# أجل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AC%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أجل

الأَجَلُ: غايةُ الوقت في الموت وحُلول الدَّين ونحوِه. والأَجَلُ: مُدَّةُ الشيء. وفي التنزيل العزيز: ولا تعزموا عقدة النكاح حتى يبلغ الكتاب أَجله؛ أَي حتى تقضي عدّتها. وقوله تعالى: ولولا كلمة سبقت من ربك لكان لِزاماً وأَجلٌ مسمّى؛ أَي لكان القتل الذي نالهم لازماً لهم أَبداً وكان العذاب دائماً بهم، ويعني بالأَجل المسمى القيامة لأَن الله تعالى وعدهم بالعذاب ليوم القيامة، وذلك قوله تعالى: بل الساعة موعدهم، والجمع آجال. والتأْجيل: تحديد الأَجَلِ. وفي التنزيل: كتاباً مؤجلاً. وأَجِلَ الشيءُ يأْجَل، فهو آجِل وأَجيل: تأَخر، وهو نقيض العاجل. والأَجِيل: المُؤَجَّل إِلى وقت؛ وأَنشد:
وغايَةُ الأَجِيلِ مَهْواةُ الرَّدَى
والآجلة: الآخرة، والعاجلة: الدنيا، والآجل والآجلة: ضد العاجل والعاجلة. وفي حديث قراءة القرآن؛ يَتَعَجَّلونه ولا يتأَجَّلونه. وفي حديث آخر: يتعجَّله ولا يتأَجَّله؛ التأَجُّل تَفَعُّلٌ من الأَجَل، وهو الوقت المضروب المحدود في المستقبل أَي أَنهم يتعجلون العمل بالقرآن ولا يؤخرونه. وفي حديث مكحول: كنا بالساحل مرابطين فَتَأَجَّل مُتَأَجِّل منا أَي استأْذن في الرجوع إِلى أَهله وطلب أَن يضرب له في ذلك أَجل، واسْتأْجَلْتُه فأَجَّلَني إِلى مدّة.
والإِجْلُ، بالكسر: القطيع من بقر الوحش، والجمع آجال. وفي حديث زياد: في يوم مَطير تَرْمَضُ فيه الآجال؛ هي جمع إِجْل، بكسر الهمزة وسكون الجيم، وهو القطيع من بقر الوحش والظباء، وتأَجَّلَت البهائم أَي صارت آجالاً؛ قال لبيد:
والعِينُ ساكنةٌ، على أَطْلائِها،
عُوذاً، تأَجَّلُ بالفَضاءِ بِهامها
وتأَجل الصُّوارُ: صار إِجْلاً.
والإِجَّلُ: لغة في الإِيَّل وهو الذكر من الأَوعال، ويقال: هو الذي يسمى بالفارسية كوزن، والجيم بدل من الياء كقولهم في بَرْنِيٍّ بَرْنِجّ؛ قال أَبو عمرو ابن العلاء: بعض الأَعراب يجعل الياء المشدَّدة جيماً وإِن كانت أَيضاً غير طرف؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لأَبي النجم:
كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ،
مِنْ عَبَسِ الصَّيْفِ، قُرونَ الإِجَّلِ
