنّا هو الله ربي" معناه، والله أعلم: لكن أنا، فحذفت الألف فألتفتِ النّونان. فجاء التشديد. وفي الحديث: "أجنك من أصحاب رسول الله" أي: من أجل أنك. ومثله: لهنك لرجلٌ عاقلٌ، أي: والله إنك لرجلٌ عاقلٌ.
والإجلُ: القطيعُ من بقر الوحش، والجميعُ: الأجالُ. وتأجلَ الصّوار: صار قطيعاً قطيعا.
والأجلة: الآخرة، والعاجلة: الدُّنيا.
والمأجلُ: شبه حوضٍ واسع يُؤجل فيه ماءُ البئر. وماء القناة المحفورة أياماً، ثم يُفجَّرُ في الزّرع، وهو بالفارسية: طرخة، والجميع: المآجِل.
والأجلُ: مصدرُ قولك: أجلوا إبلهم يأجِلُونها أجلاً، أي: حبسُوها في المرعى، والأجلُ: الضِّيق أيضاً. وتقول: أجلَ عليهم شراً أجلاً، أي: جناه وبحثه.
والأجلً: وجعٌ في العُنُق.
جيل:
الجيلُ: كلُّ صنفٍ من الناس، التُّركُ: جيلٌ، والصِّينُ: جِيلٌ والعربُ: جِيلٌ، وجمعُه: أجيال.. وجَيلانُ: جِيلٌ من المشركين خلف الدَّيلم يُقالُ لهم: جِيلُ جَيلان.
جلو:
جلال الصَّيقلُ السَّيف جِلاءً، ممدود، واجتلاه لنفسه، قال لبيد:
جُنوح الهالكي على يديه		مُكبَّا يجتلي نقب النِّصال

والماشطةُ تجلو العروس جلوه وجِلوة، وقد جُليت على زوجها واجتلاها زوجها، أي: نظر إليها.
وأمرٌ جليِّ: واضح. وتقول: أجل لنا هذا الأمر، أي: أوضحهُ.
وما أقمتُ عندهم إلا جَلاءَ يومٍ واحدٍ، أي: بياض يومٍ، قال:
مالي إن أقصيتني من مقعدِ
ولا بهذي الأرض من تجلُّدِ
إلا جلاءَ اليوم أو ضُحى الغَدِ
وتقول: جلا الله عنك المرض، أي: كشفه. وجَليت عن الزَّمان، وعن الشيء، إذا كان مدفوناً فأظهرته.. والله يُجلِّي الساعة، أي: يُظهرها.. والبازي يُجلِّي، إذا الصَّيد فرفع طرفه ورأسه.. وتجليتُ الشَّيءَ، نظرتُ إليه. قال الله عز وجل: "فلمّا تجلَّى ربُّه للجبل". أي: ظهر وبان، قال الحسن: تجلّى، أي: بدا للجبل نُورُ العَرش.
والجلا، مقصور: الإثمِدُ، لأنه يجلو البَصر.
والجبهةُ الجلواءُ: الواسعة الحسنة.. والرَّجُلُ أجلى.
والجَلاءُ: أن يخلو قوم عن بلادهم.. يقال: أجليناهم عن بلادهم فجلوا، أي: تحولوا وتركوها.
والجالية: أهلُ الذِّمّة الذين تحولوا من أرض إلى أرض، والجميع: الجوالي.
وأجلى القوم عن الشيء، أي، أفرجوا عنه بعد ما كانوا مُقبلين عليه، مُحدِقين به.
وتقول: أجلو عنه، وأجليت عنه الهمّ، أي: فَجته عنه. والأنجلاء:
الانكشاف عن الهموم.
وجلال: اسم، قال:
أنا ابن جلا وطلاّع الثَّـنـايا		متى أضعِ العِمامة تعرفوني
وهذا اللّيثي، وكان صاحب قتل يطلع في المغارات من ثنية الجبل على أهلها، فضربت العرب المثل هذا البيت، فقوله: أنا ابن جلا، أي: أنا ابن الواضح الأمر المشهور.
جول: تجوّلت البلاد، وجوَّلتُها، أي: جُلتُ فيها كثيراً.
والجَولانُ: التُّراب الذي تجول به على وجه الأرض. والجَول والجُولُ، كلٌّ لغة في الجَولان.
ويقال: جال التُّراثُ وانجال، وانجيالهُ: انكشاطُه.
وإذا ترك القومُ القصد والهُدى قِيل اجتالهم الشَّيطانُ، أي: جالوا معه في الضّلالة.
والجُول: لبُّ القلب ومعقول، يقال: له جُولُ، وله عقل ولا فعل له.
والجائل: السَّلِسُ من الوشُجِ والبُطنِ. يقال: وشاجٌ جالٌ.
وجالا كلِّ شيء جانباهُ والجالا الوادي: ناحيتاه وجانِبا مائة. وجالا البحرِ: شطّاه. والجميع: الأجوالُ والجِيلانُ.
وأجالوت السِّهام بين القوم، إذا حُرِّكت ثم أفضى بها في القسمة. وأجالوا الرَّأي والأمر ونحوه فيما بينهم.
وجل:
الوَجَلُ: الخَوفُ. وجِل يَوجَلُ وجَلاً، فهو وجِلٌ وأوجلُ، قال:
لعمرك ما أدري وإنيّ لأوجلُ		على أيِّنا تغدو المـنـيّةُ أولُ
الولوج: الدُّخول. والوَليجة: بطانةُ الرَّجُلِ ودِخلتُهُ. قال جلّ وعزّ: "ولم يتَّخِذوا من دون الله ولا رسوله ولا المُؤمنين وليجةً". والتَّولجُ: كِناسُ الظَّبي، وقد اتَّلجَ الظَّبي في تولجة، وأتلجَهُ الحرُّ فيه وأولجه: أدخلهُ كِناسهُ.
ويقال: أعوز بالله من كل نافث ورافث. وشرِّ كلٌ تالجٍ ووالجٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **اللام** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ج أ ل**، **ل ج أ**، **أ ج ل**، **ج ي ل**، **ج ل و**، **ج و ل**، **و ج ل**، **و ل ج** kullanımdadır

**جأل**:
**الجيألُ**: sırtlan. Hepsi: **الجيائل**. **الكُميتُ** dedi ki:
**نُطعم الجيأل الِّهيد من الكـو		مِ ولم تدع من يُشيط الجَزُورا**

**لجأ**:
Falanca şuna **مَلجأ** olarak sığındı; ve o sığınır: **يلجأُ** ve **يلتجىءُ**. Ve “işi şuna **ألجأنا**” yani: beni ona mecbur etti.
**ولجأ**: bir adam adıdır.

**أجل**:
**الأجلُ**: ölümde vaktin sonu. Ve borcun vadesi ve benzeri. Ve dersin ki: bu şey **أجل** eder, **يأجل**; o hâlde o **آجل**dir; ve o, **عاجل**in zıddıdır.
**والأجيلُ**: bir vakte ertelenmiş olan; dedi ki:
**وغاية الأجيل مهواة الرُّدى**
Ve dersin ki: şundan dolayı bunu yaptım: **من أجل** şöyle ve **من جراءِ** şöyle; yani: onun sebebiyle. Ve istersen **من**’i atarsın da şöyle dersin: bunu **أجل** şöyle yaptım; ve onun fiili yoktur. **عديّ بن زيد** dedi ki:
**أجلَ أنّ الله قد فـضـلـكـم		فوق من أحكى بصُلبٍ وإزار**
Ve dersin ki: **أجنَّك** “**أجل أنك**” mânâsında; böylece **اللام** ve **الألف**’i hazfettin; nitekim Allah, adı aziz olsun, dedi: **"لكنّا هو الله ربي"**; mânâsı—Allah daha iyi bilir—“**لكن أنا**”; böylece **الألف**’i hazfetti, iki **النون** birbirine döndü; böylece şeddeli geldi. Ve hadiste: **"أجنك من أصحاب رسول الله"** yani: “**من أجل أنك**”. Ve bunun benzeri: **لهنك لرجلٌ عاقلٌ**; yani: “Vallahi sen akıllı bir adamsın.”
**والإجلُ**: yaban sığırından sürü; hepsi: **الأجالُ**. Ve **تأجلَ** **الصّوار**: sürü sürü oldu.
**والأجلة**: âhiret; **والعاجلة**: dünya.
**والمأجلُ**: kuyu suyunun içinde toplandığı genişçe bir havuz benzeri. Ve birkaç gün kazılmış kanalın suyu; sonra ekine salıverilir; Farsçada o: **طرخة**; hepsi: **المآجِل**.
**والأجلُ**: “develerini **أجلوا** ettiler, onları **يأجِلُونها** **أجلاً**” sözünün masdarıdır; yani: onları merada hapsettiler. Ve **الأجلُ**: darlık da. Ve dersin ki: onlara bir şer **أجلَ** etti, **أجلاً**; yani: onu işledi ve araştırdı.
**والأجلً**: boyunda bir ağrı.

**جيل**:
**الجيلُ**: insanların her bir sınıfı; Türkler: bir **جيل**dir; Çin: bir **جِيل**dir; Araplar: bir **جِيل**dir. Çoğulu: **أجيال**. Ve **جَيلانُ**: Deylem’in arkasında müşriklerden bir **جِيل**; onlara **جِيلُ جَيلان** denir.

**جلو**:
**جلال** **الصَّيقلُ** kılıcı **جِلاءً** ile parlattı; medli. Ve onu kendisi için **اجتلاه**. **لبيد** dedi ki:
**جُنوح الهالكي على يديه		مُكبَّا يجتلي نقب النِّصال**

Ve saç tarayan kadın gelini **جلوه** ve **جِلوة** ile süsler/parlatır. Ve kocasına **جُليت**; ve kocası onu **اجتلاها**; yani: ona baktı.
Ve **أمرٌ جليِّ**: açık. Ve dersin ki: bize bu işi **أجل** et; yani: onu açıkladı.
Ve onların yanında bir tek günün **جَلاءَ**’ından başka kalmadım; yani: bir günün beyazlığı. Dedi ki:
**مالي إن أقصيتني من مقعدِ
ولا بهذي الأرض من تجلُّدِ
إلا جلاءَ اليوم أو ضُحى الغَدِ**
Ve dersin ki: Allah senden hastalığı **جلا** etti; yani: onu giderdi. Ve zamandan ve şeyden **جَليت**; eğer gömülü idi de onu ortaya çıkardıysan. Ve Allah saati **يُجلِّي** eder; yani: onu ortaya çıkarır. Ve doğan **يُجلِّي** eder; avı görünce gözünü ve başını kaldırdığında. Ve ben şeyi **تجليتُ**: ona baktım. Allah, aziz ve celil, dedi: **"فلمّا تجلَّى ربُّه للجبل"**; yani: göründü ve belirdi. **الحسن** dedi ki: **تجلّى**; yani: arşın nuru dağa belirdi.
Ve **الجلا** (maksur): **الإثمِدُ**; çünkü o görmeyi parlatır.
Ve **الجبهةُ الجلواءُ**: geniş, güzel olan. Ve adam: **أجلى**.
Ve **الجَلاءُ**: bir kavmin ülkelerinden boşalmasıdır; “onları ülkelerinden **أجليناهم**; böylece **جلوا**” denir; yani: göçtüler ve onu terk ettiler.
Ve **الجالية**: bir yerden bir yere göçen zimmîler; hepsi: **الجوالي**.
Ve kavmi bir şeyden **أجلى** etti; yani: ona yönelmiş, onu kuşatmış oldukları hâlde ondan sonra ferahladılar/dağıldılar.
Ve dersin ki: ondan **أجلو**; ve ondan gamı **أجليت**; yani: onu ondan giderdim. Ve **الأنجلاء**:
gamların açılması/dağılması.
Ve **جلال**: bir addır. Dedi ki:
**أنا ابن جلا وطلاّع الثَّـنـايا		متى أضعِ العِمامة تعرفوني**
Ve bu **اللّيثي** idi; öldürme sahibi idi; dağın geçidinden mağaralarda onların halkının üzerine çıkardı; böylece Araplar bu beyti mesel yaptılar. Şu sözü: **أنا ابن جلا**; yani: ben işi açık, meşhur olanın oğluyum.

**جول**: Ülkelerde **تجوّلت**; ve onları **جوَّلتُها**; yani: onların içinde çok dolaştım.
Ve **الجَولانُ**: yeryüzünün yüzünde onunla dolaşılan toprak. Ve **الجَول** ve **الجُولُ**: her biri **الجَولان** hakkında bir lehçedir.
Ve “miras **جال** etti ve **انجال** etti; ve onun **انجيالهُ**: onun sıyrılıp çıkmasıdır” denir.
Ve kavim kasdı ve hidayeti terk edince “şeytan onları **اجتالهم**” denir; yani: onunla sapıklıkta dolaştılar.
Ve **الجُول**: kalbin özü ve akledilen; “onun **جُولُ** vardır; ve onun aklı vardır, fakat onun fiili yoktur” denir.
Ve **الجائل**: damar ve karından gevşek olan. “**وشاجٌ جالٌ**” denir.
Ve her şeyin iki yanı: **جالا**’sıdır. Ve vadinin **الجالا**’sı: onun iki tarafı ve yüzün iki yanı. Ve denizin **جالا**’sı: onun iki kıyısı. Hepsi: **الأجوالُ** ve **الجِيلانُ**.
Ve okları kavim arasında **أجالوت**; hareket ettirildiğinde, sonra taksimde onunla sonuçlandırdığında. Ve aralarında görüşü ve işi ve benzerini **أجالوا** ettiler.

**وجل**:
**الوَجَلُ**: korku. **وجِل** **يَوجَلُ** **وجَلاً**; o hâlde o **وجِلٌ** ve **أوجلُ**. Dedi ki:
**لعمرك ما أدري وإنيّ لأوجلُ		على أيِّنا تغدو المـنـيّةُ أولُ**
**الولوج**: giriş. Ve **الوَليجة**: adamın astarı ve içyüzü/gizlisi. Yüce ve aziz olan dedi: **"ولم يتَّخِذوا من دون الله ولا رسوله ولا المُؤمنين وليجةً"**. Ve **التَّولجُ**: ceylanın inidir; ceylan bir **تولجة**’ye **اتَّلجَ** etti. Ve sıcağın onu onun içine **أتلجَهُ** etmesi ve onu **أولجه** etmesi: onu inine sokmasıdır.
Ve “Allah’a her üfleyenden ve saçmalayandan sığınırım; ve her **تالجٍ** ve **والجٍ**’in şerrinden” denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَجلُ: مُدَّةَ الشيء. ويقال: فعلت ذاك من أَجْلِكَ، ومن أَجْلاَكَ؛ أي من جَرَّاكَ. والإجْلُ أيضاً بالكسر: القَطيع من بقر الوحش، والجمع الآجالُ. وتَأَجَّلَتِ البِهامُ، أي صارت آجالاً. قال لبيد:
والعينُ ساكنةٌ على أَطْلائهاعوذاً تَأَجَّلَ بالفضاء بِهامُها
والإجْلُ أيضاً: وجعٌ في العنقُ. وقد أَجِلَ الرجلُ، أي نام على عنقه فاشتكاها. والتَأجيلُ: المداواةُ منه. يقال: بي إجْلٌ فأَجَّلوني منه، أي داووني منه. واسْتأْجَلْتُهُ فأَجَّلَني إلى مدةٍ. والإجَّلُ: لغةٌ في الإِيَّلِ، وهو الذكر من الأوعال. والآجِلُ والآجِلةُ: ضدُّ العاجل والعاجلة. وأَجَلَ عليهم شَرّاً يأْجُلُ ويَأْجِلُ أَجْلاً، أي جَناهُ وهَيَّجَه. قال خَوَّاتُ بن جُبَير:
وأَهْلِ خِباءٍ صالحٍ ذاتُ بينهـمقد احْتَرَبوا في عاجلٍ أنا آجِلُهُ
أي أنا جانيهِ. قال أبو عمرو: المَأْجَلُ، بفتح الجيم: مستنقَع الماء، والجمع المآجِلُ. وقد تَأَجَّل الماءُ فهو مُتَأَجِّلٌ، وماءٌ أَجيلٌ، أي مجتمعٌ. وقولهم: أَجَلْ، إنّما هو جوابٌ مثل نَعَمْ. قال الأخفش: إلاّ أنّه أحسن من نَعَمْ في التصديق، ونَعَمْ أحسن منه في الاستفهام. فإذا قال أنت سوف تذهبُ قلتَ أَجَلْ وكان أحسن من نَعَمْ، وإذا قال أتذهب? قلت نَعَمْ وكان أحسن من أَجَلْ.

##### Türkçe

**الأَجلُ**: şeyin müddeti. Ve denilir: “Bunu senin için yaptım”, **مِن أَجْلِكَ** ve **مِن أَجْلاَكَ**; yani **مِن جَرَّاكَ** (senin yüzünden).

Ve **الإجْلُ** da, kesre ile: yaban sığırından sürü; çoğulu **الآجالُ**. Ve **تَأَجَّلَتِ البِهامُ**, yani **آجالاً** oldu. Lebîd dedi:
والعينُ ساكنةٌ على أَطْلائها
عوذاً تَأَجَّلَ بالفضاء بِهامُها

Ve **الإجْلُ** da: boyunda bir ağrı. Ve **أَجِلَ** adam, yani boynu üzerine yattı da ondan şikâyet etti. Ve **التَأجيلُ**: ondan tedavi etme. Denilir: “Bende **إجْلٌ** var da beni ondan **أَجَّلوني**”, yani beni ondan tedavi ettiler. Ve **اسْتأْجَلْتُهُ** de onu, o da beni bir müddete **أَجَّلَني**.

Ve **الإجَّلُ**: **الإِيَّلِ** hakkında bir lugattır; o da dağ keçilerinin erkeğidir.

Ve **الآجِلُ** ve **الآجِلةُ**: **العاجل** ve **العاجلة**’nin zıddıdır.

Ve onların üzerine bir şer **أَجَلَ**; **يأْجُلُ** ve **يَأْجِلُ** **أَجْلاً**; yani onu işledi ve onu kışkırttı. Huvvât b. Cübeyr dedi:
وأَهْلِ خِباءٍ صالحٍ ذاتُ بينهـم
قد احْتَرَبوا في عاجلٍ أنا آجِلُهُ

Yani ben onun işleyeni(yim). Ebû Amr dedi: **المَأْجَلُ**, cîmin fethasıyla: su birikintisi; çoğulu **المآجِلُ**. Ve su **تَأَجَّل** etti; o **مُتَأَجِّلٌ**’dir; ve **ماءٌ أَجيلٌ**, yani toplanmış.

Ve onların sözü: **أَجَلْ**, ancak **نَعَمْ** gibi bir cevaptır. Ahfeş dedi: Ancak o, tasdikte **نَعَمْ**’dan daha güzeldir; ve istifhamda **نَعَمْ** ondan daha güzeldir. Artık “Sen yakında gideceksin” dediği zaman **أَجَلْ** dersin ve **نَعَمْ**’dan daha güzel olur; ve “Gider misin?” dediği zaman **نَعَمْ** dersin ve **أَجَلْ**’den daha güzel olur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ل ( و ا ي ء )
جلا ، جلى ، جال ، لجأ ، ولج ، وجل ، أجل ، جلأ ، جيل .
جلا : قال اللّيث : يقال جَلا الصيْقَلُ السَّيفَ جِلاءً ، واجتَلاه لِنَفسه .
قال لَبِيد :
جُنوحُ الهالِكيِّ على يَدَيْه
مُكِبّاً يجتَلِي نُقَبَ النِّصَالِ
قال : والماشِطَة تَجلُو العروس جَلْوةً وجِلْوَة . وقد جُلِيَتْ على زواجها . واجتلاَها زوْجُها ، أي نَظَر إليها . وأمْرٌ جَلِيٌّ : واضِحٌ .
وتقول : أَجْلِ ليِ هذا الأمرَ ، أي أوْضِحْهُ .
وقال زهير :
وإنَّ الْحَقَّ مَقطعُه ثَلاثٌ
يمينٌ أوْ نِفَارٌ أَوْ جِلاَءُ
قال : يريد بالجِلاء الْبَيان ، والنِّفار الْمحاكَمة ، وأراد بالجِلاء البينَة والشُّهود .
وقال اللّيث : يقال ما أقَمتُ عندهم إلاَّ جِلاءً يومٍ واحد ، أي بَياضَ يَوْمٍ واحد .
وقال الراجز :
مَا ليَ إنْ أَقْصَيْتَنِي من مَقْعَدِ
ولا بِهَذِي الأرْض من تَجلُّدِ
إلاَّ جلاءَ اليوم أو ضُحَى الْغَدِ
ويقال للمريض : جَلاَ اللَّهُ عنه المرض ، أي كَشَفَه ، والله يُجَلِّي السَّاعَة ، أي يُظْهِرُها .
قال الله : ( لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ ) ( الأعراف : 187 ) .
والْبَازِي يُجَلِّي إذا آنس الصَّيْد ، فرفع طَرْفَه ورأْسه ، وتَجَلَّيْتُ الشَّيءَ ، إذا نَظَرْتَ إليه .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ ) ( الأعراف : 143 ) .
حَدَّثني المنذريّ ، عن أبي بكر الخطّابيّ
عن هُدْبَة ، عن حَمَّاد ، عن ثابت ، عن أَنسَ ، قال : قرأ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا ) ( الأعراف : 143 ) قال : وَضَعَ إبْهامَهُ على قَريبٍ من طَرَفِ أَنْمُلَةِ خِنْصَرِه ، فَساخَ الجبَل .
قال حمَّاد : قلت لثابِت : تَقول هذا ؟ فقال : يقوله : رسولُ الله ، ويقوله أَنَس ، وأَنا أكتُمْه .
وقال الزّجاج في قوله : ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ ( أيْ ظَهَرَ وَبَانَ ، وهو قول أَهْلِ السُّنَّة والجماعة .
وقال اللَّيْث : قال الحسن : تَجَلَّى بَدَا لِلْجَبَلِ نُور العَرْش .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَلاهُ عن وطَنِه ، فَجَلا ، أي طَرَدَهُ فَهَرَبَ ، قال : وجَلاَ أيضاً ، إذا عَلا ، وجَلاَ ، إذا اكتَحَل ، قال : والجَلاَ . مَقصور ، والجِلاَءُ مَمدود ، والجِلاَ مَقصور : الأثمِد ، وأنشد :
أَكحُلْكَ بالصَّابِ أو بالجِلا
فَفَتِّحْ لذلك أو غَمِّضِ
ويقال : جَلاَ القَومُ عن أَوْطَانِهم ، يَجْلُون ، وأَجْلَوْا ويُجلُون ، وجَلَّوا يُجِلُّون ، إذا خَرجوا من بَلَدٍ إلى بَلد ، ومنه يقال : استُعمِلَ فلانٌ على الجَالِيةَ ؛ والجَالَّةِ لُغَتان .
والجَلاءُ ممدود مَصدَرُ جَلا عَن وَطَنه ، ويقال : أَجلاهم السُّلطان فأَجْلَوْا وجَلَوْا ، أي أخرَجَهم فَخَرجوا .
وقيل لأهلِ الذِّمَّة : الجالِيَة ؛ لأنَّ عمر بن الخطاب أَجلاَهُم عن جزيرة العرب لِما تَقَدَّمَ من أمر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فيهم ؛ فسُمُّو جالِيَة . ولزمهم هذا الاسم أيْنَ حَلُّوا ثُمَّ لَزَمَ كُلَّ من لَزِمتَه الجِزية من أهلِ الكتاب بكُلِّ بَلَد ، وإن لم يُجلَوا عن أَوطانهم .
وقال الأصمعيّ : يقال : جَلَّى فلانٌ امرَأَتَه وَصيفاً حين اجتَلاها ، أي أعطاها وصيفاً عِندَ جَلْوَتِها . ويقال : ما جِلْوَتُها بالكسر . فيُقال : كَذَا وكَذَا .
وقال أبو زيد : يُقال : جَلَوْتُ بَصَرِي بالْكُحْلِ جَلْواً . وَانجَلى الْفَمُّ انجلاءً . وجَلَوتُ عَنِّي هَمِّي جَلواً ، إذا أَذهَبتَه . وأَجْلَيتُ العمامَةَ عن رَأْسي ، إذا رَفَعتها مع طَيِّها عن جَبِينك .
وقال أبو عبيد : إذا انحسر الشّعرُ عن جانِبي جَبْهَة الرّجُل ، فهو أَنزَع ، وإذا زاد قليلاً فهو أجْلَح ، فإذا بَلَغَ النِّصفَ ونحوه فهو أَجلَى ، ثم هو أَجْلَهُ ، وأَنشد :
مَعَ الجَلاَ ولائِحِ القَتِيرِ
وقد جَلَى يَجْلِي جَلًى ، فهو أَجْلَى ، وانْجَلى الظَّلامُ انْجِلاءً ، إذا انكَشَفَ ، ويقال للرجل إذا كان عَالي الشَّرف ، لا يَخْفَى مكانُه : هو ابْنُ جَلاَ .
وقال القُلاخ :
أَنا الْقُلاَخُ بنُ قُلاخِ بنِ جلاَ
ابنُ جَتَاثِيْر أَقُودُ الْجَمَلا
وقال سُحَيْم بن وَثيل الرّياحي :
أَنا ابْنُ جَلا وطَلاَّعُ الثَّنايا
مَتَى أَضَعِ الْعِمامَةَ تَعْرِفوني
ويقال : تَجلَّى فلانٌ مكانَ كَذا ، إذا علاه ، والأَصْل : تَجَلَّله .
قال ذو الرمة :
فَلَمَّا تَجَلَّى قَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه
وبَانَ له وَسْطَ الأَشاءِ انْغِلالُها
قال أبو نصر : التَّجَلِّي النَّظَر بالأشراف .
وقال غيره : التَّجَلِّي التَّجَلُّل ، أي تَجَلَّلَ فَرْعُها سَمْعَه في الْقاع .
رواه ابن الأعرابيّ :
تَجَلَّى فَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه
وقال الله جَلَّ وعَزَّ : ( تَلاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا ) ( الشمس : 3 ) .
قال الفراء : إذا جَلَّى الظُّلْمة ، فجازت الكِنَايَة عن الظّلْمة ، ولم تُذْكَر في أوّله : لأنَّ معناها مَعْروف ، أَلا تَرى أنك تقول : أصْبَحت بارِدَةً ، وأَمْسَتْ عَرِيَّةِ ؛ وهَبَّتْ شَمالاً ، فكَنَّى عن مُؤَنَّثات لم يَجْرِ لَهُنَّ ذِكْر لأن مَعناهُن مَعْروف .
وقال الزّجّاج : إذا جَلاَّها إذا بَيّنَ الشّمس ؛ لأنَّها تَتَبين إذا انْبسط النهار .
وقال الليث : أَجْلَيْتُ عنه الْهَمَّ إذا فَرَّجت عنه ، وانْجلت عنه الهموم ، كما تَنْجَلِي الظُّلمة .
ويقال : أَخْبرني عن جَلِيّةِ الأمْر ، أي حَقِيقَتِه .
وقال النابغة :
وآبَ مُضِلُّوه بِعَيْنٍ جَلِيَّةٍ
وغُودِرَ بالجوْلاَنِ حَزْمٌ وناثِلُ
يقول : كذَّبُوا بخَبره أَول ما جاء . فجاء دافِنوه بخبر ما عايَنُوه .
ابن السِّكِّيت : قال الكِسَائيّ : فعلت ذاك من إجلاَك ، وأَجلاَك ، ومن جلالِكَ ، أي فعلته من جَرَّاكَ .
جول جيل : قال الليث : يُقال جالُوا في الحرب جَوْلَةً ، وجالوا في الطّوفان جَوَلاناً وجوَّلتُ البِلادَ تَجْويلاً ، أي جلْت فيها كثيراً .
والْجَوْلاَنُ : التّراب الذي تَجُولُ به الريح على وجه الأرض .
قال : والْجَوْلُ والْجُولُ ، كُلٌّ لغاتٌ في الْجَوَلَان . قال : ويقال جَال التُّراب وانْجال . قال : وانْجِياله انكِشاطُه . قال : ويقال للقوم إذا تركوا الْقَصْدَ والهُدى : اجتالهم الشيطان أي جالوا معه في الضّلالة .
وفي الحديث : ( إنَّ الله جلَّ وعزَّ قال : إنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنفَاءَ فاجتالتهم الشّياطين )
أي اسْتَخَفّتْهُم ، فجالوا معها .
وقال الليث : وِشَاحٌ جَايِلُ ، وبطانٌ جَايِلُ وهو السَّلِس .
ويقال : وِشَاحٌ جالٌ ، كما يُقال : كَبْشٌ صائِفٌ ، وصَافٌ ، ورجل شائِكُ السِّلاح ، وشَاكٌ . ويقال : أَجَلْتُ السِّلاح بين القوم إذا حَرَّكْتَها ثم أَفَضْتَ بها في القِسْمة ، ويقال : أَجالوا الرّأيَ فيما بينهم .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : اجْتَلْتُ منهم جَوْلاً ، وانتضَلْتُ منهم نَضْلَةً معناهما الاختيار .
أبو عبيد : الْجَالُ والْجولُ نواحي البِئر من أَسفلها إلى أعلاها .
وقال أبو الهيثَم : يقال للرَّجل الذي له رأي ومُسْكَة : رجلٌ له زَبْرٌ وجَولٌ ، أي تَماسُك لا ينهدِمُ جُولُه ، وهو مَزبُورٌ ما فوق الجُولِ منه ، وصُلْبٌ ما تحت الزَّبْرِ من الجُول .
ويقال للرجل الذي لا تماسُك له ولا حزْم : ليس لفلان جُولٌ أي ينهدِم جُولُه ، فلا يُؤْمَنُ أن يكون الزَّبْرُ يسقُط أيضاً .
وقال الرّاعي يمدح عبد الملك :
فأَبوكَ أَحْزَمُهم ، وأنت أميرهم
وأشَدُّهمْ عند العزائم جُولاً
ويقال في مَثَل : ليس لفلان جُولٌ ولا جالٌ ، أي ليس له حزم .
شَمر ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجولُ الصخرة التي في الماء ، يكون عليها الطَّيُّ ، فإنْ زالت تلك الصَّخْرة ، تهوّر البئر ، فهذا أصل الجُول ، وأنشد :
أَوْفَى على رُكْنين فوق مَثَابةٍ
عن جُولِ نازحةِ الرِّشاءِ شَطُونِ
وقال الليث : جالاَ الوادي جَانبا مائه ، وجالا البحر شطّاه ، والجميع الأجوال ، وأنشد :
إِذا تنازعَ جالا مَجْهَلٍ قذَفٍ
أبو عبيدة ، عن الفرَّاء ، قال : جَوَلانُ المالِ : صغارُه ورديئُه ، وجَوْلان : قريةٌ بالشام .
وقال اللحيانيّ : يومٌ جولانيُّ ، وجَيْلانيّ : كثيرُ التراب ، والرِّيج .
ورُوِي عن عائشة ، أنَّها قالت : كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إذا دخل إليها ، لبس مِجْوَلا .
قال أبو العَبَّاس ، قال ابن الأعرابيّ : المجْوَلُ الصُّدْرةُ ، وهو الصِّدار ، قال : والمجوَلُ الدرهمُ الصحيح ، والمجوَلُ العُوذَةُ ، والمجولُ : الحمار الوحشيُّ ، والمجوَلُ هلالٌ من فِضّةِ يكون وسطَ القلادة ، والأجوليُّ من الخيل : الجَوَّالُ السريع .
جلأ : أبو زيد : جَلأْتُ بالرجلِ أَجَلأُ به جَلأً إذا صَرَعَته ، وجلأ بثوبه : رمى به .
أبو عُبيد : الاجئِلال بوزن الافعِلال :
الفزَعُ والوَجل .
وأنشد :
للقَلْبِ من خوْفِهِ اجْئِلاَلُ
شَمر ، عن ابن الأعرابيّ : اجئلال أصله من الوجل ؛ قلت : لا يَسْتَقيم هذا القول إلا أن يكون مقلوباً كأنه في الأصل إيجْلال ، فأُخِّرت الياءُ والهمزة بعد الجيم . وفيه وجهٌ آخر .
قال أبو عبيد ، قال أبو زيد : من أسماء الضِّباع . والجَيْأَل .
قال : وقال الكسائي : هي الجَيْأَلة .
وقال أبو الهيثم ، قال ابن بُزُرْج ، قالوا : في الجيأَل ، وهي الضبُع ، جأَلَت تجأَلُ ، إذا أجمعت .
قال :
وكان لها جاران لا يُخفرانها
أبو جَعْدَةَ العادي وعَرفاءُ جَيْأَل
أبو جَعْدَة : الذئب ، وعَرفاء : الضبع . وإذا اجتمع الضبع في غنم منع كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه ، وقال سيبويه في قولهم : اللهُمّ ضبُعاً وذئباً أي اجمعهما ، وإذا اجتمعا سلمت الغنم .
قال : والجَأَثانُ مثلُ مَشي الظليم وما أشبهه من مَشي الناس ، وقد جأثت جأَثاناً .
قلت : وجائز أن يكون اجْئِلال افعِلالاً من جَأَلَ يجأَلُ إذا ذهب وجاء ، كما يقال : وجَف القلبُ إذا اضْطَرَبَ .
وجل : قال الليث : الوجَل ، الخوْف ، وأنا وَجلٌ من هذا الأمر ، وقد وجِلْتَ ، فأنت تَوجلَ ، ولُغةٌ أخرى تَيْجلُ ، ويقال تأجل ، وهو وَجِلٌ وأوْجل ، وأنشد :
لَعَمْرَكَ ما أَدْرِي وإني لأَوْجلُ
عَلَى أَيِّنا تَعْدو المنيَّة أَوَّلُ
جيل : أخبرنا ابنُ رزين ، عن محمد بن عمرو ، عن الشاه ، عن المؤرج في قول الله جل وعز : ( إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ ) ( الأعراف : 27 ) أي جِيلُه ومعناه جِنسه .
وقال عمرو بن بجر : جَيْلانُ فَعَلَةُ الملوك . وكانوا من أهل الجيل : وأنشد :
أتيح لهُ جَيلانُ عند جِدَاره
وردَّد فيه الطرفَ حتى تحيَّرا
وأنشد الأصمعيّ :
أرسل جَيلانَ ينحِتون له
ساتيدَ ما بالحديد فانصدَعا
وقال الليث : الجيلُ كلُّ صنف من الناس ، التُّرك جيل ؛ والصِّين جيل ، والجميع أجيال ، وجَيْلانُ : جيلٌ من المشركين خلف الدَّيلم ، يقال لهم : جيلُ جيلان .
ولج : في ( نوادر الأعراب ) : وَلَّجَ فلانٌ ماله توْليجاً ، إذا جعله في حياته لبعض ولَدِه
فتسامَع الناسُ بذلك ، فانَقَدَعُو عن سُؤاله .
وقال الليث : الولُوج الدُّخول ، قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَلَمْ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً ) ( التوبة : 16 ) .
وقال أبو عبيدة : الوليجةُ البطانَة ، وهي مأخوذة من وَلَج يَلِجُ وُلوجاً ، إذا دخل ، أي يَتّخذوا بينهم وبين الكافرين دخيلةَ مَوَدَّة .
وأخبرني المنذريّ عن الغسّانيّ ، عن أبي عبيدة ، أنه قال : وَلِيجَةُ ، كلّ شيءٍ أدخلته في شيءٍ ليس منه فهو وليجة ، والرجل يكون في القوم وليس منهم فهو وليجةٌ فيهم . يقول : فلا تتخذوا أولياء ليسوا من المسلمين دون الله ورسوله . ومنه قوله :
فإنَّ القوافي يَتَّلجْنَ مَوَالجاً
تضايَقَ عنه أن تَولّجهُ الأمرْ
وقال الفراء : الوليجةُ البِطانةُ من المشركين .
والتَّوْلَجُ : كِنَاسُ الظِّباء وبَقَر الوحش ، وأصله ( وَوْلَج ) فَقُلِبَتْ إحدى الواوين تاء ، وقد اتَّلَجَ في تَوْلَجِه ، وأَتْلَجُهُ الْحَرُّ فيه ، أي أَوْلَجه .
وقال الليث : جَاءَ في بعض الرُّقَى : أَعُوذُ باللَّهِ من كُلِّ نَافِثٍ ورَافثٍ ، وشَرِّ كُلِّ تَالِجٍ وَوَالِج .
وقال ابنُ الأعرابيّ : أَوْلاَجُ الْوَادِي : مَعاطِفُه وزواياه ، وَاحِدَتها وَلَجَة ، وتُجْمَعُ : الْوُلُج ، وأنشد ابن الأعرابي :
أَنْتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ الْبِطاحِ ولَمْ
تَعْطِفْ عليك الحُنِيُّ والْوُلُجُ
قال : الْحُنِيُّ : الأَزِقَّةِ والوُلُجُ مثله ، والْوُلُجُ : النَّواحي ، والْوُلُج أيضاً : مَغَارِف الْعَسَل . وقال ابن السكيت : الوَلَجَةُ مكانٌ من الوادي دايعه فيها شجر ، وأنشد :
ولم تُطرّق عليك الحنِيُّ والوَلَجُ
قال : والوَلَج : جمع وَلَجةٍ .
لجأ : أبو زيد : لَجأَتُ إلى المكان ، فَأَنا أَلْجأُ إليه لُجوءًا وَلَجْأً . وأَلْجَأْتُ فُلاناً إلى الشَّيء إِلْجاءً إذا اضْطَرَرْتَه ، ولَجَأ : اسم رجل .
يقال : أَلْجَأْتُ الشَّيء ، إذا حَصَّنْتَه في مَلْجأ ولجاء والْتَجأْتُ إليه الْتِجاءً .
وقال أبو الهيثم : التَّلجِئَةُ أَنْ يُلجئَكَ أن تَأتِيَ أمراً باطنُه خلافُ ظاهره ، وذلك مثلُ إشْهادٍ على أَمْرٍ ظاهرٍ ، وباطنه خلاف ذلك .
وقال ابن شُميل : أَلْجأتُه إلى كذا ، أي اضْطَررته ، قال ولجَّأ فلان ماله ، والتَّلجئَةُ أن يَجْعَلَهُ لبَعْضِ وَرَثَتِه دونَ بَعْض ، كأَنَّه يَتَصَدَّق به عليه ، وهو وارثهُ ، قال : ولا تَلجِئَةَ إلاَّ إلى وارِث . قال ابن الأنباريّ : اللَّجَأُ مهموز مقصور : ما لجأتَ إليه ، واللجا مقصور غير مهموز : جمع لجاةٍ . وهي الضِّفْدَعَةُ الأنثى ، يقال لذكرها : لَجأَ .
قال ابن شميل : ويقال : أَلَكَ لَجَأٌ يا فلان ؟ واللَّجَأُ : الزّوجة . وقال اللِّحيانيّ : يقال : ما لي فيه حَوْجَاءُ وَلا لَوْجَاء ، وما لي فيه حُوَيجاء ، ولا لُوَيجاء كلاهما بالمَدّ ، أي ما لي فيه حَاجَة .
وقال غيره : يقال ما لِيَ عليه عِوَجٌ ولا لِوَج .
أجل : قال الليث : الأجَلُ غايةُ الوقْت في المَوت ، ومَحَلُّ الدَّيْن ونحوه .
أبو عُبَيْد عن أبي زيد : أَجَلْتُ عليهم آجَلُ أَجْلاً : أي جَرَرْتُ جَريرةً .
وقال أبو عمرو ، ويقال : جَلَبْتُ عليهم ، وجَرَرْتُ ، وأَجَلتُ ، بمعنًى واحد ، أي جَنَيْت . الكسائي : فعلت ذَاك من أَجْلاَك وإجْلاكَ ومن جَلاَلِكَ بمعنًى واحد .
الحرانيّ عن ابن السكّيت : فعلتُ ذاك من أجْلكَ ، وإذا اسْقَطْتَ ( مِنْ ) قلتَ : فعلتُ ذاك أَجْلَكَ . هذا كلامُ العرب ، ومن أجل جَرَّاك ، وإذا جِئْتَ ب ( من ) قلت : من أجلِكَ . وتقول أجَلَ هذا الشيء يأجِلُ فهو آجِل ، وهو نَقيض الْعَاجل ، قال : والأجيلُ والْمُؤَجَّلُ إلى وَقْت ، وأنشد :
وغَايَةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرَّدَى
الحَرانيّ عن ابن السكيت : الأجْلُ : مَصْدَر أجَلَ عليهم شَرّاً يَأجِلَهُ أجْلاً إذا جَنَاه عليه .
وقال خَوَّاتُ بن جُبَيْر :
وأهْلِ خِبَاءٍ صَالحٍ ذاتُ بينهم
قد احْتَرَبوا في عاجِلٍ أنا آجِلُه
أي جَانيه .
قال : والأَجْلُ الْقَطيعُ من بَقَر الوحش ، وجمعه الآجَال .
قال : وحَكَى لنا الفَرَّاء : والإجْلُ وَجَعٌ في الْعُنق .
وحكي عن أبي الجرَّاحِ ، أنه قال : بي إجْلٌ فَأَجِّلوني ، أي دَاوُوني .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : هو الأَجَلُ والأَدَل ، وهو وَجَعُ العُنُق من تَعادِي الْوِسَاد .
وقال الأصمعيّ : هو الْبَدَلُ أيضاً ، وقول الله جلَّ وعزَّ : ( مِنْ أَجْلِ ذالِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِسْرَاءِيلَ ) ( المائدة : 32 ) . الأَلفُ مقطوعةٌ من جَرَّى ذلك وربَّما حَذَفَت العرب مِنْ فقالت : فَعَلْتُ ذاكَ أجْلَ كذا . قال عدِيّ :
أجْلَ أنَّ اللَّهَ قد فَضَّلَكُمْ
فوق ما أحكي بصُلْب وإزارِ
رواه شَمِر : إجْلَ أَنَّ اللَّهَ قد فضَّلكم .
وقال الليث : الآجِلَة الآخِرة ، والعاجِلَةُ الدُّنيا .
قلت : والأُصل في قولهم فَعَلْتُه من أجلِكَ ، من قولهم أجَلَ عليه أجْلاً ، أيْ
جَنَى وَجَرَّ . والمَأجَل : شِبْهُ حَوْضٍ واسعٍ يُؤْجَلُ فيه ماءُ القَناة إذا كان قليلاً ، أي يجْمَعُ ، ثم يُفجَّر إلى المزرعة ، وهو بالفارسية طَرخَا .
وقال غير الليث : المأْجَلُ : الجِبَأةُ التي يجتمع فيها مياه الأمطار من الدّور قلت : وأصلُ قولهم : من أجلك ، مأخوذ من قولك : أجَلْتُ ، أي جَنيت ، وهو كقولك : فعلت من جرَّاك .
وبعضهم لا يهمِزُ المأْجَل ، وبكسر الجيم ، فيقول الماجل ، ويجعله من المَجْل ، وهو الماء يجتمع في النُّقطة تمتلىء ماء من عَمَل أو حَرَق .
وأَجَلْ : تَصْديقٌ لخبرٍ يُخْبِرُك به صاحِبُك ، فنقول : فَعل فلان كذا وكذا ، فَتُصَدِّقه بقَولك له : أجَلْ ، وأَمَّا نعم ، فإنَّه جواب المستَفْهِم بكلامٍ لا جحَدْ فيه ، يقول لك هل صَلَّيْت ، فتقول : نعم .

