# أجل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AC%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أجل

الأجل، محركة: غاية الوقت في الموت ومنه قوله تعالى:  فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون  وهو المدة المضروبة لحياة الإنسان، ويقال: دنا أجله: عبارة عن الموت، وأصله استيفاء الأجل، أي هذه الحياة، وقوله:  وبلغنا أجلنا الذي أجلت لنا  أي حد الموت، وقيل: حد الهرم، وقوله:  ثم قضى أجلا وأجل مسمى  فالأول: البقاء في هذه الدنيا، والثاني: البقاء في الآخرة، وقيل: الثاني: هو ما بين الموت إلى النشور عن الحسن، وقيل: الأول للنوم، والثاني للموت إشارة إلى قوله تعالى:  الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها  عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: الأجلان جميعا الموت، فمنهم من أجله بعارض كالسيف والغرق والحرق وكل مخالف وغير ذلك من الأسباب المؤدية للهلاك، ومنهم من يوقى ويعافي حتى يموت حتف أنفه، وقيل: للناس أجلان: منهم من يموت عبطة، ومنهم من يبلغ حدا لم يجعل الله في طبيعة الدنيا أن يبقى أحد أكثر منه فيها، وإليهما أشار بقوله:  ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر  وقد يراد بالأجل الإهلاك، وبه فسر قوله تعالى:  وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم  أي إهلاكهم.
 والأجل أيضا: غاية الوقت في حلول الدين ونحوه.
 وأيضا: مدة الشيء المضروبة له، وهذا هو الأصل فيه، ومنه قوله تعالى:  أيما الأجلين قضيت  ، ومنه أخذ الأجل لعدة النساء بعد الطلاق، ومنه قوله تعالى:  فإذا بلغن أجلهن  آجال.
 والتأجيل: تحديد الأجل وقد أجله، وفي العباب: التأجيل: ضرب من الأجل، وفي التنزيل  كتابا مؤجلا  .
 وأجل، كفرح أجلا فهو أجل وأجيل ككتف وأمير، وفي نسخة فهو آجل: تأخر فهو نقيض العاجل.
 واستأجلته أي: طلبت منه الأجل فأجلني إلى مدة تأجيلا: أي أخرني.
 والآجلة: الآخرة ضد العاجلة، وهي الدنيا.
 والإجل، بالكسر: وجع في العنق، وقد أجل الرجل كعلم: نام على عنقه فاشتكاها.
 وأجله منه يأجله أجلا، من حد ضرب، وهذه عن الفارسي.
 وأجله تأجيلا وآجله مؤاجلة: إذا داواه منه أي: من وجع العنق، قال ابن الجراح: يقال: بي إجل فآجلوني، أي: داووني منه، كما يقال: طنيته، أي: عالجته من الطنى، ومرضته، أي: عالجته من المرض.
 والإجل: القطيع من بقر الوحش والظباء آجال، ومن سجعات الأساس: أجلن عيون الآجال، فأصبن النفوس بالآجال، وفي حديث زياد: في يوم مطير ترمض فيه الآجال.
 والأجل بالضم: جمع أجيل كأمير: للمتأخر.
 وأيضا للمجتمع من الطين حول النخلة ليحتبس فيه الماء، أزدية.
 وتأجل بمعنى استأجل كما قيل: تعجل بمعنى استعجل، وفي حديث مكحول: كنا مرابطين بالساحل فتأجل متأجل أي: سأل أن يضرب له أجل، ويؤذن له في الرجوع إلى أهله وقال ابن هرمة:
  نصارى تأجل في مفصح                      ببيداء يوم سملاجـهـا وتأجل الصوار: صار إجلا.
 وتأجل القوم: تجمعوا، نقله الزمخشري.
 ويقال: فعلته من أجلك، ومن أجلاك، ومن أخلالك، ويكسر في الكل، أي؛ من جللك وجراك، قال الله تعالى:  من أجل ذلك كتبنا.
 وأجله يأجله أجلا من حد ضرب وأجله تأجيلا وآجله: إذا حبسه، وقيل: منعه ومنه أجلوا مالهم: إذا حبسوه عن المرعى.