قال: يريد الإِيَّل، ويروى قرون الإِيَّل، وهو الأَصل.
وتَأَجَّلوا على الشيء: تَجَمَّعوا.
والإِجْل: وَجَع في العُنُق، وقد أَجَلَه منه يأْجِلُه؛ عن الفارسي، وأَجَّله وآجله عن غيره، كل ذلك: داواه فأَجَلَه، كحَمأَ البئرَ نزعَ حَمْأَتها، وأَجَّلَه كقَذَّى العَينَ نزع قَذاها، وآجله كعاجله، وقد أَجِلَ الرجلُ، بالكسر، أَي نام على عنقه فاشتكاها. والتأْجيل: المداواة، منه. وحكي عن ابن الجَرَّاح: بي إِجْل فأَجِّلوني أَي داووني منه كما يقال طَنَّيْته من الطَّنى ومَرَّضْتُه. ابن الأَعرابي: هو الإِجْل والإِدْل وهو وجَع العنق من تَعادِي الوِساد؛ الأَصمعي: هو البَدَل أَيضاً . وفي حديث المناجاة: أَجْلَ أَن يُحْزِنَه أَي من أَجله ولأَجله، والكل لغات وتفتح همزتها وتكسر؛ ومنه الحديث: أَن تقتل ولدك أَجْلَ أَن يأْكل معك. والأَجْلُ: الضيق. وأَجَلُوا مالَهم: حبسوه عن المَرعى.
وأَجَلْ، بفتحتين: بمعنى نَعَمْ، وقولهم أَجَلْ إِنما هو جواب مثل نعَمْ؛ قال الأَخفش: إِلا أَنه أَحسن من نعم في التصديق، ونعم أَحسن منه في الاستفهام، فإِذا قال أَنت سوف تذهب قلت أَجَلْ، وكان أَحسن من نَعَمْ، وإذا قال أَتذهب قلت نعَم، وكان أَحسن من أَجَلْ. وأَجل: تصديق لخبر يخبرك به صاحبك فيقول فعل ذلك فتصدقه بقولك له أَجَلْ، وأَما نعَمْ فهو جواب المستفهم بكلام لا جَحْد فيه، تقول له: هل صليت؟ فيقول: نَعَمْ، فهو جواب المستفهم.
والمَأْجَلُ، بفتح الجيم: مُسْتنقَع الماء، والجمع المآجل. ابن سيده: والمأْجَل شبه حوض واسع يُؤَجَّل أَي يجمع فيه الماء إِذا كان قليلاً ثم ويُفَجَّر إلى المَشارات والمَزْرَعة والآبار، وهو بالفارسية طرحه. وأَجَّله فيه: جمعه، وتأَجَّلَ فيه: تَجَمَّع. والأَجِيل: الشَّرَبَةُ وهو الطين يُجْمع حول النخلة؛ أَزْديَّة، وقيل: المآجل الجِبَأَةُ التي تجتمع فيها مياه الأَمطار من الدور؛ قال أَبو منصور: وبعضهم لا يهمز المأْجل ويكسر الجيم فيقول الماجِل ويجعله من المَجْل، وهو الماء يجتمع من النَّفْطة تمتليء ماءً من عَمَل أَو حَرَق. وقد تَأَجَّلَ الماء، فهو مُتَأَجِّل: يعني اسْتَنْقَع في موضع. وماء أَجيل أَي مجتمع. وفعلت ذلك من أَجْلك وإِجْلِك، بفتح الهمزة وكسرها، وفي التنزيل العزيز: من أَجل ذلك كتبنا على بني إِسرائيل، الأَلف مقطوعة، أَي من جَرَّا ذلك؛ قال: وربما حذفت العرب مِنْ فقالت فعلت ذلك أَجْلَ كذا، قال اللحياني: وقد قرئ من إِجْل ذلك، وقراءة العامة من أَجل ذلك، وكذلك فعلته من أَجْلاك وإِجْلاك أَي من جَرَّاك، ويُعَدَّى بغير مِنْ؛ قال عديّ ابن زيد:
أَجْلَ أَنَّ اللهَ قد فَضَّلَكُمْ،
فَوْقَ مَنْ أَحْكأَ صُلْباً بإِزار
وقد روي هذا البيت: إِجْلَ أَن الله قد فضلكم. قال الأَزهري: والأَصل في قولهم فعلتُه من أَجلك أَجَلَ عليهم أَجْلاً أَي جَنى عليهم وجَرَّ. والتأْجُّل: الإِقبال والإِدبار، قال:
عَهْدي به قد كُسْيَ ثُمَّتَ لم يَزَلْ،
بدار يَزيدَ، طاعِماً يَتَأَجَّلُ
(* قوله «عهدي، البيت» هو من الطويل دخله الخرم وسكنت سين كسي للوزن) والأَجْل: مصدر. وأَجَل عليهم شَرّاً يأْجُله ويأْجِله أَجْلاً: جَناه وهَيَّجه؛ قال خَوَّات بن جُبَير:
وأَهلِ خباءٍ صالحٍ كُنتُ بينهم،
قد احْتَرَبوا في عاجل أَنا آجله
(* قوله «كنت بينهم» الذي في الصحاح: ذات بينهم)
أَي أَنا جانيه. قال ابن بري: قال أَبو عبيدة هو للخِنَّوْتِ؛ قال: وقد وجدته أَنا في شعر زهير في القصيد التي أَولها:
صَحا القلبُ عن لَيْلى وأَقْصَرَ باطلُه
قال: وليس في رواية الأَصمعي؛ وقوله وأَهل مخفوض بواو رب؛ عن ابن السيرافي؛ قال: وكذلك وجدته في شعر زهير؛ قال: ومثله قول تَوْبة بن مُضَرِّس العَبْسي:
فإِن تَكُ أُمُّ ابْنَيْ زُمَيْلَةَ أُثْكِلَتْ،
فَيا رُبَّ أُخْرَى قد أَجَلْتُ لها ثُكْلا
أَي جَلَبْت لها تُكْلاً وهَيَّجْته؛ قال: ومثله أَيضاً لتوبة: وأَهلِ خِباءٍ آمِنِينَ فَجَعْتُهم
بشَيْء عَزيرٍ عاجلٍ، أَنا آجلُه
وأَقْبَلْتُ أَسْعى أَسأَل القَوْمَ ما لَهم،
سُؤَالَك بالشيء الذي أَنت جاهلُه
قال: وقال أُطَيْط:
وهَمٍّ تَعَنَّاني، وأَنت أَجَلْتَه،
فعَنَّى النَّدَامَى والغَرِيرِيَّةَ الصُّهْبا
أَبو زيد: أَجَلْتُ عليهم آجُلُ وآجِلُ أَجْلاً أَي جَرَرْت جَريرة. قال أَبو عمرو: يقال جَلَبْت عليهم وجَرَرْت وأَجَلْت بمعنى واحد أَي جَنَيت. وأَجَل لأَهله يأْجُلُ ويأْجِلُ: كَسَب وجمَع واحتال؛ هذه عن اللحياني.وأَجَلى، على فَعَلى: موضع وهو مَرْعًى لهم معروف؛ قال الشاعر: حَلَّتْ سُلَيْمى ساحةَ القَلِيب
بأَجَلى، مَحَلَّةَ الغَرِيب
(* قوله «ساحة القليب» كذا بالأصل، وفي الصحاح: جانب الجريب).