##### Türkçe

ج ل ( **و ا ي ء** )
**جلا** ، **جلى** ، **جال** ، **لجأ** ، **ولج** ، **وجل** ، **أجل** ، **جلأ** ، **جيل** .
**جلا** : el-Leys dedi: “**جَلا** الصيْقَلُ السَّيفَ **جِلاءً**” denir; yani cilacı kılıcı parlatır; ve onu kendisi için “**واجتَلاه**” (parlattı/seyretti).

Lebîd dedi:
هالِكيِّnin iki eli üzerinde eğilişi,
kılıç uçlarının gediklerini seyrederek.

Dedi: ve tarayan kadın gelini **جَلْوةً** ve **جِلْوَة** ile parlatır/süsler. Ve o, evliliği üzerine “**جُلِيَتْ**” (gösterildi/süslenip çıkarıldı). Ve kocası onu “**اجتلاَها**”, yani ona baktı. Ve “**أَمْرٌ جَلِيٌّ**”: açık.

Ve dersin ki: “Bu işi benim için **أَجْلِ**”, yani onu açıkla.

Züheyr dedi:
Ve şüphesiz hak, kesimi üçtür:
yemin, yahut kaçınma, yahut **جِلاَءُ**.

Dedi: **الجِلاء** ile beyanı kasteder; **النِّفار** ise muhakemedir; ve **الجِلاء** ile delili ve şahitleri kastetti.

El-Leys dedi: “Onların yanında bir günün **جِلاءً**’ı dışında kalmadım” denir; yani bir günün beyazlığı kadar.

Râciz dedi:
Beni oturaktan uzaklaştırırsan bana ne var,
ve bu yerde bir dayanma da yok,
ancak bugünün **جلاءَ**’ı yahut yarının kuşluğu.

Ve hastaya denir: “Allah ondan hastalığı **جَلاَ** etti”, yani onu giderdi; ve Allah saati “**يُجَلِّي**” eder, yani onu ortaya çıkarır.

Allah dedi: ( **لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ** ) (A‘râf: 187).

Ve doğan (**الْبَازِي**) avı sezince **يُجَلِّي** eder; böylece gözünü ve başını kaldırır. Ve “Ben şeyi **تَجَلَّيْتُ**” (tecellî ettim/seyrettim), ona baktığın zaman (denir).

Ve Allah جلَّ وعَزَّ’ün sözü: ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ** ) (A‘râf: 143).

Bana Münzirî haber verdi; Ebû Bekir el-Hattâbî’den,
Hudbe’den, Hammâd’dan, Sâbit’ten, Enes’ten; dedi ki: Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا** ) (A‘râf: 143) okudu; dedi: başparmağını serçe parmağının uç boğumuna yakın bir yere koydu; dağ çöktü.

Hammâd dedi: Sâbit’e dedim: Bunu söylüyor musun? Dedi: Bunu Resûlullah söylüyor, Enes söylüyor, ben de onu gizliyorum.

Zeccâc, şu sözünde dedi: ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ** ) yani göründü ve açığa çıktı; bu, ehl-i sünnet ve cemaatin sözüdür.

El-Leys dedi: Hasan dedi: “**تَجَلَّى**”: arşın nuru dağa göründü.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Onu vatanından “**جَلاهُ**” etti; o da “**فَجَلا**”; yani onu kovdu da kaçtı. Dedi: ve ayrıca “**جَلاَ**”, yükseldiği zaman; ve “**جَلاَ**”, sürme çektiği zaman. Dedi: ve **الجَلاَ**: kısaltılmıştır; **الجِلاَءُ** uzatılmıştır; ve **الجِلاَ** kısaltılmıştır: ismid. Ve şu beyiti okudu:
Sana ya sabırla ya da **الجِلا** ile sürme çekerim;
bunun için ya gözünü aç ya da kapa.

Ve denir: Kavim vatanlarından “**جَلاَ**” etti; “**يَجْلُون**”; ve “**أَجْلَوْا**” ve “**يُجلُون**”; ve “**جَلَّوا يُجِلُّون**”, bir beldeden bir beldeye çıktıkları zaman. Bundan dolayı denir: “Falan, **الجَالِيةَ** üzerine görevlendirildi”; **الجَالَّةِ** iki lehçedir.

Ve **الجَلاءُ** (uzatılmış) “**جَلا عَن وَطَنه**”nin mastarıdır. Ve denir: Sultan onları “**أَجلاهم**” etti; onlar da “**فأَجْلَوْا وجَلَوْا**”; yani onları çıkardı da çıktılar.

Ve zimmî ehline “**الجالِيَة**” denildi; çünkü Ömer b. el-Hattâb, onlar hakkında Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) daha önce geçen emrinden dolayı onları Arap yarımadasından “**أَجلاَهُم**” etti; böylece “**جالِيَة**” diye adlandırıldılar. Bu ad, nerede konaklasalar onlara yapıştı; sonra her beldede, vatanlarından çıkarılmamış olsalar bile, ehl-i kitaptan cizye kendisine lâzım gelen herkes için yerleşti.

Asma‘î dedi: “Falan, karısını onu “**اجتَلاها**” ettiği vakit bir hizmetçiyle “**جَلَّى**” etti” denir; yani onun **جَلْوَتِها**’sı sırasında ona bir hizmetçi verdi. Ve denir: “Onun **جِلْوَتُها**’sı (kesre ile) şudur”; böylece “şöyle şöyle” denir.

Ebû Zeyd dedi: “Gözümü sürmeyle **جَلَوْتُ**; **جَلْواً**.” Ve ağız “**انجَلى**” eder; **انجلاءً**. Ve “Gamımı kendimden **جَلَوتُ**; **جَلواً**”, onu giderdiğin zaman. Ve sarığı başımdan “**أَجْلَيتُ**”, onu alnından katıyla birlikte kaldırdığın zaman.

Ebû Ubeyd dedi: Saç, erkeğin alnının iki yanından çekilirse o **أَنزَع**’dır; biraz daha artarsa **أجْلَح**’tır; yarıya ve benzerine ulaşırsa **أَجلَى**’dır; sonra o **أَجْلَهُ**’dur. Ve şu beyiti okudu:
**الجَلاَ** ile ve dumanın parıltılarıyla.

Ve “**جَلَى يَجْلِي جَلًى**” olmuştur; o da **أَجْلَى**’dır. Ve karanlık “**انْجَلى**”; **انْجِلاءً**, açıldığı zaman. Ve adam, şerefi yüksek olup yeri gizli kalmayan kimse ise ona “**ابْنُ جَلاَ**” denir.

Kulâh dedi:
Ben Kulâh’ım; Kulâh b. **جلاَ**’nın oğluyum,
Cetasîr’in oğluyum; deveyi sürerim.

Suhaym b. Vethîl er-Riyâhî dedi:
Ben **ابْنُ جَلا**’yım ve geçitlerin gözetleyicisiyim;
sarığı ne zaman koysam beni tanırsınız.

Ve denir: “Falan, şu yerin üzerine **تَجلَّى** etti”, yani onun üzerine yükseldi; asıl olan: “**تَجَلَّله**”dir.

Zü’r-Rumme dedi:
Onun vuruşu düzlükte işitmeye **تَجَلَّى** edince,
ve ona, ağaçların ortasında onun kayması görününce.

Ebû Nasr dedi: **التَّجَلِّي**: yüksek yerlerden bakıştır.

Başkası dedi: **التَّجَلِّي**: **التَّجَلُّل**dür; yani onun dalı düzlükte işitmesini örttü.

İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:
Onun dalı düzlükte işitmeye **تَجَلَّى** etti.

Allah جلَّ وعَزَّ dedi: ( **تَلاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا** ) (Şems: 3).

Ferrâ dedi: Karanlığı “**جَلَّى**” ettiği zaman, karanlıktan kinaye yapıldı ve başında zikredilmedi; çünkü manası bilinir. Görmüyor musun ki sen: “Sabahladı soğuk (dişi)”, “Akşamladi çıplak (dişi)”, “Kuzey esti” dersin; böylece, kendileri için bir anma geçmemiş müenneslerden kinaye yaptı; çünkü manaları bilinir.

Zeccâc dedi: “**جَلاَّها**” yani güneşi açıkladı; çünkü gündüz yayıldığında o belirginleşir.

El-Leys dedi: Ondan gamı “**أَجْلَيْتُ**”, ondan ferahlattığın zaman; ve ondan gamlar “**انْجلت**” eder; tıpkı karanlığın “**تَنْجَلِي**” etmesi gibi.

Ve denir: “Bana işin **جَلِيّةِ**’sini haber ver”, yani hakikatini.

Nâbiga dedi:
Onu saptıranları, apaçık bir gözle geri döndü;
Cevlân’da Hazm ve Nâsil bırakıldı.

Der ki: Haberi ilk geldiğinde onu yalanladılar; sonra onu gömenler, gördükleri şeyin haberiyle geldiler.

İbnü’s-Sikkît: Kisâî dedi: “Bunu, senin **إجلاَك**’ından ve **أَجلاَك**’ından ve **جَلالِكَ**’ından yaptım”; yani bunu, senin sürüklemen sebebiyle yaptım.

**جول جيل** : el-Leys dedi: Savaşta “**جالُوا**” bir **جَوْلَةً** ile dolaştılar; tufanda “**جَوَلاناً**” dolaştılar. Ve beldeleri “**جوَّلتُ**”; **تَجْويلاً**, yani içinde çok dolaştım.

Ve **الْجَوْلاَنُ**: rüzgârın yer yüzünde dolaştırdığı topraktır.

Dedi: **الْجَوْل** ve **الْجُول**: her biri **الْجَوَلَان** hakkında lehçelerdir. Dedi: ve denir: toprak “**جَال**” etti ve “**انْجال**” etti. Dedi: ve onun “**انْجِياله**”i: sıyrılıp çekilmesidir. Dedi: ve kavim, kastı ve hidayeti terk ettiklerinde onlara denir: şeytan onları “**اجتالهم**”; yani onunla sapıklıkta dolaştılar.

Hadiste: (Allah جلَّ وعزَّ dedi: “Ben kullarımı hanîfler olarak yarattım; şeytanlar onları **فاجتالتهم**.”)
Yani onları hafife aldı; böylece onunla dolaştılar.

El-Leys dedi: “**وِشَاحٌ جَايِلُ**” ve “**بطانٌ جَايِلُ**”; o, yumuşak/akıcı olandır.

Ve denir: “**وِشَاحٌ جالٌ**”; tıpkı “**كَبْشٌ صائِفٌ**” ve “**صَافٌ**” denildiği gibi; ve “silahı dikenli adam” ve “**شَاكٌ**”. Ve denir: Silahı kavim arasında “**أَجَلْتُ**”, onu hareket ettirdiğin, sonra taksimde onunla dağıttığın zaman. Ve denir: Aralarında görüşü “**أَجالوا**”.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Onlardan bir “**جَوْلاً**” “**اجْتَلْتُ**” ve onlardan bir “**نَضْلَةً**” “**انتضَلْتُ**”; ikisinin manası seçmedir.

Ebû Ubeyd: **الْجَالُ** ve **الْجولُ**: kuyunun aşağısından yukarısına kadar olan yanlarıdır.

Ebû’l-Heysem dedi: Görüşü ve tutarlılığı olan adama denir: “Onun **زَبْرٌ**’ü ve **جَولٌ**’ü var”; yani tutarlılık; onun **جُولُه** yıkılmaz. Ve onun **مَزبُورٌ**’u, ondan **الجُول**’ün üst tarafıdır; ve onun **صُلْبٌ**’ü, **الزَّبْر**’ün alt tarafıdır.

Ve tutarlılığı ve azmi olmayan adama denir: “Falanın **جُولٌ**’ü yok”; yani onun **جُولُه** yıkılır; böylece **الزَّبْر**’ün de düşmesinden emin olunmaz.

Râ‘î, Abdülmelik’i överken dedi:
Baban onların en azimlisi, sen de onların emîrisin;
ve azimler yanında onların en şiddetlisi **جُولاً**.

Ve meselde denir: “Falanın ne **جُولٌ**’ü var ne **جالٌ**’ı”; yani onun azmi yoktur.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجولُ**: suda olan kaya; onun üzerinde kuyu duvarının sıvası olur; o kaya yerinden oynarsa kuyu çöker; işte **الجُول**’ün aslı budur. Ve şu beyiti okudu:
İki rükün üzerine, bir yükselti üstünde yükseldi;
uzak bir **جُول**’den, ipi uzun bir kuyudan.

El-Leys dedi: “**جالاَ الوادي**”: suyun iki yanı; ve “**جالا البحر**”: onun iki kıyısı; hepsi **الأجوال**’dır. Ve şu beyiti okudu:
Bir cehalet vadisinin iki **جالا**’sı çekiştiğinde…

Ebû Ubeyde, Ferrâ’dan: Malın “**جَوَلانُ**”ı: onun küçükleri ve kötüleridir. Ve “**جَوْلان**”: Şam’da bir köydür.

Lihyânî dedi: “**يومٌ جولانيُّ**” ve “**جَيْلانيّ**”: toprağı ve tozu çok olan.

Âişe’den rivayet edildi: dedi ki: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onun yanına girdiğinde “**مِجْوَلا**” giyerdi.

Ebû’l-Abbâs dedi; İbnü’l-A‘râbî dedi: **المجْوَلُ**: göğüslüktür; o, **الصِّدار**dır. Dedi: ve **المجوَلُ**: sağlam dirhemdir. Ve **المجوَلُ**: muska/korunma nesnesidir. Ve **المجولُ**: yaban eşeğidir. Ve **المجوَلُ**: gerdanlığın ortasında bulunan gümüşten bir hilâldir. Ve atlardan **الأجوليُّ**: hızlı dolaşan **الجَوَّالُ**dur.

**جلأ** : Ebû Zeyd: Adamı “**جَلأْتُ**”; onunla “**أَجَلأُ**”; **جَلأً**, onu yere serdiğin zaman. Ve “**جلأ**” elbisesiyle: onu attı.

Ebû Ubeyd: **الاجئِلال** (if‘ilâl vezninde): korku ve ürperti.

Ve şu beyiti okudu:
Kalbin, korkusundan bir **اجْئِلاَلُ**’ı vardır.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **اجئلال**’ın aslı **الوجل**’dendir. Dedim: Bu söz, ancak ters çevrilmiş olmasıyla düzgün olur; sanki aslı “**إيجْلال**” idi; sonra **الياء** ve **الهمزة**, **الجيم**’den sonra geciktirildi. Ve onda başka bir yön daha vardır.

Ebû Ubeyd dedi; Ebû Zeyd dedi: Sırtlanların adlarındandır: **الجَيْأَل**.

Dedi: Kisâî dedi: o, **الجَيْأَلة**’dir.

Ebû’l-Heysem dedi; İbn Buzurc dedi: **الجيأَل** hakkında—o sırtlandır—“**جأَلَت تجأَلُ**”, toplandığı zaman (denir).

Dedi:
Onun iki komşusu vardı; onu korumasız bırakmazlardı:
Âdî Ebû Ca‘de ve **عَرفاءُ جَيْأَل**.

Ebû Ca‘de: kurttur; **عَرفاء**: sırtlandır. Sırtlan koyun sürüsüne toplandığında, her biri diğerini sahibinden alıkoyar. Sîbeveyh onların şu sözünde dedi: “Allah’ım, sırtlanı ve kurdu (bir araya getir)”; yani ikisini topla; ikisi toplandığında koyunlar selâmette olur.

Dedi: ve **الجَأَثانُ**: devekuşunun yürüyüşü gibi ve insanların yürüyüşünden ona benzeyen şeydir. Ve o, **جأثت جأَثاناً** etmiştir.

Dedim: **اجْئِلال**’ın, “gidip geldiği zaman” **جَأَلَ يجأَلُ**’den “**افعِلالاً**” olması da caizdir; tıpkı “kalp çarpındı” denildiğinde “**وجَف القلبُ**” gibi.

**وجل** : el-Leys dedi: **الوجَل**: korkudur. “Ben bu işten **وَجلٌ**’üm.” Ve sen “**وجِلْتَ**” oldun; böylece sen “**تَوجلَ**” olursun. Başka bir lehçe: “**تَيْجلُ**”. Ve “**تأجل**” denir. Ve o, **وَجِلٌ** ve **أوْجل**’dir. Ve şu beyiti okudu:
Ömrüne yemin olsun, bilmem; ben de elbette **لأَوْجلُ**’üm:
ölüm hangimize önce saldıracak?

**جيل** : Bize İbn Ruzeyn haber verdi; Muhammed b. Amr’dan; Şâh’tan; Müerric’ten; Allah جل وعز’ün şu sözü hakkında: ( **إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ** ) (A‘râf: 27) yani onun **جِيلُه**’i; manası: onun cinsi.

Amr b. Becer dedi: “**جَيْلانُ**: kralların hizmetçileridir.” Ve onlar **الجيل** ehlindendi. Ve şu beyiti okudu:
Onun duvarı yanında ona **جَيلانُ** verildi;
bakışını onda döndürdü de şaşırdılar.

Asma‘î okudu:
Ona **جَيلانَ** gönderdi; onun için yontuyorlar,
demirle olan direkleri; böylece yarıldılar.

El-Leys dedi: **الجيل**: insanların her sınıfıdır; Türkler bir **جيل**’dir; Çin bir **جيل**’dir. Hepsi: **أجيال**. Ve **جَيْلانُ**: Deylem’in arkasında müşriklerden bir **جيل**’dir; onlara “**جيلُ جيلان**” denir.

**ولج** : (A‘râb’ın nevâdirinde): “Falan, malını **وَلَّجَ** etti; **توْليجاً**”; yani hayatında onu çocuklarından bir kısmına yaptı.
Böylece insanlar bunu işittiler; onun istemesinden vazgeçtiler.

El-Leys dedi: **الولُوج**: giriştir. Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **وَلَمْ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً** ) (Tevbe: 16).

Ebû Ubeyde dedi: **الوليجةُ**: iç çevre/dost meclisi (**البطانَة**); o, “girdiği zaman” **وَلَج يَلِجُ وُلوجاً**’dan alınmıştır; yani kâfirlerle aralarında gizli bir sevgi içliği edinmesinler.

Münzirî bana haber verdi; Gassânî’den; Ebû Ubeyde’den: dedi ki: **وَلِيجَةُ**: bir şeyi, kendisinden olmayan bir şeyin içine soktuğun her şeydir; ve adam, bir kavmin içinde olup onlardan değilse, o onların içinde bir **وليجةٌ**’dir. Der ki: Allah ve Resûlü dışında, Müslümanlardan olmayan veliler edinmeyin. Ondan şu söz:
Şüphesiz kafiyeler, dar geçitlere “**يَتَّلجْنَ**” ederler;
iş, onu “**تَولّجهُ**” etmeye dar gelir.

Ferrâ dedi: **الوليجةُ**: müşriklerden olan iç çevredir.

Ve **التَّوْلَجُ**: ceylanların ve yaban sığırlarının inidir; aslı (**وَوْلَج**) idi; iki **الواو**’dan biri **تاء**’ya çevrildi. Ve o, kendi **تَوْلَجِه**’ine “**اتَّلَجَ**” etti. Ve sıcağın onu oraya “**أَتْلَجُهُ**” etmesi: yani onu oraya sokmasıdır.

El-Leys dedi: Bazı rukyelerde geldi: “Her üfleyen ve saçmalayanın şerrinden ve her **تَالِجٍ** ve **وَالِج**’in şerrinden Allah’a sığınırım.”

İbnü’l-A‘râbî dedi: Vadinin **أَوْلاَجُ**’ı: onun kıvrımları ve köşeleridir; bir tanesi **وَلَجَة**’dir; ve **الْوُلُج** diye toplanır. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
Sen, düzlüklerin yayvanının oğlusun; ve
sana sokaklar (**الْحُنِيُّ**) ve **الْوُلُج** kıvrılmadı.

Dedi: **الْحُنِيُّ**: sokaklardır; **الوُلُج** de onun gibidir. Ve **الْوُلُج**: taraflardır. Ve **الْوُلُج** ayrıca: bal kepçeleridir. İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَلَجَةُ**: vadide, içinde ağaç bulunan alçak bir yerdir. Ve şu beyiti okudu:
Ve sana sokaklar (**الحنِيُّ**) ve **الوَلَجُ** uğramadı.

Dedi: ve **الوَلَج**: **وَلَجةٍ**’nin çoğuludur.

**لجأ** : Ebû Zeyd: Mekâna “**لَجأَتُ**”; ben ona “**أَلْجأُ**”; **لُجوءًا** ve **وَلَجْأً**. Ve falanı şeye “**أَلْجَأْتُ**”; **إِلْجاءً**, onu zorladığın zaman. Ve **لَجَأ**: bir adam adıdır.

Denir: Şeyi “**أَلْجَأْتُ**”, onu bir sığınakta (**مَلْجأ**) korunaklı kıldığın zaman. Ve ona “**الْتَجأْتُ**”; **الْتِجاءً**.

Ebû’l-Heysem dedi: **التَّلجِئَةُ**: seni, içi dışına aykırı bir işi yapmaya zorlamasıdır; bu, dışı görünen bir iş üzerine şahit tutmak, içi ise bunun tersidir, gibidir.

İbn Şümeyl dedi: Onu şuna “**أَلْجأتُه**”, yani onu zorladım. Dedi: ve falan, malını “**ولجَّأ**” etti; ve **التَّلجئَةُ**: onu, mirasçılarının bir kısmına diğer bir kısmı dışında yapmasıdır; sanki onu ona sadaka veriyor; hâlbuki o onun mirasçısıdır. Dedi: ve **تَلجِئَةَ** ancak bir mirasçıya olur. İbnü’l-Enbârî dedi: **اللَّجَأُ** (hemzeli, kısaltılmış): sığındığın şeydir. Ve **اللجا** (kısaltılmış, hemzesiz): **لجاةٍ**’nin çoğuludur; o, dişi kurbağadır; erkeğine “**لَجأَ**” denir.

İbn Şümeyl dedi: Ve denir: “Ey falan, senin bir **لَجَأٌ**’ün var mı?” Ve **اللَّجَأُ**: eş (kadın)dır. Lihyânî dedi: “Bende onda ne **حَوْجَاءُ** var ne **لَوْجَاء**; ve bende onda ne **حُوَيجاء** var ne **لُوَيجاء**”; ikisi de uzatma iledir; yani bende onda ihtiyaç yoktur.

Başkası dedi: “Bende onun üzerinde ne **عِوَجٌ** var ne **لِوَج**” denir.

**أجل** : el-Leys dedi: **الأجَلُ**: ölümde vaktin sonu; ve borcun vadesi ve benzeri.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Onların üzerine bir **أَجْلاً** **آجَلُ** ettim”; yani bir suç/cerîre çektim.

Ebû Amr dedi: ve “Onların üzerine **جَلَبْتُ**” ve “**جَرَرْتُ**” ve “**أَجَلتُ**” denir; tek manadadır; yani işledim.

Kisâî: “Bunu, senin **أَجْلاَك**’ından ve **إجْلاكَ**’ından ve **جَلاَلِكَ**’ından yaptım”; tek manadadır.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: “Bunu senin **أجْلكَ**’inden yaptım”; ve eğer (**مِنْ**)’i düşürürsen: “Bunu senin **أَجْلَكَ** yaptım” dersin. Bu, Arapların sözüdür. Ve “**من أجل**”: “senin yüzünden”dir. Ve (**مِنْ**) ile geldiğinde: “**من أجلِكَ**” dersin. Ve dersin: “Bu şey **أجَلَ** eder; **يأجِلُ**”; o da **آجِل**’dir; o, **الْعَاجل**’in zıddıdır. Dedi: ve **الأجيلُ** ve **الْمُؤَجَّلُ**: bir vakte kadardır. Ve şu beyiti okudu:
**الأَجِيلِ**’in gayesi, helâk çukurudur.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الأجْلُ**: “Onların üzerine bir kötülük **أجَلَ** etti; onu **يَأجِلُ**; **أجْلاً**”; yani onu ona işledi”nin mastarıdır.

Havvât b. Cübeyr dedi:
Araları iyi olan bir çadır ehliyle;
çabuk olanda savaştılar; ben onun **آجِلُه**’iyim.

Yani onun işleyeni.

Dedi: ve **الأَجْلُ**: yaban sığırından sürüdür; çoğulu **الآجَال**.

Dedi: ve Ferrâ bize nakletti: **الإجْلُ**: boyunda bir ağrıdır.

Ebû’l-Cerrâh’tan nakledildi: dedi ki: “Bende bir **إجْلٌ** var; beni **فَأَجِّلوني**”; yani beni tedavi edin.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: O, **الأَجَلُ** ve **الأَدَل**’dir; o, yastığın sürtünmesinden boyun ağrısıdır.

Asma‘î dedi: O, **الْبَدَلُ** da olur. Ve Allah جلَّ وعزَّ’ün sözü: ( **مِنْ أَجْلِ ذالِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِى**
1764 **إِسْرَاءِيلَ** ) (Mâide: 32). **الأَلفُ** kesiktir; “şunun sebebiyle”dendir. Ve bazen Araplar **مِنْ**’i hazfeder de “Bunu, şunun **أجْلَ** yaptım” der. Adî dedi:
Sizin, Allah’ın sizi üstün kılmasından **أجْلَ**,
anlattığım şeyin üstünde; soy ve izâr ile.

Şemmer rivayet etti: “**إجْلَ** أنَّ اللَّهَ قد فضَّلكم.”

El-Leys dedi: **الآجِلَة**: âhirettir; **العاجِلَةُ**: dünyadır.

Dedim: “Bunu senin **من أجلِكَ** yaptım” sözünün aslı, “Onun üzerine bir **أجْلاً** **أجَلَ** etti”; yani işledi ve çekti, sözündendir. Ve **المَأجَل**: genişçe bir havuz gibidir; kanaldan gelen su az olduğunda onda “**يُؤْجَلُ**” edilir; yani toplanır; sonra tarlaya akıtılır; Farsçada **طَرخَا**’dır.

Leys’ten başkası dedi: **المأْجَلُ**: evlerden yağmur sularının toplandığı çukurdur. Dedim: “Senin **من أجلك**” sözünün aslı, “**أجَلْتُ**” sözünden alınmıştır; yani işledim; bu, “senin yüzünden yaptım” demen gibidir.

Ve bazısı **المأْجَل**’i hemzelemez; **الجيم**’i kesreleyerek “**الماجل**” der; ve onu **المَجْل**’den yapar; o, bir çukurda toplanan sudur; bir işten yahut yanmadan dolayı suyla dolar.

