# أجن (أ-ج-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AC%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ج - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءجن · اجن

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والنون و و ا ي ء معهما
ج ن أ، أ ج ن، ن أ ج، ن ج أ، ج ن ي، ج و ن مستعملات
جنأ:
جَنَأ الرَّجلُ يجنأ جُنُوءاً، إذا أكبَّ على شيء، وجنأ إليه ظهره، قال:
أغاضر لو شهدتِ غَداةَ بِتتُم		جُنُوءَ العائداتِ على وِسادي
وقال الآخر:
نَجَالك مِنّا بعدما ملـت جـانِـئاً		ورُمتَ حِياضَ الموت كلَّ مرامِ
والمُجنأةُ: القبرُ. قال ساعدهُ:
إذا ما زار مُجنأةً عـلـيهـا		تِقالُ الصَّخرِ والخشبُ القطِيلُ
والأجنأ: الذي في كاهله انحِناءُ على صدره، وليس بالأحدب. وظليمٌ أجنَأُ، ونعامةٌ جَناءُ ومن لم يهمز قال: جَنواءُ..
أجن:
أجَنَ الماء يأجُنُ أُجُوناً، وأجِن لغة. وماءٌ اجنٌ وأجون، قال:
كضِفدع ماء أجون يَنِقٌ
ويقال: الأجن: الذي غشيه العِرمضُ والورقُ. قال رؤبة:
أجن كنيءِ اللَّحم لم يُشيَّط
وقال ابن عبدة:
فأوردهـا مـاءً جِـمـامَـهُ		من الأجنِ طحنّاءٌ معاً وصبيبُ
المِئجنةُ، عُصَيّةٌ غليظةٌ مع القصار يضرب بها الثَّوب إذا غسله في النهر.
نأج:
نَأَجَ البومُ ينأجُ نَأحاً. وتأج الإنسانُ إذا تضرَّع في دُعائه. نأج إلى الله ينأج، وهو أضرع ما يكون وأحزنُه، قال:
فلا يغرنَّك قول النُّؤَّجِ

الخالجين القول كلَّ مخلجِ
وقال العجاج:
واتَّخذته النائجات منأجا
أي: الصائحات من الهام، وقال العديّ:
أنت الغِياثُ إذا المُضطرُّ في كربٍ		نادى بصوتٍ ضعيف الرُّكن نئاجِ
نجأ:
رجل نَجيءُ العين، إذا يُصيبُ بها كثيراً.
جني:
جنى فلانٌ جنايةً، أي: جَرَّ حِريرةً على نفسه، أو على قومه، يجني، قال:
جانيك من يجني عـلـيك وقـد		تُعدي الصِّحاح فتجربُ، الجُربُ
وتَجنَّى فلانٌ عليَّ ذنباُ، إذا تقوله عليَّ وأنا بريءٌ. وفلانٌ يُجاني على فلانٍ، أي: يتَّجنَّى عليه.
والجَنَى: الرُّطبُ والعسلُ، وكلُّ ثمرةٍ تُجتنى فهو جَنىً، مقصور.
والاجتِناء: أخذك إياه، وهو جنىً ما دام طرياً. قال:
إنَّك لا تَجني من الشَّوك العنب
وقال:
هذا جَناي وخيارُهُ فيه
إذ كلُّ جانٍ يدُه إلى فيه
جون:
الجَونُ: الأسود، والأنثى: جَونة، والجميع: جُونٌ. ويقالُ: كلُّ بعيرٍ وحمار وحش.
جَونٌ من بعيد. وعينُ الشَّمس تُسمىَّ جَونة. وكل لون سوادٍ مُشربٍ حُمرةً: جَون، أو سوادٍ مخالطُةُ حُمرة القطا. والقطا: ضربانِ: جُونيٌّ وكُدريٌّ. أخرجوه على فعلي. فقالوا: جُونيٌّ وكُدريٌّ في حال النِّسبة، وإذا نعتوا قالوا: كَدراء وجونة.
والجونة: سليلة مستديرة مغشاة ادما تكون مع العطارين، والجميع: الجُوَنُ، قال:
إذا هُنٌ نازلن أقـرانـهـنَّ		وكان المصاع بما في الجُون
نجو:
نجا فلانٌ من الشَّرِّ ينجو نَجاةً، ونجا ينجو، في السُّرعة، نجاءً فهو ناجٍ.
وناقةٌ ناجِيةٌ: سريعة.
ونَجَوته: استنهكته، قال:
نَجَوتُ مُجالداً فوجدتُ مـنـه		كريجِ الكلبِ مات حَديثَ عَهدِ
والاستِنجاءُ: التَّنظُّفُ بمدرٍ أو ماء.
والنّجاةُ: النَّجوةُ من الأرض، أي: الارتفاع، لا يعلُوه الماء. قال عبيد:
فمن بنَجونه كمن بعـقـوتِـه		والمُستكينّ كمن يمشي بقرواح
نَّجوُ: السَّحاب أول ما ينشأ، والجميعُ: النِّجاء.
والنَّجو: ما خَرَجَ من البطن من ريحٍ وغيرها، والنَّجو: استطلاقُ البطن، وقد نجا نجواً.
والنَّجوُ: كلام بين اثنين كالسِّرِّ والتَّسارّ. تقول: ناجيتهم وتناجوا فيما بينهم، وكذلك: انتجوا.
والقوم نَجوَى، وأنجيةٌ. قال:
إنيّ إذا ما القومُ كانوا أنجِيه
والنَّجا: ما ألقيته عن نفسك من ثِياب، أو ما سلخته عن الشّاه. وتقول: نجوتُ الجلدَ، أنجُوهُ، إذا كشطته، قال:
فقلتُ انجُوا عنها نَجا الجلدِ إنه		سُيرضيكما منه سنامٌ وغاربُه
الوجنةُ: ما ارتفع من الخدِّ بين الشِّدق والمحجر، والأجنُ من الجمال والوجناء من النُّوق: ذات الوجنةِ الضَّخمة، فلَّما يُقال: جملٌ أوجن. ويقال: الوَجنة: الضّخمة، شُبهت بالوجين من الأرض، وهو متنٌ منها ذو حِجارةٍ صِغار، قال:
تُمرُّ على الوِراكِ إذ الكطايا		تقايَسنَ النَّجادَ من الوجـينِ
ونَج:
الوَنج: ضربٌ من الصَّنج ذو أوتار.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**النون** و و ا ي ء معهما
**ج ن أ**، **أ ج ن**، **ن أ ج**، **ن ج أ**، **ج ن ي**، **ج و ن** مستعملات