### Türkçe

**الأَجَلُ**: ölümde vaktin sonu ve borcun vâki olması ve benzeri. Ve **الأَجَلُ**: şeyin müddeti. Aziz tenzilde: “Ve nikâhın düğümünü, **الكتاب** **أَجله**’ne varıncaya kadar azmetmeyin”; yani iddetini bitirinceye kadar. Ve O’nun sözü (yüce): “Ve Rabbinden daha önce geçmiş bir kelime olmasaydı, elbette (azap) lâzım olurdu ve **أَجلٌ** adlandırılmış (belirlenmiş) (olurdu)”; yani onlara erişen öldürme ebediyen onlara lâzım olurdu ve azap onlarda daim olurdu; ve **الأَجل المسمى** ile kıyameti kasteder; çünkü Allah (yüce) onlara kıyamet günü için azap vaad etmiştir; bu da O’nun sözü (yüce): “Bilakis saat onların vaadidir”; ve çoğulu **آجال**. Ve **التأْجيل**: **الأَجَل**’in tayin edilmesi. Ve tenzilde: “**كتاباً مؤجلاً**”. Ve **أَجِلَ** şey **يأْجَل**; o hâlde o **آجِل** ve **أَجيل**: gecikti; ve o, **العاجل**’in zıddıdır. Ve **الأَجِيل**: bir vakte ertelenmiş olan; ve inşad etti:
وغايَةُ **الأَجِيلِ** مَهْواةُ الرَّدَى
Ve **الآجلة**: âhiret; ve **العاجلة**: dünya; ve **الآجل** ve **الآجلة**: **العاجل** ve **العاجلة**’nin zıddı. Kur’ân okuma hadîsinde: “Onu çabuklaştırırlar ve onu ertelemezler.” Başka bir hadîste: “Onu çabuklaştırır ve onu ertelemez”; **التأَجُّل** **الأَجَل**’den **تَفَعُّل**dür; ve o, gelecekte vurulmuş (konmuş) sınırlı vakittir; yani onlar Kur’ân ile ameli çabuklaştırırlar ve onu geciktirmezler. Mekhûl hadîsinde: “Sahilde ribât hâlinde idik; bizden bir **مُتَأَجِّل** **فَتَأَجَّل** etti”; yani ehline dönmek için izin istedi ve bunun için kendisine bir **أَجل** vurulmasını (belirlenmesini) talep etti; ve ben ondan **اسْتأْجَلْتُه** de (mühlet istedim), o da beni bir müddete **فأَجَّلَني** etti.

Ve **الإِجْلُ**, kesre ile: yaban sığırından sürü; ve çoğulu **آجال**. Ziyâd hadîsinde: “Yağmurlu bir günde, içinde **الآجال**’in (ayakları) kızarır”; o, **إِجْل**’in cem‘idir; hemzenin kesri ve **الجيم**’in sükûnu ile; ve o, yaban sığırı ve ceylanlardan sürüdür. Ve **تأَجَّلَت** behîmeler: yani **آجالاً** oldular; Lebîd dedi:
والعِينُ ساكنةٌ، على أَطْلائِها،
عُوذاً، تَأَجَّلُ بالفَضاءِ بِهامها
Ve **تأَجل الصُّوارُ**: **إِجْلاً** oldu.

Ve **الإِجَّلُ**: **الإِيَّل** hakkında bir lugat; ve o, **الأَوعال**’dan erkeğidir; ve denilir: o, Farsçada **كوزن** diye adlandırılandır; ve **الجيم**, **الياء**’ın bedelidir; onların **بَرْنِيٍّ** hakkında **بَرْنِجّ** demeleri gibi. Ebû Amr ibnü’l-Alâ dedi: bazı bedevîler şeddeli **الياء**’ı **جيماً** yapar; her ne kadar o (yâ) ayrıca uç (harf) olmasa da. Ve İbnü’l-A‘râbî, Ebû’n-Necm için inşad etti:
كأَنَّ في أَذْنابِهِنَّ الشُّوَّلِ،
مِنْ عَبَسِ الصَّيْفِ، قُرونَ الإِجَّلِ
Dedi: **الإِيَّل**’i kasteder; ve “**قرون الإِيَّل**” diye de rivayet olunur; ve o asıldır.

Ve **تَأَجَّلوا** bir şey üzerine: toplandılar.

Ve **الإِجْل**: boyunda ağrı; ve ondan dolayı onu **أَجَلَه**; ondan **يأْجِلُه**; Fârisî’den. Ve **أَجَّله** ve **آجله** başkasından; bütün bunlar: onu tedavi etti de onu **فأَجَلَه** etti; kuyu çamurunu çıkardı: onun çamurunu söktü (çıkardı) gibi; ve onu **أَجَّلَه**: gözün çapaklarını çıkardı, onun çapaklarını söktü gibi; ve **آجله** tıpkı **عاجله** gibi. Ve adam **أَجِلَ**, kesre ile; yani boynu üzerine yattı da ondan şikâyet etti. Ve **التأْجيل**: tedavi; ondandır. İbnü’l-Cerrâh’tan nakledildi: “Bende **إِجْل** var; beni **فأَجِّلوني**”; yani ondan beni tedavi edin; “Onu **طَنَّيْته** **من الطَّنى**’dan ve onu **مَرَّضْتُه**” denildiği gibi. İbnü’l-A‘râbî: o, **الإِجْل** ve **الإِدْل**’dir; yastığın (başın) kayması sebebiyle boyun ağrısıdır. el-Asma‘î: o, **البَدَل** de ayrıca. Münâcât hadîsinde: “**أَجْلَ** onu hüzünlendirmesi”; yani onun **أَجله**’nden ve onun için; ve hepsi lugatlardır; hemzesi fetha ile de, kesre ile de gelir. Ondan hadîs: “Çocuğunu, seninle yemesi için **أَجْلَ** öldürmen.” Ve **الأَجْلُ**: darlık. Ve “**أَجَلُوا** mallarını”: onu mer‘âdan hapsettiler.