Ve “**أَجَلْ**”: arkadaşının sana haber verdiği bir haberi tasdiktir. Böylece: “Falan şöyle şöyle yaptı” deriz; sen de ona sözünle tasdik edersin: “**أجَلْ**.” Ama “نعم” ise, içinde inkâr olmayan bir sözle soru soranın cevabıdır; sana “Namaz kıldın mı?” der; sen de “نعم” dersin.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والجيم وما يثلثهما)
(أجح) الهمزة والجيم والحاء فرعٌ ليس بأصل، وذلك أنّ الهمزة فيه مبدلةٌ من واو، فالأَُِجاح: *السّتر، وأصله وَُِجَاح. وقد ذُكر في الواو.
(أجد) الهمزة والجيم والدال أصل واحد، وهو الشيء المعقود، وذلك أن الإجَاد الطّاقُ الذي يُعقَد في البِناء، ولذلك قيل ناقةٌ أُجُدٌ. قال النابغة:
فَعَدِّ عَمّا تَرَى إذْ لا ارتِجاعَ لـه *** وانْمِ القُتُودَ على عَيرانةٍ أُجُدِ
ويقال هي مُؤْجَدة القَرَى. قال طَرَفة:
صُهَابِيَّةُ العُثْنُونِ مُؤْجَدَةُ القَرَى *** بَعِيدةُ وَخْدِ الرِّجْلِ مَوّارَةُ اليَدِ
وقيل هي التي تكون فَقارُها عظماً واحداً بلا مَفْصِل، وهذا ممّا أجمع عليه أهل اللغة، أعني القياسَ الذي ذكرتُه.
(أجر) الهمزة والجيم والراء أصلان يمكن الجمعُ بينهما بالمعنى، فالأول الكِراء على العمل، والثاني جَبْر العظم الكَسِير. فأمّا الكِراء فالأجر والأُجْرة. وكان الخليل يقول: الأجْر جزاء العمل، والفعل أجَرَ يَأجُرُ أَجْرا، والمفعول مأجور. والأجير: المستأجَر. والأَُِجَارة ما أعطيتَ مِنْ أجرٍ في عمل وقال غيره: ومن ذلك مَهر المرأة، قال الله تعالى: ﴿فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾ [النساء 24، الطلاق 6]. وأمَّا جَبْر العظم فيقال منه أُجِرَتْ يدُه. وناسٌ يقولون أَجَرَتْ يَدُه([1]). فهذان الأصلان والمعنى الجامع بينهما أنّ أُجْرَة العامِل كأنَّها شيءٌ يُجْبر به حالُه فيما لحِقه من كَدٍّ فيما عمله. فأمّا الإجّار فلغةٌ شاميّة، وربّما تكلّم بها الحجازيُّون. فيروى أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال: "مَن باتَ على إجّارٍ ليس عليه ما يردُّ قدمَيْهِ فقد برِئَتْ منه الذِّمَّة". وإنّما لم نذكُرْها في قياسِ الباب لِمَا قلْناه أنّها ليست من كلام البادية. وناسٌ يقولون إنجْار([2])، وذلك مما يُضعِف أمْرَها. فإنْ قال قائلٌ: فكيف هذا، وقد تكلّم بها رسول الله صلى الله عليه وآله؟ قيل له ذلك كقوله صلى الله عليه وآله وسلم: "قومُوا فقد صَنَع جابرٌ لكم سُوراً" وسُورٌ فارسيّة، وهو العُرْس([3]). فإن رأيتَها في شِعرٍ فسبيلُها ما قد ذكرناه. وقد أنشد أبو بكر بن دريد:
* كالحبَشِ الصَّفِّ على الإجّارِ([4]) *
شبّه أعناق الخيلِ بحبَشٍ صَفٍّ على إجّارٍ يُشْرِفُون.
(أجص) الهمزة والجيم والصاد ليست أصلاً، لأنَّه لم يجئْ عليها إلاّ الإجّاص. ويقال إنّه ليس عربيّاً، وذلك أن الجيم تقلّ مع الصاد.
(أجل) اعلم أنّ الهمزة والجيم واللام يدلُّ على خمس كلماتٍ متباينة، لا يكادُ يمكنُ حْملُ واحدةٍ على واحدة من جهة القياس، فكلُّ واحدةٍ أصلٌ في نفسها. ورَبُّكَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ. فالأَجَل غاية الوقت في مَحَلِّ الدَّين وغيره. وقد صرّفه الخليلُ فقال أَجِل هذا الشّيءُ وهو يَأْجَلُ، والاسم الآجِل نقيض العاجل والأجيل المُرْجأ، أي المؤخَّر إلى وقتٍ. قال:
* وغايةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرّدَى([5]) *
وقولهم "أجَلْ" في الجواب، هو من هذا الباب، كأنّه يريد انتهى وبلغ الغاية. والإجْلُ: القطيع من بقر الوحش، والجمع آجال. وقد تأجّل الصُِّوار: صار قَطِيعاً. والأجْلُ مصدر أجَلَ عليهم شَرّاً، أي جناه وبَحَثَه([6]). قال خوّات بن جُبَير([7]):
وأهلِ خِباءٍ صَالحٍ ذاتُ بَيْنِهم *** قد احتَرَبُوا في عَاجلٍ أنا آجلُه
أي جانيه. والإجْل: وَجَع في العنق، وحكي عن أبي الجرَّاح: "بي إجْلٌ فأجِّلُوني" أي داووني منه. والمأْجَلُ: شبه حوضٍ واسع يؤجَّل فيه ماءُ البئر أو القناة أيّاماً ثم يُفَجَّر في الزّرع، والجمع مآجلِ. ويقولون: أجِّلْ لنخلتك، أي اجعل لها مثلَ الحوض. فهذه هي الأصول. وبقيت كلمتان إحداهما من باب الإبدال، وهو قولهم: أجَلُوا مالَهُم يأجِلونه أجْلاً أي حبَسوه، والأصل في ذلك الزاء "أزَلُوه". ويمكن أن يكون اشتقاقُ هذا ومأجَِل الماء واحداً، لأن الماء يُحبَس فيه. والأُخرى قولهم: من أجْلِ ذلك فعلتُ كذا، وهو محمول على أجَلْت الشيء أي جنيته، فمعناه [من] أَنْ أُجِلَ كذا فَعلتُ، أي من أن جُني. فأما أَجَلَى على فَعَلَى فمكان. والأماكن أكثرها موضوعة الأسماء، غير مَقِيسة. قال:
حَلَّتْ سُليمى جانبَ الجَريبِ([8]) *** بِأَجَلَى مَحَلَّةِ الغَرِيبِ

(أجم) الهمزة والجيم والميم لا يخلو من التجمُّع والشدَّة. فأما التجمُّع فالأَجَمَة، وهي مَنْبِت الشجر المتجمِّع كالغيضة([9])، والجمع الآجام. وكذلك الأُجُم وهو الحِصْن. ومثلهُ أُطُم وآطام. وفي الحديث: "حتى توارَتْ بآجامِ المدينة". وقال امرؤ القيس:
وتَيْماءَ لم يَتْرُكْ بها جِذْعَ نخلةٍ *** ولا أُجُماً إلا مَشِيداً بجَنْدَلِ([10])
وذلك متجمّع البُنيان والأهل.
وأما الشدّة فقولهم: تأجّم الحَرُّ، اشتدّ. ومنه أجَمْت الطعام مَلِلْته. ذلك أمرٌ يشتدُّ على الإنسان.
(أجن) الهمزة والجيم والنون كلمةٌ واحدة. وأجَنَ الماءُ يَأْجُنُ ويَأجِنُ إذا تغيّر، وهي الفصيحة. وربما قالوا أجِنَ يَأْجَنُ، وهو أَجُونٌ([11]). قال:
* كضِفْدِعِ ماءٍ أَجونٍ يَنِقّ *
فأما المِئجنة خشبة القَصَّار فقد ذكرت في الواو. والإجّانُ كلامٌ لا يكاد أهل اللّغة يحقُّونه([12]).
(أجأ) جبل لِطَيّ. وقد قلنا إنّ الأماكنَ لا تكاد تنقاس أسماؤُها([13]). وقال شاعرٌ في أجأ:
ومن أَجَأٍ حَوْلي رِعانٌ كأنَّها	 *** قنابِلُ خيلٍ من كُميتٍ ومن وَرْدِ([14])
ـ

(باب الميم والجيم وما يثلثهما)
(مجد) الميم والجيم والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على بلوغ النِّهاية، ولا يكون إلاّ في محمود. منه المَجْد: بلوغ النِّهاية في الكَرَم. والله الماجد والمجيد، لا كَرَمَ فوق كرَمه. وتقول العرب: ماجَدَ فلانٌ فلاناً: فاخَرَه. ويقولون مثلاً: "في كلِّ شَجرٍ نارٌ، واستَمْجَدَ المَرْخُ والعَفَار"، أي استكثَرَا من النار وأخذا منها ما هو حَسبُهما، فهما قد تناهَيَا في ذلك، حتَّى إنَّه يُقْبَس منهما. وأمَّا قولهم: مَجَدتِ الإبلُ مُجوداً، فقالوا: معناه أنَّها نالت قريباً من شِبَعها(1) من الرُّطْبِ وغَيره. وقال قَومٌ: أَمْجَدْتُ الدَّابَّة: علَفْتُها ما كَفَاها. وهذا أشْبَه بقياس الباب.‏
(مجر) الميم والجيم والراء ثلاثُ كلماتٍ لا تنقاس.‏
فالأولى المَجْر، وهو الدَّهْم الكَثِير.‏
والثانية المَجْر: أن يُبَاعَ الشّيء بما في بَطْنِ الناقة. ونهى رسولُ الله صلى الله عليه وآله عن المَجْر. وكانت [العرب] في الجاهلية تفعله.‏
والثالثة المَجَر بفتح الجيم، وهو ما يكون في بطون الإِبل والشّاء من داءٍ. وشاةٌ مُمْجِرٌ ومِمجارٌ، إذا حملت فهُزِلت فلم تستطع القيام إلاَّ بمن يُقِيمها، وقَلَّما تسلمُ منه قال رجلٌ من العرب: "الضأْنُ مالُ صِدْق إذا أفلتَتْ من المجَر".‏
(مجس) الميم والجيم والسين كلمةٌ ما نَعرِفُ لها قياساً، وأظنُّها فارسيَّة، وهي قولنا هؤلاء المجوس. يقال: تَمَجَّسَ الرّجلُ، إذا صارَ منهم.‏
(مجع) الميم والجيم والعين كلمتان متباينتان.‏
فالأولى المَجْع: أكْل التَّمر باللَّبَن، وذلك هو المَجِيع. والمَجَّاعة(2): المُكْثِر منه. ومَجَاعة التَّمر واللَّبن: بقِيَّتُه(3). وشَرِبَ المجَاعَة. والأخرى تدلُّ على رداءةِ الشَّيء وقلة خيره. يقال لكلِّ شيءٍ رديء مِجْع. وربما قالوا للماجن مَجِعٌ. وامرأةٌ مَجِعَةٌ: تَكَلّمُ بالفُحْش. وفي نِساءِ بني فلانٍ مَجَاعةٌ، وهي أن يصرِّحْن بما يُكنَى عنه من الرَّفَث.‏
(مجل) الميم والجيم واللام كلمةٌ واحدة، وهي مَجِلَتْ يدُه تَمْجَلُ ومَجَلَتْ تَمجُلُ: تنفّطت. ويقولون: جاءَت الإبلُ كأنَّها المَجْل، أي ممتلئة كامتلاء المَجْل، وتَمَجَّلَ قَيْحاً: امتلأ.‏
وغَلط ابنُ دريدٍ في هذا البناء في موضعين(4): ذكر أنَّ المَاجِلَ: مستنقَعُ الماء، وهذا من باب (أجل)، وذكر أنّ المجلة: الصَّحيفة، هو من (جَلّ).‏
(مجن) الميم والجيم والنون كلمةٌ واحدة، هي مجن، يقال: إنّ المُجونَ: ألاَّ يُبَالِيَ الإنسانُ ما صَنَع. قالوا: وقياسه مِنَ(5) النَّاقة المُماجِن، وهي التي يَنْزُو عليها غيرُ واحدٍ من الفُحُولة، فلا تكاد تلقح. والمَجَّان، هو عَطِيّة الرّجل شيئاً بلا ثمن.‏
--------------ـــ
(1) في الأصل: "من شعبها"، تحريف.‏
(2) ويقال أيضاً "مجاع" بدون هاء وكذلك "مجاعة" هذه بضم الميم وتخفيف الجيم.‏
(3) في الأصل: "بعينه"، تحريف. و"المجاعة" هذه وردت في اللسان ولم ترد في القاموس، وضبطت في اللسان بفتح الميم، والقياس ضمها، كما هو وزن بقايا الأشياء.‏
(4) انظر الجمهرة (2: 111).‏
(5) في الأصل: "بين".‏

ـ

##### Türkçe

(**باب الهمزة والجيم وما يثلثهما**)
(**أجح**) **الهمزة** ve **الجيم** ve **الحاء** bir fer‘dir, aslî değildir; bu da şundandır ki **الهمزة** onda **واو**’dan بدل edilmiştir; artık **الأَُِجاح**: örtü; aslı **وَُِجَاح**’tır. Ve **الواو**’da zikredilmiştir.
(**أجد**) **الهمزة** ve **الجيم** ve **الدال** tek bir asıldır; o da düğümlenmiş şeydir; bu da şundandır ki **الإجَاد** binada düğümlenen kemer/kuşaktır; bundan dolayı “**ناقةٌ أُجُدٌ**” denilmiştir. **النابغة** dedi:
فَعَدِّ عَمّا تَرَى إذْ لا ارتِجاعَ لـه *** وانْمِ القُتُودَ على عَيرانةٍ أُجُدِ
Ve denilir: o, **مُؤْجَدة القَرَى**’dır. **طَرَفة** dedi:
صُهَابِيَّةُ العُثْنُونِ مُؤْجَدَةُ القَرَى *** بَعِيدةُ وَخْدِ الرِّجْلِ مَوّارَةُ اليَدِ
Ve denildi: o, omurları eklemsiz tek bir kemik olan kimsedir; bu, dil ehlinin üzerinde icmâ ettiği şeylerdendir; yani zikrettiğim kıyası kastediyorum.
(**أجر**) **الهمزة** ve **الجيم** ve **الراء** iki asıldır; mânâ ile ikisi bir araya getirilebilir: birincisi iş karşılığı kira/ücret, ikincisi kırık kemiği cebretmektir. İş karşılığı kira ise: **الأجر** ve **الأُجْرة**. **الخليل** şöyle derdi: **الأجْر** işin karşılığıdır; fiil **أجَرَ يَأجُرُ أَجْرا**; mef‘ûl **مأجور**. **الأجير**: kiralanan (ücretle tutulan). **الأَُِجَارة**: bir işte ücret olarak verdiğin şeydir. Başkası dedi: bundan kadının mehri de vardır; Allah Teâlâ dedi: ﴿فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾ [النساء 24، الطلاق 6]. Kemiği cebretmeye gelince, ondan “**أُجِرَتْ يدُه**” denilir. Bir topluluk “**أَجَرَتْ يَدُه**” der([1]). Şu hâlde bu iki asıl ve ikisi arasındaki toplayıcı mânâ şudur: işçinin **أُجْرَة**’si sanki, yaptığı işte kendisine erişen yorgunluktan dolayı hâlini onunla cebrettiği bir şey gibidir. **الإجّار**’a gelince, Şam lügatidir; bazen Hicazlılar da onunla konuşmuştur. Şöyle rivayet edilir: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “مَن باتَ على إجّارٍ ليس عليه ما يردُّ قدمَيْهِ فقد برِئَتْ منه الذِّمَّة”. Biz onu babın kıyasına dâhil etmedik; söylediğimizden dolayı: o, bedevîlerin كلامı değildir. Bir topluluk “**إنجْار**” der([2]); bu da onun işini zayıflatan şeylerdendir. Eğer bir söyleyen derse: bu nasıl olur, hâlbuki Resûlullah صلى الله عليه وآله onunla konuştu? Ona denir ki: bu, onun صلى الله عليه وآله وسلم şu sözü gibidir: “قومُوا فقد صَنَع جابرٌ لكم سُوراً”; **سُور** Farsçadır; o da düğündür([3]). Onu bir şiirde görürsen, yolu, zikrettiğimiz şeydir. Ebû Bekir b. Düreyd inşâd etti:
* كالحبَشِ الصَّفِّ على الإجّارِ([4]) *
Atların boyunlarını, **إجّار** üzerinde saf saf duran Habeşlilere benzetti; (yani) yükselirler.
(**أجص**) **الهمزة** ve **الجيم** ve **الصاد** aslî değildir; çünkü onun üzerine ancak **الإجّاص** gelmiştir. Ve denilir ki: Arapça değildir; bu da şundandır ki **الجيم** **الصاد** ile az bulunur.
(**أجل**) Bil ki **الهمزة** ve **الجيم** ve **اللام** birbirinden ayrı beş kelimeye delâlet eder; kıyas yönünden birini diğerine حمل etmek neredeyse mümkün olmaz; her biri kendi başına bir asıldır. Ve Rabbin dilediğini yapar. Artık **الأَجَل**: borç mahallinde ve başkasında vaktin sonudur. **الخليل** onu tasrîf etti de şöyle dedi: “**أَجِل** bu şey” ve o “**يَأْجَلُ**”; isim **الآجِل** **العاجل**’in zıddıdır; **الأجيل** **المُرْجأ**’dır; yani bir vakte ertelenmiş. Dedi:
* وغايةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرّدَى([5]) *
Onların cevapta “**أجَلْ**” demeleri de bu babdandır; sanki “bitti ve gayeye ulaştı” demek ister. **الإجْلُ**: yaban sığırı sürüsüdür; cem‘i **آجال**. **الصُِّوار** **تأجّل** etti: sürü oldu. **الأجْلُ**: “onlara bir şer **أجَلَ** etti”nin masdarıdır; yani onu işledi ve onu araştırdı([6]). **خوّات بن جُبَير**([7]) dedi:
وأهلِ خِباءٍ صَالحٍ ذاتُ بَيْنِهم *** قد احتَرَبُوا في عَاجلٍ أنا آجلُه
Yani onun işleyeni. **الإجْل**: boyunda ağrıdır. Ebû’l-Cerrâh’tan hikâye edildi: “**بي إجْلٌ فأجِّلُوني**” yani ondan beni tedavi edin. **المأْجَلُ**: geniş bir havuz benzeri; kuyu veya kanal suyu onda günlerce **يؤجَّل** edilir, sonra ekine salınır; cem‘i **مآجلِ**. Ve derler: “hurmana **أجِّلْ** et”, yani ona havuz gibi bir şey yap. İşte bunlar asıllardır. İki kelime kaldı: ikisinden biri ibdâl babındandır; onların “mallarını **أجَلُوا**; onu **يأجِلونه** **أجْلاً**” demeleridir; yani onu hapsettiler; bunun aslı **الزاي** iledir: “**أزَلُوه**”. Bununla suyun **مأجَِل**’inin اشتقاقı bir olabilir; çünkü su onda hapsedilir. Diğeri onların “**من أجْلِ ذلك** şöyle yaptım” demeleridir; “**أجَلْت** şeyi” yani onu topladım/derledim (işledim) üzerine حمل edilmiştir; artık mânâsı: “[من] **أَنْ أُجِلَ** şöyle oldu diye yaptım”dır; yani işlendiğinden dolayı. “**أَجَلَى**” ise **فَعَلَى** vezninde bir mekândır. Mekânların çoğu isimleri vaz‘ olunmuştur; kıyasî değildir. Dedi:
حَلَّتْ سُليمى جانبَ الجَريبِ([8]) *** بِأَجَلَى مَحَلَّةِ الغَرِيبِ

(**أجم**) **الهمزة** ve **الجيم** ve **الميم** toplanmadan ve şiddetten hâlî değildir. Toplanma ise **الأَجَمَة**’dir; o, **الغيضة** gibi toplanmış ağaç bitim yeridir([9]); cem‘i **الآجام**. Keza **الأُجُم** da kaledir. Benzeri **أُطُم** ve **آطام**. Hadiste: “حتى توارَتْ بآجامِ المدينة”. **امرؤ القيس** dedi:
وتَيْماءَ لم يَتْرُكْ بها جِذْعَ نخلةٍ *** ولا أُجُماً إلا مَشِيداً بجَنْدَلِ([10])
Bu, bina ve halkın toplanmış olmasıdır.
Şiddet ise onların “**تأجّم الحَرُّ**” demeleridir: şiddetlendi. Ondan “**أجَمْت الطعام**” (yemeği) bıktım. Bu, insana ağır gelen bir iştir.
(**أجن**) **الهمزة** ve **الجيم** ve **النون** tek bir kelimedir. “**أجَنَ الماءُ** **يَأْجُنُ** ve **يَأجِنُ**” su değiştiği zaman; bu fasih olandır. Bazen “**أجِنَ يَأْجَنُ**” derler; o da **أَجُونٌ**’dur([11]). Dedi:
* كضِفْدِعِ ماءٍ أَجونٍ يَنِقّ *
**المِئجنة**’ye gelince, o, çamaşırcının tahtasıdır; **الواو**’da zikredilmiştir. **الإجّانُ** ise, dil ehlinin onu neredeyse sahih saymadığı bir sözdür([12]).
(**أجأ**) **طَيّ**’e ait bir dağdır. Mekânların isimlerinin neredeyse kıyaslanmadığını söylemiştik([13]). Bir şair **أجأ** hakkında dedi:
ومن أَجَأٍ حَوْلي رِعانٌ كأنَّها	 *** قنابِلُ خيلٍ من كُميتٍ ومن وَرْدِ([14])
ـ

(**باب الميم والجيم وما يثلثهما**)
(**مجد**) **الميم** ve **الجيم** ve **الدال** sahih bir asıldır; nihayete ulaşmaya delâlet eder; ancak övülende olur. Ondan **المَجْد**: keremde nihayete ulaşmaktır. Allah **الماجد** ve **المجيد**’dir; O’nun kereminin üstünde kerem yoktur. Araplar der: “Falanca falancayı **ماجَدَ** etti”: onunla övünüşte yarıştı. Ve mesel olarak derler: “Her ağaçta ateş vardır; **المَرْخُ** ve **العَفَار** **استَمْجَدَ** etti”; yani ateşi çoğalttılar ve ondan kendilerine yetecek olanı aldılar; artık bunda nihayete vardılar; hatta onlardan ateş alınır. Onların “Develer **مَجَدتِ** **مُجوداً**” sözüne gelince, dediler ki: mânâsı, yaş ot ve başkasından doyumuna yakın bir şeye erişmesidir(1). Bir kavim dedi: “Bineği **أَمْجَدْتُ**”: ona yetecek kadar yem verdim. Bu, babın kıyasına daha benzer.
(**مجر**) **الميم** ve **الجيم** ve **الراء** kıyaslanmayan üç kelimedir.
Birincisi **المَجْر**: çokça **الدَّهْم**’dir.
İkincisi **المَجْر**: şeyin, devenin karnındaki (yavru) karşılığında satılmasıdır. Resûlullah صلى الله عليه وآله **المَجْر**’den nehyetti. [Araplar] cahiliyede onu yapardı.
Üçüncüsü **المَجَر** (cîm’in fethiyle): develerin ve koyunların karınlarında olan bir hastalıktır. “Koyun **مُمْجِرٌ** ve **مِمجارٌ**” (olur): gebe kaldığında zayıfladı da, onu kaldıran biri olmaksızın ayağa kalkamadığında; ondan nadiren kurtulur. Araplardan bir adam dedi: “**الضأْنُ** **مالُ صِدْق**’tır; **المجَر**’den kurtulursa.”
(**مجس**) **الميم** ve **الجيم** ve **السين** kıyasını bilmediğimiz bir kelimedir; onun Farsça olduğunu sanıyorum; bizim “bunlar **المجوس**” dememizdir. “Adam **تَمَجَّسَ** etti” denilir: onlardan olduysa.
(**مجع**) **الميم** ve **الجيم** ve **العين** birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi **المَجْع**: hurmayı sütle yemektir; o da **المَجِيع**’dir. **المَجَّاعة**(2): ondan çokça yiyen. Hurma ve sütün **مَجَاعة**’si: onun artığıdır(3). Ve **المجَاعَة**’yi içti. Diğeri, şeyin kötülüğüne ve hayrının azlığına delâlet eder. Her kötü şeye **مِجْع** denilir. Bazen edepsize **مَجِعٌ** derler. “Kadın **مَجِعَةٌ**”: fuhuşla konuşur. “Falanca oğullarının kadınlarında **مَجَاعةٌ** vardır”: bu, kinaye edilen **الرَّفَث**’ten açıkça söz etmeleridir.
(**مجل**) **الميم** ve **الجيم** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da “eli **مَجِلَتْ** **تَمْجَلُ** ve **مَجَلَتْ** **تَمجُلُ**”: su topladı/kabarcıklandı. Ve derler: “Develer sanki **المَجْل** gibi geldi”; yani **المَجْل**’in doluluğu gibi dolu. Ve “irinle **تَمَجَّلَ** etti”: doldu.
İbn Düreyd bu binada iki yerde yanıldı(4): **المَاجِلَ**’in su birikintisi olduğunu zikretti; bu (**أجل**) babındandır. Ve **المجلة**’nin sahife olduğunu zikretti; o, (**جَلّ**)dendir.
(**مجن**) **الميم** ve **الجيم** ve **النون** tek bir kelimedir; o **مجن**’dir. Denilir ki: **المُجونَ** insanın ne yaptığını umursamamasıdır. Dediler ki: onun kıyası(5) **النَّاقة المُماجِن**’dendir; o, üzerine birden çok erkek devenin sıçradığı dişi devedir; neredeyse gebe kalmaz. **المَجَّان** ise, kişinin bir şeye bedelsiz olarak bir şey vermesidir.
--------------ـــ
(1) Asılda: “من شعبها”; tahrif.
(2) “مجاع” da denilir; **هاء**sız; keza bu “**مجاعة**” da; bu, **الميم**’in zammı ve **الجيم**’in تخفيفi iledir.
(3) Asılda: “بعينه”; tahrif. Bu “**المجاعة**” **اللسان**’da geldi, **القاموس**’ta gelmedi; **اللسان**’da **الميم**’in fethiyle ضبط edildi; kıyas, onun zammıdır; çünkü o, şeylerin artıkları veznidir.
(4) **الجمهرة**’ye bak (2: 111).
(5) Asılda: “بين”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الأجل: المدة المضروبة للشيء، قال تعالى: ﴿لتبلغوا أجلا مسمى﴾ [غافر/67]، ﴿أيما الأجلين قضيت﴾ [القصص/28].
ويقال: دينه مؤجل، وقد أجلته: جعلت له أجلا، ويقال للمدة المضروبة لحياة الإنسان أجل فيقال دنا أجله، عبارة عن دنو الموت.
وأصله: استيفاء الأجل أي: مدة الحياة، وقوله تعالى: ﴿بلغنا أجلنا الذي أجلت لنا﴾ [الأنعام/128]، أي: حد الموت، وقيل: حد الهرم، وهما واحد في التحقيق.
وقوله تعالى: ﴿ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده﴾ [الأنعام/2]، فالأول: هو البقاء في الدنيا، والثاني: البقاء في الآخرة، وقيل: الأول: هو البقاء في الدنيا، والثاني: مدة ما بين الموت إلى النشور، عن الحسن، وقيل: الأول للنوم، والثاني للموت، إشارة إلى قوله تعالى: ﴿الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها﴾ [الزمر/42]، عن ابن عباس (وقد نقل الفيروز آبادي هذا حرفيا، وانظر: بصائر ذوي التمييز 2/109).
وقيل: الأجلان جميعا للموت، فمنهم من أجله بعارض كالسيف والحرق والغرق وكل شيء غير موافق، وغير ذلك من الأسباب المؤدية إلى قطع الحياة، ومنهم من يوقى ويعافى حتى يأتيه الموت حتف أنفه، وهذان هما المشار إليهما بقوله: (من أخطأه سهم الرزية لم يخطئه سهم المنية).
وقيل: للناس أجلان، منهم من يموت عبطة (أصل هذه المادة: عبطت الناقة عبطا: إذا ذبحتها من غير علة، ومات فلان عبطة، أي: صحيحا شابا. انتهى. انظر: العباب الزاخر (عبط) )، ومنهم من يبلغ حدا لم يجعله الله في طبيعة الدنيا أن يبقى أحد أكثر منه فيها، وإليهما أشار بقوله تعالى: ﴿ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر﴾ [الحج/5]، وقصدهما الشاعر بقوله:
*رأيت المنايا خبط عشواء من تصب*
*** تمته
(البيت لزهير بن أبي سلمى من معلقته، وتمامه:
*ومن تخطئ يعمر فيهرم*
وهو في ديوانه ص 86؛ وشرح القصائد للنحاس 1/125؛ وبصائر ذوي التمييز 2/109)
وقول الآخر:
*من لم يمت عبطة يمت هرما*
(الشطر لأمية بن أبي الصلت، وتتمته:
*للموت كأس فالمرء ذائقها*
وهو في ديوانه ص 241؛ والعباب (عبط) ؛ واللسان (عبط) ؛ وغريب الحديث للخطابي 1/446؛ وذيل أمالي القالي ص 134)
والآجل ضد العاجل، والأجل: الجناية التي يخاف منها آجلا، فكل أجل جناية وليس كل جناية أجلا، يقال: فعلت كذا من أجله، قال تعالى: ﴿من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل﴾ [المائدة/32]، أي: من جراء، وقرئ: (من إجل ذلك) (وهي بكسر الهمزة مع قطعها قراءة شاذة حكاها اللحياني، وقرأ أبو جعفر بكسر الهمزة ونقل حركتها إلى النون، ووافقه الحسنن انظر: الإتحاف ص 200؛ واللسان (أجل) ) بالكسر. أي: من جناية ذلك.
ويقال: (أجل) في تحقيق خبر سمعته.
وبلوغ الأجل في قوله تعالى: ﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن﴾ [البقرة/231]، هو المدة المضروبة بين الطلاق وبين انقضاء العدة، وقوله تعالى: ﴿فبلغن أجلهن فلا تعضلوهن﴾ [البقرة/232]، إشارة إلى حين انقضاء العدة، وحينئذ لا جناح عليهن فيما فعلن في أنفسهن.

##### Türkçe

- **الأجل**: şey için vurulmuş müddet; Yüce Allah dedi ki: ﴿لتبلغوا **أجلا** مسمى﴾ [غافر/67]، ﴿أيما **الأجلين** قضيت﴾ [القصص/28].
Ve denir: borcu ertelenmiştir, ve onu erteledim: ona bir **أجل** kıldım; ve insanın hayatı için vurulmuş müddete **أجل** denir; şöyle denir: **دنا أجله**; ölümün yaklaşması hakkında bir ibare olarak.
Ve aslı: **استيفاء الأجل** yani: hayat müddeti; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿بلغنا **أجلنا** الذي أجلت لنا﴾ [الأنعام/128]، yani: ölüm sınırı; ve denildi: ihtiyarlık sınırı; ve ikisi tahkikte birdir.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ثم قضى **أجلا** و**أجل** مسمى عنده﴾ [الأنعام/2]، birincisi: dünyada kalıştır; ikincisi: âhirette kalıştır; ve denildi: birincisi: dünyada kalıştır; ikincisi: ölüm ile diriliş arasındaki müddettir; Hasan’dan; ve denildi: birincisi uyku içindir, ikincisi ölüm içindir; Yüce Allah’ın sözüne işaret olarak: ﴿الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها﴾ [الزمر/42]، İbn Abbas’tan (ve Firuzâbâdî bunu harfiyyen nakletmiştir; ve bak: بصائر ذوي التمييز 2/109).
Ve denildi: iki **الأجل**in ikisi de ölüm içindir; onlardan kimi, kılıç ve yakma ve boğulma ve uygun olmayan her şey gibi bir ârız ile, ve hayatı kesmeye götüren sebeplerden başka şeylerle eceli gelendir; ve onlardan kimi korunur ve âfiyette olur, ta ki ölüm ona kendi burnunun ölümü olarak gelinceye kadar; ve bu ikisi, şu sözüyle işaret olunan ikisidir: (من أخطأه سهم الرزية لم يخطئه سهم المنية).
Ve denildi: insanlar için iki **أجل** vardır; onlardan kimi **عبطة** olarak ölür (bu maddenin aslı: **عبطت الناقة عبطا**: onu bir illet olmaksızın boğazladığın zaman; ve falan **عبطة** öldü, yani: sağlam genç olarak. Bitti. Bak: العباب الزاخر (**عبط**) )، ve onlardan kimi, Allah’ın dünya tabiatında hiç kimsenin onda ondan daha fazla kalmasını kılmadığı bir sınıra ulaşır; ve ikisine Yüce Allah’ın sözüyle işaret etti: ﴿ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر﴾ [الحج/5]، ve şair onları şu sözüyle kastetti:
*رأيت المنايا خبط عشواء من تصب*
*** تمته
(بيت, زهير بن أبي سلمى’nındır, muallakasındandır; ve tamamı:
*ومن تخطئ يعمر فيهرم*
ve o, divanında s. 86’dadır; ve شرح القصائد للنحاس 1/125; ve بصائر ذوي التمييز 2/109)
Ve başkasının sözü:
*من لم يمت عبطة يمت هرما*
(şatr, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ındır; ve tamamı:
*للموت كأس فالمرء ذائقها*
ve o, divanında s. 241’dedir; ve العباب (**عبط**) ; ve اللسان (**عبط**) ; ve غريب الحديث للخطابي 1/446; ve ذيل أمالي القالي s. 134)
Ve **الآجل**, **العاجل**in zıddıdır; ve **الأجل**: ondan âcilen korkulan cinayettir; her **أجل** cinayettir, fakat her cinayet **أجل** değildir; denir: bunu onun **أجله**nden yaptım; Yüce Allah dedi ki: ﴿من **أجل** ذلك كتبنا على بني إسرائيل﴾ [المائدة/32]، yani: sebebiyle; ve şöyle okunmuştur: (من **إجل** ذلك) (ve o, hemzenin kesresiyle ve onu keserek şâz bir kıraattir; Lihyânî onu hikâye etti; ve Ebû Ca‘fer hemzenin kesresiyle ve harekesini nûn’a naklederek okudu; Hasaneyn ona muvafakat etti; bak: الإتحاف s. 200; ve اللسان (**أجل**) ) kesre ile. Yani: onun cinayetinden.
Ve denir: (**أجل**) işittiğin bir haberin tahkikinde.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن **أجلهن** فأمسكوهن﴾ [البقرة/231] içindeki **بلوغ الأجل**, boşama ile iddetin bitmesi arasındaki vurulmuş müddettir; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فبلغن **أجلهن** فلا تعضلوهن﴾ [البقرة/232]، iddetin bitiş zamanı hakkında bir işarettir; ve o vakit, kendileri hakkında yaptıkları şeylerde onların üzerine bir günah yoktur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ج ل
ضربت له أجلاً وتقول‏:‏ ابن آدم قصير الأجل طويل الأمل يؤثر العاجل ويذر الآجل‏.‏
وتقول‏:‏ أجلن عيون الآجال فأصبن النفوس بالآجال‏.‏
وتأجلت الصوار‏:‏ اجتمعت‏.‏

##### Türkçe

أ ج ل
Ona bir **أجلاً** vurdum (tayin ettim); ve dersin ki: Âdemoğlu kısa **الأجل** (ecel)li, uzun **الأمل** (emel)lidir; **العاجل** (peşin/acele olan)ı tercih eder ve **الآجل** (erte/sonra olan)ı bırakır.
Ve dersin ki: **أجلن** **عيون** **الآجال**; böylece nefisleri **بالآجال** ile vurdular.
**وتأجلت** **الصوار**: toplandı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَجَلُ: غايةُ الوقت في الموت وحُلول الدَّين ونحوِه. والأَجَلُ: مُدَّةُ الشيء. وفي التنزيل العزيز: ولا تعزموا عقدة النكاح حتى يبلغ الكتاب أَجله؛ أَي حتى تقضي عدّتها. وقوله تعالى: ولولا كلمة سبقت من ربك لكان لِزاماً وأَجلٌ مسمّى؛ أَي لكان القتل الذي نالهم لازماً لهم أَبداً وكان العذاب دائماً بهم، ويعني بالأَجل المسمى القيامة لأَن الله تعالى وعدهم بالعذاب ليوم القيامة، وذلك قوله تعالى: بل الساعة موعدهم، والجمع آجال. والتأْجيل: تحديد الأَجَلِ. وفي التنزيل: كتاباً مؤجلاً. وأَجِلَ الشيءُ يأْجَل، فهو آجِل وأَجيل: تأَخر، وهو نقيض العاجل. والأَجِيل: المُؤَجَّل إِلى وقت؛ وأَنشد:
وغايَةُ الأَجِيلِ مَهْواةُ الرَّدَى
والآجلة: الآخرة، والعاجلة: الدنيا، والآجل والآجلة: ضد العاجل والعاجلة. وفي حديث قراءة القرآن؛ يَتَعَجَّلونه ولا يتأَجَّلونه. وفي حديث آخر: يتعجَّله ولا يتأَجَّله؛ التأَجُّل تَفَعُّلٌ من الأَجَل، وهو الوقت المضروب المحدود في المستقبل أَي أَنهم يتعجلون العمل بالقرآن ولا يؤخرونه. وفي حديث مكحول: كنا بالساحل مرابطين فَتَأَجَّل مُتَأَجِّل منا أَي استأْذن في الرجوع إِلى أَهله وطلب أَن يضرب له في ذلك أَجل، واسْتأْجَلْتُه فأَجَّلَني إِلى مدّة.
والإِجْلُ، بالكسر: القطيع من بقر الوحش، والجمع آجال. وفي حديث زياد: في يوم مَطير تَرْمَضُ فيه الآجال؛ هي جمع إِجْل، بكسر الهمزة وسكون الجيم، وهو القطيع من بقر الوحش والظباء، وتأَجَّلَت البهائم أَي صارت آجالاً؛ قال لبيد:
والعِينُ ساكنةٌ، على أَطْلائِها،
عُوذاً، تأَجَّلُ بالفَضاءِ بِهامها
وتأَجل الصُّوارُ: صار إِجْلاً.
والإِجَّلُ: لغة في الإِيَّل وهو الذكر من الأَوعال، ويقال: هو الذي يسمى بالفارسية كوزن، والجيم بدل من الياء كقولهم في بَرْنِيٍّ بَرْنِجّ؛ قال أَبو عمرو ابن العلاء: بعض الأَعراب يجعل الياء المشدَّدة جيماً وإِن كانت أَيضاً غير طرف؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لأَبي النجم:
كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ،
مِنْ عَبَسِ الصَّيْفِ، قُرونَ الإِجَّلِ
قال: يريد الإِيَّل، ويروى قرون الإِيَّل، وهو الأَصل.
وتَأَجَّلوا على الشيء: تَجَمَّعوا.
والإِجْل: وَجَع في العُنُق، وقد أَجَلَه منه يأْجِلُه؛ عن الفارسي، وأَجَّله وآجله عن غيره، كل ذلك: داواه فأَجَلَه، كحَمأَ البئرَ نزعَ حَمْأَتها، وأَجَّلَه كقَذَّى العَينَ نزع قَذاها، وآجله كعاجله، وقد أَجِلَ الرجلُ، بالكسر، أَي نام على عنقه فاشتكاها. والتأْجيل: المداواة، منه. وحكي عن ابن الجَرَّاح: بي إِجْل فأَجِّلوني أَي داووني منه كما يقال طَنَّيْته من الطَّنى ومَرَّضْتُه. ابن الأَعرابي: هو الإِجْل والإِدْل وهو وجَع العنق من تَعادِي الوِساد؛ الأَصمعي: هو البَدَل أَيضاً . وفي حديث المناجاة: أَجْلَ أَن يُحْزِنَه أَي من أَجله ولأَجله، والكل لغات وتفتح همزتها وتكسر؛ ومنه الحديث: أَن تقتل ولدك أَجْلَ أَن يأْكل معك. والأَجْلُ: الضيق. وأَجَلُوا مالَهم: حبسوه عن المَرعى.
وأَجَلْ، بفتحتين: بمعنى نَعَمْ، وقولهم أَجَلْ إِنما هو جواب مثل نعَمْ؛ قال الأَخفش: إِلا أَنه أَحسن من نعم في التصديق، ونعم أَحسن منه في الاستفهام، فإِذا قال أَنت سوف تذهب قلت أَجَلْ، وكان أَحسن من نَعَمْ، وإذا قال أَتذهب قلت نعَم، وكان أَحسن من أَجَلْ. وأَجل: تصديق لخبر يخبرك به صاحبك فيقول فعل ذلك فتصدقه بقولك له أَجَلْ، وأَما نعَمْ فهو جواب المستفهم بكلام لا جَحْد فيه، تقول له: هل صليت؟ فيقول: نَعَمْ، فهو جواب المستفهم.
والمَأْجَلُ، بفتح الجيم: مُسْتنقَع الماء، والجمع المآجل. ابن سيده: والمأْجَل شبه حوض واسع يُؤَجَّل أَي يجمع فيه الماء إِذا كان قليلاً ثم ويُفَجَّر إلى المَشارات والمَزْرَعة والآبار، وهو بالفارسية طرحه. وأَجَّله فيه: جمعه، وتأَجَّلَ فيه: تَجَمَّع. والأَجِيل: الشَّرَبَةُ وهو الطين يُجْمع حول النخلة؛ أَزْديَّة، وقيل: المآجل الجِبَأَةُ التي تجتمع فيها مياه الأَمطار من الدور؛ قال أَبو منصور: وبعضهم لا يهمز المأْجل ويكسر الجيم فيقول الماجِل ويجعله من المَجْل، وهو الماء يجتمع من النَّفْطة تمتليء ماءً من عَمَل أَو حَرَق. وقد تَأَجَّلَ الماء، فهو مُتَأَجِّل: يعني اسْتَنْقَع في موضع. وماء أَجيل أَي مجتمع. وفعلت ذلك من أَجْلك وإِجْلِك، بفتح الهمزة وكسرها، وفي التنزيل العزيز: من أَجل ذلك كتبنا على بني إِسرائيل، الأَلف مقطوعة، أَي من جَرَّا ذلك؛ قال: وربما حذفت العرب مِنْ فقالت فعلت ذلك أَجْلَ كذا، قال اللحياني: وقد قرئ من إِجْل ذلك، وقراءة العامة من أَجل ذلك، وكذلك فعلته من أَجْلاك وإِجْلاك أَي من جَرَّاك، ويُعَدَّى بغير مِنْ؛ قال عديّ ابن زيد:
أَجْلَ أَنَّ اللهَ قد فَضَّلَكُمْ،
فَوْقَ مَنْ أَحْكأَ صُلْباً بإِزار
وقد روي هذا البيت: إِجْلَ أَن الله قد فضلكم. قال الأَزهري: والأَصل في قولهم فعلتُه من أَجلك أَجَلَ عليهم أَجْلاً أَي جَنى عليهم وجَرَّ. والتأْجُّل: الإِقبال والإِدبار، قال:
عَهْدي به قد كُسْيَ ثُمَّتَ لم يَزَلْ،
بدار يَزيدَ، طاعِماً يَتَأَجَّلُ
(* قوله «عهدي، البيت» هو من الطويل دخله الخرم وسكنت سين كسي للوزن) والأَجْل: مصدر. وأَجَل عليهم شَرّاً يأْجُله ويأْجِله أَجْلاً: جَناه وهَيَّجه؛ قال خَوَّات بن جُبَير:
وأَهلِ خباءٍ صالحٍ كُنتُ بينهم،
قد احْتَرَبوا في عاجل أَنا آجله
(* قوله «كنت بينهم» الذي في الصحاح: ذات بينهم)
أَي أَنا جانيه. قال ابن بري: قال أَبو عبيدة هو للخِنَّوْتِ؛ قال: وقد وجدته أَنا في شعر زهير في القصيد التي أَولها:
صَحا القلبُ عن لَيْلى وأَقْصَرَ باطلُه
قال: وليس في رواية الأَصمعي؛ وقوله وأَهل مخفوض بواو رب؛ عن ابن السيرافي؛ قال: وكذلك وجدته في شعر زهير؛ قال: ومثله قول تَوْبة بن مُضَرِّس العَبْسي:
فإِن تَكُ أُمُّ ابْنَيْ زُمَيْلَةَ أُثْكِلَتْ،
فَيا رُبَّ أُخْرَى قد أَجَلْتُ لها ثُكْلا
أَي جَلَبْت لها تُكْلاً وهَيَّجْته؛ قال: ومثله أَيضاً لتوبة: وأَهلِ خِباءٍ آمِنِينَ فَجَعْتُهم
بشَيْء عَزيرٍ عاجلٍ، أَنا آجلُه
وأَقْبَلْتُ أَسْعى أَسأَل القَوْمَ ما لَهم،
سُؤَالَك بالشيء الذي أَنت جاهلُه
قال: وقال أُطَيْط:
وهَمٍّ تَعَنَّاني، وأَنت أَجَلْتَه،
فعَنَّى النَّدَامَى والغَرِيرِيَّةَ الصُّهْبا
أَبو زيد: أَجَلْتُ عليهم آجُلُ وآجِلُ أَجْلاً أَي جَرَرْت جَريرة. قال أَبو عمرو: يقال جَلَبْت عليهم وجَرَرْت وأَجَلْت بمعنى واحد أَي جَنَيت. وأَجَل لأَهله يأْجُلُ ويأْجِلُ: كَسَب وجمَع واحتال؛ هذه عن اللحياني.وأَجَلى، على فَعَلى: موضع وهو مَرْعًى لهم معروف؛ قال الشاعر: حَلَّتْ سُلَيْمى ساحةَ القَلِيب
بأَجَلى، مَحَلَّةَ الغَرِيب
(* قوله «ساحة القليب» كذا بالأصل، وفي الصحاح: جانب الجريب).