**جنأ**:
**جَنَأ** adam **يجنأ** **جُنُوءاً**, bir şeye kapanıp eğildiği zaman; ve ona sırtını eğdi. Dedi ki:
أغاضر لو شهدتِ غَداةَ بِتتُم		**جُنُوءَ** العائداتِ على وِسادي
Ve diğeri dedi ki:
نَجَالك مِنّا بعدما ملـت جـانِـئاً		ورُمتَ حِياضَ الموت كلَّ مرامِ
Ve **المُجنأةُ**: kabirdir. Sa‘ide dedi ki:
إذا ما زار **مُجنأةً** عـلـيهـا		تِقالُ الصَّخرِ والخشبُ القطِيلُ
Ve **الأجنأ**: omzunda göğsüne doğru bir eğrilik bulunan; kambur değildir. Ve **ظليمٌ أجنَأُ**, ve **نعامةٌ جَناءُ**; hemzelemeyen dedi ki: **جَنواءُ**..

**أجن**:
**أجَنَ** su **يأجُنُ** **أُجُوناً**, ve **أجِن** bir lehçedir. Ve su: **اجنٌ** ve **أجون**. Dedi ki:
كضِفدع ماء **أجون** يَنِقٌ
Ve denilir ki: **الأجن**: üzerine **العِرمضُ** ve yaprak çökmüş olan (şey)dir. Rü’be dedi ki:
**أجن** كنيءِ اللَّحم لم يُشيَّط
Ve İbn ‘Abde dedi ki:
فأوردهـا مـاءً جِـمـامَـهُ		من **الأجنِ** طحنّاءٌ معاً وصبيبُ
**المِئجنةُ**: çamaşırcının yanında bulunan, onunla nehirde yıkadığında elbiseye vurduğu kalın bir küçük değnek.

**نأج**:
**نَأَجَ** baykuş **ينأجُ** **نَأحاً**. Ve **تأج** insan, duasında yalvardığı zaman. **نأج** Allah’a **ينأج**, ve o, olduğu hâllerin en çok yalvaranı ve en hüzünlüsüdür. Dedi ki:
فلا يغرنَّك قول **النُّؤَّجِ**

الخالجين القول كلَّ مخلجِ
Ve el-‘Accâc dedi ki:
واتَّخذته **النائجات** **منأجا**
Yani: başlardan (çıkan) çığlık atanlar. Ve el-‘Adiyy dedi ki:
أنت **الغِياثُ** إذا المُضطرُّ في كربٍ		نادى بصوتٍ ضعيف الرُّكن **نئاجِ**

**نجأ**:
**رجل نَجيءُ العين**: onunla çokça isabet ettirdiği zaman.

**جني**:
Falanca **جنى** bir **جنايةً**, yani: kendisine yahut kavmine bir **حِريرةً** çekti; **يجني**. Dedi ki:
جانيك من يجني عـلـيك وقـد		تُعدي الصِّحاح فتجربُ، الجُربُ
Ve falanca bana bir günah **تَجنَّى**, yani: bana iftira etti ve ben beriyim. Ve falanca falancaya karşı **يُجاني**, yani: ona iftira eder.
Ve **الجَنَى**: taze hurma ve baldır; ve her toplanan meyve **جَنىً**dır; maksûrdur.
Ve **الاجتِناء**: onu almandır; ve taze kaldığı müddetçe o **جنىً**dır. Dedi ki:
إنَّك لا تَجني من الشَّوك العنب
Ve dedi ki:
هذا **جَناي** وخيارُهُ فيه
إذ كلُّ جانٍ يدُه إلى فيه

**جون**:
**الجَونُ**: siyahtır; dişisi: **جَونة**; çoğulu: **جُونٌ**. Ve denilir ki: her deve ve yaban eşeği.
Uzaktan **جَونٌ**. Ve güneşin gözüne **جَونة** denilir. Ve kızıllıkla sulanmış her siyahlık rengi: **جَون**; yahut **القطا** kızıllığının karıştığı bir siyahlık. Ve **القطا** iki türdür: **جُونيٌّ** ve **كُدريٌّ**. Onu **فعلي** vezni üzerine çıkardılar. Böylece nisbet hâlinde **جُونيٌّ** ve **كُدريٌّ** dediler; niteleme yaptıklarında ise **كَدراء** ve **جونة** dediler.
Ve **الجونة**: attarların yanında bulunan, içi oyuk yuvarlak bir sepetçik, deriye kaplanmış; çoğulu: **الجُوَنُ**. Dedi ki:
إذا هُنٌ نازلن أقـرانـهـنَّ		وكان المصاع بما في **الجُون**

**نجو**:
Falanca şerden kurtuldu: **ينجو** **نَجاةً**; ve **نجا ينجو**, süratte, **نجاءً**; o hâlde o **ناجٍ**dir.
Ve **ناقةٌ ناجِيةٌ**: hızlıdır.
Ve onu **نَجَوته**: onu tüketip bitirdim. Dedi ki:
نَجَوتُ مُجالداً فوجدتُ مـنـه		كريجِ الكلبِ مات حَديثَ عَهدِ
Ve **الاستِنجاءُ**: taş parçasıyla yahut suyla temizlenmektir.
Ve **النّجاةُ**: yerden **النَّجوةُ**, yani: yükselti; su onu aşmaz. ‘Ubeyd dedi ki:
فمن بنَجونه كمن بعـقـوتِـه		والمُستكينّ كمن يمشي بقرواح
**نَّجوُ**: bulutun ilk oluştuğu zamandır; çoğulu: **النِّجاء**.
Ve **النَّجو**: karından çıkan rüzgâr ve başkasıdır; ve **النَّجو**: karnın salıvermesidir; ve **نجا** **نجواً**.
Ve **النَّجوُ**: iki kişi arasındaki, sır ve gizli konuşma gibi sözdür. Dersin ki: onlarla **ناجيتهم** ve kendi aralarında **تناجوا**; aynı şekilde: **انتجوا**.
Ve kavim **نَجوَى**, ve **أنجيةٌ**. Dedi ki:
إنيّ إذا ما القومُ كانوا **أنجِيه**
Ve **النَّجا**: kendinden attığın elbisedir; yahut koyundan yüzdüğün şeydir. Ve dersin ki: deriyi **نجوتُ**; onu **أنجُوهُ**, onu kazıyıp soyduğun zaman. Dedi ki:
فقلتُ **انجُوا** عنها **نَجا الجلدِ** إنه		سُيرضيكما منه سنامٌ وغاربُه
**الوجنةُ**: yanakta, ağız kenarı ile göz çukuru arasından yükselen yerdir. Ve develerden **الأجنُ** ve dişi develerden **الوجناء**: büyük **الوجنةِ** sahibi olandır; bundan dolayı: **جملٌ أوجن** denilir. Ve denilir ki: **الوَجنة**: büyük (olan)dır; yerden **الوجين**e benzetilmiştir; o, ondan küçük taşları olan bir sırt, bir metindir. Dedi ki:
تُمرُّ على الوِراكِ إذ الكطايا		تقايَسنَ النَّجادَ من **الوجـينِ**