  وأجل عليهم الشر يأجله ويأجله من حدي وضرب، أجلا: جناه قال خوات بن جبير رضي الله تعالى عنه، وذكر في شعر اللصوص أنه للخنوت، واسمه توبة بن مضرس بن عبيد:
  وأهل خباء صالح ذات بينهـم                      قد احتربوا في عاجل أنا آجله أي أنا جانيه.
 أو أجل الشر عليهم: إذا أثاره وهيجه.
 وقال أبو زيد: أجلت عليهم آجل أجلا: جررت جريرة، وقال أبو عمرو: جلبت عليهم وجررت وأجلت بمعنى واحد.
 وأجل لأهله يأجل أجلا: كسب وجمع وجلب واحتال، عن اللحياني.
 والمأجل كمقعد وهذه عن أبي عمرو.
 وقال غيره مثل معظم: مستنقع لماء هذا تفسير أبي عمرو، قال: والجمع المآجل، وقال غيره: هو شبه حوض واسع يؤجل فيه الماء ثم يفجر في الزرع، وسيأتي في مجل أن ابن الأعرابي ضبطه بكسر الجيم غير مهموز، وانظره هناك.
 وقد أجله فيه تأجيلا جمعه فتأجل أي استنقع، ويقال: أجل لنخلك.
 وعمر وعثمان ابنا أجيل، كزبير: محدثان حدث عثمان عن عتبة بن عبد السلمي.
 وناعم بن أجيل الهمداني: تابعي ثقة مولى أم سلمة رضي الله تعالى عنها، كان سبي في الجاهلية أدرك عثمان وعليا رضي الله تعالى عنهما، روى عنه كعب بن علقمة، قاله ابن حبان. قلت: وكان ناعم هذا أحد الفقهاء بمصر، مات سنة ثمانين.
 وأجل: جواب كنعم وزنا ومعنى، وإنما لم يتعرض لضبطه لشهرته، قال الرضي في شرح الكافية: هي لتصديق الخبر، ولا تجيء بعد ما فيه معنى الطلب، وهو المنقول عن الزمخشري وجماعة، وفي شرح التسهيل: أجل: لتصديق الخبر ماضيا أو غيره مثبتا أو منفيا، ولا تجيء بعد الاستفهام، وقال الأخفش: إنها تجيء بعده إلا أنه أحسن منه أي من نعم في التصديق، ونعم أحسن منه في الاستفهام فإذا قال: أنت سوف تذهب قلت: أجل، وكان أحسن من نعم، وإذا قال: أتذهب? قلت: نعم، وكمان أحسن من أجل، وتحرير مباحثه على الوجه الأكمل في المغني وشروحه.
 وأجلى كجمزى وآخره ممال: اسم جبل في شرقي ذات الإصاد من الشربة، وقال ابن السكيت: أجلى هضبات ثلاث على مبدأة النعم من الثعل بشاطئ الجريب الذي يلقى الثعل، وهو مرعى لهم معروف قال:
  حلت سليمى جانب الجريب
  بأجلى محلة الغريب
  محل لا دان ولا قريب وقال الأصمعي: أجلى: بلاد طيبة مريئة تنبت الحلي والصليان، وأنشد هذا الرجز، وقال السكري في شرح قول القتال الكلابي:
  عفت أجلى من أهلها فقليبهـا                      إلى الدوم فالرنقاء قفرا كثيبها أجلى: هضبة بأعلى بلاد نجد، وقال محمد بن زياد الأعرابي: سئلت ابنة الخس عن أي البلاد أفضل مرعى وأسمن? فقالت: خياشيم الحزن، وأجواء الصمان، قيل لها: ثم ماذا? فقالت: أراها أجلى أنى شئت، أي: متى شئت بعد هذا، قال: ويقال: إن أجلى: موضع في طريق البصرة إلى مكة.
 وأجلة، كدجلة: باليمامة عن الحفصي، وضبطه ياقوت بالكسر.
 والأجل، كقنب وقبر وهذه عن الصاغاني: ذكر الأوعال لغة في الأيل، قال أبو عمرو بن العلاء: بعض العرب يجعل الياء المشددة جيما، وإن كانت أيضا غير طرف، وأنشد ابن الأعرابي لأبي النجم:
  كأن في أذنابـهـن الـشـول
  من عبس الصيف قرون الأجل ضبط بالوجهين، ويروى أيضا بالياء بالكسر وبالفتح.