##### Türkçe

**الأَجَلُ**: ölümde vaktin sonu ve borcun vâki olması ve benzeri. Ve **الأَجَلُ**: şeyin müddeti. Aziz tenzilde: “Ve nikâhın düğümünü, **الكتاب** **أَجله**’ne varıncaya kadar azmetmeyin”; yani iddetini bitirinceye kadar. Ve O’nun sözü (yüce): “Ve Rabbinden daha önce geçmiş bir kelime olmasaydı, elbette (azap) lâzım olurdu ve **أَجلٌ** adlandırılmış (belirlenmiş) (olurdu)”; yani onlara erişen öldürme ebediyen onlara lâzım olurdu ve azap onlarda daim olurdu; ve **الأَجل المسمى** ile kıyameti kasteder; çünkü Allah (yüce) onlara kıyamet günü için azap vaad etmiştir; bu da O’nun sözü (yüce): “Bilakis saat onların vaadidir”; ve çoğulu **آجال**. Ve **التأْجيل**: **الأَجَل**’in tayin edilmesi. Ve tenzilde: “**كتاباً مؤجلاً**”. Ve **أَجِلَ** şey **يأْجَل**; o hâlde o **آجِل** ve **أَجيل**: gecikti; ve o, **العاجل**’in zıddıdır. Ve **الأَجِيل**: bir vakte ertelenmiş olan; ve inşad etti:
وغايَةُ **الأَجِيلِ** مَهْواةُ الرَّدَى
Ve **الآجلة**: âhiret; ve **العاجلة**: dünya; ve **الآجل** ve **الآجلة**: **العاجل** ve **العاجلة**’nin zıddı. Kur’ân okuma hadîsinde: “Onu çabuklaştırırlar ve onu ertelemezler.” Başka bir hadîste: “Onu çabuklaştırır ve onu ertelemez”; **التأَجُّل** **الأَجَل**’den **تَفَعُّل**dür; ve o, gelecekte vurulmuş (konmuş) sınırlı vakittir; yani onlar Kur’ân ile ameli çabuklaştırırlar ve onu geciktirmezler. Mekhûl hadîsinde: “Sahilde ribât hâlinde idik; bizden bir **مُتَأَجِّل** **فَتَأَجَّل** etti”; yani ehline dönmek için izin istedi ve bunun için kendisine bir **أَجل** vurulmasını (belirlenmesini) talep etti; ve ben ondan **اسْتأْجَلْتُه** de (mühlet istedim), o da beni bir müddete **فأَجَّلَني** etti.

Ve **الإِجْلُ**, kesre ile: yaban sığırından sürü; ve çoğulu **آجال**. Ziyâd hadîsinde: “Yağmurlu bir günde, içinde **الآجال**’in (ayakları) kızarır”; o, **إِجْل**’in cem‘idir; hemzenin kesri ve **الجيم**’in sükûnu ile; ve o, yaban sığırı ve ceylanlardan sürüdür. Ve **تأَجَّلَت** behîmeler: yani **آجالاً** oldular; Lebîd dedi:
والعِينُ ساكنةٌ، على أَطْلائِها،
عُوذاً، تَأَجَّلُ بالفَضاءِ بِهامها
Ve **تأَجل الصُّوارُ**: **إِجْلاً** oldu.

Ve **الإِجَّلُ**: **الإِيَّل** hakkında bir lugat; ve o, **الأَوعال**’dan erkeğidir; ve denilir: o, Farsçada **كوزن** diye adlandırılandır; ve **الجيم**, **الياء**’ın bedelidir; onların **بَرْنِيٍّ** hakkında **بَرْنِجّ** demeleri gibi. Ebû Amr ibnü’l-Alâ dedi: bazı bedevîler şeddeli **الياء**’ı **جيماً** yapar; her ne kadar o (yâ) ayrıca uç (harf) olmasa da. Ve İbnü’l-A‘râbî, Ebû’n-Necm için inşad etti:
كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ،
مِنْ عَبَسِ الصَّيْفِ، قُرونَ الإِجَّلِ
Dedi: **الإِيَّل**’i kasteder; ve “**قرون الإِيَّل**” diye de rivayet olunur; ve o asıldır.

Ve **تَأَجَّلوا** bir şey üzerine: toplandılar.

Ve **الإِجْل**: boyunda ağrı; ve ondan dolayı onu **أَجَلَه**; ondan **يأْجِلُه**; Fârisî’den. Ve **أَجَّله** ve **آجله** başkasından; bütün bunlar: onu tedavi etti de onu **فأَجَلَه** etti; kuyu çamurunu çıkardı: onun çamurunu söktü (çıkardı) gibi; ve onu **أَجَّلَه**: gözün çapaklarını çıkardı, onun çapaklarını söktü gibi; ve **آجله** tıpkı **عاجله** gibi. Ve adam **أَجِلَ**, kesre ile; yani boynu üzerine yattı da ondan şikâyet etti. Ve **التأْجيل**: tedavi; ondandır. İbnü’l-Cerrâh’tan nakledildi: “Bende **إِجْل** var; beni **فأَجِّلوني**”; yani ondan beni tedavi edin; “Onu **طَنَّيْته** **من الطَّنى**’dan ve onu **مَرَّضْتُه**” denildiği gibi. İbnü’l-A‘râbî: o, **الإِجْل** ve **الإِدْل**’dir; yastığın (başın) kayması sebebiyle boyun ağrısıdır. el-Asma‘î: o, **البَدَل** de ayrıca. Münâcât hadîsinde: “**أَجْلَ** onu hüzünlendirmesi”; yani onun **أَجله**’nden ve onun için; ve hepsi lugatlardır; hemzesi fetha ile de, kesre ile de gelir. Ondan hadîs: “Çocuğunu, seninle yemesi için **أَجْلَ** öldürmen.” Ve **الأَجْلُ**: darlık. Ve “**أَجَلُوا** mallarını”: onu mer‘âdan hapsettiler.

Ve **أَجَلْ**, iki fetha ile: **نَعَمْ** mânâsında. Ve onların “**أَجَلْ**” sözü ancak **نعَمْ** gibi bir cevaptır. el-Ahfeş dedi: ancak o, tasdikte **نعم**’dan daha güzeldir; ve **نعم** ondan istifhamda daha güzeldir. Artık “Sen gideceksin” dediğinde “**أَجَلْ**” dersin; ve o, **نَعَمْ**’dan daha güzel olur. Ve “Gider misin?” dediğinde “**نعَم**” dersin; ve o, **أَجَلْ**’den daha güzel olur. Ve **أَجل**: arkadaşın sana haber verdiği bir haberi tasdiktir; o “Bunu yaptı” der, sen de ona “**أَجَلْ**” demenle onu tasdik edersin. Ama **نعَمْ** ise, içinde inkâr olmayan bir sözle soru sorana cevaptır; ona “Namaz kıldın mı?” dersin, o da “**نَعَمْ**” der; o, soru soranın cevabıdır.

Ve **المَأْجَلُ**, **الجيم**’in fethasıyla: suyun biriktiği yer; ve çoğulu **المآجل**. İbn Sîde: ve **المأْجَل** geniş bir havuz gibidir; **يُؤَجَّل**; yani su az olduğunda onda toplanır; sonra **المَشارات**’a ve **المَزْرَعة**’ye ve kuyulara akıtılır; ve o, Farsçada **طرحه**’dir. Ve onda onu **أَجَّله**: onu topladı; ve onda **تأَجَّلَ**: toplandı. Ve **الأَجِيل**: **الشَّرَبَةُ**’dir; ve o, hurma ağacının etrafında toplanan çamurdur; Ezdî (lugatı). Ve denildi: **المآجل** evlerden yağmur sularının toplandığı **الجِبَأَةُ**’dir. Ebû Mansûr dedi: ve bazısı **المأْجل**’i hemzelemez ve **الجيم**’i kesreler; böylece **الماجِل** der; ve onu **المَجْل**’den kılar; ve o, **النَّفْطة**’dan toplanan sudur; (yani) bir işten yahut bir yanmadan su ile dolar. Ve su **تَأَجَّلَ** etti; artık o **مُتَأَجِّل**’dir: yani bir yerde birikinti oldu. Ve **ماء أَجيل**: yani toplanmış. Ve bunu senin **أَجْلك**’inden ve **إِجْلِك**’inden yaptım; hemzenin fethası ve kesresiyle. Aziz tenzilde: “**من أَجل ذلك** بني İsrail üzerine yazdık”; **الأَلف** kesiktir; yani “o sebeple”. Dedi: ve Arap bazen **مِنْ**’i hazfeder de “Bunu **أَجْلَ** şöyle yaptım” der. el-Lihyânî dedi: ve “**من إِجْل ذلك**” diye okunmuştur; ve âmmenin kıraati “**من أَجل ذلك**”tır. Ve yine “Bunu senin **أَجْلاك**’ından ve **إِجْلاك**’ından yaptım”; yani “senin sebebinle”; ve **مِنْ** olmaksızın geçişli kılınır; Adiyy ibn Zeyd dedi:
أَجْلَ أَنَّ اللهَ قد فَضَّلَكُمْ،
فَوْقَ مَنْ أَحْكأَ صُلْباً بإِزار
Ve bu beyit “**إِجْلَ أَن الله قد فضلكم**” diye de rivayet olunmuştur. el-Ezherî dedi: onların “Bunu senin **أَجلك**’inden yaptım” sözünde aslolan: “Onların üzerine bir **أَجْلاً** olarak **أَجَلَ**”; yani onların üzerine cinayet işledi ve sebep oldu.

Ve **التأْجُّل**: yönelme ve geri dönme; dedi:
عَهْدي به قد كُسْيَ ثُمَّتَ لم يَزَلْ،
بدار يَزيدَ، طاعِماً يَتَأَجَّلُ
(* قوله «عهدي، البيت» هو من الطويل دخله الخرم وسكنت سين كسي للوزن)

Ve **الأَجْل**: masdardır. Ve onların üzerine bir şer **أَجَل** etti; onu **يأْجُله** ve **يأْجِله** bir **أَجْلاً**: onu işledi ve onu kışkırttı; Huvvât ibn Cübeyr dedi:
وأَهلِ خباءٍ صالحٍ كُنتُ بينهم،
قد احْتَرَبوا في عاجل أَنا آجله
(* قوله «كنت بينهم» الذي في الصحاح: ذات بينهم)
Yani ben onun cânisiyim. İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyde dedi: o, **الخِنَّوْتِ** içindir. Dedi: ve onu ben, Züheyr’in şiirinde, başı şu olan kasidede buldum:
صَحا القلبُ عن لَيْلى وأَقْصَرَ باطلُه
Dedi: ve el-Asma‘î’nin rivayetinde yoktur. Ve “**وأَهلِ**” sözü, **واو رب** ile mecrûrdur; İbnü’s-Sîrâfî’den. Dedi: ve onu Züheyr’in şiirinde böyle buldum. Dedi: ve onun benzeri, Tevbe ibn Mudarris el-Absî’nin sözü:
فإِن تَكُ أُمُّ ابْنَيْ زُمَيْلَةَ أُثْكِلَتْ،
فَيا رُبَّ أُخْرَى قد أَجَلْتُ لها ثُكْلا
Yani ona **تُكْلاً** getirdim ve onu kışkırttım. Dedi: ve onun benzeri yine Tevbe’nindir:
وأَهلِ خِباءٍ آمِنِينَ فَجَعْتُهم
بشَيْء عَزيرٍ عاجلٍ، أَنا آجلُه
وأَقْبَلْتُ أَسْعى أَسأَل القَوْمَ ما لَهم،
سُؤَالَك بالشيء الذي أَنت جاهلُه
Dedi: ve Uṭayṭ dedi:
وهَمٍّ تَعَنَّاني، وأَنت أَجَلْتَه،
فعَنَّى النَّدَامَى والغَرِيرِيَّةَ الصُّهْبا
Ebû Zeyd: onların üzerine **أَجَلْتُ**; **آجُلُ** ve **آجِلُ** bir **أَجْلاً**; yani bir cerîre çektim (üstlendim). Ebû Amr dedi: “Onların üzerine **جَلَبْت** ve **جَرَرْت** ve **أَجَلْت**” denir; mânâca birdir; yani cinayet işledim. Ve **أَجَل** ehli için **يأْجُلُ** ve **يأْجِلُ**: kazandı ve topladı ve çare aradı; bu, el-Lihyânî’dendir. Ve **أَجَلى**, **فَعَلى** üzere: bir yerdir; ve onlar için bilinen bir mer‘âdır; şair dedi:
حَلَّتْ سُلَيْمى ساحةَ القَلِيب
بأَجَلى، مَحَلَّةَ الغَرِيب
(* قوله «ساحة القليب» كذا بالأصل، وفي الصحاح: جانب الجريب).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ج ل * * الأَجَلُ * مدة الشيء ويقال فعلت ذلك من أجلك بفتح الهمزة وكسرها أي من حراك و * استَأجَلَهُ فَأَجَّلَهُ * إلى مدة و * الآجِلُ * و * الآجِلَةُ * ضد العاجل والعاجلة و * أجَلَ * عليهم شرا أي جناه وهيجه وبابه نصر وضرب قال خوات بن جبير % وأهل خباء صالح ذات بينهم % قد احتربوا في عاجل أنا آجله % أي أنا جانبه و * أَجَلْ * جواب مثل نعم قال الأخفش هو أحسن من نعم في التصديق ونعم أحسن منه في الاستفهام

##### Türkçe

* أ ج ل * * **الأَجَلُ** * şeyin müddeti; ve denilir: “Bunu senin için yaptım” (**أجلك**) hemzenin fethasıyla ve kesriyle; yani: senin hareketinden dolayı. Ve * **استَأجَلَهُ فَأَجَّلَهُ** * bir müddete kadar erteledi. Ve * **الآجِلُ** * ve * **الآجِلَةُ** * **العاجل** ve **العاجلة**’nin zıddıdır. Ve * **أجَلَ** * onlara bir şer (kötülük) (yaptı); yani onu kazandı ve onu kışkırttı; ve babı **نصر** ve **ضرب**’dır. Huvvât b. Cübeyr dedi ki:

% Ve aralarında (durumları) salih olan bir çadır ehli (vardır) %
% çabuk (olan) bir işte savaştılar; ben onun **آجله**’siyim %
yani: ben onun tarafıyım. Ve * **أَجَلْ** * “evet” gibi bir cevaptır. el-Ahfeş dedi: tasdikte “evet”ten daha güzeldir; “evet” ise ondan istifhamda daha güzeldir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأجل، محركة: غاية الوقت في الموت ومنه قوله تعالى:  فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون  وهو المدة المضروبة لحياة الإنسان، ويقال: دنا أجله: عبارة عن الموت، وأصله استيفاء الأجل، أي هذه الحياة، وقوله:  وبلغنا أجلنا الذي أجلت لنا  أي حد الموت، وقيل: حد الهرم، وقوله:  ثم قضى أجلا وأجل مسمى  فالأول: البقاء في هذه الدنيا، والثاني: البقاء في الآخرة، وقيل: الثاني: هو ما بين الموت إلى النشور عن الحسن، وقيل: الأول للنوم، والثاني للموت إشارة إلى قوله تعالى:  الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها  عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: الأجلان جميعا الموت، فمنهم من أجله بعارض كالسيف والغرق والحرق وكل مخالف وغير ذلك من الأسباب المؤدية للهلاك، ومنهم من يوقى ويعافي حتى يموت حتف أنفه، وقيل: للناس أجلان: منهم من يموت عبطة، ومنهم من يبلغ حدا لم يجعل الله في طبيعة الدنيا أن يبقى أحد أكثر منه فيها، وإليهما أشار بقوله:  ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر  وقد يراد بالأجل الإهلاك، وبه فسر قوله تعالى:  وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم  أي إهلاكهم.
 والأجل أيضا: غاية الوقت في حلول الدين ونحوه.
 وأيضا: مدة الشيء المضروبة له، وهذا هو الأصل فيه، ومنه قوله تعالى:  أيما الأجلين قضيت  ، ومنه أخذ الأجل لعدة النساء بعد الطلاق، ومنه قوله تعالى:  فإذا بلغن أجلهن  آجال.
 والتأجيل: تحديد الأجل وقد أجله، وفي العباب: التأجيل: ضرب من الأجل، وفي التنزيل  كتابا مؤجلا  .
 وأجل، كفرح أجلا فهو أجل وأجيل ككتف وأمير، وفي نسخة فهو آجل: تأخر فهو نقيض العاجل.
 واستأجلته أي: طلبت منه الأجل فأجلني إلى مدة تأجيلا: أي أخرني.
 والآجلة: الآخرة ضد العاجلة، وهي الدنيا.
 والإجل، بالكسر: وجع في العنق، وقد أجل الرجل كعلم: نام على عنقه فاشتكاها.
 وأجله منه يأجله أجلا، من حد ضرب، وهذه عن الفارسي.
 وأجله تأجيلا وآجله مؤاجلة: إذا داواه منه أي: من وجع العنق، قال ابن الجراح: يقال: بي إجل فآجلوني، أي: داووني منه، كما يقال: طنيته، أي: عالجته من الطنى، ومرضته، أي: عالجته من المرض.
 والإجل: القطيع من بقر الوحش والظباء آجال، ومن سجعات الأساس: أجلن عيون الآجال، فأصبن النفوس بالآجال، وفي حديث زياد: في يوم مطير ترمض فيه الآجال.
 والأجل بالضم: جمع أجيل كأمير: للمتأخر.
 وأيضا للمجتمع من الطين حول النخلة ليحتبس فيه الماء، أزدية.
 وتأجل بمعنى استأجل كما قيل: تعجل بمعنى استعجل، وفي حديث مكحول: كنا مرابطين بالساحل فتأجل متأجل أي: سأل أن يضرب له أجل، ويؤذن له في الرجوع إلى أهله وقال ابن هرمة:
  نصارى تأجل في مفصح                      ببيداء يوم سملاجـهـا وتأجل الصوار: صار إجلا.
 وتأجل القوم: تجمعوا، نقله الزمخشري.
 ويقال: فعلته من أجلك، ومن أجلاك، ومن أخلالك، ويكسر في الكل، أي؛ من جللك وجراك، قال الله تعالى:  من أجل ذلك كتبنا.
 وأجله يأجله أجلا من حد ضرب وأجله تأجيلا وآجله: إذا حبسه، وقيل: منعه ومنه أجلوا مالهم: إذا حبسوه عن المرعى.

  وأجل عليهم الشر يأجله ويأجله من حدي وضرب، أجلا: جناه قال خوات بن جبير رضي الله تعالى عنه، وذكر في شعر اللصوص أنه للخنوت، واسمه توبة بن مضرس بن عبيد:
  وأهل خباء صالح ذات بينهـم                      قد احتربوا في عاجل أنا آجله أي أنا جانيه.
 أو أجل الشر عليهم: إذا أثاره وهيجه.
 وقال أبو زيد: أجلت عليهم آجل أجلا: جررت جريرة، وقال أبو عمرو: جلبت عليهم وجررت وأجلت بمعنى واحد.
 وأجل لأهله يأجل أجلا: كسب وجمع وجلب واحتال، عن اللحياني.
 والمأجل كمقعد وهذه عن أبي عمرو.
 وقال غيره مثل معظم: مستنقع لماء هذا تفسير أبي عمرو، قال: والجمع المآجل، وقال غيره: هو شبه حوض واسع يؤجل فيه الماء ثم يفجر في الزرع، وسيأتي في مجل أن ابن الأعرابي ضبطه بكسر الجيم غير مهموز، وانظره هناك.
 وقد أجله فيه تأجيلا جمعه فتأجل أي استنقع، ويقال: أجل لنخلك.
 وعمر وعثمان ابنا أجيل، كزبير: محدثان حدث عثمان عن عتبة بن عبد السلمي.
 وناعم بن أجيل الهمداني: تابعي ثقة مولى أم سلمة رضي الله تعالى عنها، كان سبي في الجاهلية أدرك عثمان وعليا رضي الله تعالى عنهما، روى عنه كعب بن علقمة، قاله ابن حبان. قلت: وكان ناعم هذا أحد الفقهاء بمصر، مات سنة ثمانين.
 وأجل: جواب كنعم وزنا ومعنى، وإنما لم يتعرض لضبطه لشهرته، قال الرضي في شرح الكافية: هي لتصديق الخبر، ولا تجيء بعد ما فيه معنى الطلب، وهو المنقول عن الزمخشري وجماعة، وفي شرح التسهيل: أجل: لتصديق الخبر ماضيا أو غيره مثبتا أو منفيا، ولا تجيء بعد الاستفهام، وقال الأخفش: إنها تجيء بعده إلا أنه أحسن منه أي من نعم في التصديق، ونعم أحسن منه في الاستفهام فإذا قال: أنت سوف تذهب قلت: أجل، وكان أحسن من نعم، وإذا قال: أتذهب? قلت: نعم، وكمان أحسن من أجل، وتحرير مباحثه على الوجه الأكمل في المغني وشروحه.
 وأجلى كجمزى وآخره ممال: اسم جبل في شرقي ذات الإصاد من الشربة، وقال ابن السكيت: أجلى هضبات ثلاث على مبدأة النعم من الثعل بشاطئ الجريب الذي يلقى الثعل، وهو مرعى لهم معروف قال:
  حلت سليمى جانب الجريب
  بأجلى محلة الغريب
  محل لا دان ولا قريب وقال الأصمعي: أجلى: بلاد طيبة مريئة تنبت الحلي والصليان، وأنشد هذا الرجز، وقال السكري في شرح قول القتال الكلابي:
  عفت أجلى من أهلها فقليبهـا                      إلى الدوم فالرنقاء قفرا كثيبها أجلى: هضبة بأعلى بلاد نجد، وقال محمد بن زياد الأعرابي: سئلت ابنة الخس عن أي البلاد أفضل مرعى وأسمن? فقالت: خياشيم الحزن، وأجواء الصمان، قيل لها: ثم ماذا? فقالت: أراها أجلى أنى شئت، أي: متى شئت بعد هذا، قال: ويقال: إن أجلى: موضع في طريق البصرة إلى مكة.
 وأجلة، كدجلة: باليمامة عن الحفصي، وضبطه ياقوت بالكسر.
 والأجل، كقنب وقبر وهذه عن الصاغاني: ذكر الأوعال لغة في الأيل، قال أبو عمرو بن العلاء: بعض العرب يجعل الياء المشددة جيما، وإن كانت أيضا غير طرف، وأنشد ابن الأعرابي لأبي النجم:
  كأن في أذنابـهـن الـشـول
  من عبس الصيف قرون الأجل ضبط بالوجهين، ويروى أيضا بالياء بالكسر وبالفتح.

  ومما يستدرك عليه: الآجل: ضد العاجل.
 وماء أجيل، كأمير: مجتمع.
 وقال الليث: الأجيل: المؤجل إلى وقت، وأنشد:
  وغاية الأجيل مهواة الردى وتأجلت البهائم: صارت آجالا، قال لبيد:
  والعين ساكنة على أطلائها                      عوذا تأجل بالفضاء بهامها وأجل، بالكسر والفتح: لغتان في أجل كنعم، وبهما روي الحديث: أن تقتل ولدك أجل أن يأكل معك، وبالكسر قرئ أيضا قوله تعالى:  من إجل ذلك  وقد يعدى بغير من، كقول عدي بن زيد:
  أجل أن الله قد فضلكم والتأجل: الإقبال والإدبار.
 والأجل: الضيق.

##### Türkçe

**الأجل**، harekeli: ölümde vaktin sonu; ondan da Yüce Allah’ın sözü: **فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون**; o, insanın hayatı için belirlenmiş müddettir. Ve denir: **دنا أجله**: ölüme dair bir ibaredir; aslı, **استيفاء الأجل**’dir; yani bu hayat. Ve onun sözü: **وبلغنا أجلنا الذي أجلت لنا**: yani ölüm sınırı; ve denildi: ihtiyarlık sınırı. Ve onun sözü: **ثم قضى أجلا وأجل مسمى**; birincisi: bu dünyada kalma, ikincisi: âhirette kalma. Ve denildi: ikincisi, Hasan’dan rivayetle, ölüm ile diriliş arasındaki şeydir. Ve denildi: birincisi uyku içindir, ikincisi ölüm içindir; Yüce Allah’ın sözüne işaret olarak: **الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها**; İbn Abbas’tan—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—. Ve denildi: iki **الأجل**in ikisi de ölümdür; onlardan kimi, kılıç, boğulma, yanma ve her türlü aykırı şey ve helâke götüren sebepler gibi bir ârızadan dolayı eceli gelen; onlardan kimi de korunur ve âfiyette olur, ta ki kendi eceliyle ölünceye kadar. Ve denildi: insanlar için iki **أجل** vardır: onlardan kimi ansızın ölür; onlardan kimi de Allah’ın dünya tabiatında hiç kimsenin onda ondan daha fazla kalmasını kılmadığı bir sınıra ulaşır. Ve ikisine de onun sözüyle işaret etti: **ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر**. Ve bazen **الأجل** ile helâk kastedilir; onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: **وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم**; yani onların helâki.

Ve **الأجل** ayrıca: borcun ve benzerinin vadesinin gelmesinde vaktin sonudur.

Ve ayrıca: bir şey için belirlenmiş müddettir; ve bu, onda asıldır. Ondan da Yüce Allah’ın sözü: **أيما الأجلين قضيت**. Ondan, boşanmadan sonra kadınların iddeti için **الأجل** alınmıştır. Ondan da Yüce Allah’ın sözü: **فإذا بلغن أجلهن**. **آجال**.

Ve **التأجيل**: eceli belirlemektir; ve onu ecelledi. Ve **العباب**’da: **التأجيل**: **الأجل**den bir türdür. Ve tenzilde: **كتابا مؤجلا**.

Ve **أجل**—**فرح** gibi—**أجلا**; o hâlde o **أجل** ve **أجيل**—**كتف** ve **أمير** gibi—; bir nüshada ise “o **آجل**”: gecikti; o, **العاجل**’in zıddıdır.

Ve **استأجلته**: yani ondan **الأجل** istedim; o da beni bir müddete **تأجيلا** ile ecelledi: yani beni erteledi.

Ve **الآجلة**: **الآخرة**’dir; **العاجلة**’nin zıddı; o da dünyadır.

Ve **الإجل**—kesre ile—: boyunda ağrı; ve adam **أجل** etti—**علم** gibi—: boynu üzerine yattı da ondan şikâyet etti.

Ve **أجله منه يأجله أجلا**—**حد ضرب** babından—; bu, Fârisî’dendir.

Ve **أجله تأجيلا** ve **آجله مؤاجلة**: ondan, yani boyun ağrısından, onu tedavi ettiğinde. İbnü’l-Cerrâh dedi: denir: “Bende **إجل** var; beni **آجلوني**”; yani ondan beni tedavi edin; tıpkı “**طنيته**” denildiği gibi; yani onu **الطنى**’dan tedavi ettim; ve “**مرضته**”; yani onu hastalıktan tedavi ettim.

Ve **الإجل**: yaban sığırı ve ceylan sürüsü; çoğulu **آجال**. Ve **الأساس**’ın seci’lerinden: “**أجلن عيون الآجال، فأصبن النفوس بالآجال**”. Ve Ziyâd hadîsinde: “yağmurlu bir günde; onda **الآجال** kızışır.”

Ve **الأجل**—damme ile—: geciken için, **أمير** gibi, **أجيل**’in cem’idir.

Ve ayrıca: hurma ağacının etrafında suyun içinde tutulması için çamurdan toplanmış yığın; Ezd lehçesi.

Ve **تأجل**: **استأجل** manasındadır; “**تعجل**”in **استعجل** manasında denildiği gibi. Ve Mekhûl hadîsinde: “Sahilde nöbet tutuyorduk; derken bir **متأجل** **تأجل** etti”; yani kendisi için bir **أجل** vurulmasını ve ailesine dönmesine izin verilmesini istedi. Ve İbn Hirma dedi:
  “**نصارى تأجل في مفصح
  ببيداء يوم سملاجـهـا**”
Ve **تأجل الصوار**: **إجلا** oldu.

Ve **تأجل القوم**: toplandılar; Zemahşerî onu nakletti.

Ve denir: “Bunu senin için yaptım”: **من أجلك** ve **من أجلاك** ve **من أخلالك**; hepsinde kesre yapılır; yani “senin büyüklüğünden ve hatırından dolayı.” Yüce Allah dedi: **من أجل ذلك كتبنا**.

Ve **أجله يأجله أجلا**—**حد ضرب** babından— ve **أجله تأجيلا** ve **آجله**: onu hapsettiğinde; ve denildi: onu men etti. Ondan: “Mallarını **أجلوا** ettiler”: onu otlaktan alıkoyduklarında.

Ve “Onların üzerine şerri **أجل** etti”: **يأجله** ve **يأجله**—**حدي** ve **ضرب** bablarından—, **أجلا**: onu işledi. Havvât b. Cübeyr—Allah Teâlâ ondan razı olsun— dedi; ve hırsızların şiirinde onun **الخنوت** için olduğu zikredildi; adı **توبة بن مضرس بن عبيد**’dir:
  “**وأهل خباء صالح ذات بينهـم
  قد احتربوا في عاجل أنا آجله**”
yani: ben onun işleyeni(yim).

Veya “Şerri onların üzerine **أجل** etti”: onu kışkırttığında ve alevlendirdiğinde.

Ebû Zeyd dedi: “Onların üzerine bir **آجل**i **أجلت** ettim, **أجلا**”: bir suç/vebâl sürükledim. Ebû Amr dedi: “Onların üzerine getirdim ve sürükledim”; ve **أجلت** manaca birdir.

Ve **أجل** etti, ehli için: **يأجل أجلا**: kazandı, topladı, getirdi ve çare aradı; Lihyânî’den.

Ve **المأجل**—**مقعد** gibi—; bu da Ebû Amr’dandır.

Ve başkası dedi—**معظم** gibi—: su için bir birikinti; bu, Ebû Amr’ın tefsiridir. Dedi: çoğulu **المآجل**’dir. Ve başkası dedi: o, suyun içinde toplandığı, sonra ekine salındığı genişçe bir havuz benzeridir. Ve **مجل** maddesinde gelecektir ki İbnü’l-A‘râbî onu **الجيم**’in kesresiyle, hemzesiz olarak ضبط etti; orada ona bak.

Ve onu orada **تأجيلا** ile **أجله** etti: onu topladı; böylece **تأجل** etti; yani birikinti oldu. Ve denir: “Hurmaların için **أجل** et.”

Ve **عمر** ve **عثمان**: **أجيل**’in iki oğlu—**زبير** gibi—: iki muhaddis; **عثمان** **عتبة بن عبد السلمي**’den rivayet etti.

Ve **ناعم بن أجيل الهمداني**: güvenilir bir tâbiî; Ümmü Seleme’nin—Allah Teâlâ ondan razı olsun—mevlâsı; câhiliyede esir edilmişti; Osman ve Ali’ye—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—yetişti; ondan Ka‘b b. Alkame rivayet etti; bunu İbn Hibbân söyledi. Ben dedim: Bu Nâim, Mısır’daki fakihlerden biriydi; seksen yılında öldü.

Ve **أجل**: **نعم** gibi, vezin ve mana bakımından bir cevaptır. Onun şöhretinden dolayı ضبطına temas etmedi. Radî, **شرح الكافية**’de dedi: o, haberi tasdik içindir; ve talep manası bulunan şeyden sonra gelmez; bu, Zemahşerî ve bir cemaatten nakledilendir. Ve **شرح التسهيل**’de: **أجل**: geçmiş veya başkası, olumlu veya olumsuz haberi tasdik içindir; ve istifhamdan sonra gelmez. Ahfeş dedi: o, ondan sonra gelir; ancak tasdikte **نعم**’dan daha güzeldir; ve istifhamda **نعم** ondan daha güzeldir. Şöyle ki: “Sen yakında gideceksin” dediğinde “**أجل**” dersin; bu, **نعم**’dan daha güzeldir. “Gidiyor musun?” dediğinde “**نعم**” dersin; bu da **أجل**’den daha güzeldir. Bahislerinin en mükemmel şekilde tahkiki **المغني**’de ve şerhlerindedir.

Ve **أجلى**—**جمزى** gibi; sonu imâleli—: **الشربة**’den, **ذات الإصاد**’ın doğusunda bir dağın adıdır. İbnü’s-Sikkît dedi: **أجلى**: **الثعل**’dan, **الجريب** kıyısında, **الثعل**’ın kavuştuğu yerde, nimetlerin başlangıcında üç tepeciktir; o, onlar için bilinen bir otlaktır. Dedi:
  “**حلت سليمى جانب الجريب
  بأجلى محلة الغريب
  محل لا دان ولا قريب**”
Asmaî dedi: **أجلى**: hoş, sindirimi kolay beldelerdir; **الحلي** ve **الصليان** bitirir; ve bu recezi okudu. Sükkerî, Kattâl el-Kilâbî’nin sözünün şerhinde dedi:
  “**عفت أجلى من أهلها فقليبهـا
  إلى الدوم فالرنقاء قفرا كثيبها**”
**أجلى**: Necd beldelerinin yukarısında bir tepeciktir. Muhammed b. Ziyâd el-A‘râbî dedi: **ابنة الخس**’a “Hangi beldeler otlakça daha iyi ve daha semizletici?” diye soruldu; o da dedi ki: “**خياشيم الحزن** ve **أجواء الصمان**.” Ona: “Sonra ne?” denildi; o da dedi: “Onu, nasıl istersen, **أجلى** görüyorum”; yani bundan sonra ne zaman istersen. Dedi: ve denir ki **أجلى**: Basra’dan Mekke’ye giden yol üzerinde bir yerdir.