**ونَج**:
**الوَنج**: telli bir **الصَّنج** türüdür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الآجِنُ: الماء المتغيِّر الطعم واللون. وقال الشاعر علقمة:
فأوردها ماءً كأنَّ جمـامَـهُمن الأجْنِ حِنَّاء معاً وَصَبيبُ
وقد أَجَنَ الماء يَأَجِنُ ويَأجُنُ أَجْناً وأجوناً. وحكى اليزيدي: أَجِنَ الماءُ بالكسر يَأجَنُ أَجَناً، فهو أَجِنٌ والإجاَّنَةُ: واحدة الأجاجينِ. والأجْنَةُ بالضم: لغة في الوُجنْةِ وهي واحدة الوُجُناتِ. وأَجَنَ القَصَّار الثوبَ، أي دَقّهُ.

##### Türkçe

**الآجِنُ**: tadı ve rengi değişmiş su. Şair Alkame dedi:
فأوردها ماءً كأنَّ جمـامَـهُمن **الأجْنِ** حِنَّاء معاً وَصَبيبُ
Ve su **أَجَنَ** eder; **يَأَجِنُ** ve **يَأجُنُ**; **أَجْناً** ve **أجوناً** (olarak). el-Yezîdî nakletti: su **أَجِنَ** (kesre ile) eder; **يَأجَنُ**; **أَجَناً**; o hâlde o **أَجِنٌ**dur. **الإجاَّنَةُ**: **الأجاجينِ**’den bir tanedir. **الأجْنَةُ** (damme ile): **الوُجنْةِ** hakkında bir dildir; o da **الوُجُناتِ**’tan bir tanedir. Ve kumaş dövücü **أَجَنَ** elbiseyi; yani onu dövdü.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

##### Türkçe

ج ن ( و ا ي ء )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : (kullanılanlar).

**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet edildiğine göre, Beytülmâl’e girdi de dedi ki: Ey kırmızı! ve ey beyaz! kızar ve beyazlaş. Ve benden başkasını aldat.
Bu benim topladığım(şey)dir; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır
Ebû Ubeyd dedi: Bu, kişinin yanında bulunanın en seçkinini arkadaşına tercih etmesi hakkında mesel olarak vurulur.
İbnü’l-Kelbî, meselin, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Lahmî Amr b. Adî’ye ait olduğunu zikretti; Cezîme bir menzile indi ve insanlara, onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bir kısmı bulduğunun en hayırlısını kendine ayırıyordu; o sırada Amr dedi ki:
Bu benim topladığım(şey)dir; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır
Leys dedi: “Adam bir **جناية** işledi” denir; yani kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç yükledi; (böylece) işler. Ve “Falan falana, işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti” (denir); yani o (günahı) ona isnat etti, hâlbuki o berîdir.
**الجَنَى** : taze hurmadır.
Ferrâ onda şu beyti okudu:
Bana doğru kütüğü salla; sana **الجَنَى**yı toplatır
Bal, sağılırsa ona **جَنًى** denir; ve her meyve ki toplanır, o, kısaltılmış (maksûr) **جَنًى**dır.
**الاجتِناء** : onu almandır; o, taze kaldığı müddetçe **جنًى**dır; ve ağacından alınmış her şey için “**جُنِيَ**” ve “**اجتُنِيَ**” denir.
Râciz, **الْكَمْأَةَ**yı anarak dedi:
Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım
Bir başkası dedi:
Sen, dikenden üzüm toplamazsın
Meyve koparılıp kesilince ona **جَنِيّ** denir.
Ebû Ubeyd dedi: “**جنَيتُ** falanı **جَنًى**” denir; yani onun için onu topladım; ve şu beyti okudu:
Gerçekten senin için **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım
Ve gerçekten seni **بَناتِ الأوْبَرِ**den nehyettim
Şemir dedi: “**جنيتُك**” (demek) “senin için ve aleyhine topladım”dır; bundan, senin şu sözündür:
Sana karşı işleyenin kendisi senindir; ve (bazen)
Sağlamlara bulaştırır da uyuz, uyuzlanır
Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجني عليك**” sözünde dedi: Bu, kişinin kendi cinayetiyle cezalandırılması, başkasının onun günahıyla alınmaması hakkında mesel olarak vurulur.
Ve denildi ki: Manası: ancak sana, cinayeti sana dönen kimse cinayet işler; bu da, kardeşlerin kişi üzerine cinayet işlemeleridir; buna şu sözü delâlet eder:
Ve sağlamlara, uyuzun çömelmeleri bulaştırır
Ebû Ubeyd dedi: Ve onların mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء** , **الجاني**nin çoğuludur; **الأبناء** da **الباني**nin çoğuludur; mesel: **شَاهِد** ve **أشْهاد** , **نَاصِر** ve **أَنصار**; mana: yıkan ve yıkan (şeyi) yapan, tedbirsizce bina edenin kendisidir; böylece yaptığı şeyi eksiltmeye ve onu bozmağa muhtaç oldu.
Ebû’l-Heysem dedi: “(**جانيك مَن يجنى عليك**)” sözünde murad: sana hayır işleyen **الجاني** (değil), sana şer işleyendir. Ve şu beyti okudu:
Ve sağlamlara, uyuzun çömelmeleri bulaştırır
Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنأ** koşuşunda, ısrar edip yüzüstü kapanırsa; ve şu beyti okudu:
Sanki, **الجوالب**in kaçışı gibi, **جانئاً**
Bir **رِئمٌ**; ona, alçak bir köpek eşlik eder
**يُضايفه**: alçak bir **رِئمٌ** onu sıkıştırır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني** , dölleyici (erkek)dir.
Ben dedim: **الجاني** : kazanan(kimse)dir.
Ve “Ağaç **أَجنتِ**” denir; yani onun, toplanıp yenilecek bir **جَنًى**sı oldu.
Şair dedi:
Onun için **باللِّوَى**da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** topladı