  ومما يستدرك عليه: الآجل: ضد العاجل.
 وماء أجيل، كأمير: مجتمع.
 وقال الليث: الأجيل: المؤجل إلى وقت، وأنشد:
  وغاية الأجيل مهواة الردى وتأجلت البهائم: صارت آجالا، قال لبيد:
  والعين ساكنة على أطلائها                      عوذا تأجل بالفضاء بهامها وأجل، بالكسر والفتح: لغتان في أجل كنعم، وبهما روي الحديث: أن تقتل ولدك أجل أن يأكل معك، وبالكسر قرئ أيضا قوله تعالى:  من إجل ذلك  وقد يعدى بغير من، كقول عدي بن زيد:
  أجل أن الله قد فضلكم والتأجل: الإقبال والإدبار.
 والأجل: الضيق.

### Türkçe

**الأجل**، harekeli: ölümde vaktin sonu; ondan da Yüce Allah’ın sözü: **فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون**; o, insanın hayatı için belirlenmiş müddettir. Ve denir: **دنا أجله**: ölüme dair bir ibaredir; aslı, **استيفاء الأجل**’dir; yani bu hayat. Ve onun sözü: **وبلغنا أجلنا الذي أجلت لنا**: yani ölüm sınırı; ve denildi: ihtiyarlık sınırı. Ve onun sözü: **ثم قضى أجلا وأجل مسمى**; birincisi: bu dünyada kalma, ikincisi: âhirette kalma. Ve denildi: ikincisi, Hasan’dan rivayetle, ölüm ile diriliş arasındaki şeydir. Ve denildi: birincisi uyku içindir, ikincisi ölüm içindir; Yüce Allah’ın sözüne işaret olarak: **الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها**; İbn Abbas’tan—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—. Ve denildi: iki **الأجل**in ikisi de ölümdür; onlardan kimi, kılıç, boğulma, yanma ve her türlü aykırı şey ve helâke götüren sebepler gibi bir ârızadan dolayı eceli gelen; onlardan kimi de korunur ve âfiyette olur, ta ki kendi eceliyle ölünceye kadar. Ve denildi: insanlar için iki **أجل** vardır: onlardan kimi ansızın ölür; onlardan kimi de Allah’ın dünya tabiatında hiç kimsenin onda ondan daha fazla kalmasını kılmadığı bir sınıra ulaşır. Ve ikisine de onun sözüyle işaret etti: **ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر**. Ve bazen **الأجل** ile helâk kastedilir; onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: **وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم**; yani onların helâki.

Ve **الأجل** ayrıca: borcun ve benzerinin vadesinin gelmesinde vaktin sonudur.

Ve ayrıca: bir şey için belirlenmiş müddettir; ve bu, onda asıldır. Ondan da Yüce Allah’ın sözü: **أيما الأجلين قضيت**. Ondan, boşanmadan sonra kadınların iddeti için **الأجل** alınmıştır. Ondan da Yüce Allah’ın sözü: **فإذا بلغن أجلهن**. **آجال**.

Ve **التأجيل**: eceli belirlemektir; ve onu ecelledi. Ve **العباب**’da: **التأجيل**: **الأجل**den bir türdür. Ve tenzilde: **كتابا مؤجلا**.

Ve **أجل**—**فرح** gibi—**أجلا**; o hâlde o **أجل** ve **أجيل**—**كتف** ve **أمير** gibi—; bir nüshada ise “o **آجل**”: gecikti; o, **العاجل**’in zıddıdır.

Ve **استأجلته**: yani ondan **الأجل** istedim; o da beni bir müddete **تأجيلا** ile ecelledi: yani beni erteledi.

Ve **الآجلة**: **الآخرة**’dir; **العاجلة**’nin zıddı; o da dünyadır.

Ve **الإجل**—kesre ile—: boyunda ağrı; ve adam **أجل** etti—**علم** gibi—: boynu üzerine yattı da ondan şikâyet etti.

Ve **أجله منه يأجله أجلا**—**حد ضرب** babından—; bu, Fârisî’dendir.

Ve **أجله تأجيلا** ve **آجله مؤاجلة**: ondan, yani boyun ağrısından, onu tedavi ettiğinde. İbnü’l-Cerrâh dedi: denir: “Bende **إجل** var; beni **آجلوني**”; yani ondan beni tedavi edin; tıpkı “**طنيته**” denildiği gibi; yani onu **الطنى**’dan tedavi ettim; ve “**مرضته**”; yani onu hastalıktan tedavi ettim.