Ve **أجلة**—**دجلة** gibi—: Hafsî’ye göre Yemâme’dedir; Yâkût onu kesre ile ضبط etti.

Ve **الأجل**—**قنب** ve **قبر** gibi—; bu da Sâğânî’dendir: **الأوعال**’ı, **الأيل** hakkında bir dil olarak zikretti. Ebû Amr b. el-Alâ dedi: Arapların bazısı, şeddeli **الياء**’yı **جيما** yapar; o, uçta olmasa da. İbnü’l-A‘râbî, Ebû’n-Necm için şu beyti okudu:
  “**كأن في أذنابـهـن الـشـول
  من عبس الصيف قرون الأجل**”
iki vecihle ضبط edilmiştir; ve ayrıca kesre ile ve fetha ile **الياء** ile de rivayet edilir.

ومما يستدرك عليه: **الآجل**: **العاجل**’in zıddı.

Ve **ماء أجيل**، **كأمير**: toplanmış.

Leys dedi: **الأجيل**: bir vakte ertelenmiş olan; ve şu beyti okudu:
  وغاية **الأجيل** مهواة الردى
Ve **تأجلت البهائم**: **آجالا** oldular; Lebîd dedi:
  والعين ساكنة على أطلائها                      عوذا **تأجل** بالفضاء بهامها
Ve **أجل**، kesre ile ve fetha ile: **نعم** gibi **أجل** hakkında iki lugattır; ve ikisiyle de hadis rivayet edilmiştir: “Çocuğunu öldürmen, onun seninle birlikte yemesi için.” Ve kesre ile, Allah Teâlâ’nın şu sözü de okunmuştur:  **من إجل ذلك**  Ve **من** olmaksızın da geçişli kılınabilir; Adî b. Zeyd’in sözü gibi:
  **أجل** أن الله قد فضلكم
Ve **التأجل**: yönelme ve geri dönme.

Ve **الأجل**: darlık.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اجل

أَجِلَ
1 أَجِلَ ذ , aor. اَجَلَ , (Msb, K,) inf. n. أَجَلٌ, (Msb,) It (a thing, Msb, [as, for instance, a thing purchased, and the price thereof, and a thing promised or threatened or foretold, and also payment for a thing purchased, and the fulfilment of a promise or threat or prediction, and any event,]) was, or became, delayed, postponed, kept back; [and therefore, future;] syn. تَأَخَّرَ; (K;) and أَجَلَ, aor. اَجُلَ , inf. n. أُجُولٌ, signifies the same. (Msb.) [See آجِلٌ and أَجَلٌ. The primary signification seems to be, It had a term, or period, appointed for it, at which it should fall due, or come to pass.] -A2- أَجَلَهُ, aor. اَجِلَ , (K,) inf. n. أَجُلٌ; (TA;) and ↓ أجّلهُ, (K,) inf. n. تَأْجِيلٌ; (TA;) and ↓ آجلهُ, (K,) inf. n. مُؤَاجَلَةٌ; (TK;) He confined, restricted, restrained, withheld, debarred, hindered, or prevented, him. (K, TA.) Hence the phrase, أَجَلُوا مَالَهُمْ They confined, restricted, &c., their cattle from the pasturage. (TA.) -A3- أَجَلَ عَلَيْهِمْ شَرًّا, (S, Msb,) or الشَّرَّ, (K,) aor. اَجُلَ (S, Msb, K) and اَجِلَ , (S, K,) inf. n. أَجْلٌ, (S, Msb,) He committed against them evil, (S, Msb, K,) and drew it, or procured it, to them: (Msb:) and (S, in the K “ or ”) he excited it, stirred it up, or provoked it, against them: (S, K:) or, accord. to AZ, أَجَلْتُ عَلَيْهِمٌ, inf. n. as above, signifies I committed a crime against them: and AA says that جَلَبْتُ عَلَيْهِمْ and جَرَرْتُ and أَجَلْتُ have one and the same signification. (TA.) ― -b2- And أَجَلَ لِأَهْلِهِ, (Lh, K,) inf. n. as above, (TA,) He gained, acquired, or earned, and collected, and brought, or purveyed, and exercised skill in the management of affairs, for his family. (Lh, K.)

أَجَّلَ الأَجَلَ
2 أَجَّلَ الأَجَلَ ذ , (TA,) inf. n. تَأْجِيلٌ, (K, TA,) He defined the term, or period; (K, * TA;) assigned, appointed, or specified, it. (TA.) It is said in the Kur [vi. 128], وَ بَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا [And we have reached our term which Thou hast assigned, or appointed, for us;] meaning, the day of resurrection; (Bd, * Jel;) or the term of death; or, as some say, the term of extreme old age. (TA.) And أَجَّلْتُهُ, inf. n. as above, signifies I assigned, or appointed, for him, or it, a term, or period. (Msb.) ― -b2- أَجَّلَنِى He granted me a delay, or postponement. (TA.) You say, فَأَجَّلَنِى أِلَي مُدَّةٍ ↓ اِسْتَأْجَلْتُهُ (S, K, TA) I desired, asked, demanded, or requested, of him a term, or period, [of delay, or postponement,] and he granted me a delay, or postponement, to a certain term, or period. (TA.) ― -b3- See also 1.

آجلهُ
3 آجلهُ آجله آجلة , inf. n. مُؤَاجَلَةٌ: see 1.

تأجّل
5 تأجّل ذ i. q. ↓ استأجل; (K, TA;) i. e. He asked, or requested, that a term, or period, should be assigned, appointed, or specified, for him. (TA.) It is said in a trad. of Mek-hool, كُنَّا مَرَابِطِينَ بِا لسَّاحِلِ فَتَأَجَّلَ مُتَأَجِّلٌ [We were keeping post on the frontier of the enemy, in the tract on the sea-coast, and] a person asked, or requested, that a term, or period, should be assigned, or appointed, or specified, for him, and that permission should be granted him to return to his family. (TA.)

10 اِسْتَاْجَلَ see 2 and 5.

أَجْلٌ
أَجْلٌ ذ is originally the inf. n. of أَجَلَ شَرًّا “ he committed evil; ” and is used to indicate the causation of crimes; and afterwards, by extension of its application, to indicate any causation: (Bd in v. 35:) one says, فَعَلْتُهُ مِنْ أَجْلِكَ, and ↓ من اِجْلِكَ, (S, K,) and فَعَلْتُهُ أَجْلَكَ, and ↓ اِجْلَكَ, (so in some copies of the K,) and من أَجْلَالِكَ, and من اِجْلَالِكَ, (K, [belonging to art. جلو, in which also they are mentioned,]) and من أَجْلالِكَ, and من اِجْلَالِكَ, (so in some copies of the K and in the TA, [belonging to art. جل,]) i. e. [I did it] مِنْ جَرَّاكَ, (S,) which means [originally] in consequence of thy committing it: (Bd ubi suprà:) [and then, by extension of its application, as shown above, because of thee, or of thine act &c.; on thine account; for thy sake; as also لِأَجْلِكَ, which is more common in the present day:] or منْ جَلَلِكَ: (K:) and مِنْ أَجْلِهِ كَانَ كَذَا, i. e. بِسَبَبِهِ [Because of him, or it, it was thus, or such a thing was]. (Msb.) An instance of its occurrence without مِنْ [or لِ] is presented by the saying of 'Adee Ibn-Zeyd,
أَجْلَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ فَضَّلَكُمْ
[Because that God hath made you to have excel-lence, or hath preferred you]. (TA.)

اِجْلٌ
اِجْلٌ أجال أجل أجلى اجل جال جل جلا جلى آجل , whence فَعَلْتُهُ مِنْ اِجْلِكَ, and فَعَلْتُهُ اِجْلَكَ: see أَجْلٌ, in two places.

أَجَلٌ
أَجَلٌ ذ , (S, Mughnee, K,) with the ل quiescent, (Mughnee,) is written with kesr and with fet-h [to the medial letter, i. e. ↓ أَجِلْ as well as أَجَلْ] like نعم [which is written نَعِمٌ as well as نَعَمْ]: (TA:) it is a particle (Mughnee) denoting a reply; like نَعَمْ; (S, Mughnee, K;) importing acknowledgment of the truth of the speaker, to him who gives information; and the making a thing known, to him who asks information; and a promise, to him who seeks, or demands; (Mughnee;) i. e. It is as thou sayest [in the first case; and yes, or yea, in the same, and in the other cases]; (K voce بَسَلٌ;) therefore it occurs after such sayings as “ Zeyd stood ” and “ did Zeyd stand? ” and “ beat thou Zeyd: ” but ElMálakee restricts the information to that which is affirmative, and the saying expressive of seeking or demanding to that which is without prohibition: and it is said by some that it does not occur after an interrogation: (Mughnee:) Er-Radee says, in the Expos. of the Káfiyeh, after Z and others, that it is to denote acknowledgment of the truth of information, and does not occur after a saying in which is the meaning of seeking, or demanding: (TA:) or, accord. to Z and Ibn-Málik and others, it relates particularly to information: and accord. to Ibn-Kharoof, it occurs mostly after information: (Mughnee:) in the Expos. of the Tes-heel, it is said to be for denoting acknowledgment of the truth of information, past or other, affirmative or negative, and not to occur after an interrogation: (TA:) Akh says that it is better than نَعَمْ (S, Mughnee, K *) after information, (Mughnee,) in acknowledging the truth of what is said; (S, Mughnee, K;) and نعم is better than it after an interrogation: (S, Mughnee, K:) so that when one says, سَوْفَ تَذْهَبُ [Thou wilt, or shalt, go away], thou sayest أَجَلْ [Yes]; and it is better than نعم: but when one says, أَتَذْهَبُ [Wilt thou go away?], thou sayest نعم; and it is better than اجل. (S.)

أَجَلٌ
أَجَلٌ ذ The term, or period, of a thing: (S, K:) its assigned, appointed, or specified, term or period: this is the primary signification: (TA:) or the term, or period, and time of falling due, of a thing: (Msb:) pl. آجَالٌ. (Msb, K.) ― -b2- Hence, The period of women's waiting, before they may marry again, after divorce: as in the Kur ii. 231 and 232. (TA.) ― -b3- The period, or extremity of time, in which falls due a debt (K, TA) and the like. (TA.) You say, بَاعَهُ اِيَّاهُ اِلَي أَجَلٍ [He sold it to him for payment at an appointed period]: and سَلَّمَ الدَّارَاهِمَ فِى طَعَامٍ اِلَي أَجَلٍ [He delivered the money for wheat, or the like, to be given at an appointed period]. (Msb in art. كلأ.) ― -b4- The term, or period, of death; (K;) the time in which God has eternally decreed the end of life by slaughter or otherwise: or, as some say, the whole duration of life: and its end: a man's life being thus termed: and his death, by which it terminates: (Kull p. 17:) the assigned, or appointed, duration of the life of a man. (TA.) One says, دَنَا أَجَلُهُ, meaning His death drew near; originally, اسْتِيفَآءُ الأَجَلِ the completion of the duration of life. (TA.) In the Kur vi. 128, (see 2, above,) the meaning is, The term of death: or, as some say, the term of extreme old age: (TA:) or the day of resurrection. (Bd, * Jel.) The words of the Kur [vi. 2] ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَ أَجَلٌ مَسَمَّى عِنْدَهُ mean [Then He decreed a term,] the term of death, and [there is a term named with Him,] the term of the resurrection: or the period between the creation and death, and the period between death and the resurrection; for اجل is applied to the end of a space of time and to the whole thereof: (Bd:) or the meaning is, the period of sleep, and the period of death: (Bd, TA:) or the period of those who have passed away, and the period of those who remain and those who are to come: (Bd:) or the period of remaining in this world, and the period of remaining in the world to come: or in both instances death is meant; [accidental, and natural;] for the اجل of some is by accidental means, as the sword, and drowning, and burning, and eating what disagrees, and other means of destruction; while some have their full periods granted to them and are preserved in health until they die a natural death: or the اجل of some is that of him who dies in a state of happiness and enjoyment; and of others, that of him who reaches a limit beyond which God has no? appointed, in the natural course of this world, any one to remain therein; and to both of these, reference is made in the Kur [xvi. 72 and] xxii. 5. (TA.) ― -b5- Sometimes, also, it means Destruction: and thus it has been explained as occurring in the Kur [vii. 184], where it is said, وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ ا قْتَرَبَ أَجَلُهُمْ [And that, may be, their destruction shall have drawn near]. (TA.)

أَجِلْ
أَجِلْ ذ : see أَجَلٌ.

أَجِلٌ
أَجِلٌ ذ : see آجِلٌ.

أَجِيلٌ
أَجِيلٌ ذ Having a delay, or postponement, granted to him, to a certain time; i. q. اِلَى وَقْتٍ ↓ مُؤَجَّلٌ. (Lth.) ― -b2- See also آجِلٌ.

آجِلٌ
آجِلٌ آجل Delayed; postponed; kept back; syn. مُتَأَخِّرٌ; [but in some copies of the K, for آجِلٌ, we find ↓ أَجِلٌ;] as also ↓ أَجِيلٌ, of which the pl. is أُجْلٌ: (K:) and therefore, (TA,) not present; future; to come; contr. of عَاجِلٌ: (S, Msb, TA:) and ↓ مُتَأَجِّلٌ, also, signifies delayed, deferred, or postponed, to the time of the end of a period; originally, contr. of مُتَعَجِّلٌ. (Mgh.) [See also أَجِيلٌ.] ― -b2- [Hence,] الآجِلَةُ The [future,] latter, ultimate, or last, dwelling, or abode, or life; the world to come; syn. الآخِرَةُ; (K, TA;) contr. of العَاجِلَةُ. (S, TA.) -A2- Committing a crime; or a committer of a crime. (S, TA.)

مُؤَجَّلٌ
مُؤَجَّلٌ ذ Determined, defined, or limited, as to time; applied to a writing: so in the Kur iii. 139: (Bd, Jel, TA:) and to a debt; contr. of حَالٌّ, q. v. (Mgh in art. حل.) ― -b2- See also أَجِيلٌ.

مُتَأَجِّلٌ
مُتَأَجِّلٌ ذ : see آجِلٌ.

##### Türkçe

**أَجِلَ**
1 **أَجِلَ** ذ , muzâri‘ **اَجَلَ** , (Msb, K,) mastar ismi **أَجَلٌ**, (Msb,) O (bir şey, Msb, [meselâ satın alınmış bir şey ve onun bedeli, ve vaad edilmiş yahut tehdit edilmiş yahut haber verilmiş bir şey, ve ayrıca satın alınmış bir şeyin ödemesi, ve bir vaadin yahut tehdidin yahut haberin yerine getirilmesi, ve her olay,]) gecikmiş idi, yahut gecikmiş oldu, ertelenmiş, geri bırakılmış; [ve bundan dolayı, gelecek;] müradifi **تَأَخَّرَ**; (K;) ve **أَجَلَ**, muzâri‘ **اَجُلَ** , mastar ismi **أُجُولٌ**, aynı mânâyı ifade eder. (Msb.) [**آجِلٌ** ve **أَجَلٌ**’e bak. Aslî mânâ şöyle görünür: Ona bir müddet yahut vakit tayin edilmişti; o vakitte vadesi gelecek yahut vuku bulacaktı.] -A2- **أَجَلَهُ**, muzâri‘ **اَجِلَ** , (K,) mastar ismi **أَجُلٌ**; (TA;) ve ↓ **أجّلهُ**, (K,) mastar ismi **تَأْجِيلٌ**; (TA;) ve ↓ **آجلهُ**, (K,) mastar ismi **مُؤَاجَلَةٌ**; (TK;) O, onu hapsetti, sınırladı, dizginledi, alıkoydu, men etti, engelledi, yahut önledi. (K, TA.) Bundan dolayı şu ibare: **أَجَلُوا مَالَهُمْ** Onlar, hayvanlarını otlaktan hapsettiler, sınırladılar, vb. (TA.) -A3- **أَجَلَ عَلَيْهِمْ شَرًّا**, (S, Msb,) yahut **الشَّرَّ**, (K,) muzâri‘ **اَجُلَ** (S, Msb, K) ve **اَجِلَ** , (S, K,) mastar ismi **أَجْلٌ**, (S, Msb,) O, onlara karşı kötülük işledi, (S, Msb, K,) ve onu onlara çekti, yahut onlara getirdi: (Msb:) ve (S, K’da “veya”) onu onlara karşı kışkırttı, harekete geçirdi, yahut tahrik etti: (S, K:) yahut, AZ’ye göre, **أَجَلْتُ عَلَيْهِمٌ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, “Ben onlara karşı bir suç işledim” demektir: ve AA der ki **جَلَبْتُ عَلَيْهِمْ** ve **جَرَرْتُ** ve **أَجَلْتُ** bir ve aynı mânâyı taşır. (TA.) ― -b2- Ve **أَجَلَ لِأَهْلِهِ**, (Lh, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) O, ailesi için kazandı, elde etti, yahut kazanç sağladı, ve topladı, ve getirdi, yahut tedarik etti, ve işlerin idaresinde maharet gösterdi. (Lh, K.)

**أَجَّلَ الأَجَلَ**
2 **أَجَّلَ الأَجَلَ** ذ , (TA,) mastar ismi **تَأْجِيلٌ**, (K, TA,) O, müddeti yahut vakti belirledi; (K, * TA;) onu tahsis etti, tayin etti, yahut belirtti. (TA.) Kur’ân’da [vi. 128] şöyle denir: **وَ بَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا** [Ve bize tayin ettiğin müddetimize ulaştık;] bununla kastedilen, kıyamet günüdür; (Bd, * Jel;) yahut ölüm müddeti; yahut bazılarına göre, aşırı ihtiyarlık müddeti. (TA.) Ve **أَجَّلْتُهُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, “Ben onun için, yahut onun için (o şey için), bir müddet yahut vakit tayin ettim” demektir. (Msb.) ― -b2- **أَجَّلَنِى** Bana bir mühlet, yahut erteleme verdi. (TA.) Şöyle dersin: **فَأَجَّلَنِى أِلَي مُدَّةٍ ↓ اِسْتَأْجَلْتُهُ** (S, K, TA) Ben ondan bir müddet, yahut vakit, [mühlet yahut erteleme] istedim, talep ettim, rica ettim; o da bana belirli bir müddete kadar bir mühlet, yahut erteleme verdi. (TA.) ― -b3- 1’e de bak.

**آجلهُ**
3 **آجلهُ آجله آجلة**, mastar ismi **مُؤَاجَلَةٌ**: 1’e bak.

**تأجّل**
5 **تأجّل** ذ i. q. ↓ **استأجل**; (K, TA;) yani: O, kendisi için bir müddet yahut vaktin tayin edilmesini, belirlenmesini istedi, yahut talep etti. (TA.) Mek-hool’un bir rivayetinde şöyle denir: **كُنَّا مَرَابِطِينَ بِا لسَّاحِلِ فَتَأَجَّلَ مُتَأَجِّلٌ** [Biz sahilde (deniz kıyısı bölgesinde) düşman sınırında nöbet tutuyorduk da] bir kimse, kendisi için bir müddet yahut vaktin tayin edilmesini, yahut belirlenmesini istedi ve ailesine dönmesine izin verilmesini talep etti. (TA.)

10 **اِسْتَاْجَلَ** 2 ve 5’e bak.

**أَجْلٌ**
**أَجْلٌ** ذ aslında **أَجَلَ شَرًّا** “kötülük işledi”nin mastar ismidir; ve suçların sebebiyetini göstermek için kullanılır; sonra, kullanımının genişletilmesiyle, her türlü sebebiyeti göstermek için kullanılır: (Bd, v. 35’te:) şöyle denir: **فَعَلْتُهُ مِنْ أَجْلِكَ**, ve ↓ **من اِجْلِكَ**, (S, K,) ve **فَعَلْتُهُ أَجْلَكَ**, ve ↓ **اِجْلَكَ**, (K’nın bazı nüshalarında böyle,) ve **من أَجْلَالِكَ**, ve **من اِجْلَالِكَ**, (K, [madde **جلو**’ya ait olup orada da zikredilir,]) ve **من أَجْلالِكَ**, ve **من اِجْلَالِكَ**, (K’nın bazı nüshalarında ve TA’da böyle, [madde **جل**’ye ait,]) yani **مِنْ جَرَّاكَ**, (S,) ki bu [aslında] “senin onu işlemen sebebiyle” demektir: (Bd, adı geçen yerde:) [sonra, yukarıda gösterildiği üzere, kullanımın genişletilmesiyle, senin yüzünden, yahut senin fiilin vb. yüzünden; senin hesabına; senin uğruna; ayrıca **لِأَجْلِكَ** da böyledir ki bu günümüzde daha yaygındır:] yahut **منْ جَلَلِكَ**: (K:) ve **مِنْ أَجْلِهِ كَانَ كَذَا**, yani **بِسَبَبِهِ** [Onun yüzünden, yahut onun sebebiyle, böyle oldu, yahut şöyle bir şey oldu]. (Msb.) **مِنْ** [yahut **لِ**] olmaksızın gelişine bir örnek, ‘Adee Ibn-Zeyd’in şu sözünde görülür:
**أَجْلَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ فَضَّلَكُمْ**
[Çünkü Allah sizi üstün kıldı, yahut sizi tercih etti]. (TA.)

**اِجْلٌ**
**اِجْلٌ أجال أجل أجلى اجل جال جل جلا جلى آجل**, buradan **فَعَلْتُهُ مِنْ اِجْلِكَ**, ve **فَعَلْتُهُ اِجْلَكَ**: **أَجْلٌ**’e bak, iki yerde.

**أَجَلٌ**
**أَجَلٌ** ذ , (S, Mughnee, K,) **ل** sâkin olarak, (Mughnee,) orta harfe kesre ile ve fetha ile yazılır [yani ↓ **أَجِلْ** ile **أَجَلْ** gibi] tıpkı **نعم** gibi [ki **نَعِمٌ** ile **نَعَمْ** şeklinde de yazılır]: (TA:) o, bir edattır (Mughnee) cevap bildiren; **نَعَمْ** gibi; (S, Mughnee, K;) haber veren kimseye, onun sözünün doğruluğunu ikrar etmeyi; bilgi sorana, bir şeyi bildirmeyi; isteyen yahut talep edene, bir vaadi ifade eder; (Mughnee;) yani: “Senin dediğin gibidir” [birinci durumda; ve aynı şekilde, evet, diğer durumlarda da]; (K, **بَسَلٌ** maddesinde;) bu sebeple “Zeyd kalktı” ve “Zeyd kalktı mı?” ve “Zeyd’i döv” gibi sözlerden sonra gelir: fakat ElMálakee, bilgiyi, olumlu olana; isteme yahut talep ifade eden sözü de, yasak içermeyen olana tahsis eder: ve bazılarınca, bir soru cümlesinden sonra gelmez denilmiştir: (Mughnee:) Er-Radee, Kâfiye’nin şerhinde, Z ve başkalarından sonra, bunun haberin doğruluğunu ikrar için olduğunu ve içinde isteme yahut talep mânâsı bulunan bir sözden sonra gelmediğini söyler: (TA:) yahut, Z ve Ibn-Málik ve başkalarına göre, özellikle habere ilişkindir: ve Ibn-Kharoof’a göre, çoğunlukla haberden sonra gelir: (Mughnee:) Tes-heel’in şerhinde, haberin doğruluğunu ikrar için olduğu, geçmiş yahut başka, olumlu yahut olumsuz, ve bir soru cümlesinden sonra gelmediği söylenir: (TA:) Akh der ki, haberden sonra, (Mughnee,) söylenenin doğruluğunu ikrar etmede, (S, Mughnee, K;) **نَعَمْ**’dan daha iyidir: (S, Mughnee, K *) ve **نعم** ise bir soru cümlesinden sonra ondan daha iyidir: (S, Mughnee, K:) öyle ki biri **سَوْفَ تَذْهَبُ** [Sen gideceksin] dediğinde, sen **أَجَلْ** [Evet] dersin; ve bu **نعم**’dan daha iyidir: fakat biri **أَتَذْهَبُ** [Gidecek misin?] dediğinde, sen **نعم** dersin; ve bu **اجَل**’den daha iyidir. (S.)

**أَجَلٌ**
**أَجَلٌ** ذ Bir şeyin müddeti, yahut vakti: (S, K:) onun tayin edilmiş, belirlenmiş, yahut belirtilmiş müddeti yahut vakti: bu, asıl mânâdır: (TA:) yahut bir şeyin vadesinin geldiği müddet, yahut vakit: (Msb:) çoğulu **آجَالٌ**. (Msb, K.) ― -b2- Bundan dolayı: boşamadan sonra yeniden evlenebilmeleri için kadınların bekleme müddeti: Kur’ân ii. 231 ve 232’de olduğu gibi. (TA.) ― -b3- Borcun vadesinin geldiği müddet, yahut zamanın sonu (K, TA) ve benzeri. (TA.) Şöyle dersin: **بَاعَهُ اِيَّاهُ اِلَي أَجَلٍ** [Onu ona, belirlenmiş bir vadede ödeme üzere sattı]: ve **سَلَّمَ الدَّارَاهِمَ فِى طَعَامٍ اِلَي أَجَلٍ** [Parayı, belirlenmiş bir vadede verilecek buğday yahut benzeri için teslim etti]. (Msb, **كلأ** maddesinde.) ― -b4- Ölüm müddeti; (K;) Allah’ın ezelde, öldürme yahut başka bir yolla hayatın sonunu takdir ettiği zaman: yahut bazılarına göre, hayatın bütün süresi: ve onun sonu: bir kimsenin hayatı böyle adlandırılır: ve onun, onunla sona erdiği ölümü: (Kull p. 17:) bir insanın hayatının tayin edilmiş, yahut belirlenmiş süresi. (TA.) Şöyle denir: **دَنَا أَجَلُهُ**, yani: Onun ölümü yaklaştı; aslı, **اسْتِيفَآءُ الأَجَلِ** hayat süresinin tamamlanmasıdır. (TA.) Kur’ân vi. 128’de, (yukarıda 2’ye bak,) mânâ: ölüm müddeti; yahut bazılarına göre, aşırı ihtiyarlık müddeti: (TA:) yahut kıyamet günü. (Bd, * Jel.) Kur’ân’daki [vi. 2] **ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَ أَجَلٌ مَسَمَّى عِنْدَهُ** sözleri şu mânâdadır: [Sonra bir müddet takdir etti,] ölüm müddeti; ve [O’nun katında isimlendirilmiş bir müddet vardır,] diriliş müddeti: yahut yaratılış ile ölüm arasındaki müddet ve ölüm ile diriliş arasındaki müddet; çünkü **اجل** zaman aralığının sonuna da, onun bütününe de uygulanır: (Bd:) yahut mânâ: uyku müddeti ve ölüm müddeti: (Bd, TA:) yahut geçmiş olanların müddeti ve kalanların ve gelecek olanların müddeti: (Bd:) yahut bu dünyada kalma müddeti ve âhirette kalma müddeti: yahut iki yerde de ölüm kastedilmiştir; [ârizî ve tabiî;] çünkü bazılarının **اجل**i kazaî sebeplerledir; kılıç gibi, boğulma gibi, yanma gibi, uyuşmayan şeyi yeme gibi, ve diğer helâk sebepleri; bazılarına ise tam müddetleri verilir ve tabiî ölümle ölünceye kadar sağlık içinde korunurlar: yahut bazılarının **اجل**i, saadet ve nimet hâlinde ölenin **اجل**idir; diğerlerininki ise, Allah’ın bu dünyanın tabiî akışı içinde, orada kalmayı hiç kimse için tayin etmediği bir sınırın ötesine ulaşanın **اجل**idir; ve bu ikisine Kur’ân’da [xvi. 72 ve] xxii. 5’te işaret edilmiştir. (TA.) ― -b5- Bazen de “helâk” mânâsına gelir: ve Kur’ân’da [vii. 184] geçtiği yerde böyle açıklanmıştır; orada şöyle denir: **وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ ا قْتَرَبَ أَجَلُهُمْ** [Ve belki onların helâki yaklaşmış olabilir]. (TA.)

**أَجِلْ**
**أَجِلْ** ذ : **أَجَلٌ**’e bak.

**أَجِلٌ**
**أَجِلٌ** ذ : **آجِلٌ**’e bak.

**أَجِيلٌ**
**أَجِيلٌ** ذ Kendisine belirli bir zamana kadar bir mühlet, yahut erteleme verilmiş olan; i. q. **اِلَى وَقْتٍ ↓ مُؤَجَّلٌ**. (Lth.) ― -b2- **آجِلٌ**’e de bak.

**آجِلٌ**
**آجِلٌ آجل** Geciktirilmiş; ertelenmiş; geri bırakılmış; müradifi **مُتَأَخِّرٌ**; [fakat K’nın bazı nüshalarında **آجِلٌ** yerine ↓ **أَجِلٌ** buluruz;] ve ayrıca ↓ **أَجِيلٌ**, bunun çoğulu **أُجْلٌ**’dür: (K:) ve bundan dolayı, (TA,) hazır olmayan; gelecek; gelecek olan; **عَاجِلٌ**’in zıddı: (S, Msb, TA:) ve ↓ **مُتَأَجِّلٌ** dahi, bir müddetin son vaktine kadar geciktirilmiş, tehir edilmiş, yahut ertelenmiş mânâsına gelir; aslı, **مُتَعَجِّلٌ**’in zıddıdır. (Mgh.) [**أَجِيلٌ**’e de bak.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **الآجِلَةُ** Sonraki, nihai, yahut son yurt, yahut mesken, yahut hayat; gelecek dünya; müradifi **الآخِرَةُ**; (K, TA;) **العَاجِلَةُ**’in zıddı. (S, TA.) -A2- Suç işleyen; yahut suç işleyici. (S, TA.)

**مُؤَجَّلٌ**
**مُؤَجَّلٌ** ذ Zaman bakımından belirlenmiş, tarif edilmiş, yahut sınırlandırılmış; bir yazıya uygulanır: Kur’ân iii. 139’da olduğu gibi: (Bd, Jel, TA:) ve bir borca da; **حَالٌّ**’in zıddı, bk. o. (Mgh, **حل** maddesinde.) ― -b2- **أَجِيلٌ**’e de bak.

**مُتَأَجِّلٌ**
**مُتَأَجِّلٌ** ذ : **آجِلٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءجل

أَجَلَ
أَجَلَ I ,  U ( n. ac. أَجْل 1 )
a.  [ 'Ala ], Excited.

b.  [ La ], Gained, obtained subsistence.

c.  U ( n. ac. أُجُوْل 27 ), Was fixed ( a term ).

d.  [ 'An ], Hindered, prevented. _ast;

أَجِلَ
أَجِلَ A ( n. ac. أَجَل 4 ),
a.  Restricted, withheld, debarred.

أَجَّلَ
أَجَّلَ II ,
a.  Fixed the term or period of.

b.  Granted adelay or respite to.

تَأَجَّلَ
تَأَجَّلَ V ,
a.  Asked for a delay or respite.

b.  Gathered.

اِسْتَأْجَلَ
اِسْتَأْجَلَ X ,
a.  see V (a) .

أَجْل
أَجْل 1 ,
a.  Company, troop.

b.  Cause.

c.  [ declin. &  prec. by Min or La ], For the sake of.

d.  [ prec. by La ], For the purpose of.

أَجَل
أَجَل 4 , ( pl. آجَاْل 38 ),
a.  Term, period.

b.  End ( of life ).

c.  Yes, certainly; yea, verily!

آجِل
آجِل 21 ,
a.  Dilatory.

b.  see 21t .

آجِلَة
آجِلَة 21t
a.  [ art. ], The Hereafter.

أَجِيْل
أَجِيْل 25 ,
a.  see 21 (a) .

آجِلًا او عَاجِلًا
آجِلًا او عَاجِلًا
a.  Sooner or later.

##### Türkçe

**أَجَلَ**
**أَجَلَ** I , U ( mastar: **أَجْل** 1 )
a. [ **'Ala** ], Heyecanlandı.

b. [ **La** ], Geçimlik kazandı, elde etti.

c. U ( mastar: **أُجُوْل** 27 ), (bir süre) sabitlendi (bir vade).

d. [ **'An** ], Engelledi, men etti. _ast;

**أَجِلَ**
**أَجِلَ** A ( mastar: **أَجَل** 4 ),
a. Kısıtlandı, alıkonuldu, men olundu.

**أَجَّلَ**
**أَجَّلَ** II ,
a. Süresini yahut dönemini sabitledi.

b. Bir gecikme yahut mühlet verdi.

**تَأَجَّلَ**
**تَأَجَّلَ** V ,
a. Bir gecikme yahut mühlet istedi.

b. Toplandı.

**اِسْتَأْجَلَ**
**اِسْتَأْجَلَ** X ,
a. V (a)’ya bak.

**أَجْل**
**أَجْل** 1 ,
a. Topluluk, bölük.

b. Sebep.

c. [ irablı; ve **Min** yahut **La** ile önce gelir ], Uğruna.

d. [ **La** ile önce gelir ], Maksadıyla.

**أَجَل**
**أَجَل** 4 , (çoğulu **آجَاْل** 38 ),
a. Vade, süre.

b. (hayatın) sonu.

c. Evet, elbette; evet, gerçekten!

**آجِل**
**آجِل** 21 ,
a. Geciktirici.

b. 21t’ye bak.