**جنأ** : Ebû Zeyd: “Adam bir şeye **جَنَأَ** **يَجْنأُ** **جُنُوءًا**” (denir); yani ona yüzüstü kapandı; ve şu beyti okudu:
Ey **أغَاضِرَ**! ayrıldığınız sabahı görseydin
Dönüp gelenlerin yastığıma **جُنُوء**unu
Dedi: Ve “Adam **جَنيءَ** oldu, **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**” (denir); yani onda yaratılıştan (bir hâl) bulundu.
Asma‘î dedi: Adam, mızraklanmadan sakınarak atı üzerine kapanırsa ona “**جَنَأَ** **يَجْنَأ** **جُنُوءًا**” denir.
Mâlik b. Nuveyra dedi:
Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildikten sonra
Ve ölüm havuzlarını her kastedişle kastettin
Dedi: Sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse “**جَنِىءَ** **يَجنَأ** **جَنأ**” denir; o, **أَجنَأَ**dır. Dedi: Adam, bir şeyi ondan korumak için adamın üzerine kapanırsa “**أَجنَأَ** عليه **إجناء**” denir.
Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ikisinin recmedilmesini emretti; adam, taşları ondan koruyarak onun üzerine **يجانىءُ** oldu; yani onun üzerine kapanır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُجْنَأ** : kalkandır. Ebû Kays söyledi:
Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; vurucu
Dedi: **المُجْنَأ** kabir çukurudur.
Hüzelî dedi:
Ne zaman ki, üzerinde
Ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**yı ziyaret etse
Leys dedi: **الأَجنأ** , omzunda göğsüne doğru bir eğrilik bulunan kimsedir; kambur değildir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أَجنَأ** ve **أَدْنأ** , ikisi de hemzeli; **الأقْعَس** manasındadır; o, göğsünde sırtına doğru bir kapanma bulunan kimsedir.
Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ** ve **نَعَامَةٌ جَنْآء**; hemzeyi hazfeden “**جَنْواء**” dedi; masdar: **الجنَأ**; ve şu beyti okudu:
İki kulağı kesik, **أَجنَا**; sert vuran
Ben dedim: Başkası, “**أجنَى**” sözünde dedi: Ona **التّنُّومُ** ve **الآءُ** (den) yenilecek bir **جَنًى** oldu; bu daha sahihtir.

**نجا** : Leys dedi: “Adam şerden **نَجَا** eder, **يَنْجو** **نَجْواً** yahut **نَجاةً**” denir; ve süratte **نَجاءً** (memdûd) ile **يَنْجُو** eder; o, hızlı bir **نَاجٍ**dir; ve hızlı olursa “**ناقةٌ ناجيَة**” ve “**نجاةٌ**” (denir).
Seleme, Ferrâ’dan: Arap “**النّجاءَ النّجاءَ**” der. Ve “**النَّجا النَّجاءَ**”. (Ve “**النَّجاءَكَ النَّجاءَكَ**”.) Ve “**النجاكَ النَّجاكَ**”; başkası şu beyti okudu:
Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النَّجا**
Allah azze ve celle dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) (Nisâ: 114).
Ebû İshâk dedi: Sözde **النَّجوى**nın manası, cemaatin ve iki kişinin, gizli yahut açık olarak, kendisiyle tek başına kaldığı şeydir. Dedi: Azze ve celle’nin “( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** )” (İsrâ: 47) sözü; dedi: Bu, masdar manasındadır; yani onlar, **نجوى** sahipleridir.
**النَّجْوى** : masdarın ismidir. Dedi: Dilde “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu ayıkladım ve attım; ve “**نَجَوْتُ** şeyi **أَنجوه**” denir; yani onunla **ناجَيْتَه** ettin.
Seleme, Ferrâ’dan: “İlacı **نجوْتُ**” (denir); yani onu içtin. Dedi: Ben, ilaçtan ancak “onu **أَنْجَيتُ**” (şeklini) işitirdim; ve “deriyi **نجوْتُ**” ve “onu **أَنْجَيْتُ**”.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “İlaç beni **أَنجاني** etti”; yani beni oturttu.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Falan **أَنجَى** **إنْجاءاً**” (denir); yani dışkı üzerine oturdu da dışkıladı; ve dışkının kendisi “**نجَا** **يَنْجُو**” eder.
Dedi: Bazı Arap dedi: Et, yiyeceğin **نَجْواً** bakımından en azıdır; ve **النَّجْوُ** : dışkının kendisidir.
Dedi: “**اسْتَنْجَيْتُ** **اسْتِنجاءً**” (denir); yani onu topladın.
Ve **النَّجو** : suyunu boşaltmış buluttur; ve “**ناقة نجاةٌ**” yani hızlıdır; ve “Suyla taşları **اسْتَنْجَيْتُ**” yani onunla temizlendim.
Kisâî dedi: “Dışkıdan dolayı oturdum da **ما أَنْجَيْتُ**.”
Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: “Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**” (denir); yani onu kestin; ve “Ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**” (denir); yani onu kökünden kestin.
Şemir dedi: “Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve onu **اسْتَنْجَيْتُ**” (denir); yani onu kestin.
Dedi: Abdestteki **الاسْتنجاء**yı, bu pis parçayı suyla kesip ayırmaktan (gelmiş) görüyorum.
Zeccâc dedi: “Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerden beri hiçbir şey **نَجا** etmedi” denir; yani dışkı gelmedi.
Leys dedi: “Falan **نَجا** eder, **يَنْجو**” (denir); yani bir günah yahut başka bir şey işledi, sonra kurtulur. Dedi: **اسْتَنْجى** , **النجاة**dan **اسْتَفْعل** babındandır; **الاسْتِنجاء** suyla yahut taşla temizlenmedir; **النَّجاة** ise, selin üstüne çıkmadığı yerden **النَّجوَة**dir; ve şu beyti okudu:
Irzımı, bir **ينَجْوَةٍ**ye erişmesinden korurum
Şüphesiz ayıplardan beri olan mutludur
Ve “Falan, falanın **نَجِيُّ**sidir”; yani ondan başkası olmaksızın onunla gizlice konuşur.
Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) (Yûsuf: 80); manası: insanlardan ayrıldılar, gizlice konuşarak; “**قَوْمٌ نَجِيٌّ**” ve “**أنجِيَة**” dersin; ve şu beyti okudu:
Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında
Ve boyunları ipler gibi çalkalandığında
Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** , tek bir lafızdır, “hepsi” manasında; aynı şekilde “( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** )” (İsrâ: 47) sözü; ve caizdir: “**قَوْمٌ نَجِيٌّ**”, “**قَوْمٌ أنْجِيَةٌ**”, “**قَوْمٌ نَجْوَى**”.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى** (denir) terlerse; ve **أنْجَى** (denir) dışkılarsa; ve **أنجَى** (denir) atının sırtından örtüyü kaldırırsa.
Ebû’l-Abbâs, “( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** )” (Ankebût: 33) sözünde dedi: yani seni azaptan ve aileni kurtaracağız.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ okudu; ve Kisâî’nin ona okuttuğunu zikretti:
İki arkadaşıma derim; bana göründü ki
İkisinden işaretler; ikisi de **نَجِيّاً**
Kisâî dedi: **نَجِيّان**ı kastetti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; böylece **نَجِيّاً**yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.
Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**”; manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.
Kavme, yenildiklerinde “**اسْتَنْجُوا**” denir; bundan, Âd’ın oğlu Lokmân’ın sözü: “Sabahladığımızda ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz”; yani o, bizim artçımızdır; yenildiğimizde bizden savar.
Allah azze ve celle’nin sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) (Yûnus: 92).
Ebû İshâk dedi: Manası: seni çıplak olarak atarız ki arkandakilere ibret olasın; ve denildi ki: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atarız.
Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ** , senin kurtuluşun olduğunu zannettiğin yüksek yerdir.
İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir, dağa **نَجْوَة** denir, tepeye **نجوة** denir; vadinin **نَجْوَةُ**sine gelince: iki yamacı da, düz yahut yatık; her yamaç bir **نَجْوة**dir; aynı şekilde dağdan ve tümsekten olan da böyledir; ve selin üstüne çıkmadığı her yüksek yamaç, yerden bir **نَجوَةٌ**dir. Onlar **النجوَات**tır. Ve kumun hepsi, **نجوة**dır diye iddia etti; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَةُ**si: otun bittiği yerdir. Ve “Deriyi **نَجَوْتُ**” denir; yani onu deve ve başkasından attın. Ve şu beyti okudu:
Dedim ki: Ondan uzaklaşın; derinin atılması gibi uzaklaşın; çünkü o
Sizi, ondan bir hörgüç ve omuz başıyla razı edecektir
Ve “Falanı **نَجَوْتُ**” (denir); yani onu kokladın; şair dedi:
**مُجَالِداً**yı kokladım da onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi
Ve “Kirişi **نَجَوْتُ** ve onu **اسْتَنْجَيْتُ**” (denir); yani onu kurtardın; ve şu beyti okudu:
Ona karşı sıçradı; ben de ona karşı sıçradım
Kasabın oturuşu gibi; kirişi **يَسْتَنْجِي** eder
Ve denildi ki: Bütün bunun aslı **النَّجْوَة**dendir; o da yerden yükselen şeydir. Ve denildi ki: hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyacını gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile gizlenir.
Ubeyd dedi:
Onun **بِنَجْوَتِه**si, onun **بعَقْوَتِه**si gibidir
Ve gizlenen, genişlikte yürüyen gibidir