Ve **الإجل**: yaban sığırı ve ceylan sürüsü; çoğulu **آجال**. Ve **الأساس**’ın seci’lerinden: “**أجلن عيون الآجال، فأصبن النفوس بالآجال**”. Ve Ziyâd hadîsinde: “yağmurlu bir günde; onda **الآجال** kızışır.”

Ve **الأجل**—damme ile—: geciken için, **أمير** gibi, **أجيل**’in cem’idir.

Ve ayrıca: hurma ağacının etrafında suyun içinde tutulması için çamurdan toplanmış yığın; Ezd lehçesi.

Ve **تأجل**: **استأجل** manasındadır; “**تعجل**”in **استعجل** manasında denildiği gibi. Ve Mekhûl hadîsinde: “Sahilde nöbet tutuyorduk; derken bir **متأجل** **تأجل** etti”; yani kendisi için bir **أجل** vurulmasını ve ailesine dönmesine izin verilmesini istedi. Ve İbn Hirma dedi:
  “**نصارى تأجل في مفصح
  ببيداء يوم سملاجـهـا**”
Ve **تأجل الصوار**: **إجلا** oldu.

Ve **تأجل القوم**: toplandılar; Zemahşerî onu nakletti.

Ve denir: “Bunu senin için yaptım”: **من أجلك** ve **من أجلاك** ve **من أخلالك**; hepsinde kesre yapılır; yani “senin büyüklüğünden ve hatırından dolayı.” Yüce Allah dedi: **من أجل ذلك كتبنا**.

Ve **أجله يأجله أجلا**—**حد ضرب** babından— ve **أجله تأجيلا** ve **آجله**: onu hapsettiğinde; ve denildi: onu men etti. Ondan: “Mallarını **أجلوا** ettiler”: onu otlaktan alıkoyduklarında.

Ve “Onların üzerine şerri **أجل** etti”: **يأجله** ve **يأجله**—**حدي** ve **ضرب** bablarından—, **أجلا**: onu işledi. Havvât b. Cübeyr—Allah Teâlâ ondan razı olsun— dedi; ve hırsızların şiirinde onun **الخنوت** için olduğu zikredildi; adı **توبة بن مضرس بن عبيد**’dir:
  “**وأهل خباء صالح ذات بينهـم
  قد احتربوا في عاجل أنا آجله**”
yani: ben onun işleyeni(yim).

Veya “Şerri onların üzerine **أجل** etti”: onu kışkırttığında ve alevlendirdiğinde.

Ebû Zeyd dedi: “Onların üzerine bir **آجل**i **أجلت** ettim, **أجلا**”: bir suç/vebâl sürükledim. Ebû Amr dedi: “Onların üzerine getirdim ve sürükledim”; ve **أجلت** manaca birdir.

Ve **أجل** etti, ehli için: **يأجل أجلا**: kazandı, topladı, getirdi ve çare aradı; Lihyânî’den.

Ve **المأجل**—**مقعد** gibi—; bu da Ebû Amr’dandır.

Ve başkası dedi—**معظم** gibi—: su için bir birikinti; bu, Ebû Amr’ın tefsiridir. Dedi: çoğulu **المآجل**’dir. Ve başkası dedi: o, suyun içinde toplandığı, sonra ekine salındığı genişçe bir havuz benzeridir. Ve **مجل** maddesinde gelecektir ki İbnü’l-A‘râbî onu **الجيم**’in kesresiyle, hemzesiz olarak ضبط etti; orada ona bak.

Ve onu orada **تأجيلا** ile **أجله** etti: onu topladı; böylece **تأجل** etti; yani birikinti oldu. Ve denir: “Hurmaların için **أجل** et.”

Ve **عمر** ve **عثمان**: **أجيل**’in iki oğlu—**زبير** gibi—: iki muhaddis; **عثمان** **عتبة بن عبد السلمي**’den rivayet etti.

Ve **ناعم بن أجيل الهمداني**: güvenilir bir tâbiî; Ümmü Seleme’nin—Allah Teâlâ ondan razı olsun—mevlâsı; câhiliyede esir edilmişti; Osman ve Ali’ye—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—yetişti; ondan Ka‘b b. Alkame rivayet etti; bunu İbn Hibbân söyledi. Ben dedim: Bu Nâim, Mısır’daki fakihlerden biriydi; seksen yılında öldü.