**آجِلَة**
**آجِلَة** 21t
a. [ harf-i tarif ile ], Ahiret.

**أَجِيْل**
**أَجِيْل** 25 ,
a. 21 (a)’ya bak.

**آجِلًا او عَاجِلًا**
**آجِلًا او عَاجِلًا**
a. Er ya da geç.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءجل

ءجل
1.BAB
أَجَلَ - يَأْجُلُ - أَجْل - مِن أَجْل
أجَلَ - يَأجُلُ + كائن + شيئاً: يجنيه ويصنعه وينتجه ويعمله ويكون سبباً في حصوله ووقوعه
أجَلَ - يَأجُلُ + كائن + على كائن + شيئاً: جناه عليه وسببه له
أَجْل: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل من " أجَلَ - يَأجُلُ" : الجناية والاقتراف والتسبب: وهي كذلك بمعنى مفعول: الجريرة والجنحة والجناية المقترفة
يكون أمر + مِن أَجْل ِ + أمر آخر: من أَجْلِ ذلك: يكون الأمر ناجما وناتجاً ونتيجة نابعة من الأمر الآخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العمل والصنع والانتاج"، وهي:
عَمِلَ - يَعْمَلُ، فَعَلَ - يَفْعَلُ، أجَلَ - يَأجُلُ، صَنَعَ - يَصْنَع، جَعَلَ - يَجْعَلُ، قَضَى - يَقْضِي
يفرق لفظاً:
أجَلَ - يَأجُلُ + كائن + شيئاً: يجنيه ويصنعه وينتجه ويعمله ويكون سبباً في حصوله ووقوعه
أَجِلَ - يَأجَلُ + الأمر: ضد " عجل": يأتي أو يقع ويحدث في وقت قادم ومتأخر في المستقبل ولكنه محدد ومقرر منذ الآن