**نجأ** : Lihyânî dedi: Göze (nazar) ile isabeti şiddetli olan adama “O, gözün **لَنَجُؤُ**sudur” denir; **فَعُل** vezninde; ve gözün **نَجُوء**u **فَعُول** vezninde; ve gözün **نَجِيءُ**u **فَعِلَ** vezninde; ve gözün **نَجِيءُ**u **فعيل** vezninde. Ve “Onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**” (denir); yani onu isabet ettirdin. Ve “Senden, isteyenin **نَجْأَةَ**sini defet” denir; yani onun şiddetli bakışını senden defetmek için yediğinden ona bir şey ver; ve şu beyti okudu:
Dikkat et, ey **ردَّادُ**! **النَّجْأَةُ** sende (olsun)
Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: “Bineği ve başkasını **نَجَأْتُ**” (denir); yani onu gözümle vurdum; isim: **النّجأَة**.

**ونج** : Leys dedi: **الْوَنَج** , telli **الصَّنْج**den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ** mu‘arrebdir; aslı **وَنَهْ**tir; Araplar, nûnu şeddeli olarak **الْوَنُّ** dediler.

**نأج** : Leys dedi: Baykuş **نأَجَ** eder, **يَنْأَجُ** **نَأْجاً**; insan da duasında yalvarırsa Allah’a **نَأَجَ** eder, **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvardığı ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve şu beyti okudu:
Seni, **النُّؤَّجِ**in sözü aldatmasın
Sözü çekip çıkaranların hepsi çekip çıkarandır
A‘câc, **الهام** hakkında dedi:
Ve onu, **النَّائجاتُ** bir **مَنْأَجَا** edindi
Başkası dedi: **النَّائِجاتُ** , esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer yürüyüşlerinde **نَأَجَت** eder; İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
**الأحْماءُ** ve **الأزَاوِيجْ** bildi ki
Onlardan, **مَنْؤوج** bir söz yoktur
Dedi: **الْمَنْؤوجُ** : bükülmüş olan(dur).
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَّؤوج** , şiddetli acı rüzgârdır.
İbn Büzurc dedi: **نَأَج** haber: yeryüzünde yayıldı.

**أجن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder, **يَأْجِنُ** **أُجُوناً**; yani değişir, fakat içilir. Ve **أسِنَ** eder, **يأسَنْ** **أسَناً** ve **أسُوناً**; o, kokusundan dolayı kimsenin içmediği şeydir.
Leys dedi: Suyun **أجُونُ**u: üzerine **الْعِرمِضُ** ve yaprak çökmüş olmasıdır.
A‘câc dedi:
Üzerinde, rüzgârların savurduğu **الْخُطَّطِ**ten
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış
Dedi: Başka bir dil: **أجِنَ** **يأجَنُ** **أجَناً**.
Seleme, Ferrâ’dan: “**إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة**” denir; manası birdir; en fasihi **إجَّانَة**dır.