Ve **أجل**: **نعم** gibi, vezin ve mana bakımından bir cevaptır. Onun şöhretinden dolayı ضبطına temas etmedi. Radî, **شرح الكافية**’de dedi: o, haberi tasdik içindir; ve talep manası bulunan şeyden sonra gelmez; bu, Zemahşerî ve bir cemaatten nakledilendir. Ve **شرح التسهيل**’de: **أجل**: geçmiş veya başkası, olumlu veya olumsuz haberi tasdik içindir; ve istifhamdan sonra gelmez. Ahfeş dedi: o, ondan sonra gelir; ancak tasdikte **نعم**’dan daha güzeldir; ve istifhamda **نعم** ondan daha güzeldir. Şöyle ki: “Sen yakında gideceksin” dediğinde “**أجل**” dersin; bu, **نعم**’dan daha güzeldir. “Gidiyor musun?” dediğinde “**نعم**” dersin; bu da **أجل**’den daha güzeldir. Bahislerinin en mükemmel şekilde tahkiki **المغني**’de ve şerhlerindedir.

Ve **أجلى**—**جمزى** gibi; sonu imâleli—: **الشربة**’den, **ذات الإصاد**’ın doğusunda bir dağın adıdır. İbnü’s-Sikkît dedi: **أجلى**: **الثعل**’dan, **الجريب** kıyısında, **الثعل**’ın kavuştuğu yerde, nimetlerin başlangıcında üç tepeciktir; o, onlar için bilinen bir otlaktır. Dedi:
  “**حلت سليمى جانب الجريب
  بأجلى محلة الغريب
  محل لا دان ولا قريب**”
Asmaî dedi: **أجلى**: hoş, sindirimi kolay beldelerdir; **الحلي** ve **الصليان** bitirir; ve bu recezi okudu. Sükkerî, Kattâl el-Kilâbî’nin sözünün şerhinde dedi:
  “**عفت أجلى من أهلها فقليبهـا
  إلى الدوم فالرنقاء قفرا كثيبها**”
**أجلى**: Necd beldelerinin yukarısında bir tepeciktir. Muhammed b. Ziyâd el-A‘râbî dedi: **ابنة الخس**’a “Hangi beldeler otlakça daha iyi ve daha semizletici?” diye soruldu; o da dedi ki: “**خياشيم الحزن** ve **أجواء الصمان**.” Ona: “Sonra ne?” denildi; o da dedi: “Onu, nasıl istersen, **أجلى** görüyorum”; yani bundan sonra ne zaman istersen. Dedi: ve denir ki **أجلى**: Basra’dan Mekke’ye giden yol üzerinde bir yerdir.

Ve **أجلة**—**دجلة** gibi—: Hafsî’ye göre Yemâme’dedir; Yâkût onu kesre ile ضبط etti.

Ve **الأجل**—**قنب** ve **قبر** gibi—; bu da Sâğânî’dendir: **الأوعال**’ı, **الأيل** hakkında bir dil olarak zikretti. Ebû Amr b. el-Alâ dedi: Arapların bazısı, şeddeli **الياء**’yı **جيما** yapar; o, uçta olmasa da. İbnü’l-A‘râbî, Ebû’n-Necm için şu beyti okudu:
  “**كأن في أذنابـهـن الـشـول
  من عبس الصيف قرون الأجل**”
iki vecihle ضبط edilmiştir; ve ayrıca kesre ile ve fetha ile **الياء** ile de rivayet edilir.

ومما يستدرك عليه: **الآجل**: **العاجل**’in zıddı.

Ve **ماء أجيل**، **كأمير**: toplanmış.

Leys dedi: **الأجيل**: bir vakte ertelenmiş olan; ve şu beyti okudu:
  وغاية **الأجيل** مهواة الردى
Ve **تأجلت البهائم**: **آجالا** oldular; Lebîd dedi:
  والعين ساكنة على أطلائها                      عوذا **تأجل** بالفضاء بهامها
Ve **أجل**، kesre ile ve fetha ile: **نعم** gibi **أجل** hakkında iki lugattır; ve ikisiyle de hadis rivayet edilmiştir: “Çocuğunu öldürmen, onun seninle birlikte yemesi için.” Ve kesre ile, Allah Teâlâ’nın şu sözü de okunmuştur:  **من إجل ذلك**  Ve **من** olmaksızın da geçişli kılınabilir; Adî b. Zeyd’in sözü gibi:
  **أجل** أن الله قد فضلكم
Ve **التأجل**: yönelme ve geri dönme.

Ve **الأجل**: darlık.