من أجل ذلك
	{ من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل أنه من قتل نفسا بغير نفس أو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعا ومن أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا ولقد جاءتهم رسلنا بالبينات ثم إن كثيرا منهم بعد ذلك في الأرض لمسرفون(32){ المائدة
مختار الصحاح
● [أجل] أ ج ل: الأَجَلُ مدة الشيء ويقال فعلت ذلك من أجلك بفتح الهمزة وكسرها أي من حراك و استَأجَلَهُ فَأَجَّلَهُ إلى مدة و الآجِلُ و الآجِلَةُ ضد العاجل والعاجلة و أجَلَ عليهم شرا أي جناه وهيجه وبابه نصر وضرب قال خوات بن جبير وأهل خباء صالح ذات بينهم قد احتربوا في عاجل أنا آجله أي أنا جانبه و أَجَلْ جواب مثل نعم قال الأخفش هو أحسن من نعم في التصديق ونعم أحسن منه في الاستفهام
الراغب
أجل
- الأجل: المدة المضروبة للشيء، قال تعالى: }لتبلغوا أجلا مسمى﴿[غافر/67]،﴾أيما الأجلين قضيت{ [القصص/28].
ويقال: دينه مؤجل، وقد أجلته: جعلت له أجلا، ويقال للمدة المضروبة لحياة الإنسان أجل فيقال دنا أجله، عبارة عن دنو الموت.
وأصله: استيفاء الأجل أي: مدة الحياة، وقوله تعالى: }بلغنا أجلنا الذي أجلت لنا{ [الأنعام/128]، أي: حد الموت، وقيل: حد الهرم، وهما واحد في التحقيق.
وقوله تعالى: }ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده﴿[الأنعام/2]، فالأول: هو البقاء في الدنيا، والثاني: البقاء في الآخرة، وقيل: الأول: هو البقاء في الدنيا، والثاني: مدة ما بين الموت إلى النشور، عن الحسن، وقيل: الأول للنوم، والثاني للموت، إشارة إلى قوله تعالى:﴾الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها{ [الزمر/42]، عن ابن عباس (وقد نقل الفيروز آبادي هذا حرفيا، وانظر: بصائر ذوي التمييز 2/109).
وقيل: الأجلان جميعا للموت، فمنهم من أجله بعارض كالسيف والحرق والغرق وكل شيء غير موافق، وغير ذلك من الأسباب المؤدية إلى قطع الحياة، ومنهم من يوقى ويعافى حتى يأتيه الموت حتف أنفه، وهذان هما المشار إليهما بقوله: (من أخطأه سهم الرزية لم يخطئه سهم المنية).
وقيل: للناس أجلان، منهم من يموت عبطة (أصل هذه المادة: عبطت الناقة عبطا: إذا ذبحتها من غير علة، ومات فلان عبطة، أي: صحيحا شابا. انتهى. انظر: العباب الزاخر (عبط) )، ومنهم من يبلغ حدا لم يجعله الله في طبيعة الدنيا أن يبقى أحد أكثر منه فيها، وإليهما أشار بقوله تعالى: }ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر{ [الحج/5]، وقصدهما الشاعر بقوله:
- 8 - رأيت المنايا خبط عشواء من تصب *** تمته
(البيت لزهير بن أبي سلمى من معلقته، وتمامه:
ومن تخطئ يعمر فيهرم
وهو في ديوانه ص 86؛ وشرح القصائد للنحاس 1/125؛ وبصائر ذوي التمييز 2/109)
وقول الآخر:
- 9 - من لم يمت عبطة يمت هرما
(الشطر لأمية بن أبي الصلت، وتتمته:
للموت كأس فالمرء ذائقها
وهو في ديوانه ص 241؛ والعباب (عبط) ؛ واللسان (عبط) ؛ وغريب الحديث للخطابي 1/446؛ وذيل أمالي القالي ص 134)
والآجل ضد العاجل، والأجل: الجناية التي يخاف منها آجلا، فكل أجل جناية وليس كل جناية أجلا، يقال: فعلت كذا من أجله، قال تعالى: }من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل{ [المائدة/32]، أي: من جراء، وقرئ: (من إجل ذلك) (وهي بكسر الهمزة مع قطعها قراءة شاذة حكاها اللحياني، وقرأ أبو جعفر بكسر الهمزة ونقل حركتها إلى النون، ووافقه الحسنن انظر: الإتحاف ص 200؛ واللسان (أجل) ) بالكسر. أي: من جناية ذلك.
ويقال: (أجل) في تحقيق خبر سمعته.
وبلوغ الأجل في قوله تعالى: }وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن﴿[البقرة/231]، هو المدة المضروبة بين الطلاق وبين انقضاء العدة، وقوله تعالى:﴾فبلغن أجلهن فلا تعضلوهن{ [البقرة/232]، إشارة إلى حين انقضاء العدة، وحينئذ لا جناح عليهن فيما فعلن في أنفسهن.
ملخص اللسان
1.     وأَجَل عليهم شَرّاً يأْجُله ويأْجِله أَجْلاً: جَناه وهَيَّجه؛
2.     أَجِلَ الشيءُ يأْجَل، فهو آجِل وأَجيل: تأَخر، وهو نقيض العاجل.
3.     فعلته من أَجْلاك وإِجْلاك أَي من جَرَّاك
4.     والتأْجُّل: الإِقبال والإِدبار،
5.     أَجَلْتُ عليهم آجُلُ وآجِلُ أَجْلاً أَي جَرَرْت جَريرة.
6.      وأَجَل لأَهله يأْجُلُ ويأْجِلُ: كَسَب وجمَع واحتال؛
7.     أجل: الأَجَلُ: غايةُ الوقت في الموت وحُلول الدَّين ونحوِه.
8.      والأَجَلُ:    مُدَّةُ الشيء.
9.     الأَجل المسمى القيامة ,
10.                        والتأْجيل: تحديد الأَجَلِ.
11.                         والأَجِيل:    المُؤَجَّل إِلى وقت؛
12.                         والآجلة: الآخرة، والعاجلة: الدنيا،
13.                        والآجل والآجلة: ضد العاجل والعاجلة. التأَجُّل تَفَعُّلٌ من الأَجَل، وهو الوقت المضروب المحدود في المستقبل
14.                        والإِجْل: وَجَع في العُنُق،
15.                        وقد أَجِلَ الرجلُ ، أَي نام على عنقه فاشتكاها.
16.                        وأَجَلْ: نَعَمْ،
17.                        وأَجَّله فيه: جمعه،
18.                        وقد تَأَجَّلَ الماء، اسْتَنْقَع في موضع.
19.                        والإِجْلُ: القطيع من بقر الوحش،
20.                         والإِجَّلُ: لغة في الإِيَّل وهو الذكر من الأَوعال،
21.                         وتَأَجَّلوا على الشيء: تَجَمَّعوا.
22.                        والتأْجيل: المداواة، منه.
23.                          والأَجْلُ: الضيق.
24.                        وأَجَلُوا مالَهم: حبسوه عن المَرعى.
25.                        والمَأْجَلُ: مُسْتنقَع الماء،
26.                        والمأْجَل شبه حوض واسع يُؤَجَّل أَي يجمع فيه الماء إِذا كان قليلاً ثم ويُفَجَّر إلى المَشارات والمَزْرَعة والآبار
27.                        وتأَجَّلَ فيه: تَجَمَّع.
28.                         والأَجِيل: الشَّرَبَةُ وهو الطين يُجْمع حول النخلة؛ أَزْديَّة،
29.                         المآجل الجِبَأَةُ التي تجتمع فيها مياه الأَمطار من الدور؛
30.                        وماء أَجيل أَي مجتمع.
31.                        والأَجْل: مصدر.
32.                        وأَجَلى: موضع وهو مَرْعًى لهم معروف؛
لسان العرب
● - أجل: الأَجَلُ: غايةُ الوقت في الموت وحُلول الدَّين ونحوِه. والأَجَلُ:    مُدَّةُ الشيء. وفي التنزيل العزيز: ولا تعزموا عقدة النكاح حتى يبلغ    الكتاب أَجله؛ أَي حتى تقضي عدّتها. وقوله تعالى: ولولا كلمة سبقت من ربك    لكان لِزاماً وأَجلٌ مسمّى؛ أَي لكان القتل الذي نالهم لازماً لهم أَبداً    وكان العذاب دائماً بهم، ويعني بالأَجل المسمى القيامة لأَن الله تعالى    وعدهم بالعذاب ليوم القيامة، وذلك قوله تعالى: بل الساعة موعدهم، والجمع    آجال. والتأْجيل: تحديد الأَجَلِ. وفي التنزيل: كتاباً مؤجلاً. وأَجِلَ    الشيءُ يأْجَل، فهو آجِل وأَجيل: تأَخر، وهو نقيض العاجل. والأَجِيل:    المُؤَجَّل إِلى وقت؛ وأَنشد:    وغايَةُ الأَجِيلِ مَهْواةُ الرَّدَى    والآجلة: الآخرة، والعاجلة: الدنيا، والآجل والآجلة: ضد العاجل    والعاجلة. وفي حديث قراءة القرآن؛ يَتَعَجَّلونه ولا يتأَجَّلونه. وفي حديث آخر:    يتعجَّله ولا يتأَجَّله؛ التأَجُّل تَفَعُّلٌ من الأَجَل، وهو الوقت    المضروب المحدود في المستقبل أَي أَنهم يتعجلون العمل بالقرآن ولا يؤخرونه.    وفي حديث مكحول: كنا بالساحل مرابطين فَتَأَجَّل مُتَأَجِّل منا أَي    استأْذن في الرجوع إِلى أَهله وطلب أَن يضرب له في ذلك أَجل، واسْتأْجَلْتُه    فأَجَّلَني إِلى مدّة.    والإِجْلُ، بالكسر: القطيع من بقر الوحش، والجمع آجال. وفي حديث زياد:    في يوم مَطير تَرْمَضُ فيه الآجال؛ هي جمع إِجْل، بكسر الهمزة وسكون    الجيم، وهو القطيع من بقر الوحش والظباء، وتأَجَّلَت البهائم أَي صارت آجالاً؛    قال لبيد:    والعِينُ ساكنةٌ، على أَطْلائِها،    عُوذاً، تأَجَّلُ بالفَضاءِ بِهامها    وتأَجل الصُّوارُ: صار إِجْلاً.    والإِجَّلُ: لغة في الإِيَّل وهو الذكر من الأَوعال، ويقال: هو الذي    يسمى بالفارسية كوزن، والجيم بدل من الياء كقولهم في بَرْنِيٍّ بَرْنِجّ؛    قال أَبو عمرو ابن العلاء: بعض الأَعراب يجعل الياء المشدَّدة جيماً وإِن    كانت أَيضاً غير طرف؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لأَبي النجم:    كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ،    مِنْ عَبَسِ الصَّيْفِ، قُرونَ الإِجَّلِ    قال: يريد الإِيَّل، ويروى قرون الإِيَّل، وهو الأَصل.    وتَأَجَّلوا على الشيء: تَجَمَّعوا.    والإِجْل: وَجَع في العُنُق، وقد أَجَلَه منه يأْجِلُه؛ عن الفارسي،    وأَجَّله وآجله عن غيره، كل ذلك: داواه فأَجَلَه، كحَمأَ البئرَ نزعَ    حَمْأَتها، وأَجَّلَه كقَذَّى العَينَ نزع قَذاها، وآجله كعاجله، وقد أَجِلَ    الرجلُ، بالكسر، أَي نام على عنقه فاشتكاها. والتأْجيل: المداواة، منه.    وحكي عن ابن الجَرَّاح: بي إِجْل فأَجِّلوني أَي داووني منه كما يقال    طَنَّيْته من الطَّنى ومَرَّضْتُه. ابن الأَعرابي: هو الإِجْل والإِدْل وهو    وجَع العنق من تَعادِي الوِساد؛ الأَصمعي: هو البَدَل أَيضاً . وفي حديث    المناجاة: أَجْلَ أَن يُحْزِنَه أَي من أَجله ولأَجله، والكل لغات وتفتح    همزتها وتكسر؛ ومنه الحديث: أَن تقتل ولدك أَجْلَ أَن يأْكل معك. والأَجْلُ:    الضيق. وأَجَلُوا مالَهم: حبسوه عن المَرعى.    وأَجَلْ، بفتحتين: بمعنى نَعَمْ، وقولهم أَجَلْ إِنما هو جواب مثل    نعَمْ؛ قال الأَخفش: إِلا أَنه أَحسن من نعم في التصديق، ونعم أَحسن منه في    الاستفهام، فإِذا قال أَنت سوف تذهب قلت أَجَلْ، وكان أَحسن من نَعَمْ،    وإذا قال أَتذهب قلت نعَم، وكان أَحسن من أَجَلْ. وأَجل: تصديق لخبر يخبرك    به صاحبك فيقول فعل ذلك فتصدقه بقولك له أَجَلْ، وأَما نعَمْ فهو جواب    المستفهم بكلام لا جَحْد فيه، تقول له: هل صليت؟ فيقول: نَعَمْ، فهو جواب    المستفهم.    والمَأْجَلُ، بفتح الجيم: مُسْتنقَع الماء، والجمع المآجل. ابن سيده:    والمأْجَل شبه حوض واسع يُؤَجَّل أَي يجمع فيه الماء إِذا كان قليلاً ثم    ويُفَجَّر إلى المَشارات والمَزْرَعة والآبار، وهو بالفارسية طرحه.    وأَجَّله فيه: جمعه، وتأَجَّلَ فيه: تَجَمَّع. والأَجِيل: الشَّرَبَةُ وهو الطين    يُجْمع حول النخلة؛ أَزْديَّة، وقيل: المآجل الجِبَأَةُ التي تجتمع فيها    مياه الأَمطار من الدور؛ قال أَبو منصور: وبعضهم لا يهمز المأْجل ويكسر    الجيم فيقول الماجِل ويجعله من المَجْل، وهو الماء يجتمع من النَّفْطة    تمتليء ماءً من عَمَل أَو حَرَق. وقد تَأَجَّلَ الماء، فهو مُتَأَجِّل:    يعني اسْتَنْقَع في موضع. وماء أَجيل أَي مجتمع. وفعلت ذلك من أَجْلك    وإِجْلِك، بفتح الهمزة وكسرها، وفي التنزيل العزيز: من أَجل ذلك كتبنا على بني    إِسرائيل، الأَلف مقطوعة، أَي من جَرَّا ذلك؛ قال: وربما حذفت العرب مِنْ    فقالت فعلت ذلك أَجْلَ كذا، قال اللحياني: وقد قرئ من إِجْل ذلك،    وقراءة العامة من أَجل ذلك، وكذلك فعلته من أَجْلاك وإِجْلاك أَي من جَرَّاك،    ويُعَدَّى بغير مِنْ؛ قال عديّ ابن زيد:    أَجْلَ أَنَّ اللهَ قد فَضَّلَكُمْ،    فَوْقَ مَنْ أَحْكأَ صُلْباً بإِزار    وقد روي هذا البيت: إِجْلَ أَن الله قد فضلكم. قال الأَزهري: والأَصل في    قولهم فعلتُه من أَجلك أَجَلَ عليهم أَجْلاً أَي جَنى عليهم وجَرَّ.    والتأْجُّل: الإِقبال والإِدبار، قال:    عَهْدي به قد كُسْيَ ثُمَّتَ لم يَزَلْ،    بدار يَزيدَ، طاعِماً يَتَأَجَّلُ    (* قوله «عهدي، البيت» هو من الطويل دخله الخرم وسكنت سين كسي للوزن)    والأَجْل: مصدر. وأَجَل عليهم شَرّاً يأْجُله ويأْجِله أَجْلاً: جَناه    وهَيَّجه؛ قال خَوَّات بن جُبَير:    وأَهلِ خباءٍ صالحٍ كُنتُ بينهم،    قد احْتَرَبوا في عاجل أَنا آجله    (* قوله «كنت بينهم» الذي في الصحاح: ذات بينهم)    أَي أَنا جانيه. قال ابن بري: قال أَبو عبيدة هو للخِنَّوْتِ؛ قال: وقد    وجدته أَنا في شعر زهير في القصيد التي أَولها:    صَحا القلبُ عن لَيْلى وأَقْصَرَ باطلُه    قال: وليس في رواية الأَصمعي؛ وقوله وأَهل مخفوض بواو رب؛ عن ابن    السيرافي؛ قال: وكذلك وجدته في شعر زهير؛ قال: ومثله قول تَوْبة بن مُضَرِّس    العَبْسي:    فإِن تَكُ أُمُّ ابْنَيْ زُمَيْلَةَ أُثْكِلَتْ،    فَيا رُبَّ أُخْرَى قد أَجَلْتُ لها ثُكْلا    أَي جَلَبْت لها تُكْلاً وهَيَّجْته؛ قال: ومثله أَيضاً لتوبة:    وأَهلِ خِباءٍ آمِنِينَ فَجَعْتُهم    بشَيْء عَزيرٍ عاجلٍ، أَنا آجلُه    وأَقْبَلْتُ أَسْعى أَسأَل القَوْمَ ما لَهم،    سُؤَالَك بالشيء الذي أَنت جاهلُه    قال: وقال أُطَيْط:    وهَمٍّ تَعَنَّاني، وأَنت أَجَلْتَه،    فعَنَّى النَّدَامَى والغَرِيرِيَّةَ الصُّهْبا    أَبو زيد: أَجَلْتُ عليهم آجُلُ وآجِلُ أَجْلاً أَي جَرَرْت جَريرة. قال    أَبو عمرو: يقال جَلَبْت عليهم وجَرَرْت وأَجَلْت بمعنى واحد أَي    جَنَيت. وأَجَل لأَهله يأْجُلُ ويأْجِلُ: كَسَب وجمَع واحتال؛ هذه عن    اللحياني.وأَجَلى، على فَعَلى: موضع وهو مَرْعًى لهم معروف؛ قال الشاعر:    حَلَّتْ سُلَيْمى ساحةَ القَلِيب    بأَجَلى، مَحَلَّةَ الغَرِيب    (* قوله «ساحة القليب» كذا بالأصل، وفي الصحاح: جانب الجريب).
مقاييس اللغة:
(أجل) اعلم أنّ الهمزة والجيم واللام يدلُّ على خمس كلماتٍ متباينة، لا يكادُ يمكنُ حْملُ واحدةٍ على واحدة من جهة القياس، فكلُّ واحدةٍ أصلٌ في نفسها. ورَبُّكَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ. فالأَجَل غاية الوقت في مَحَلِّ الدَّين وغيره. وقد صرّفه الخليلُ فقال أَجِل هذا الشّيءُ وهو يَأْجَلُ، والاسم الآجِل نقيض العاجل والأجيل المُرْجأ، أي المؤخَّر إلى وقتٍ. قال:
* وغايةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرّدَى([5]) *
وقولهم "أجَلْ" في الجواب، هو من هذا الباب، كأنّه يريد انتهى وبلغ الغاية. والإجْلُ: القطيع من بقر الوحش، والجمع آجال. وقد تأجّل الصُِّوار: صار قَطِيعاً. والأجْلُ مصدر أجَلَ عليهم شَرّاً، أي جناه وبَحَثَه([6]). قال خوّات بن جُبَير([7]):
وأهلِ خِباءٍ صَالحٍ ذاتُ بَيْنِهم *** قد احتَرَبُوا في عَاجلٍ أنا آجلُه
أي جانيه. والإجْل: وَجَع في العنق، وحكي عن أبي الجرَّاح: "بي إجْلٌ فأجِّلُوني" أي داووني منه. والمأْجَلُ: شبه حوضٍ واسع يؤجَّل فيه ماءُ البئر أو القناة أيّاماً ثم يُفَجَّر في الزّرع، والجمع مآجلِ. ويقولون: أجِّلْ لنخلتك، أي اجعل لها مثلَ الحوض. فهذه هي الأصول. وبقيت كلمتان إحداهما من باب الإبدال، وهو قولهم: أجَلُوا مالَهُم يأجِلونه أجْلاً أي حبَسوه، والأصل في ذلك الزاء "أزَلُوه". ويمكن أن يكون اشتقاقُ هذا ومأجَِل الماء واحداً، لأن الماء يُحبَس فيه. والأُخرى قولهم: من أجْلِ ذلك فعلتُ كذا، وهو محمول على أجَلْت الشيء أي جنيته، فمعناه [من] أَنْ أُجِلَ كذا فَعلتُ، أي من أن جُني. فأما أَجَلَى على فَعَلَى فمكان. والأماكن أكثرها موضوعة الأسماء، غير مَقِيسة. قال:
حَلَّتْ سُليمى جانبَ الجَريبِ([8]) *** بِأَجَلَى مَحَلَّةِ الغَرِيبِ
القاموس المحيط:
الأَجَلُ، محرَّكةً غايَةُ الوَقْتِ في المَوْتِ، وحُلولُ الدَّيْنِ، ومُدَّةُ الشيءِ، ج آجالٌ. والتأجيلُ تَحْديدُ الأَجَلِ. وأجِلَ، كفَرِحَ، فهو أجِلٌ وأجيلٌ تأخَّرَ. واسْتأجَلْتُه فأجَّلَنِي إلى مُدَّةٍ. والآجِلَةُ الآخِرَةُ. والإِجْلُ، بالكسرِ وجَعٌ في العُنُقِ، وقد أجِلَ، كعَلِمَ، وأجَلَهُ يأجِلُهُ، وأجَّلَهُ وآجَلَهُ داواه منه، والقَطيعُ من بَقَرِ الوَحْشِ، ج آجالٌ، وبالضم جمع أجيلٍ للمُتأخِّرِ، وللمُجْتَمعِ من الطينِ يُجْعَلُ حوْلَ النَّخْلَةِ. وتأجَّلَ اسْتَأْجَلَ، و الصِّوارُ صار إجْلاً، و القومُ تَجَمَّعُوا.
وفَعَلْتُه من أجْلِكَ، ومن أجْلاكَ، ومن أجْلالِكَ، ويُكْسَرُ في الكلِّ، أي: من جَلَلِكَ. وأجَلَهُ يأْجِلُهُ، وأجَّلَهُ وآجَلَهُ: حَبَسَهُ ومنعَه، و الشَّرَّ عليهم يأْجُلُه ويأْجِلُه: جَناهُ، أو أثارَهُ وهَيَّجَهُ، و لأَهْلِهِ: كسَبَ وجَمَعَ وجَلَبَ واحْتَالَ. وكمَقْعَدٍ ومُعَظَّمٍ: مُسْتَنْقَعُ الماءِ. وأجَّلَهُ فيه تأجيلاً: جَمَعَهُ فَتأجَّلَ. وعُمَرُ وعُثْمانُ ابْنا أُجَيْلٍ، كزُبَيْرٍ: محدِّثانِ. وناعِمُ بنُ أُجَيْلٍ: تابِعِيٌّ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ.
وأجَلْ: جَوابٌ كنَعَمْ إلا أنه أَحْسَنُ منه في التَّصْدِيقِ، ونَعَمْ أَحْسَنُ منه في الاسْتِفْهامِ.
وكجمَزَى: مَرْعًى لهم م. وأجْلَةُ، كَدَجْلَةَ: ة باليمامةِ. والأُجَّلُ، كقِنَّبٍ وقُبَّرٍ: ذَكَرُ الأَوْعَالِ.
تاج العروس:
أ ج ل
الأَجَلُ مُحَرَكَةً : غايَةُ الوَقْتِ في المَوْتِ ومنه قَوْلُه تَعالَى : " فإذا جاءَ أَجَلُهُم لا يستَأْخِرُونَ ساعَةً ولا يَستَقْدِمُونَ " وهو المُدَّةُ المَضْرُوبَةُ لحَياةِ الإِنْسانِ ويُقالُ : دَنا أَجَلُه : عبارةً عن المَوْتِ وأَصْلُه اسْتِيفاء الأَجَلِ أي هذه الحَياة وقوله : " وبَلَغْنا أَجَلَنا الذي أَجَّلْت لَنا " أي حَدَّ المَوْتِ وقِيلَ : حَدّ الهَرَمِ وقَوْلُه : " ثُمَّ قَضَى أَجَلاً وأَجَلٌ مُسَمًّى " فالأَوّلُ : البقاءُ في هذه الدُّنْيا والثّاني : البَقاءُ في الآخِرَةِ وقيل : الثّاني : هو ما بَين المَوْتِ إِلى النّشُورِ عن الحَسَنِ وقيلَ : الأَوّلُ للنَّوْمِ والثّاني للمَوتِ إِشارَة إِلى قولِه تَعالى : " اللّهُ يَتَوَفى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِها والتي لم تَمُتْ في مَنامِها " عن ابنِ عَبّاسٍ رضي اللّه تعالى عَنْهما وقيل : الأَجَلانِ جَمِيعًا المَوْتُ فمِنْهُم من أَجَلُه بِعارِض كالسَّيفِ والغَرَقِ والحَرقِ وكُلِّ مُخالِفٍ وغيرِ ذلك من الأَسْبابِ المَؤَدِّيَةِ للهَلاكِ ومِنْهُم من يُوَقَّى ويُعافي حَتّى يَمُوتَ حَتْفَ أَنْفِه وقِيل : للنّاسِ أَجَلانِ : مِنْهُم من يَمُوتُ عَبطَةً ومِنْهُم مَنْ يَبلُغُ حَدًّاً لم يَجْعَلِ اللّه في طَبِيعَةِ الدُّنْيَا أَنْ يَبقَى أَحَدٌ أَكْثَرَ منه فِيهَا وِإليهما أَشارَ بَقَوْلِه : " ومِنْكُم مَنْ يُتَوَفى ومِنْكم مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ العُمُرِ " وقد يُرادُ بالأَجَلِ الإِهْلاكُ وبه فسِّرَ قولُه تَعالَى : " وأَنْ عَسَى أَن يكُونَ قد اقْتَرَبَ أَجَلُهُم " أي إِهْلاكُهم
والأَجَلُ أَيْضًا : غايَةُ الوَقْتِ في حُلُولِ الدَّيْنِ ونحوِه
وأَيْضًا : مُدّةُ الشيء المَضْرُوبَةُ له وهذا هو الأَصْلُ فيهِ ومنه قولُه تَعالى : " أيما الأَجَلَيْنِ قَضَيت " ومِنْه أخِذَ الأجَلُ لِعدَّةِ النِّساءِ بعد الطَّلاقِ ومنه قَوْلُه تَعالَى : " فإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ " آجالٌ
والتَّأْجِيلُ : تَحْدِيدُ الأَجَلِ وقد أَجَّلَه وفي العُبابِ : التَّأْجِيلُ : ضَربٌ من الأجَل وفي التَّنْزِيل " كتابًا مُؤَّجلا "
وأَجِلَ كفَرِحَ أَجَلاً فهو أَجِلٌ وأَجِيلٌ ككَتِفٍ وأمِيرٍ وفي نُسخَةٍ فهو آجِل : تَأخَّرَ فهو نَقِيض العاجِلِ
واسْتَأْجَلْتُه أي : طَلبتُ منه الأَجَلَ فأَجَّلَني إِلى مُدّةٍ تَأجِيلاً : أي أَخَّرَني
والآجِلَةُ : الآخِرَةُ ضِدّ العاجِلَةِ وهي الدُّنْيَا
والإِجْلُ بالكسرِ : وَجَعٌ في العُنُقِ وقد أَجِلَ الرَّجُلُ كعَلِمَ : نامَ على عُنُقِه فاشْتَكاها
وأَجَلَه مِنْهُ يَأْجِلُه أَجلاً من حَدِّ ضَرَبَ وهذه عن الفارِسِي
وأَجَلَه تَأْجِيلاً وآجَلَه مُؤاجَلَةً : إِذا داواهُ مِنْه أي : من وَجَعِ العُنُقِ قال ابنُ الجَرّاحِ : يُقالُ : بي إِجْلٌ فآجِلُوني أي : داوُوني منه كما يقال : طَنَّيتُه أي : عالَجتُه من الطَّنَى ومرَضْتُه أي : عالَجْتُه من المَرَض
والإِجْلُ : القَطِيعُ من بَقَرِ الوَحش والظِّباءِ آجالٌ ومن سَجَعاتِ الأَساسِ : أجَلْنَ عُيُونَ الآجالِ فأَصبْنَ النُّفُوسَ بالآجال وفي حَدِيث زيادٍ : في يَوْمٍ مَطِيرٍ تَرمَضُ فيه الآجالُ
والأجل بالضم : جَمعُ أجِيلٍ كأَمِيرٍ : للمُتأَخر
وأَيْضًا للمجْتمِعِ من الطِّينِ حَول النَّخْلة ليحتبِسَ فيه الماءُ أَزْدِيَّةٌ
وتَأَجَّل بمعنى اسْتأْجَل كما قِيل : تعَجَّل بمعنى اسْتعْجَل وفي حديثِ مَكْحُولٍ : كُنّا مُرابِطِينَ بالسّاحِلِ فتأَجَّل مُتأَجِّلٌ أي : سَأَل أَنْ يُضْرَبَ له أَجَلٌ ويُؤْذن له في الرُّجُوعِ إِلى أَهْلِه وقال ابنُ هَرمَة :
نصارَى تأَجَّلُ في مفصحٍ ... ببَيداءَ يَومَ سِمِلاّجِها وتأَجَّل الصِّوار : صارَ إِجلاً
وتأَجَّل القومُ : تجَمّعُوا نقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ
ويقال : فَعَلْتُه من أَجْلِكَ ومن أَجلاكَ ومن أَخلالِكَ ويُكْسَر في الكُلِّ أي ؛ من جَلَلِكَ وجَرّاكَ قالَ اللّه تَعالَى : " مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبنَا
وأَجلَه يَأجلُه أَجلاً من حَدِّ ضَرَبَ وأَجَّلَه تَأْجِيلاً وآجَلَه : إِذا حَبَسَه وقِيل : مَنَعَه ومنه أَجَّلُوا مالهم : إِذا حَبَسُوه عن المَرعَى
وأَجَلَ عَلَيهِمُ الشَّرَّ يَأْجُلُه ويَأْجِلُه من حَدَّي وضَرَبَ أَجلاً : جَنَاه قال خَوّاتُ بنُ جُبَيْرٍ رضي اللّه تَعالَى عَنْه وذُكِرَ في شعْرِ اللُّصُوصِ أَنَّه للخِنَّوْتِ واسْمُه تَوبَةُ بنُ مُضَرسِ بن عُبَيدٍ :
وأَهْلِ خِباءٍ صالِحٍ ذاتُ بَينِهِم ... قَد احْتَرَبُوا في عاجِلٍ أَنا آجِلُهْ أي أَنَا جانِيهِ
أَو أَجَلَ الشّرَ عليهِم : إِذا أَثارَه وهيجَه
وقالَ أَبو زَيْدٍ : أَجَلْتُ عَلَيهِم آجُل أجلاً : جَرَرْتُ جَرِيرَةً وقال أبُو عمرو : جَلَبتُ عليهم وجَرَرْتُ وأَجَلْتُ بمعنًى واحِدٍ
وأَجَلَ لأَهْلِه يَأْجلُ أَجْلاً : كَسَبَ وجَمَعَ وجَلَبَ واحْتالَ عن اللِّحْياني
والمَأْجَلُ كمَقْعَدٍ وهذه عن أبي عَمْرو
وقال غيرُه مثل مُعَظَّمٍ : مُستَنْقَعُ لماءِ هذا تَفْسِيرُ أبي عمرو قال : والجمعُ المَآجِلُ وقال غيرُه : هو شِبهُ حَوضٍ واسِعٍ يُؤَجَّلُ فيه الماءُ ثُمَّ يُفَجَّرُ في الزَّرْعِ وسيأْتِي في مجل أنّ ابنَ الأعرابِي ضَبَطَه بكسرِ الجِيم غيرَ مَهْمُوزٍ وانظره هناك
وقد أَجَّلَه فيه تَأْجِيلاً جَمَعَه فَتَأَجَّلَ أي اسْتَنْقَعَ ويقال : أَجِّلْ لنَخْلِكَ
وعُمَرُ وعُثْمانُ ابْنا أُجَيلٍ كزُبَيرٍ : مُحَدِّثان حَدّثَ عُثْمانُ عن عْتْبَةَ بنِ عَبدٍ السلَمِي
وناعِمُ بنُ أُجَيل الهَمْدانِي : تابِعِي ثِقَةٌ مَولَى أُمِّ سَلَمَةَ رضي اللّه تَعالَى عنها كان سُبِيَ في الجاهِلِيَّةِ أَدْرَكَ عُثْمانَ وعَلِيًّا رضي اللّه تعالَى عنهما رَوَى عنه كَعْبُ بنُ عَلْقَمَةَ قاله ابن حِبّان . قلتُ : وكان ناعِمٌ هذا أَحدَ الفُقَهاءِ بمِصْرَ مات سنة ثمانِينَ
وأَجَلْ : جَوابٌ كنَعَم وَزْنًا ومَعْنًى وإِنّما لم يَتَعَرَّضْ لضَبطِه لشُهْرَتِه قال الرَضِي في شرح الكافِيَةِ : هي لتَصْدِيقِ الخَبَرِ ولا تَجِيءُ بَعْدَ ما فِيهِ مَعْنَى الطَّلَبِ وهو المَنْقُول عن الزَّمَخْشَرِيِّ وجماعةٍ وفي شرح التَّسهِيلِ : أَجَل : لتَصْدِيقِ الخَبَرِ ماضِيًا أَو غَيرَه مُثْبتًا أو مَنْفِيًّا ولا تجيءُ بعد الاسْتِفْهامِ وقال الأَخْفَشُ : إِنها تَجِيءُ بعدَه إِلاّ أَنَّه أَحْسَنُ منه أي من نَعَم في التَّصْدِيقِ ونَعَم أَحْسَنُ منه في الاسْتِفْهامِ فإِذا قَال : أَنْتَ سَوْفَ تَذْهَبُ قُلْتَ : أَجَلْ وكانَ أَحْسَنَ من نَعَمِ وإِذا قالَ : أَتَذْهَب ؟ قلتَ : نَعَم وكمانَ أحْسَنَ من أَجَلْ وتَحْرِيرُ مَباحِثِه على الوَجْهِ الأَكْمَلِ في المغْنِي وشُرُوحِه
وأَجَلى كجَمَزَى وآخِرُه مُمالٌ : اسمُ جَبَلٍ في شرقِي ذاتِ الإصادِ من الشَّرَبَّةِ وقال ابنُ السِّكِّيتِ : أَجَلَى هَضباتٌ ثلاثٌ على مَبدأَة النعم من الثُّعْلِ بشاطِئ الجَرِيبِ الذي يَلْقى الثّعْل وهو مَرعًى لهُم معروفٌ قال :
" حَلَّتْ سُليمَى جانِبَ الجَرِيبِ
" بأَجَلَى مَحَلَّةَ الغَرِيبِ
" مَحَلَّ لا دانٍ ولا قرِيبِ وقال الأَصْمَعِيُ : أَجَلَى : بلادٌ طيِّبَةٌ مَرِيئَةٌ تُنْبِتُ الحَلِيَ والصِّليان وأَنْشدَ هذا الرَّجَز وقال السّكَّرِيُّ في شرحِ قوْلِ القتّالِ الكِلابيِّ :
عَفتْ أَجَلَى مِنْ أَهْلِها فقلِيبُها ... إِلى الدَّوْم فالرَّنْقاءِ قفْرا كثِيبُها أَجَلَى : هَضْبَةٌ بأَعْلىِ بلادِ نجْدٍ وقال مُحَمَّدُ بنُ زِيادٍ الأعْرابي : سُئلت ابْنةُ الخُسِّ عن أي البِلادِ أَفْضلُ مَرعًى وأَسْمَن ؟ فقالتْ : خياشِيمُ الحَزْنِ وأَجْواء الصَّمّانِ قِيل لها : ثُمَّ ماذا ؟ فقالت : أُراها أَجَلَى أَنَّى شِئْتَ أي : مَتى شِئْت بعدَ هذا قال : ويُقال : إنَّ أَجَلَى : مَوْضِعٌ في طرِيق البَصْرَةِ إِلى مَكًّة
وأَجْلةُ كدَجْلة : باليَمامَةِ عن الحَفْصِيِّ وضبَطه ياقوت بالكسرِ
والأجَّلُ كقِنَّب وقُبَّر وهذه عن الصّاغاني : ذكر الأَوْعال لُغةٌ في الأيَّلِ قال أَبو عَمْرِو بنُ العَلاءِ : بعضُ العَرَبِ يَجْعَلُ الياءَ المُشدَّدَة جِيمًا وِإنْ كانت أَيْضًا غير طرَفٍ وأَنْشدَ ابنُ الأَعرابي لأبي النَّجْمِ :
" كأَنَّ في أَذّنابِهِنّ الشُّوَّلِ
" مِنْ عَبَسِ الصَّيفِ قُرونَ الأُجَّلِ ضُبط بالوَجْهَيْنِ ويُروَى أَيْضًا بالياءِ بالكسرِ وبالفتْحِ
ومما يستدرك عليه : الآجِلُ : ضِدُّ العاجِلِ
وماء أجِيل كأمِيرٍ : مجتمِع
وقال اللَّيثُ : الأَجِيلُ : المُؤَجَّلُ إِلى وَقْتٍ وأَنْشدَ :
" وغايَةُ الأَجِيلِ مَهْواةُ الرَّدَى وتأَجَّلت البَهائِمُ : صارَتْ آجالاً قال لبِيد :
والعِينُ ساكِنةٌ على أَطْلائِها ... عُوذًا تأَجَّلُ بالفضاءِ بِهامُها وأَجْل بالكسرِ والفتْحِ : لُغتانِ في أَجَلْ كنعَم وبهما رُوِيَ الحَدِيثُ : أَن تقْتُل وَلدَك أِجْل أَنْ يَأْكُل مَعَك وبالكسرِ قُرِئ أَيْضًا قوْلُه تعالى : " مِنْ إِجْلِ ذلِكَ " وقد يُعَدَّى بغيرِ مِنْ كقولِ عَدِيِّ بنِ زيْدٍ :
" أَجْلَ أَنَّ اللّه قدْ فضَّلكُم والتَّأَجُّلُ : الإِقْبالُ والإِدْبارُ
والأَجْلُ : الضِّيقُ
4.BAB
أَجِلَ - يَأْجَلُ - أجَل - أَجَّلَ - يُؤَجِّلُ - مُؤَجَّل
أجِلَ - يَأْجَلُ + الأمر: ضد " عجل": يأتي أو يقع ويحدث في وقت قادم ومتأخر في المستقبل ولكنه محدد ومقرر منذ الآن
عَجِلَ - يَعْجَل + الكائن + أمراً: ضد أجل - آجل: يتوقع الكائن أن يقع الفعل الذي يريد في  أقرب وقت من زمن الكلام: توقع وقوع الأمر وتمامه في أقرب وقت
أجَل: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل " أجِلَ - يَأجَلُ ": اسم زمان منه: الوقت في المستقبل الذي ينبغي أن يبدأ فيه  حدوث عمل من الأعمال والمحدد منذ الآن
﴿لكل أجل كتاب﴾: لكل موعد ووقت محدد لوقوع فعل معين "كتاب": أي يوجد معلومات تفصيلية تبين الخطوات من الآن وحتى موعد بدء فعل في المستقبل
كان - يكون + أجل + لـِ كائن: يتحدد له وقت وموعد زمني لبدء حدوث فعل يتعلق به في المستقبل
﴿واللائي لم يحضن وأولات الأحمال أجلهن أن يضعن حملهن﴾
﴿ولكل أمة أجل فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون﴾
بَلَغ - يبلغ + كائن + أجلاً: يصل إليه: يصل إلى وقت بدء حدوث فعل في المستقبل
﴿ولتبلغوا أجلا مسمى﴾
﴿ما تسبق من أمة أجلها وما يستأخرون﴾
جاء - يجيء + أجل + كائناً: يجيء الوقت المحدد مسبقاً لكائن ليقع ويحدث عليه أمر من الأمور
﴿فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون﴾
﴿وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم﴾
أخَّرَ - يؤخِّرُ  + كائن + أمراً + إلى أجل: أخره إلى وقت في المستقبل محدد ومقرر منذ الآن لبدء حدوثه ووقوعه
﴿فيقول رب لولا أخرتني إلى أجل قريب فأصدق وأكن من الصالحين﴾
ويؤخركم إلى أجل مسمى}
﴿فيمسك التي قضى عليها الموت ويرسل الأخرى إلى أجل مسمى﴾
﴿ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى﴾
قضى  - يقضي + كائن + اجلاً: أنفذه وأنهاه: امضى كامل المدة المقررة التي ينبغي أن تمضي وتنتهي لبدء حدوث فعل في المستقبل
﴿فلما قضى موسى الأجل﴾
﴿هو الذي خلقكم من طين ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده﴾
قضى  - يقضي + كائن + إلى كائن + اجلاً: أنفذه وأنهاه إليه: جعله ينتهي بالنسبة له: كناية عن اختصار المدة المقررة
﴿ولو يعجل الله للناس الشر استعجالهم بالخير لقضي إليهم أجلهم﴾
فعل  - يفعل + كائن + أمراً + لـِ أجل : يفعله تبعاً للمدة المقررة مسبقاً: يستمر في الوقوع والحدوث حتى الوقت المحدد له
﴿كل يجري لأجل مسمى﴾
أَجَّلَ - يُؤَجِّلُ : على وزن" فَعَّل " من " أجِلَ - يَأْجَلُ ": جعله " يَأجَلُ "على وجه الشدة والتكرار: جعله يقع ويحدث في وقت محدد قادم ولاحق: يسمي مدة زمنية معينة يجب أن تنقضي حتى يبدأ حدوث عمل أو أعمال
مُؤَجَّل: اسم مفعول من " أَجَّلَ - يُؤَجِّلُ ": ذو أجل: هناك مدة زمنية محددة ينبفي أن تنقضي لبدء لحدوث فعل من الأفعال
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان المدة الزمنية المتبقية اللازمة لبدء وقوع فعل بعيد عن الوقت الحالي مع الترتيب الأقرب فالأبعد "، وهي:
وَقَتَ - يَقِتُ، أَقَتَ - يَأْقُتُ، أجِلَ - يَأْجَلُ، سَاف - يَسُوفُ - سَوفَ، نَظَرَ - يَنْظُرُ (المتعدي)، أََخِرَ- يَأخُرُ
يفرق لفظاً:
أجَلَ - يَأجُلُ + كائن + شيئاً: يجنيه ويصنعه وينتجه ويعمله ويكون سبباً في حصوله ووقوعه
أَجِلَ - يَأجَلُ + الأمر: ضد " عجل": يأتي أو يقع ويحدث في وقت قادم ومتأخر في المستقبل ولكنه محدد ومقرر منذ الآن
أجل
خلق السماوات والأرض والشمس والقمر إلى أجل مسمى
﴿أولم يتفكروا في أنفسهم ما خلق الله السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق وأجل مسمى وإن كثيرا من الناس بلقاء ربهم لكافرون(8)﴾ الروم ﴿ما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق وأجل مسمى والذين كفروا عما أنذروا معرضون(3)﴾ الأحقاف
﴿الله الذي رفع السماوات بغير عمد ترونها ثم استوى على العرش وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى يدبر الأمر يفصل الآيات لعلكم بلقاء ربكم توقنون(2)﴾ الرعد ﴿خلق السماوات والأرض بالحق يكور الليل على النهار ويكور النهار على الليلوسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ألا هو العزيز الغفار(5)﴾ الزمر
﴿ألم ترى أن الله يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري إلى أجل مسمى وأن الله بما تعملون خبير(29)﴾ لقمان ﴿يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ذلكم الله ربكم له الملك والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير(13)﴾ فاطر
الأجل في نشوء وتطور الخلق
﴿ياأيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج(5)﴾ الحج ﴿هو الذي خلقكم من طين ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده ثم أنتم تمترون(2)﴾ الأنعام
أجل الأفراد : حياة وموت الأفراد بأجل
﴿وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه ليقضى أجل مسمى ثم إليه مرجعكم ثم ينبئكم بما كنتم تعملون(60)﴾ الأنعام ﴿الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها فيمسك التي قضى عليها الموت ويرسل الأخرى إلى أجل مسمى إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون(42)﴾ الزمر
﴿هو الذي خلقكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم يخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ثم لتكونوا شيوخا ومنكم من يتوفى من قبل ولتبلغوا أجلا مسمى ولعلكم تعقلون(67)﴾ غافر ﴿وما كان لنفس أن تموت إلا بإذن الله كتابا مؤجلا ومن يرد ثواب الدنيا نؤته منها ومن يرد ثواب الآخرة نؤته منها وسنجزي الشاكرين(145)﴾ آل عمران
أجل الأقوام :
نشوء وزوال الأمم بأجل
﴿ولقد أرسلنا رسلا من قبلك وجعلنا لهم أزواجا وذرية وما كان لرسول أن يأتي بآية إلا بإذن الله لكل أجل كتاب (38)﴾ الرعد
﴿ما تسبق من أمة أجلها وما يستأخرون (5)﴾ الحجر ﴿ما تسبق من أمة أجلها وما يستأخرون (43)﴾ المؤمنون
﴿ولكل أمة أجل فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون(34)﴾ الأعراف ﴿قل لا أملك لنفسي ضرا ولا نفعا إلا ما شاء الله لكل أمة أجل إذا جاء أجلهم فلا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون (49)﴾ يونس
ثواب وعقاب الأفراد والأمم على أعمالها بأجل
﴿وما تفرقوا إلا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم ولولا كلمة سبقت من ربك إلى أجل مسمى لقضي بينهم وإن الذين أورثوا الكتاب من بعدهم لفي شك منه مريب(14)﴾ الشورى ﴿ولولا كلمة سبقت من ربك لكان لزاما وأجل مسمى (129)﴾ طهالقضاء بين الأمم بأجل
﴿قالت رسلهم أفي الله شك فاطر السماوات والأرض يدعوكم ليغفر لكم من ذنوبكم ويؤخركم إلى أجل مسمى قالوا إن أنتم إلا بشر مثلنا تريدون أن تصدونا عما كان يعبد آباؤنا فأتونا بسلطان مبين(10)﴾ ابراهيم ﴿يغفر لكم من ذنوبكم ويؤخركم إلى أجل مسمى إن أجل الله إذا جاء لا يؤخر لو كنتم تعلمون (4)﴾ نوح	الغفران بأجل
﴿وأن استغفروا ربكم ثم توبوا إليه يمتعكم متاعا حسنا إلى أجل مسمى ويؤت كل ذي فضل فضله وإن تولوا فإني أخاف عليكم عذاب يوم كبير(3)﴾ هود ﴿ويوم يحشرهم جميعا يامعشر الجن قد استكثرتم من الإنس وقال أولياؤهم من الإنس ربنا استمتع بعضنا ببعض وبلغنا أجلنا الذي أجلت لنا قال النار مثواكم خالدين فيها إلا ما شاء الله إن ربك حكيم عليم(128)﴾ الأنعام	التمتع بأجل
﴿ولو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة ولكن يؤخرهم إلى أجل مسمى فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون (61)﴾ النحل ﴿قل لكم ميعاد يوم لا تستأخرون عنه ساعة ولا تستقدمون(30)﴾ سبأ	تأخير العذاب إلى أجل
﴿ولو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة ولكن يؤخرهم إلى أجل مسمى فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون (61)﴾ النحل ﴿ولو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة ولكن يؤخرهم إلى أجل مسمى فإذا جاء أجلهم فإن الله كان بعباده بصيرا (45)﴾ فاطر
﴿ويستعجلونك بالعذاب ولولا أجل مسمى لجاءهم العذاب وليأتينهم بغتة وهم لا يشعرون (53)﴾ العنكبوت ﴿ولو يعجل الله للناس الشر استعجالهم بالخير لقضي إليهم أجلهم فنذر الذين لا يرجون لقاءنا في طغيانهم يعمهون(11)﴾ يونس
﴿فلما كشفنا عنهم الرجز إلى أجل هم بالغوه إذا هم ينكثون (135)﴾ الأعراف ﴿وما نؤخره إلا لأجل معدود (104)﴾ هود
﴿أولم ينظروا في ملكوت السماوات والأرض وما خلق الله من شيء وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم فبأي حديث بعده يؤمنون(185)﴾ الأعراف ﴿أولم يروا أن الله الذي خلق السماوات والأرض قادر على أن يخلق مثلهم وجعل لهم أجلا لا ريب فيه فأبى الظالمون إلا كفورا(99)﴾ الإسراء
﴿من كان يرجو لقاء الله فإن أجل الله لآت وهو السميع العليم(5)﴾ العنكبوت ﴿لأي يوم أجلت (12)﴾ المرسلات
الأجل نهايته في الآخرة
﴿ويوم يحشرهم جميعا يامعشر الجن قد استكثرتم من الإنس وقال أولياؤهم من الإنس ربنا استمتع بعضنا ببعض وبلغنا أجلنا الذي أجلت لنا قال النار مثواكم خالدين فيها إلا ما شاء الله إن ربك حكيم عليم(128)﴾ الأنعام
﴿وأنذر الناس يوم يأتيهم العذاب فيقول الذين ظلموا ربنا أخرنا إلى أجل قريب نجب دعوتك ونتبع الرسل أولم تكونوا أقسمتم من قبل ما لكم من زوال(44)﴾ ابراهيم ﴿وأنفقوا من ما رزقناكم من قبل أن يأتي أحدكم الموت فيقول رب لولا أخرتني إلى أجل قريب فأصدق وأكن من الصالحين (10)﴾ المنافقون
﴿ألم تر إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة فلما كتب عليهم القتال إذا فريق منهم يخشون الناس كخشية الله أو أشد خشية وقالوا ربنا لم كتبت علينا القتال لولا أخرتنا إلى أجل قريب قل متاع الدنيا قليل والآخرة خير لمن اتقى ولا تظلمون فتيلا(77)﴾ النساء
﴿ولن يؤخر الله نفسا إذا جاء أجلها والله خبير بما تعملون(11)﴾ المنافقون ﴿يغفر لكم من ذنوبكم ويؤخركم إلى أجل مسمى إن أجل الله إذا جاء لا يؤخر لو كنتم تعلمون(4)﴾ نوح
الأجل في المعاملات بين الناس
﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فلا تعضلوهن أن ينكحن أزواجهن إذا تراضوا بينهم بالمعروف ذلك يوعظ به من كان منكم يؤمن بالله واليوم الآخر ذلكم أزكى لكم وأطهر والله يعلم وأنتم لا تعلمون(232)﴾ البقرة ﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو سرحوهن بمعروف ولا تمسكوهن ضرارا لتعتدوا ومن يفعل ذلك فقد ظلم نفسه ولا تتخذوا آيات الله هزوا واذكروا نعمة الله عليكم وما أنزل عليكم من الكتاب والحكمة يعظكم به واتقوا الله واعلموا أن الله بكل شيء عليم(231)﴾ البقرةالطلاق
﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو سرحوهن بمعروف ولا تمسكوهن ضرارا لتعتدوا ومن يفعل ذلك فقد ظلم نفسه ولا تتخذوا آيات الله هزوا واذكروا نعمة الله عليكم وما أنزل عليكم من الكتاب والحكمة يعظكم به واتقوا الله واعلموا أن الله بكل شيء عليم(231)﴾ البقرة ﴿فإذا بلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو فارقوهن بمعروف وأشهدوا ذوى عدل منكم وأقيموا الشهادة لله ذلكم يوعظ به من كان يؤمن بالله واليوم الآخر ومن يتق الله يجعل له مخرجا(2)﴾ الطلاق
﴿والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا يتربصن بأنفسهن أربعة أشهر وعشرا فإذا بلغن أجلهن فلا جناح عليكم فيما فعلن في أنفسهن بالمعروف والله بما تعملون خبير(234)﴾ البقرة ﴿واللائي يئسن من المحيض من نسائكم إن ارتبتم فعدتهن ثلاثة أشهر واللائي لم يحضن وأولات الأحمال أجلهن أن يضعن حملهن ومن يتق الله يجعل له من أمره يسرا(4)﴾ الطلاق	العدة
﴿قال ذلك بيني وبينك أيما الأجلين قضيت فلا عدوان علي والله على ما نقول وكيل(28)﴾ القصص ﴿فلما قضى موسى الأجل وسار بأهله آنس من جانب الطور نارا قال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بخبر أو جذوة من النار لعلكم تصطلون(29)﴾ القصص	العمل
﴿ولا جناح عليكم فيما عرضتم به من خطبة النساء أو أكننتم في أنفسكم علم الله أنكم ستذكرونهن ولكن لا تواعدوهن سرا إلا أن تقولوا قولا معروفا ولا تعزموا عقدة النكاح حتى يبلغ الكتاب أجله واعلموا أن الله يعلم ما في أنفسكم فاحذروه واعلموا أن الله غفور حليم(235)﴾ البقرة	الزواج
﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكمفإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكمواتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾ البقرة	الدين
﴿لكم فيها منافع إلى أجل مسمى ثم محلها إلى البيت العتيق(33)﴾ الحج	تربية الحيوان
مـُؤجـَل
 	﴿وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ(145)﴾ آل عمران
أجـَّل
 ﴿وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدْ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنْ الْإِنسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنْ الْإِنسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ(128)﴾ الأنعام ﴿لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ(12)﴾المرسلات
مختار الصحاح
● [أجل] أ ج ل: الأَجَلُ مدة الشيء ويقال فعلت ذلك من أجلك بفتح الهمزة وكسرها أي من حراك و استَأجَلَهُ فَأَجَّلَهُ إلى مدة و الآجِلُ و الآجِلَةُ ضد العاجل والعاجلة و أجَلَ عليهم شرا أي جناه وهيجه وبابه نصر وضرب قال خوات بن جبير وأهل خباء صالح ذات بينهم قد احتربوا في عاجل أنا آجله أي أنا جانبه و أَجَلْ جواب مثل نعم قال الأخفش هو أحسن من نعم في التصديق ونعم أحسن منه في الاستفهام
الراغب
أجل
- الأجل: المدة المضروبة للشيء، قال تعالى: }لتبلغوا أجلا مسمى﴿[غافر/67]،﴾أيما الأجلين قضيت{ [القصص/28].
ويقال: دينه مؤجل، وقد أجلته: جعلت له أجلا، ويقال للمدة المضروبة لحياة الإنسان أجل فيقال دنا أجله، عبارة عن دنو الموت.
وأصله: استيفاء الأجل أي: مدة الحياة، وقوله تعالى: }بلغنا أجلنا الذي أجلت لنا{ [الأنعام/128]، أي: حد الموت، وقيل: حد الهرم، وهما واحد في التحقيق.
وقوله تعالى: }ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده﴿[الأنعام/2]، فالأول: هو البقاء في الدنيا، والثاني: البقاء في الآخرة، وقيل: الأول: هو البقاء في الدنيا، والثاني: مدة ما بين الموت إلى النشور، عن الحسن، وقيل: الأول للنوم، والثاني للموت، إشارة إلى قوله تعالى:﴾الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها{ [الزمر/42]، عن ابن عباس (وقد نقل الفيروز آبادي هذا حرفيا، وانظر: بصائر ذوي التمييز 2/109).
وقيل: الأجلان جميعا للموت، فمنهم من أجله بعارض كالسيف والحرق والغرق وكل شيء غير موافق، وغير ذلك من الأسباب المؤدية إلى قطع الحياة، ومنهم من يوقى ويعافى حتى يأتيه الموت حتف أنفه، وهذان هما المشار إليهما بقوله: (من أخطأه سهم الرزية لم يخطئه سهم المنية).
وقيل: للناس أجلان، منهم من يموت عبطة (أصل هذه المادة: عبطت الناقة عبطا: إذا ذبحتها من غير علة، ومات فلان عبطة، أي: صحيحا شابا. انتهى. انظر: العباب الزاخر (عبط) )، ومنهم من يبلغ حدا لم يجعله الله في طبيعة الدنيا أن يبقى أحد أكثر منه فيها، وإليهما أشار بقوله تعالى: }ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر{ [الحج/5]، وقصدهما الشاعر بقوله:
- 8 - رأيت المنايا خبط عشواء من تصب *** تمته
(البيت لزهير بن أبي سلمى من معلقته، وتمامه:
ومن تخطئ يعمر فيهرم
وهو في ديوانه ص 86؛ وشرح القصائد للنحاس 1/125؛ وبصائر ذوي التمييز 2/109)
وقول الآخر:
- 9 - من لم يمت عبطة يمت هرما
(الشطر لأمية بن أبي الصلت، وتتمته:
للموت كأس فالمرء ذائقها
وهو في ديوانه ص 241؛ والعباب (عبط) ؛ واللسان (عبط) ؛ وغريب الحديث للخطابي 1/446؛ وذيل أمالي القالي ص 134)
والآجل ضد العاجل، والأجل: الجناية التي يخاف منها آجلا، فكل أجل جناية وليس كل جناية أجلا، يقال: فعلت كذا من أجله، قال تعالى: }من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل{ [المائدة/32]، أي: من جراء، وقرئ: (من إجل ذلك) (وهي بكسر الهمزة مع قطعها قراءة شاذة حكاها اللحياني، وقرأ أبو جعفر بكسر الهمزة ونقل حركتها إلى النون، ووافقه الحسنن انظر: الإتحاف ص 200؛ واللسان (أجل) ) بالكسر. أي: من جناية ذلك.
ويقال: (أجل) في تحقيق خبر سمعته.
وبلوغ الأجل في قوله تعالى: }وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن﴿[البقرة/231]، هو المدة المضروبة بين الطلاق وبين انقضاء العدة، وقوله تعالى:﴾فبلغن أجلهن فلا تعضلوهن{ [البقرة/232]، إشارة إلى حين انقضاء العدة، وحينئذ لا جناح عليهن فيما فعلن في أنفسهن.
ملخص اللسان
1.     أَجِلَ الشيءُ يأْجَل، فهو آجِل وأَجيل: تأَخر، وهو نقيض العاجل.
2.     أجل: الأَجَلُ: غايةُ الوقت في الموت وحُلول الدَّين ونحوِه.
3.      والأَجَلُ: مُدَّةُ الشيء.
4.     والتأْجيل: تحديد الأَجَلِ.
5.     والآجل والآجلة: ضد العاجل والعاجلة. التأَجُّل تَفَعُّلٌ من الأَجَل، وهو الوقت    المضروب المحدود في المستقبل
6.     الأَجل المسمى القيامة ,
7.     والأَجِيل:    المُؤَجَّل إِلى وقت؛
8.      والآجلة: الآخرة، والعاجلة: الدنيا،
9.     والإِجْل: وَجَع في العُنُق،
10.                        وقد أَجِلَ الرجلُ ، أَي نام على عنقه فاشتكاها.
11.                        وأَجَلْ: نَعَمْ،
12.                        وأَجَّله فيه: جمعه،
13.                        وقد تَأَجَّلَ الماء، اسْتَنْقَع في موضع.
14.                        فعلته من أَجْلاك وإِجْلاك أَي من جَرَّاك
15.                        والتأْجُّل: الإِقبال والإِدبار،
16.                        وأَجَل عليهم شَرّاً يأْجُله ويأْجِله أَجْلاً: جَناه وهَيَّجه؛
17.                         أَجَلْتُ عليهم آجُلُ وآجِلُ أَجْلاً أَي جَرَرْت جَريرة.
18.                         وأَجَل لأَهله يأْجُلُ ويأْجِلُ: كَسَب وجمَع واحتال؛
19.                        والإِجْلُ: القطيع من بقر الوحش،
20.                         والإِجَّلُ: لغة في الإِيَّل وهو الذكر من الأَوعال،
21.                         وتَأَجَّلوا على الشيء: تَجَمَّعوا.
22.                        والتأْجيل: المداواة، منه.
23.                          والأَجْلُ: الضيق.
24.                        وأَجَلُوا مالَهم: حبسوه عن المَرعى.
25.                        والمَأْجَلُ: مُسْتنقَع الماء،
26.                        والمأْجَل شبه حوض واسع يُؤَجَّل أَي يجمع فيه الماء إِذا كان قليلاً ثم    ويُفَجَّر إلى المَشارات والمَزْرَعة والآبار
27.                        وتأَجَّلَ فيه: تَجَمَّع.
28.                         والأَجِيل: الشَّرَبَةُ وهو الطين    يُجْمع حول النخلة؛ أَزْديَّة،
29.                         المآجل الجِبَأَةُ التي تجتمع فيها    مياه الأَمطار من الدور؛
30.                        وماء أَجيل أَي مجتمع.
31.                        والأَجْل: مصدر.
32.                        وأَجَلى: موضع وهو مَرْعًى لهم معروف؛
لسان العرب
● - أجل: الأَجَلُ: غايةُ الوقت في الموت وحُلول الدَّين ونحوِه. والأَجَلُ:    مُدَّةُ الشيء. وفي التنزيل العزيز: ولا تعزموا عقدة النكاح حتى يبلغ    الكتاب أَجله؛ أَي حتى تقضي عدّتها. وقوله تعالى: ولولا كلمة سبقت من ربك    لكان لِزاماً وأَجلٌ مسمّى؛ أَي لكان القتل الذي نالهم لازماً لهم أَبداً    وكان العذاب دائماً بهم، ويعني بالأَجل المسمى القيامة لأَن الله تعالى    وعدهم بالعذاب ليوم القيامة، وذلك قوله تعالى: بل الساعة موعدهم، والجمع    آجال. والتأْجيل: تحديد الأَجَلِ. وفي التنزيل: كتاباً مؤجلاً. وأَجِلَ    الشيءُ يأْجَل، فهو آجِل وأَجيل: تأَخر، وهو نقيض العاجل. والأَجِيل:    المُؤَجَّل إِلى وقت؛ وأَنشد:    وغايَةُ الأَجِيلِ مَهْواةُ الرَّدَى    والآجلة: الآخرة، والعاجلة: الدنيا، والآجل والآجلة: ضد العاجل    والعاجلة. وفي حديث قراءة القرآن؛ يَتَعَجَّلونه ولا يتأَجَّلونه. وفي حديث آخر:    يتعجَّله ولا يتأَجَّله؛ التأَجُّل تَفَعُّلٌ من الأَجَل، وهو الوقت    المضروب المحدود في المستقبل أَي أَنهم يتعجلون العمل بالقرآن ولا يؤخرونه.    وفي حديث مكحول: كنا بالساحل مرابطين فَتَأَجَّل مُتَأَجِّل منا أَي    استأْذن في الرجوع إِلى أَهله وطلب أَن يضرب له في ذلك أَجل، واسْتأْجَلْتُه    فأَجَّلَني إِلى مدّة.    والإِجْلُ، بالكسر: القطيع من بقر الوحش، والجمع آجال. وفي حديث زياد:    في يوم مَطير تَرْمَضُ فيه الآجال؛ هي جمع إِجْل، بكسر الهمزة وسكون    الجيم، وهو القطيع من بقر الوحش والظباء، وتأَجَّلَت البهائم أَي صارت آجالاً؛    قال لبيد:    والعِينُ ساكنةٌ، على أَطْلائِها،    عُوذاً، تأَجَّلُ بالفَضاءِ بِهامها    وتأَجل الصُّوارُ: صار إِجْلاً.    والإِجَّلُ: لغة في الإِيَّل وهو الذكر من الأَوعال، ويقال: هو الذي    يسمى بالفارسية كوزن، والجيم بدل من الياء كقولهم في بَرْنِيٍّ بَرْنِجّ؛    قال أَبو عمرو ابن العلاء: بعض الأَعراب يجعل الياء المشدَّدة جيماً وإِن    كانت أَيضاً غير طرف؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لأَبي النجم:    كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ،    مِنْ عَبَسِ الصَّيْفِ، قُرونَ الإِجَّلِ    قال: يريد الإِيَّل، ويروى قرون الإِيَّل، وهو الأَصل.    وتَأَجَّلوا على الشيء: تَجَمَّعوا.    والإِجْل: وَجَع في العُنُق، وقد أَجَلَه منه يأْجِلُه؛ عن الفارسي،    وأَجَّله وآجله عن غيره، كل ذلك: داواه فأَجَلَه، كحَمأَ البئرَ نزعَ    حَمْأَتها، وأَجَّلَه كقَذَّى العَينَ نزع قَذاها، وآجله كعاجله، وقد أَجِلَ    الرجلُ، بالكسر، أَي نام على عنقه فاشتكاها. والتأْجيل: المداواة، منه.    وحكي عن ابن الجَرَّاح: بي إِجْل فأَجِّلوني أَي داووني منه كما يقال    طَنَّيْته من الطَّنى ومَرَّضْتُه. ابن الأَعرابي: هو الإِجْل والإِدْل وهو    وجَع العنق من تَعادِي الوِساد؛ الأَصمعي: هو البَدَل أَيضاً . وفي حديث    المناجاة: أَجْلَ أَن يُحْزِنَه أَي من أَجله ولأَجله، والكل لغات وتفتح    همزتها وتكسر؛ ومنه الحديث: أَن تقتل ولدك أَجْلَ أَن يأْكل معك. والأَجْلُ:    الضيق. وأَجَلُوا مالَهم: حبسوه عن المَرعى.    وأَجَلْ، بفتحتين: بمعنى نَعَمْ، وقولهم أَجَلْ إِنما هو جواب مثل    نعَمْ؛ قال الأَخفش: إِلا أَنه أَحسن من نعم في التصديق، ونعم أَحسن منه في    الاستفهام، فإِذا قال أَنت سوف تذهب قلت أَجَلْ، وكان أَحسن من نَعَمْ،    وإذا قال أَتذهب قلت نعَم، وكان أَحسن من أَجَلْ. وأَجل: تصديق لخبر يخبرك    به صاحبك فيقول فعل ذلك فتصدقه بقولك له أَجَلْ، وأَما نعَمْ فهو جواب    المستفهم بكلام لا جَحْد فيه، تقول له: هل صليت؟ فيقول: نَعَمْ، فهو جواب    المستفهم.    والمَأْجَلُ، بفتح الجيم: مُسْتنقَع الماء، والجمع المآجل. ابن سيده:    والمأْجَل شبه حوض واسع يُؤَجَّل أَي يجمع فيه الماء إِذا كان قليلاً ثم    ويُفَجَّر إلى المَشارات والمَزْرَعة والآبار، وهو بالفارسية طرحه.    وأَجَّله فيه: جمعه، وتأَجَّلَ فيه: تَجَمَّع. والأَجِيل: الشَّرَبَةُ وهو الطين    يُجْمع حول النخلة؛ أَزْديَّة، وقيل: المآجل الجِبَأَةُ التي تجتمع فيها    مياه الأَمطار من الدور؛ قال أَبو منصور: وبعضهم لا يهمز المأْجل ويكسر    الجيم فيقول الماجِل ويجعله من المَجْل، وهو الماء يجتمع من النَّفْطة    تمتليء ماءً من عَمَل أَو حَرَق. وقد تَأَجَّلَ الماء، فهو مُتَأَجِّل:    يعني اسْتَنْقَع في موضع. وماء أَجيل أَي مجتمع. وفعلت ذلك من أَجْلك    وإِجْلِك، بفتح الهمزة وكسرها، وفي التنزيل العزيز: من أَجل ذلك كتبنا على بني    إِسرائيل، الأَلف مقطوعة، أَي من جَرَّا ذلك؛ قال: وربما حذفت العرب مِنْ    فقالت فعلت ذلك أَجْلَ كذا، قال اللحياني: وقد قرئ من إِجْل ذلك،    وقراءة العامة من أَجل ذلك، وكذلك فعلته من أَجْلاك وإِجْلاك أَي من جَرَّاك،    ويُعَدَّى بغير مِنْ؛ قال عديّ ابن زيد:    أَجْلَ أَنَّ اللهَ قد فَضَّلَكُمْ،    فَوْقَ مَنْ أَحْكأَ صُلْباً بإِزار    وقد روي هذا البيت: إِجْلَ أَن الله قد فضلكم. قال الأَزهري: والأَصل في    قولهم فعلتُه من أَجلك أَجَلَ عليهم أَجْلاً أَي جَنى عليهم وجَرَّ.    والتأْجُّل: الإِقبال والإِدبار، قال:    عَهْدي به قد كُسْيَ ثُمَّتَ لم يَزَلْ،    بدار يَزيدَ، طاعِماً يَتَأَجَّلُ    (* قوله «عهدي، البيت» هو من الطويل دخله الخرم وسكنت سين كسي للوزن)    والأَجْل: مصدر. وأَجَل عليهم شَرّاً يأْجُله ويأْجِله أَجْلاً: جَناه    وهَيَّجه؛ قال خَوَّات بن جُبَير:    وأَهلِ خباءٍ صالحٍ كُنتُ بينهم،    قد احْتَرَبوا في عاجل أَنا آجله    (* قوله «كنت بينهم» الذي في الصحاح: ذات بينهم)    أَي أَنا جانيه. قال ابن بري: قال أَبو عبيدة هو للخِنَّوْتِ؛ قال: وقد    وجدته أَنا في شعر زهير في القصيد التي أَولها:    صَحا القلبُ عن لَيْلى وأَقْصَرَ باطلُه    قال: وليس في رواية الأَصمعي؛ وقوله وأَهل مخفوض بواو رب؛ عن ابن    السيرافي؛ قال: وكذلك وجدته في شعر زهير؛ قال: ومثله قول تَوْبة بن مُضَرِّس    العَبْسي:    فإِن تَكُ أُمُّ ابْنَيْ زُمَيْلَةَ أُثْكِلَتْ،    فَيا رُبَّ أُخْرَى قد أَجَلْتُ لها ثُكْلا    أَي جَلَبْت لها تُكْلاً وهَيَّجْته؛ قال: ومثله أَيضاً لتوبة:    وأَهلِ خِباءٍ آمِنِينَ فَجَعْتُهم    بشَيْء عَزيرٍ عاجلٍ، أَنا آجلُه    وأَقْبَلْتُ أَسْعى أَسأَل القَوْمَ ما لَهم،    سُؤَالَك بالشيء الذي أَنت جاهلُه    قال: وقال أُطَيْط:    وهَمٍّ تَعَنَّاني، وأَنت أَجَلْتَه،    فعَنَّى النَّدَامَى والغَرِيرِيَّةَ الصُّهْبا    أَبو زيد: أَجَلْتُ عليهم آجُلُ وآجِلُ أَجْلاً أَي جَرَرْت جَريرة. قال    أَبو عمرو: يقال جَلَبْت عليهم وجَرَرْت وأَجَلْت بمعنى واحد أَي    جَنَيت. وأَجَل لأَهله يأْجُلُ ويأْجِلُ: كَسَب وجمَع واحتال؛ هذه عن    اللحياني.وأَجَلى، على فَعَلى: موضع وهو مَرْعًى لهم معروف؛ قال الشاعر:    حَلَّتْ سُلَيْمى ساحةَ القَلِيب    بأَجَلى، مَحَلَّةَ الغَرِيب    (* قوله «ساحة القليب» كذا بالأصل، وفي الصحاح: جانب الجريب).
مقاييس اللغة:
(أجل) اعلم أنّ الهمزة والجيم واللام يدلُّ على خمس كلماتٍ متباينة، لا يكادُ يمكنُ حْملُ واحدةٍ على واحدة من جهة القياس، فكلُّ واحدةٍ أصلٌ في نفسها. ورَبُّكَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ. فالأَجَل غاية الوقت في مَحَلِّ الدَّين وغيره. وقد صرّفه الخليلُ فقال أَجِل هذا الشّيءُ وهو يَأْجَلُ، والاسم الآجِل نقيض العاجل والأجيل المُرْجأ، أي المؤخَّر إلى وقتٍ. قال:
* وغايةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرّدَى([5]) *
وقولهم "أجَلْ" في الجواب، هو من هذا الباب، كأنّه يريد انتهى وبلغ الغاية. والإجْلُ: القطيع من بقر الوحش، والجمع آجال. وقد تأجّل الصُِّوار: صار قَطِيعاً. والأجْلُ مصدر أجَلَ عليهم شَرّاً، أي جناه وبَحَثَه([6]). قال خوّات بن جُبَير([7]):
وأهلِ خِباءٍ صَالحٍ ذاتُ بَيْنِهم *** قد احتَرَبُوا في عَاجلٍ أنا آجلُه
أي جانيه. والإجْل: وَجَع في العنق، وحكي عن أبي الجرَّاح: "بي إجْلٌ فأجِّلُوني" أي داووني منه. والمأْجَلُ: شبه حوضٍ واسع يؤجَّل فيه ماءُ البئر أو القناة أيّاماً ثم يُفَجَّر في الزّرع، والجمع مآجلِ. ويقولون: أجِّلْ لنخلتك، أي اجعل لها مثلَ الحوض. فهذه هي الأصول. وبقيت كلمتان إحداهما من باب الإبدال، وهو قولهم: أجَلُوا مالَهُم يأجِلونه أجْلاً أي حبَسوه، والأصل في ذلك الزاء "أزَلُوه". ويمكن أن يكون اشتقاقُ هذا ومأجَِل الماء واحداً، لأن الماء يُحبَس فيه. والأُخرى قولهم: من أجْلِ ذلك فعلتُ كذا، وهو محمول على أجَلْت الشيء أي جنيته، فمعناه [من] أَنْ أُجِلَ كذا فَعلتُ، أي من أن جُني. فأما أَجَلَى على فَعَلَى فمكان. والأماكن أكثرها موضوعة الأسماء، غير مَقِيسة. قال:
حَلَّتْ سُليمى جانبَ الجَريبِ([8]) *** بِأَجَلَى مَحَلَّةِ الغَرِيبِ
القاموس المحيط:
الأَجَلُ، محرَّكةً غايَةُ الوَقْتِ في المَوْتِ، وحُلولُ الدَّيْنِ، ومُدَّةُ الشيءِ، ج آجالٌ. والتأجيلُ تَحْديدُ الأَجَلِ. وأجِلَ، كفَرِحَ، فهو أجِلٌ وأجيلٌ تأخَّرَ. واسْتأجَلْتُه فأجَّلَنِي إلى مُدَّةٍ. والآجِلَةُ الآخِرَةُ. والإِجْلُ، بالكسرِ وجَعٌ في العُنُقِ، وقد أجِلَ، كعَلِمَ، وأجَلَهُ يأجِلُهُ، وأجَّلَهُ وآجَلَهُ داواه منه، والقَطيعُ من بَقَرِ الوَحْشِ، ج آجالٌ، وبالضم جمع أجيلٍ للمُتأخِّرِ، وللمُجْتَمعِ من الطينِ يُجْعَلُ حوْلَ النَّخْلَةِ. وتأجَّلَ اسْتَأْجَلَ، و الصِّوارُ صار إجْلاً، و القومُ تَجَمَّعُوا.
وفَعَلْتُه من أجْلِكَ، ومن أجْلاكَ، ومن أجْلالِكَ، ويُكْسَرُ في الكلِّ، أي: من جَلَلِكَ. وأجَلَهُ يأْجِلُهُ، وأجَّلَهُ وآجَلَهُ: حَبَسَهُ ومنعَه، و الشَّرَّ عليهم يأْجُلُه ويأْجِلُه: جَناهُ، أو أثارَهُ وهَيَّجَهُ، و لأَهْلِهِ: كسَبَ وجَمَعَ وجَلَبَ واحْتَالَ. وكمَقْعَدٍ ومُعَظَّمٍ: مُسْتَنْقَعُ الماءِ. وأجَّلَهُ فيه تأجيلاً: جَمَعَهُ فَتأجَّلَ. وعُمَرُ وعُثْمانُ ابْنا أُجَيْلٍ، كزُبَيْرٍ: محدِّثانِ. وناعِمُ بنُ أُجَيْلٍ: تابِعِيٌّ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ.
وأجَلْ: جَوابٌ كنَعَمْ إلا أنه أَحْسَنُ منه في التَّصْدِيقِ، ونَعَمْ أَحْسَنُ منه في الاسْتِفْهامِ.
وكجمَزَى: مَرْعًى لهم م. وأجْلَةُ، كَدَجْلَةَ: ة باليمامةِ. والأُجَّلُ، كقِنَّبٍ وقُبَّرٍ: ذَكَرُ الأَوْعَالِ.
تاج العروس:
أ ج ل
الأَجَلُ مُحَرَكَةً : غايَةُ الوَقْتِ في المَوْتِ ومنه قَوْلُه تَعالَى : " فإذا جاءَ أَجَلُهُم لا يستَأْخِرُونَ ساعَةً ولا يَستَقْدِمُونَ " وهو المُدَّةُ المَضْرُوبَةُ لحَياةِ الإِنْسانِ ويُقالُ : دَنا أَجَلُه : عبارةً عن المَوْتِ وأَصْلُه اسْتِيفاء الأَجَلِ أي هذه الحَياة وقوله : " وبَلَغْنا أَجَلَنا الذي أَجَّلْت لَنا " أي حَدَّ المَوْتِ وقِيلَ : حَدّ الهَرَمِ وقَوْلُه : " ثُمَّ قَضَى أَجَلاً وأَجَلٌ مُسَمًّى " فالأَوّلُ : البقاءُ في هذه الدُّنْيا والثّاني : البَقاءُ في الآخِرَةِ وقيل : الثّاني : هو ما بَين المَوْتِ إِلى النّشُورِ عن الحَسَنِ وقيلَ : الأَوّلُ للنَّوْمِ والثّاني للمَوتِ إِشارَة إِلى قولِه تَعالى : " اللّهُ يَتَوَفى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِها والتي لم تَمُتْ في مَنامِها " عن ابنِ عَبّاسٍ رضي اللّه تعالى عَنْهما وقيل : الأَجَلانِ جَمِيعًا المَوْتُ فمِنْهُم من أَجَلُه بِعارِض كالسَّيفِ والغَرَقِ والحَرقِ وكُلِّ مُخالِفٍ وغيرِ ذلك من الأَسْبابِ المَؤَدِّيَةِ للهَلاكِ ومِنْهُم من يُوَقَّى ويُعافي حَتّى يَمُوتَ حَتْفَ أَنْفِه وقِيل : للنّاسِ أَجَلانِ : مِنْهُم من يَمُوتُ عَبطَةً ومِنْهُم مَنْ يَبلُغُ حَدًّاً لم يَجْعَلِ اللّه في طَبِيعَةِ الدُّنْيَا أَنْ يَبقَى أَحَدٌ أَكْثَرَ منه فِيهَا وِإليهما أَشارَ بَقَوْلِه : " ومِنْكُم مَنْ يُتَوَفى ومِنْكم مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ العُمُرِ " وقد يُرادُ بالأَجَلِ الإِهْلاكُ وبه فسِّرَ قولُه تَعالَى : " وأَنْ عَسَى أَن يكُونَ قد اقْتَرَبَ أَجَلُهُم " أي إِهْلاكُهم
والأَجَلُ أَيْضًا : غايَةُ الوَقْتِ في حُلُولِ الدَّيْنِ ونحوِه
وأَيْضًا : مُدّةُ الشيء المَضْرُوبَةُ له وهذا هو الأَصْلُ فيهِ ومنه قولُه تَعالى : " أيما الأَجَلَيْنِ قَضَيت " ومِنْه أخِذَ الأجَلُ لِعدَّةِ النِّساءِ بعد الطَّلاقِ ومنه قَوْلُه تَعالَى : " فإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ " آجالٌ
والتَّأْجِيلُ : تَحْدِيدُ الأَجَلِ وقد أَجَّلَه وفي العُبابِ : التَّأْجِيلُ : ضَربٌ من الأجَل وفي التَّنْزِيل " كتابًا مُؤَّجلا "
وأَجِلَ كفَرِحَ أَجَلاً فهو أَجِلٌ وأَجِيلٌ ككَتِفٍ وأمِيرٍ وفي نُسخَةٍ فهو آجِل : تَأخَّرَ فهو نَقِيض العاجِلِ
واسْتَأْجَلْتُه أي : طَلبتُ منه الأَجَلَ فأَجَّلَني إِلى مُدّةٍ تَأجِيلاً : أي أَخَّرَني
والآجِلَةُ : الآخِرَةُ ضِدّ العاجِلَةِ وهي الدُّنْيَا
والإِجْلُ بالكسرِ : وَجَعٌ في العُنُقِ وقد أَجِلَ الرَّجُلُ كعَلِمَ : نامَ على عُنُقِه فاشْتَكاها
وأَجَلَه مِنْهُ يَأْجِلُه أَجلاً من حَدِّ ضَرَبَ وهذه عن الفارِسِي
وأَجَلَه تَأْجِيلاً وآجَلَه مُؤاجَلَةً : إِذا داواهُ مِنْه أي : من وَجَعِ العُنُقِ قال ابنُ الجَرّاحِ : يُقالُ : بي إِجْلٌ فآجِلُوني أي : داوُوني منه كما يقال : طَنَّيتُه أي : عالَجتُه من الطَّنَى ومرَضْتُه أي : عالَجْتُه من المَرَض
والإِجْلُ : القَطِيعُ من بَقَرِ الوَحش والظِّباءِ آجالٌ ومن سَجَعاتِ الأَساسِ : أجَلْنَ عُيُونَ الآجالِ فأَصبْنَ النُّفُوسَ بالآجال وفي حَدِيث زيادٍ : في يَوْمٍ مَطِيرٍ تَرمَضُ فيه الآجالُ
والأجل بالضم : جَمعُ أجِيلٍ كأَمِيرٍ : للمُتأَخر
وأَيْضًا للمجْتمِعِ من الطِّينِ حَول النَّخْلة ليحتبِسَ فيه الماءُ أَزْدِيَّةٌ
وتَأَجَّل بمعنى اسْتأْجَل كما قِيل : تعَجَّل بمعنى اسْتعْجَل وفي حديثِ مَكْحُولٍ : كُنّا مُرابِطِينَ بالسّاحِلِ فتأَجَّل مُتأَجِّلٌ أي : سَأَل أَنْ يُضْرَبَ له أَجَلٌ ويُؤْذن له في الرُّجُوعِ إِلى أَهْلِه وقال ابنُ هَرمَة :
نصارَى تأَجَّلُ في مفصحٍ ... ببَيداءَ يَومَ سِمِلاّجِها وتأَجَّل الصِّوار : صارَ إِجلاً
وتأَجَّل القومُ : تجَمّعُوا نقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ
ويقال : فَعَلْتُه من أَجْلِكَ ومن أَجلاكَ ومن أَخلالِكَ ويُكْسَر في الكُلِّ أي ؛ من جَلَلِكَ وجَرّاكَ قالَ اللّه تَعالَى : " مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبنَا
وأَجلَه يَأجلُه أَجلاً من حَدِّ ضَرَبَ وأَجَّلَه تَأْجِيلاً وآجَلَه : إِذا حَبَسَه وقِيل : مَنَعَه ومنه أَجَّلُوا مالهم : إِذا حَبَسُوه عن المَرعَى
وأَجَلَ عَلَيهِمُ الشَّرَّ يَأْجُلُه ويَأْجِلُه من حَدَّي وضَرَبَ أَجلاً : جَنَاه قال خَوّاتُ بنُ جُبَيْرٍ رضي اللّه تَعالَى عَنْه وذُكِرَ في شعْرِ اللُّصُوصِ أَنَّه للخِنَّوْتِ واسْمُه تَوبَةُ بنُ مُضَرسِ بن عُبَيدٍ :
وأَهْلِ خِباءٍ صالِحٍ ذاتُ بَينِهِم ... قَد احْتَرَبُوا في عاجِلٍ أَنا آجِلُهْ أي أَنَا جانِيهِ
أَو أَجَلَ الشّرَ عليهِم : إِذا أَثارَه وهيجَه
وقالَ أَبو زَيْدٍ : أَجَلْتُ عَلَيهِم آجُل أجلاً : جَرَرْتُ جَرِيرَةً وقال أبُو عمرو : جَلَبتُ عليهم وجَرَرْتُ وأَجَلْتُ بمعنًى واحِدٍ
وأَجَلَ لأَهْلِه يَأْجلُ أَجْلاً : كَسَبَ وجَمَعَ وجَلَبَ واحْتالَ عن اللِّحْياني
والمَأْجَلُ كمَقْعَدٍ وهذه عن أبي عَمْرو
وقال غيرُه مثل مُعَظَّمٍ : مُستَنْقَعُ لماءِ هذا تَفْسِيرُ أبي عمرو قال : والجمعُ المَآجِلُ وقال غيرُه : هو شِبهُ حَوضٍ واسِعٍ يُؤَجَّلُ فيه الماءُ ثُمَّ يُفَجَّرُ في الزَّرْعِ وسيأْتِي في مجل أنّ ابنَ الأعرابِي ضَبَطَه بكسرِ الجِيم غيرَ مَهْمُوزٍ وانظره هناك
وقد أَجَّلَه فيه تَأْجِيلاً جَمَعَه فَتَأَجَّلَ أي اسْتَنْقَعَ ويقال : أَجِّلْ لنَخْلِكَ
وعُمَرُ وعُثْمانُ ابْنا أُجَيلٍ كزُبَيرٍ : مُحَدِّثان حَدّثَ عُثْمانُ عن عْتْبَةَ بنِ عَبدٍ السلَمِي
وناعِمُ بنُ أُجَيل الهَمْدانِي : تابِعِي ثِقَةٌ مَولَى أُمِّ سَلَمَةَ رضي اللّه تَعالَى عنها كان سُبِيَ في الجاهِلِيَّةِ أَدْرَكَ عُثْمانَ وعَلِيًّا رضي اللّه تعالَى عنهما رَوَى عنه كَعْبُ بنُ عَلْقَمَةَ قاله ابن حِبّان . قلتُ : وكان ناعِمٌ هذا أَحدَ الفُقَهاءِ بمِصْرَ مات سنة ثمانِينَ
وأَجَلْ : جَوابٌ كنَعَم وَزْنًا ومَعْنًى وإِنّما لم يَتَعَرَّضْ لضَبطِه لشُهْرَتِه قال الرَضِي في شرح الكافِيَةِ : هي لتَصْدِيقِ الخَبَرِ ولا تَجِيءُ بَعْدَ ما فِيهِ مَعْنَى الطَّلَبِ وهو المَنْقُول عن الزَّمَخْشَرِيِّ وجماعةٍ وفي شرح التَّسهِيلِ : أَجَل : لتَصْدِيقِ الخَبَرِ ماضِيًا أَو غَيرَه مُثْبتًا أو مَنْفِيًّا ولا تجيءُ بعد الاسْتِفْهامِ وقال الأَخْفَشُ : إِنها تَجِيءُ بعدَه إِلاّ أَنَّه أَحْسَنُ منه أي من نَعَم في التَّصْدِيقِ ونَعَم أَحْسَنُ منه في الاسْتِفْهامِ فإِذا قَال : أَنْتَ سَوْفَ تَذْهَبُ قُلْتَ : أَجَلْ وكانَ أَحْسَنَ من نَعَمِ وإِذا قالَ : أَتَذْهَب ؟ قلتَ : نَعَم وكمانَ أحْسَنَ من أَجَلْ وتَحْرِيرُ مَباحِثِه على الوَجْهِ الأَكْمَلِ في المغْنِي وشُرُوحِه
وأَجَلى كجَمَزَى وآخِرُه مُمالٌ : اسمُ جَبَلٍ في شرقِي ذاتِ الإصادِ من الشَّرَبَّةِ وقال ابنُ السِّكِّيتِ : أَجَلَى هَضباتٌ ثلاثٌ على مَبدأَة النعم من الثُّعْلِ بشاطِئ الجَرِيبِ الذي يَلْقى الثّعْل وهو مَرعًى لهُم معروفٌ قال :
" حَلَّتْ سُليمَى جانِبَ الجَرِيبِ
" بأَجَلَى مَحَلَّةَ الغَرِيبِ
" مَحَلَّ لا دانٍ ولا قرِيبِ وقال الأَصْمَعِيُ : أَجَلَى : بلادٌ طيِّبَةٌ مَرِيئَةٌ تُنْبِتُ الحَلِيَ والصِّليان وأَنْشدَ هذا الرَّجَز وقال السّكَّرِيُّ في شرحِ قوْلِ القتّالِ الكِلابيِّ :
عَفتْ أَجَلَى مِنْ أَهْلِها فقلِيبُها ... إِلى الدَّوْم فالرَّنْقاءِ قفْرا كثِيبُها أَجَلَى : هَضْبَةٌ بأَعْلىِ بلادِ نجْدٍ وقال مُحَمَّدُ بنُ زِيادٍ الأعْرابي : سُئلت ابْنةُ الخُسِّ عن أي البِلادِ أَفْضلُ مَرعًى وأَسْمَن ؟ فقالتْ : خياشِيمُ الحَزْنِ وأَجْواء الصَّمّانِ قِيل لها : ثُمَّ ماذا ؟ فقالت : أُراها أَجَلَى أَنَّى شِئْتَ أي : مَتى شِئْت بعدَ هذا قال : ويُقال : إنَّ أَجَلَى : مَوْضِعٌ في طرِيق البَصْرَةِ إِلى مَكًّة
وأَجْلةُ كدَجْلة : باليَمامَةِ عن الحَفْصِيِّ وضبَطه ياقوت بالكسرِ
والأجَّلُ كقِنَّب وقُبَّر وهذه عن الصّاغاني : ذكر الأَوْعال لُغةٌ في الأيَّلِ قال أَبو عَمْرِو بنُ العَلاءِ : بعضُ العَرَبِ يَجْعَلُ الياءَ المُشدَّدَة جِيمًا وِإنْ كانت أَيْضًا غير طرَفٍ وأَنْشدَ ابنُ الأَعرابي لأبي النَّجْمِ :
" كأَنَّ في أَذّنابِهِنّ الشُّوَّلِ
" مِنْ عَبَسِ الصَّيفِ قُرونَ الأُجَّلِ ضُبط بالوَجْهَيْنِ ويُروَى أَيْضًا بالياءِ بالكسرِ وبالفتْحِ
ومما يستدرك عليه : الآجِلُ : ضِدُّ العاجِلِ
وماء أجِيل كأمِيرٍ : مجتمِع
وقال اللَّيثُ : الأَجِيلُ : المُؤَجَّلُ إِلى وَقْتٍ وأَنْشدَ :
" وغايَةُ الأَجِيلِ مَهْواةُ الرَّدَى وتأَجَّلت البَهائِمُ : صارَتْ آجالاً قال لبِيد :
والعِينُ ساكِنةٌ على أَطْلائِها ... عُوذًا تأَجَّلُ بالفضاءِ بِهامُها وأَجْل بالكسرِ والفتْحِ : لُغتانِ في أَجَلْ كنعَم وبهما رُوِيَ الحَدِيثُ : أَن تقْتُل وَلدَك أِجْل أَنْ يَأْكُل مَعَك وبالكسرِ قُرِئ أَيْضًا قوْلُه تعالى : " مِنْ إِجْلِ ذلِكَ " وقد يُعَدَّى بغيرِ مِنْ كقولِ عَدِيِّ بنِ زيْدٍ :
" أَجْلَ أَنَّ اللّه قدْ فضَّلكُم والتَّأَجُّلُ : الإِقْبالُ والإِدْبارُ
والأَجْلُ : الضِّيقُ