Ve **أَجَلْ**, iki fetha ile: **نَعَمْ** mânâsında. Ve onların “**أَجَلْ**” sözü ancak **نعَمْ** gibi bir cevaptır. el-Ahfeş dedi: ancak o, tasdikte **نعم**’dan daha güzeldir; ve **نعم** ondan istifhamda daha güzeldir. Artık “Sen gideceksin” dediğinde “**أَجَلْ**” dersin; ve o, **نَعَمْ**’dan daha güzel olur. Ve “Gider misin?” dediğinde “**نعَم**” dersin; ve o, **أَجَلْ**’den daha güzel olur. Ve **أَجل**: arkadaşın sana haber verdiği bir haberi tasdiktir; o “Bunu yaptı” der, sen de ona “**أَجَلْ**” demenle onu tasdik edersin. Ama **نعَمْ** ise, içinde inkâr olmayan bir sözle soru sorana cevaptır; ona “Namaz kıldın mı?” dersin, o da “**نَعَمْ**” der; o, soru soranın cevabıdır.

Ve **المَأْجَلُ**, **الجيم**’in fethasıyla: suyun biriktiği yer; ve çoğulu **المآجل**. İbn Sîde: ve **المأْجَل** geniş bir havuz gibidir; **يُؤَجَّل**; yani su az olduğunda onda toplanır; sonra **المَشارات**’a ve **المَزْرَعة**’ye ve kuyulara akıtılır; ve o, Farsçada **طرحه**’dir. Ve onda onu **أَجَّله**: onu topladı; ve onda **تأَجَّلَ**: toplandı. Ve **الأَجِيل**: **الشَّرَبَةُ**’dir; ve o, hurma ağacının etrafında toplanan çamurdur; Ezdî (lugatı). Ve denildi: **المآجل** evlerden yağmur sularının toplandığı **الجِبَأَةُ**’dir. Ebû Mansûr dedi: ve bazısı **المأْجل**’i hemzelemez ve **الجيم**’i kesreler; böylece **الماجِل** der; ve onu **المَجْل**’den kılar; ve o, **النَّفْطة**’dan toplanan sudur; (yani) bir işten yahut bir yanmadan su ile dolar. Ve su **تَأَجَّلَ** etti; artık o **مُتَأَجِّل**’dir: yani bir yerde birikinti oldu. Ve **ماء أَجيل**: yani toplanmış. Ve bunu senin **أَجْلك**’inden ve **إِجْلِك**’inden yaptım; hemzenin fethası ve kesresiyle. Aziz tenzilde: “**من أَجل ذلك** بني İsrail üzerine yazdık”; **الأَلف** kesiktir; yani “o sebeple”. Dedi: ve Arap bazen **مِنْ**’i hazfeder de “Bunu **أَجْلَ** şöyle yaptım” der. el-Lihyânî dedi: ve “**من إِجْل ذلك**” diye okunmuştur; ve âmmenin kıraati “**من أَجل ذلك**”tır. Ve yine “Bunu senin **أَجْلاك**’ından ve **إِجْلاك**’ından yaptım”; yani “senin sebebinle”; ve **مِنْ** olmaksızın geçişli kılınır; Adiyy ibn Zeyd dedi:
أَجْلَ أَنَّ اللهَ قد فَضَّلَكُمْ،
فَوْقَ مَنْ أَحْكأَ صُلْباً بإِزار
Ve bu beyit “**إِجْلَ أَن الله قد فضلكم**” diye de rivayet olunmuştur. el-Ezherî dedi: onların “Bunu senin **أَجلك**’inden yaptım” sözünde aslolan: “Onların üzerine bir **أَجْلاً** olarak **أَجَلَ**”; yani onların üzerine cinayet işledi ve sebep oldu.