**وجن** : Leys dedi: **الوَجْنَةُ** , iki yanaktan yükselen şeydir; **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Develerden **الأَوْجَنُ**; dişi develerden **الْوَجْنَاءُ**: büyük **الوَجْنَة** sahibi. Pek az “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve “**الوَجْنَةُ**: büyük olan” denir; yerden **الوَجِين**e benzetilmiştir; o, küçük taşları olan bir sırt, bir metindir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَجِينُ** : yerden bir yan şerit; uzanır ve yükselir; o, kalındır.
Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الأوْجَنُ** , **الوَجِين**den **أفعل** veznindedir; Ru’be’nin şu sözünde:
Akça, atılgan; **الأَوْجَن**in sırtı gibi
Dedi: **الأَوْجَن** , kalın dağdır.
İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ** , dağın önü ve yamacıdır; **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi içindir; onda, içeriye doğru giren, sanki duvarlar gibi yarları olan vadiye karşıdan çıkar; işte onlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: **الناقةُ الوَجْناء** , **الوَجِين**e benzetilir; o, iri olandır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak kabarıklığı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.
İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin “**وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ**” dediğini nakletti. Dedi: Bazı Arap’ın “**وِجْنَة**” dediğini işittim.
İbnü’s-Sikkît dedi: “Deriyi kim **وَجَّنَ** etti bilmiyorum” denir; yani hangi insan o?
Lihyânî dedi: **المِيَجَنة** , onunla derinin **يُوجَّن** edildiği şeydir; yani tabaklanırken yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayan kadın, derisini **وَجَنَت** etti; yani onu dövdü.
Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim
Misafirlere daha söven ve daha çirkin göz çukuru olan
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة** tokmaktır; çoğulu: **مَوَاجِن**. Mufaddal’den, Âmir b. Ukayl es-Sa‘dî için bize okundu:
Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; hatalı
Ve sağrılar, semerler üzerinde yığma
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onunla yere **وَجَّنْتُ**” ve “**عَدَّنْتُ**” ve “**مَرَّنْتُ**” (denir); yani onunla yere vurdun.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن** : zillet ve boyun eğmedir. Ve kadın **مَوْجُونَة**; o, günahların çokluğundan utanan kadındır.
İbnü’s-Sikkît: **رَجُلٌ مُوَجَّن**; yani **الوَجَنَات**ı büyük olursa.

**جون** : Leys dedi: **الجَوْنُ** , kapkara siyah(dır); dişisi **جَوْنَة**; hepsi **جُون**. Ve “Uzaktan her deve **جَوْنٌ**dur” denir; ve “Uzaktan her yaban eşeği **جَوْنٌ**dur” denir. Güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve kızıllıkla karışık her siyah renk **جَوْن**dur; yahut içinde kızıllık karışmış siyah, **القَطا** rengi gibi.
İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; böylece **الجُونيُّ** ve **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.
Dedi: **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ** , sırtı daha koyu; kanadının içi siyah; boğazı sarı; bacakları kısa; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy olan(dır).
Dedi: Ondan **القَطاطُ** , kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanan; şiddetli olmayan bir tozluluk; gözleri büyüyen(dır).
Leys dedi: **الجُونَةُ** , yuvarlak bir sepetçiktir; deriyle kaplanmış; attarlarda bulunur; çoğulu **جُوَن**; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:
Onlar, akranlarına indikleri zaman
Ve güreş, **الجُوَنْ**de olanla olduğunda
Erkeklere karşı süslenmiş hâlde ortaya çıkan kadınları vasfeder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّنُ** , gelin kapısını beyazlatmaktır; ve **التَّجوُّنُ** , ölünün kapısını siyahlatmaktır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْنُ** siyah(dır); ve **الجَونُ** beyaz(dır). Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; parlaktı; o, onun parlaklığını görmez oldu; ona, fasih olan falan dedi ki: Güneş **جَوْنَة**dir; yani o, şiddetli parıltılıdır; parlaklık, zırhın rengini bastırmıştır. Asma‘î şu beyti okudu:
Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ**! rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**in değişmesi
Gündüzü kasteder. Bir başkası dedi:
**الجَوْنَة**yi, kaybolmadan önce acele ettirir
Ferazdak dedi:
Üzerinde alçı olan beyaz bir (şey); onda hasta
Ondan can yükselir; ölüm de hazırdır
Dedi: Burada **الجَوْن** : beyazdır; beyaz bir köşkü vasfeder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجَوْنَةُ** , acem (dili anlaşılmaz söz)dür. Dedi: **الخابِية**ye **جَوَنة** denir; ve kova kararıp siyahlaşınca ona **جَوْنة** (denir); ve tere **جَوْنٌ** (denir).
İbnü’l-A‘râbî, bir su çeken için okudu; kuyuda su çeken için dedi:
Eğer (kova) “anne” ise, **امَّصَرت** ettiyse, onun ağzını sık
Kovanın **امِّصَارَ**ı ona zarar vermez
O, **جُوَيْنٌ** müdür? onunla karşılaş; sonra ona iyilik et
Sen, onun şerrinden korunursan hayırdasın
O da ona cevap verdi:
İsterdim ki onun hayrını ve şerrini koruyayım
Dedi: Manası: “Benim sevgim üzerine”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.
Ve “**أَهِيَ جُوَيْن**” sözü: “Kardeşim”i kastetti; adı **جُوَيْنا** idi; ve her kardeşe **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.
Seleme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان** : yayın iki ucudur.