##### Türkçe

ءجل
1.BAB
**أَجَلَ - يَأْجُلُ - أَجْل - مِن أَجْل**
**أجَلَ - يَأجُلُ** + bir varlık + bir şeyi: onu kazanır, yapar, üretir, işler; onun elde edilmesine ve vuku bulmasına sebep olur.
**أجَلَ - يَأجُلُ** + bir varlık + bir varlığa karşı + bir şeyi: onu onun aleyhine kazanmıştır ve ona sebep olmuştur.
**أَجْل**: “**فـَعـْل**” vezninde: **أجَلَ - يَأجُلُ**’den isim-fiil: cinayet, irtikâp ve sebep olma; ayrıca mef‘ûl mânasında: işlenmiş suç, cünha ve işlenmiş cinayet.
Bir iş + **مِن أَجْل ِ** + başka bir iş olur: **من أَجْلِ ذلك**: iş, başka işten doğmuş, ondan meydana gelmiş ve ondan çıkan bir netice olur.
Ve lafız, “amel, yapma ve üretim” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَمِلَ - يَعْمَلُ**، **فَعَلَ - يَفْعَلُ**، **أجَلَ - يَأجُلُ**، **صَنَعَ - يَصْنَع**، **جَعَلَ - يَجْعَلُ**، **قَضَى - يَقْضِي**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**أجَلَ - يَأجُلُ** + bir varlık + bir şeyi: onu kazanır, yapar, üretir, işler; onun elde edilmesine ve vuku bulmasına sebep olur.
**أَجِلَ - يَأجَلُ** + iş: “**عجل**”in zıddı: konuşma zamanına en yakın vakitte değil; gelecekte gelecek ve gecikmiş bir vakitte gelir veya vuku bulur ve meydana gelir; fakat o, şimdiden belirlenmiş ve kararlaştırılmıştır.

**من أجل ذلك**
	{ **من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل أنه من قتل نفسا بغير نفس أو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعا ومن أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا ولقد جاءتهم رسلنا بالبينات ثم إن كثيرا منهم بعد ذلك في الأرض لمسرفون(32){ المائدة**
مختار الصحاح
● [**أجل**] أ ج ل: **الأَجَلُ** şeyin müddetidir; “bunu senin için yaptım” denir; hemzenin fethiyle de kesriyle de; yani senin hareketinden dolayı. Ve “ondan mühlet istedi, o da ona mühlet verdi” (**استَأجَلَهُ فَأَجَّلَهُ**) bir müddete kadar. Ve **الآجِلُ** ve **الآجِلَةُ**, **العاجل** ve **العاجلة**’nin zıddıdır. Ve “onlara bir şer yaptı” (**أجَلَ عليهم شرا**) yani onu kazanıp işledi ve onu kışkırttı; babı **نصر** ve **ضرب**’dır. **خوات بن جبير** dedi: “Ve aralarında iyi bir çadır ehli; aralarında savaşmışlardı; acelede ben onun **آجله**’iyim” yani ben onun tarafıyım. Ve **أَجَلْ** “evet” gibi bir cevaptır. **الأخفش** dedi: tasdikte “evet”ten daha güzeldir; istifhamda ise “evet” ondan daha güzeldir.
الراغب
**أجل**
- **الأجل**: şey için konulmuş müddet; Yüce Allah’ın sözü: ﴿**لتبلغوا أجلا مسمى**﴾ [غافر/67]، ﴿**أيما الأجلين قضيت**﴾ [القصص/28].
Ve denir: “borcu ertelenmiştir” (**دينه مؤجل**); ve “onu erteledim” (**أجلته**): ona bir **أجل** kıldım. Ve insanın hayatı için konulmuş müddete **أجل** denir; “eceli yaklaştı” (**دنا أجله**) denir; ölümün yaklaşmasına dair bir ibaredir.
Ve aslı: **الأجل**’i istifâ etmektir; yani: hayat müddeti. Yüce Allah’ın sözü: ﴿**بلغنا أجلنا الذي أجلت لنا**﴾ [الأنعام/128] yani: ölüm sınırı; ve denildi: ihtiyarlık sınırı; ve tahkikte ikisi birdir.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده**﴾ [الأنعام/2]; birincisi: dünyada kalıştır; ikincisi: âhirette kalıştır. Ve denildi: birincisi dünyada kalıştır; ikincisi ölüm ile diriliş arasındaki müddettir; **الحسن**’den. Ve denildi: birincisi uyku içindir; ikincisi ölüm içindir; Yüce Allah’ın sözüne işaretle: ﴿**الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها**﴾ [الزمر/42]; **ابن عباس**’tan (ve **الفيروز آبادي** bunu harfiyen nakletmiştir; bak: بصائر ذوي التمييز 2/109).
Ve denildi: iki **أجل** de ölüm içindir; onlardan kimi, kılıç, yanma, boğulma ve uygun olmayan her şey gibi bir ârızayla ecellenir; ve hayatı kesmeye götüren sebeplerden başka sebeplerle; onlardan kimi de korunur ve âfiyet bulur; ta ki ölüm ona kendi eceliyle gelsin. Ve bu ikisi, şu sözüyle işaret edilendir: (من أخطأه سهم الرزية لم يخطئه سهم المنية).
Ve denildi: insanlar için iki **أجل** vardır; onlardan kimi “**عبطة**” ölür (bu maddenin aslı: “deveyi **عبط** ile **عبطت** ettim”: onu bir illet olmaksızın boğazladığında; ve falan “**عبطة**” öldü: yani sağlıklı genç iken. Bitti. Bak: العباب الزاخر (**عبط**)). Ve onlardan kimi, Allah’ın dünya tabiatında hiç kimsenin onda ondan daha fazla kalmasını kılmadığı bir sınıra ulaşır. Ve ikisine Yüce Allah’ın sözüyle işaret edilmiştir: ﴿**ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر**﴾ [الحج/5]. Ve şairin şu sözüyle kastettiği de ikisidir:
- 8 - “Gördüm ki ölümler kör bir çarpıştır; kimi vurursa *** onu öldürür”
(بيت, **زهير بن أبي سلمى**’nın muallakasındandır; tamamı: “Ve kimi ıskalar ise yaşar da ihtiyarlayıp çöker”; ve onun divanında s. 86; وشرح القصائد للنحاس 1/125; وبصائر ذوي التمييز 2/109)
Ve diğerinin sözü:
- 9 - “Kim **عبطة** ölmezse ihtiyarlıkla ölür”
(şatr, **أمية بن أبي الصلت**’indir; tamamı: “Ölüm bir kadehtir; kişi onu tadacaktır”; ve onun divanında s. 241; والعباب (**عبط**); واللسان (**عبط**); وغريب الحديث للخطابي 1/446; وذيل أمالي القالي s. 134)
Ve **الآجل**, **العاجل**’in zıddıdır. Ve **الأجل**: ileride korkulan cinayettir; her **أجل** cinayettir, fakat her cinayet **أجل** değildir. “Bunu onun yüzünden yaptım” (**فعلت كذا من أجله**) denir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿**من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل**﴾ [المائدة/32] yani: “sebebiyle”. Ve şu şekilde okunmuştur: (**من إجل ذلك**) (bu, hemzenin kesriyle ve kesilmesiyle şâz bir kıraattir; **اللحياني** bunu nakletmiştir; ve **أبو جعفر** hemzenin kesriyle ve harekesini nûna naklederek okumuştur; ve **الحسن** ona muvafakat etmiştir; bak: الإتحاف s. 200; واللسان (**أجل**)) kesirle; yani: onun cinayetinden dolayı.
Ve işittiğin bir haberin tahkikinde (**أجل**) denir.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن**﴾ [البقرة/231]’de **الأجل**’e ulaşmak: boşama ile iddetin bitmesi arasına konulmuş müddettir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فبلغن أجلهن فلا تعضلوهن**﴾ [البقرة/232], iddetin bitiş vaktine işarettir; o vakit, kendileri hakkında yaptıklarında onlara bir günah yoktur.
ملخص اللسان
1. **أَجَل عليهم شَرّاً** onu **يأْجُله** ve **يأْجِله** **أَجْلاً**: onu kazanıp işledi ve onu kışkırttı;
2. **أَجِلَ** şey **يأْجَل**; o hâlde o **آجِل** ve **أَجيل**’dir: gecikti; ve o, **العاجل**’in nakîzidir.
3. Onu senin **أَجْلاك**’ından ve **إِجْلاك**’ından yaptım: yani senin yüzünden.
4. **التأْجُّل**: yönelme ve geri dönme,
5. Onlara **أَجَلْتُ**; **آجُلُ** ve **آجِلُ** **أَجْلاً**: yani bir cerîre sürükledim.
6. **أَجَل** ehli için; **يأْجُلُ** ve **يأْجِلُ**: kazandı, topladı ve çare aradı;
7. **أجل**: **الأَجَلُ**: ölümde, borcun vadesinin gelmesinde ve benzerinde vaktin sonu.
8. Ve **الأَجَلُ**: şeyin müddeti.
9. **الأَجل المسمى**: kıyamet,
10. Ve **التأْجيل**: **الأَجَل**’i belirleme.
11. Ve **الأَجِيل**: bir vakte ertelenmiş olan;
12. Ve **الآجلة**: âhiret; **العاجلة**: dünya,
13. Ve **الآجل** ve **الآجلة**: **العاجل** ve **العاجلة**’nin zıddıdır. **التأَجُّل** **تَفَعُّل**’dür; **الأَجَل**’den; ve o, gelecekte konulmuş sınırlı vakittir.
14. Ve **الإِجْل**: boyunda ağrı,
15. Ve adam **أَجِلَ** olmuştur: yani boynu üzerine yatmış da ondan şikâyet etmiştir.
16. Ve **أَجَلْ**: evet,
17. Ve onda onu **أَجَّله**: onu topladı,
18. Ve su **تَأَجَّلَ** olmuştur: bir yerde birikmiştir.
19. Ve **الإِجْلُ**: yaban sığırından sürü,
20. Ve **الإِجَّلُ**: **الإِيَّل**’de bir lehçedir; o, dağ keçilerinin erkeğidir,
21. Ve bir şey üzerine **تَأَجَّلوا**: toplandılar.
22. Ve **التأْجيل**: tedavi etme; ondandır.
23. Ve **الأَجْلُ**: darlık.
24. Ve mallarını **أَجَلُوا**: onu otlaktan alıkoyup hapsettiler.
25. Ve **المَأْجَلُ**: su birikintisi,
26. Ve **المأْجَل** genişçe bir havuz gibidir; onda su **يُؤَجَّل** edilir; yani az olduğunda su onda toplanır; sonra sulama yerlerine, ekine ve kuyulara akıtılır.
27. Ve onda **تأَجَّلَ**: toplandı.
28. Ve **الأَجِيل**: **الشَّرَبَةُ**’dir; o, hurma ağacının etrafında toplanan çamurdur; **أَزْديَّة**.
29. **المآجل**: evlerden yağmur sularının toplandığı **الجِبَأَةُ**’dir;
30. Ve “**ماء أَجيل**”: yani toplanmış.
31. Ve **الأَجْل**: masdar.
32. Ve **أَجَلى**: bir yerdir; onlar için bilinen bir mer‘adır;
لسان العرب
● - **أجل**: **الأَجَلُ**: ölümde, borcun vadesinin gelmesinde ve benzerinde vaktin sonu. Ve **الأَجَلُ**: şeyin müddeti. Aziz tenzilde: “nikâh akdinin düğümünü azmetmeyin; ta ki kitap **أَجله**’ine ulaşsın”; yani iddetini tamamlayıncaya kadar. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Rabbin tarafından geçmiş bir kelime olmasaydı, elbette bir bağlayıcılık ve belirlenmiş bir **أَجل** olurdu”; yani onlara erişen öldürme, ebediyen onlara lâzım olurdu ve azap onlarda daim olurdu; ve **الأَجل المسمى** ile kıyamet kastedilir; çünkü Allah Teâlâ onlara kıyamet günü için azap vaad etmiştir; bu da Yüce Allah’ın sözü: “Bilakis saat onların vaadidir”; çoğulu **آجال**. Ve **التأْجيل**: **الأَجَل**’i belirleme. Tenzilde: “ertelenmiş bir kitap” (**كتاباً مؤجلاً**). Ve **أَجِلَ** şey **يأْجَل**; o hâlde o **آجِل** ve **أَجيل**’dir: gecikti; ve o, **العاجل**’in nakîzidir. Ve **الأَجِيل**: bir vakte ertelenmiş olan; ve şu beyit okunmuştur:
“Ve **الأَجِيل**’in gayesi helâkin uçurumudur”
Ve **الآجلة**: âhiret; **العاجلة**: dünya; ve **الآجل** ve **الآجلة**: **العاجل** ve **العاجلة**’nin zıddıdır. Kur’an okuma hadîsinde: “Onu acele ederler, onu **يتأَجَّلونه** etmezler.” Başka bir hadîste: “Onu acele eder, onu **يتأَجَّله** etmez”; **التأَجُّل** **تَفَعُّل**’dür; **الأَجَل**’den; ve o, gelecekte konulmuş sınırlı vakittir; yani onlar Kur’an ile ameli acele ederler ve onu geciktirmezler. **مكحول** hadîsinde: “Sahilde ribat hâlinde idik; bizden bir **مُتَأَجِّل** **فَتَأَجَّل** etti”; yani ehline dönmek için izin istedi ve bunun için kendisine bir **أَجل** konulmasını talep etti. Ve “ondan mühlet istedim, o da beni bir müddete erteledi” (**واسْتأْجَلْتُه فأَجَّلَني إلى مدّة**).
Ve **الإِجْلُ**, kesirle: yaban sığırından sürü; çoğulu **آجال**. **زياد** hadîsinde: “yağmurlu bir günde, onda **الآجال** kızarır”; o, **إِجْل**’in cem‘idir; hemzenin kesri ve cîmin sükûnu ile; o, yaban sığırı ve ceylan sürüsüdür. Ve hayvanlar **تأَجَّلَت**: yani **آجال** oldular. **لبيد** dedi:
“Ve gözler sakin; uçlarında,
sığınaklar; başlarıyla boşlukta **تأَجَّلُ** eder.”
Ve **الصُّوار**’ın **تأَجل**’i: **إِجْل** oldu.
Ve **الإِجَّلُ**: **الإِيَّل**’de bir lehçedir; o, dağ keçilerinin erkeğidir. Ve denir: Farsçada “كوزن” diye adlandırılandır; ve cîm, yâ’nın bedelidir; “بَرْنِيٍّ”de “بَرْنِجّ” demeleri gibi. **أبو عمرو ابن العلاء** dedi: bazı bedevîler şeddeli yâ’yı cîm yapar; yâ, uçta olmasa da. Ve **ابن الأَعرابي** **أبي النجم** için şu beyti okudu:
“Sanki onların kuyruklarında,
yazın sertliğinden, **الإِجَّل** boynuzları.”
Dedi: **الإِيَّل**’i kasteder; “**قرون الإِيَّل**” diye de rivayet edilir; ve o asıldır.
Ve bir şey üzerine **تَأَجَّلوا**: toplandılar.
Ve **الإِجْل**: boyunda ağrı; ve ondan onu **أَجَلَه**; **يأْجِلُه**; **الفارسي**’den. Ve onu **أَجَّله** ve **آجله**; bütün bunlar: onu ondan tedavi etti; böylece onu **أَجَلَه** etti; “kuyunun çamurunu çıkardı” (**حَمأَ البئرَ**) gibi; onun çamurunu çıkardı. Ve onu **أَجَّله**: gözün çapaklarını çıkardı (**قَذَّى العَينَ**) gibi; onun çapaklarını çıkardı. Ve **آجله**: **عاجله** gibidir. Ve adam **أَجِلَ** olmuştur; kesirle; yani boynu üzerine yatmış da ondan şikâyet etmiştir. Ve **التأْجيل**: tedavi etme; ondandır. Ve **ابن الجَرَّاح**’tan nakledildi: “Bende **إِجْل** var; beni **فأَجِّلوني** edin”; yani beni ondan tedavi edin; “onu **طَنَّيْته** ettim” denildiği gibi; **الطَّنى**’dan; ve “onu **مَرَّضْتُه** ettim”; yani onu hastalıktan tedavi ettim. **ابن الأَعرابي**: o, **الإِجْل** ve **الإِدْل**’dir; yastığın sertliğinden boyun ağrısıdır. **الأَصمعي**: o, **البَدَل** de aynı şekilde.
Münâcât hadîsinde: “Onu üzmesi için **أَجْلَ**”; yani onun yüzünden ve onun için; hepsi lehçelerdir; hemzesi feth edilir ve kesr edilir. Ve ondan hadîs: “Çocuğunu, seninle yesin diye **أَجْلَ** öldürmen.” Ve **الأَجْلُ**: darlık. Ve mallarını **أَجَلُوا**: onu otlaktan alıkoyup hapsettiler.
Ve **أَجَلْ**, iki fetha ile: “evet” mânasındadır. Ve onların “**أَجَلْ**” sözü, ancak “**نَعَمْ**” gibi bir cevaptır. **الأَخفش** dedi: ancak tasdikte “evet”ten daha güzeldir; istifhamda ise “evet” ondan daha güzeldir. Şayet “sen gideceksin” derse “**أَجَلْ**” dersin; “**نَعَمْ**”den daha güzel olur. Ve şayet “gidecek misin?” derse “**نَعَم**” dersin; “**أَجَلْ**”den daha güzel olur. Ve **أجل**: arkadaşının sana haber verdiği bir haberi tasdik etmendir; “şunu yaptı” der; sen de ona “**أَجَلْ**” diyerek tasdik edersin. Ama **نَعَمْ**, içinde inkâr olmayan bir sözle soru soranın cevabıdır; ona “namaz kıldın mı?” dersin; o da “**نَعَمْ**” der; o, soru soranın cevabıdır.
Ve **المَأْجَلُ**, cîmin fethiyle: su birikintisi; çoğulu **المآجل**. **ابن سيده**: **المأْجَل**, genişçe bir havuz gibidir; onda su **يُؤَجَّل** edilir; yani az olduğunda su onda toplanır; sonra sulama yerlerine, ekine ve kuyulara akıtılır; ve o, Farsçada “طرحه”dır.
Ve onda onu **أَجَّله**: onu topladı; ve onda **تأَجَّلَ**: toplandı. Ve **الأَجِيل**: **الشَّرَبَةُ**’dir; o, hurma ağacının etrafında toplanan çamurdur; **أَزْديَّة**. Ve denildi: **المآجل**, evlerden yağmur sularının toplandığı **الجِبَأَةُ**’dir. **أبو منصور** dedi: bazısı **المأْجل**’i hemzelemez ve cîmi kesreder; “**الماجِل**” der; ve onu **المَجْل**’den kılar; o, bir kabarcıktan toplanan sudur; bir iş veya yanık sebebiyle suyla dolar. Ve su **تَأَجَّلَ** olmuştur; o hâlde o **مُتَأَجِّل**’dir: yani bir yerde birikmiştir. Ve “**ماء أَجيل**”: yani toplanmış.
Ve bunu senin **أَجْلك**’inden ve **إِجْلِك**’inden yaptım; hemzenin fethiyle ve kesriyle. Aziz tenzilde: ﴿**من أَجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل**﴾; elif kesiktir; yani “şunun yüzünden”. Dedi: Araplar bazen **مِنْ**’i hazfeder; “bunu **أَجْلَ** şundan yaptım” der. **اللحياني** dedi: “**من إِجْل ذلك**” diye okunmuştur; umumun kıraati “**من أَجل ذلك**”tır. Ve “bunu senin **أَجْلاك**’ından ve **إِجْلاك**’ından yaptım”: yani senin yüzünden. Ve **مِنْ** olmaksızın da geçişli kılınır; **عديّ ابن زيد** dedi:
“**أَجْلَ** ki Allah sizi faziletli kıldı,
belini izarla daha sıkı bağlayandan üstün.”
Ve bu beyit “**إِجْلَ** ki Allah sizi faziletli kıldı” diye de rivayet edilmiştir. **الأَزهري** dedi: “bunu senin için yaptım” sözünün aslı: “onlara **أَجَلَ** etti” (**أَجَلَ عليهم أَجْلاً**) yani onlara karşı kazandı ve sürükledi.
Ve **التأْجُّل**: yönelme ve geri dönme; dedi ki:
“Onu bilirdim; giydirilmişti; sonra da kesilmedi,
Yezîd’in yurdunda; yiyerek **يَتَأَجَّلُ** ederdi.”
(* “**عهدي، البيت**” sözü: bu, **الطويل**’dendir; ona **الخرم** girmiştir; vezin için “كسي”nin sîni sükûnlanmıştır.)
Ve **الأَجْل**: masdar. Ve onlara bir şer **أَجَل** etti; onu **يأْجُله** ve **يأْجِله** **أَجْلاً**: onu kazanıp işledi ve onu kışkırttı. **خَوَّات بن جُبَير** dedi:
“Ve iyi bir çadır ehli; aralarında idim,
acelede savaşmışlardı; ben onun **آجله**’iyim.”
(* “**كنت بينهم**” sözü: **الصحاح**’ta “**ذات بينهم**”dır.)
Yani ben onun cinayet işleyeniyim. **ابن بري** dedi: **أبو عبيدة** dedi: o, **الخِنَّوْت**’indir. Dedi: Ben onu, **زهير**’in şiirinde, başı “**صحا القلبُ عن لَيْلى وأَقْصَرَ باطلُه**” olan kasidede buldum. Dedi: **الأَصمعي**’nin rivayetinde yoktur. Ve “**وأَهلِ**”in cerli oluşu, “**وَاوُ رُبَّ**” iledir; **ابن السيرافي**’den. Dedi: Ben onu **زهير**’in şiirinde de böyle buldum. Dedi: Bunun benzeri, **تَوْبة بن مُضَرِّس العَبْسي**’nin sözü:
“Eğer **أُمُّ ابْنَيْ زُمَيْلَةَ** evlatsız bırakıldıysa,
nice başka (kadın) vardır ki ona bir evlatsızlık **أَجَلْتُ**.”
Yani ona bir evlatsızlık getirdim ve onu kışkırttım. Dedi: Bunun benzeri, yine **توبة**’nindir:
“Ve emin bir çadır ehli; onları acıya uğrattım,
sert bir şeyle; acele; ben onun **آجلُه**’iyim.”
“Ve koştum; kavme ne oldu diye soruyordum,
senin bilmediğin şey hakkında senin soruşun gibi.”
Dedi: Ve **أُطَيْط** dedi:
“Ve beni yoran bir keder; sen onu **أَجَلْتَه** ettin;
böylece meclis arkadaşlarını ve koyu kırmızı şarabı yordu.”
**أبو زيد**: Onlara **أَجَلْتُ**; **آجُلُ** ve **آجِلُ** **أَجْلاً**: yani bir cerîre sürükledim. **أبو عمرو** dedi: “onlara getirdim” (**جَلَبْت**) ve “sürükledim” (**جَرَرْت**) ve “**أَجَلْتُ**” aynı mânadadır; yani kazandım. Ve **أَجَل** ehli için; **يأْجُلُ** ve **يأْجِilُ**: kazandı, topladı ve çare aradı; bu, **اللحياني**’dendir. Ve **أَجَلى**, **فَعَلى** üzere: bir yerdir; onlar için bilinen bir mer‘adır. Şair dedi:
“**سُلَيْمى** kuyunun sahasına indi,
**أَجَلى**’da; yabancının konakladığı yere.”
(* “**ساحة القليب**” sözü: asılda böyledir; **الصحاح**’ta: “**جانب الجريب**”.)