Ve **التأْجُّل**: yönelme ve geri dönme; dedi:
عَهْدي به قد كُسْيَ ثُمَّتَ لم يَزَلْ،
بدار يَزيدَ، طاعِماً يَتَأَجَّلُ
(* قوله «عهدي، البيت» هو من الطويل دخله الخرم وسكنت سين كسي للوزن)

Ve **الأَجْل**: masdardır. Ve onların üzerine bir şer **أَجَل** etti; onu **يأْجُله** ve **يأْجِله** bir **أَجْلاً**: onu işledi ve onu kışkırttı; Huvvât ibn Cübeyr dedi:
وأَهلِ خباءٍ صالحٍ كُنتُ بينهم،
قد احْتَرَبوا في عاجل أَنا آجله
(* قوله «كنت بينهم» الذي في الصحاح: ذات بينهم)
Yani ben onun cânisiyim. İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyde dedi: o, **الخِنَّوْتِ** içindir. Dedi: ve onu ben, Züheyr’in şiirinde, başı şu olan kasidede buldum:
صَحا القلبُ عن لَيْلى وأَقْصَرَ باطلُه
Dedi: ve el-Asma‘î’nin rivayetinde yoktur. Ve “**وأَهلِ**” sözü, **واو رب** ile mecrûrdur; İbnü’s-Sîrâfî’den. Dedi: ve onu Züheyr’in şiirinde böyle buldum. Dedi: ve onun benzeri, Tevbe ibn Mudarris el-Absî’nin sözü:
فإِن تَكُ أُمُّ ابْنَيْ زُمَيْلَةَ أُثْكِلَتْ،
فَيا رُبَّ أُخْرَى قد أَجَلْتُ لها ثُكْلا
Yani ona **تُكْلاً** getirdim ve onu kışkırttım. Dedi: ve onun benzeri yine Tevbe’nindir:
وأَهلِ خِباءٍ آمِنِينَ فَجَعْتُهم
بشَيْء عَزيرٍ عاجلٍ، أَنا آجلُه
وأَقْبَلْتُ أَسْعى أَسأَل القَوْمَ ما لَهم،
سُؤَالَك بالشيء الذي أَنت جاهلُه
Dedi: ve Uṭayṭ dedi:
وهَمٍّ تَعَنَّاني، وأَنت أَجَلْتَه،
فعَنَّى النَّدَامَى والغَرِيرِيَّةَ الصُّهْبا
Ebû Zeyd: onların üzerine **أَجَلْتُ**; **آجُلُ** ve **آجِلُ** bir **أَجْلاً**; yani bir cerîre çektim (üstlendim). Ebû Amr dedi: “Onların üzerine **جَلَبْت** ve **جَرَرْت** ve **أَجَلْت**” denir; mânâca birdir; yani cinayet işledim. Ve **أَجَل** ehli için **يأْجُلُ** ve **يأْجِلُ**: kazandı ve topladı ve çare aradı; bu, el-Lihyânî’dendir. Ve **أَجَلى**, **فَعَلى** üzere: bir yerdir; ve onlar için bilinen bir mer‘âdır; şair dedi:
حَلَّتْ سُلَيْمى ساحةَ القَلِيب
بأَجَلى، مَحَلَّةَ الغَرِيب
(* قوله «ساحة القليب» كذا بالأصل، وفي الصحاح: جانب الجريب).