**نوج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ يَنُوجُ**; yani ameliyle riyâ etti. Dedi: **النَّوْجَةُ** , rüzgârlardan kasırgadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والجيم وما يثلثهما)
(أجح) الهمزة والجيم والحاء فرعٌ ليس بأصل، وذلك أنّ الهمزة فيه مبدلةٌ من واو، فالأَُِجاح: *السّتر، وأصله وَُِجَاح. وقد ذُكر في الواو.
(أجد) الهمزة والجيم والدال أصل واحد، وهو الشيء المعقود، وذلك أن الإجَاد الطّاقُ الذي يُعقَد في البِناء، ولذلك قيل ناقةٌ أُجُدٌ. قال النابغة:
فَعَدِّ عَمّا تَرَى إذْ لا ارتِجاعَ لـه *** وانْمِ القُتُودَ على عَيرانةٍ أُجُدِ
ويقال هي مُؤْجَدة القَرَى. قال طَرَفة:
صُهَابِيَّةُ العُثْنُونِ مُؤْجَدَةُ القَرَى *** بَعِيدةُ وَخْدِ الرِّجْلِ مَوّارَةُ اليَدِ
وقيل هي التي تكون فَقارُها عظماً واحداً بلا مَفْصِل، وهذا ممّا أجمع عليه أهل اللغة، أعني القياسَ الذي ذكرتُه.
(أجر) الهمزة والجيم والراء أصلان يمكن الجمعُ بينهما بالمعنى، فالأول الكِراء على العمل، والثاني جَبْر العظم الكَسِير. فأمّا الكِراء فالأجر والأُجْرة. وكان الخليل يقول: الأجْر جزاء العمل، والفعل أجَرَ يَأجُرُ أَجْرا، والمفعول مأجور. والأجير: المستأجَر. والأَُِجَارة ما أعطيتَ مِنْ أجرٍ في عمل وقال غيره: ومن ذلك مَهر المرأة، قال الله تعالى: ﴿فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾ [النساء 24، الطلاق 6]. وأمَّا جَبْر العظم فيقال منه أُجِرَتْ يدُه. وناسٌ يقولون أَجَرَتْ يَدُه([1]). فهذان الأصلان والمعنى الجامع بينهما أنّ أُجْرَة العامِل كأنَّها شيءٌ يُجْبر به حالُه فيما لحِقه من كَدٍّ فيما عمله. فأمّا الإجّار فلغةٌ شاميّة، وربّما تكلّم بها الحجازيُّون. فيروى أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال: "مَن باتَ على إجّارٍ ليس عليه ما يردُّ قدمَيْهِ فقد برِئَتْ منه الذِّمَّة". وإنّما لم نذكُرْها في قياسِ الباب لِمَا قلْناه أنّها ليست من كلام البادية. وناسٌ يقولون إنجْار([2])، وذلك مما يُضعِف أمْرَها. فإنْ قال قائلٌ: فكيف هذا، وقد تكلّم بها رسول الله صلى الله عليه وآله؟ قيل له ذلك كقوله صلى الله عليه وآله وسلم: "قومُوا فقد صَنَع جابرٌ لكم سُوراً" وسُورٌ فارسيّة، وهو العُرْس([3]). فإن رأيتَها في شِعرٍ فسبيلُها ما قد ذكرناه. وقد أنشد أبو بكر بن دريد:
* كالحبَشِ الصَّفِّ على الإجّارِ([4]) *
شبّه أعناق الخيلِ بحبَشٍ صَفٍّ على إجّارٍ يُشْرِفُون.
(أجص) الهمزة والجيم والصاد ليست أصلاً، لأنَّه لم يجئْ عليها إلاّ الإجّاص. ويقال إنّه ليس عربيّاً، وذلك أن الجيم تقلّ مع الصاد.
(أجل) اعلم أنّ الهمزة والجيم واللام يدلُّ على خمس كلماتٍ متباينة، لا يكادُ يمكنُ حْملُ واحدةٍ على واحدة من جهة القياس، فكلُّ واحدةٍ أصلٌ في نفسها. ورَبُّكَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ. فالأَجَل غاية الوقت في مَحَلِّ الدَّين وغيره. وقد صرّفه الخليلُ فقال أَجِل هذا الشّيءُ وهو يَأْجَلُ، والاسم الآجِل نقيض العاجل والأجيل المُرْجأ، أي المؤخَّر إلى وقتٍ. قال:
* وغايةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرّدَى([5]) *
وقولهم "أجَلْ" في الجواب، هو من هذا الباب، كأنّه يريد انتهى وبلغ الغاية. والإجْلُ: القطيع من بقر الوحش، والجمع آجال. وقد تأجّل الصُِّوار: صار قَطِيعاً. والأجْلُ مصدر أجَلَ عليهم شَرّاً، أي جناه وبَحَثَه([6]). قال خوّات بن جُبَير([7]):
وأهلِ خِباءٍ صَالحٍ ذاتُ بَيْنِهم *** قد احتَرَبُوا في عَاجلٍ أنا آجلُه
أي جانيه. والإجْل: وَجَع في العنق، وحكي عن أبي الجرَّاح: "بي إجْلٌ فأجِّلُوني" أي داووني منه. والمأْجَلُ: شبه حوضٍ واسع يؤجَّل فيه ماءُ البئر أو القناة أيّاماً ثم يُفَجَّر في الزّرع، والجمع مآجلِ. ويقولون: أجِّلْ لنخلتك، أي اجعل لها مثلَ الحوض. فهذه هي الأصول. وبقيت كلمتان إحداهما من باب الإبدال، وهو قولهم: أجَلُوا مالَهُم يأجِلونه أجْلاً أي حبَسوه، والأصل في ذلك الزاء "أزَلُوه". ويمكن أن يكون اشتقاقُ هذا ومأجَِل الماء واحداً، لأن الماء يُحبَس فيه. والأُخرى قولهم: من أجْلِ ذلك فعلتُ كذا، وهو محمول على أجَلْت الشيء أي جنيته، فمعناه [من] أَنْ أُجِلَ كذا فَعلتُ، أي من أن جُني. فأما أَجَلَى على فَعَلَى فمكان. والأماكن أكثرها موضوعة الأسماء، غير مَقِيسة. قال:
حَلَّتْ سُليمى جانبَ الجَريبِ([8]) *** بِأَجَلَى مَحَلَّةِ الغَرِيبِ

(أجم) الهمزة والجيم والميم لا يخلو من التجمُّع والشدَّة. فأما التجمُّع فالأَجَمَة، وهي مَنْبِت الشجر المتجمِّع كالغيضة([9])، والجمع الآجام. وكذلك الأُجُم وهو الحِصْن. ومثلهُ أُطُم وآطام. وفي الحديث: "حتى توارَتْ بآجامِ المدينة". وقال امرؤ القيس:
وتَيْماءَ لم يَتْرُكْ بها جِذْعَ نخلةٍ *** ولا أُجُماً إلا مَشِيداً بجَنْدَلِ([10])
وذلك متجمّع البُنيان والأهل.
وأما الشدّة فقولهم: تأجّم الحَرُّ، اشتدّ. ومنه أجَمْت الطعام مَلِلْته. ذلك أمرٌ يشتدُّ على الإنسان.
(أجن) الهمزة والجيم والنون كلمةٌ واحدة. وأجَنَ الماءُ يَأْجُنُ ويَأجِنُ إذا تغيّر، وهي الفصيحة. وربما قالوا أجِنَ يَأْجَنُ، وهو أَجُونٌ([11]). قال:
* كضِفْدِعِ ماءٍ أَجونٍ يَنِقّ *
فأما المِئجنة خشبة القَصَّار فقد ذكرت في الواو. والإجّانُ كلامٌ لا يكاد أهل اللّغة يحقُّونه([12]).
(أجأ) جبل لِطَيّ. وقد قلنا إنّ الأماكنَ لا تكاد تنقاس أسماؤُها([13]). وقال شاعرٌ في أجأ:
ومن أَجَأٍ حَوْلي رِعانٌ كأنَّها	 *** قنابِلُ خيلٍ من كُميتٍ ومن وَرْدِ([14])
ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**الجيم** وما يثلثهما)
(**أجح**) **الهمزة** ve**الجيم** ve**الحاء** bir fer‘dir, asl değildir; bu da şundandır ki **الهمزة** onda **واو**’dan بدل edilmiştir; artık **الأَُِجاح**: örtüdür; aslı **وَُِجَاح**’tır. Ve **واو**’da zikredilmiştir.
(**أجد**) **الهمزة** ve**الجيم** ve**الدال** tek bir asıldır; o da bağlanmış şeydir; bu da şundandır ki **الإجَاد** bina içinde bağlanan kemerdir; bundan dolayı “**ناقةٌ أُجُدٌ**” denilmiştir. **النابغة** dedi:
فَعَدِّ عَمّا تَرَى إذْ لا ارتِجاعَ لـه *** وانْمِ القُتُودَ على عَيرانةٍ أُجُدِ
Ve denilir: o, **مُؤْجَدة القَرَى**’dır. **طَرَفة** dedi:
صُهَابِيَّةُ العُثْنُونِ مُؤْجَدَةُ القَرَى *** بَعِيدةُ وَخْدِ الرِّجْلِ مَوّارَةُ اليَدِ
Ve denildi: o, omurları tek bir kemik olup eklemsiz olan şeydir; bu, dil ehlinin üzerinde icmâ ettiği şeydendir; yani zikrettiğim kıyası kastediyorum.
(**أجر**) **الهمزة** ve**الجيم** ve**الراء** iki asıldır; manayla araları birleştirilebilir: birincisi iş üzerine kira; ikincisi kırık kemiğin cebridir. İş üzerine kira ise: **الأجر** ve**الأُجْرة**’dir. **الخليل** derdi: **الأجْر** işin karşılığıdır; fiil **أجَرَ** **يَأجُرُ** **أَجْرا**; mef‘ûl **مأجور**. Ve **الأجير**: kiralanan (müstecar)dır. Ve **الأَُِجَارة**: bir işte ücret olarak verdiğin şeydir. Başkası dedi: bundan, kadının mehri de vardır; Allah Teâlâ dedi: ﴿فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾ [النساء 24، الطلاق 6]. Kemiğin cebrine gelince, ondan “**أُجِرَتْ** **يدُه**” denilir. Ve bir topluluk “**أَجَرَتْ** **يَدُه**” der([1]). Şu hâlde bu iki asıl ve ikisini birleştiren mana şudur: işçinin **أُجْرَة**’si sanki, yaptığı işte kendisine erişen yorgunluktan dolayı hâlinin onunla cebredildiği bir şey gibidir. **الإجّار**’a gelince, o Şam lügatidir; bazen Hicazlılar da onunla konuşmuştur. Şöyle rivayet edilir: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "مَن باتَ على **إجّارٍ** ليس عليه ما يردُّ قدمَيْهِ فقد برِئَتْ منه الذِّمَّة". Biz onu babın kıyasına dâhil etmedik; söylediğimizden dolayı: o, bedevîlerin كلامı değildir. Ve bir topluluk “**إنجْار**” der([2]); bu da onun işini zayıflatan şeydendir. Eğer bir söyleyen derse: bu nasıl olur, hâlbuki Resûlullah صلى الله عليه وآله onunla konuşmuştur? Ona denilir: bu, onun صلى الله عليه وآله وسلم şu sözü gibidir: "قومُوا فقد صَنَع جابرٌ لكم **سُوراً**" ve **سُورٌ** Farsçadır; o da düğündür([3]). Onu bir şiirde görürsen, yolu, zikrettiğimiz şeydir. **أبو بكر بن دريد** şu beyti okudu:
* كالحبَشِ الصَّفِّ على **الإجّارِ**([4]) *
Atların boyunlarını, **إجّار** üzerinde saf saf duran Habeşlilere benzetti; (onlar) yukarıdan bakarlar.
(**أجص**) **الهمزة** ve**الجيم** ve**الصاد** asl değildir; çünkü onun üzerine ancak **الإجّاص** gelmiştir. Ve denilir ki o Arapça değildir; bu da şundandır ki **الجيم** **الصاد** ile az bulunur.
(**أجل**) Bil ki **الهمزة** ve**الجيم** ve**اللام** beş ayrı kelimeye delâlet eder; kıyas yönünden birini ötekine حمل etmek neredeyse mümkün olmaz; her biri kendi nefsinde bir asıldır. Ve Rabbin dilediğini yapar. Artık **الأَجَل** borç mahallinde ve başkasında vaktin sonudur. **الخليل** onu tasrîf etti de şöyle dedi: “**أَجِل** bu şey” ve o “**يَأْجَلُ**”; isim **الآجِل** acele olanın zıddıdır; ve **الأجيل** ertelenmiş, yani bir vakte te’hîr edilmiş olandır. Dedi:
* وغايةُ **الأَجِيلِ** مَهْوَاةُ الرّدَى([5]) *
Onların cevapta “**أجَلْ**” demeleri de bu babdandır; sanki “bitti ve gayeye ulaştı” demek ister. Ve **الإجْلُ**: yaban sığırından sürüdür; cem‘i **آجال**. Ve **تأجّل** **الصُِّوار**: sürü oldu. Ve **الأجْلُ** “**أجَلَ** عليهم شَرّاً”ın masdarıdır; yani onu işledi ve onu araştırdı([6]). **خوّات بن جُبَير** dedi([7]):
وأهلِ خِباءٍ صَالحٍ ذاتُ بَيْنِهم *** قد احتَرَبُوا في عَاجلٍ أنا آجلُه
Yani onun işleyeni. Ve **الإجْل**: boyunda ağrıdır. **أبو الجرَّاح**’tan hikâye edildi: "بي **إجْلٌ** فأجِّلُوني" yani ondan beni tedavi edin. Ve **المأْجَلُ**: geniş bir havuz benzeri; kuyu veya kanal suyu onda günlerce toplanır, sonra ekine salınır; cem‘i **مآجلِ**. Ve derler: “**أجِّلْ** hurmana”, yani ona havuz gibi bir şey yap. İşte bunlar asıllardır. İki kelime kaldı: ikisinden biri ibdâl babındandır; onların “**أجَلُوا** مالَهُم **يأجِلونه** **أجْلاً**” sözüdür; yani onu hapsettiler; bunun aslı **الزاي** iledir: “**أزَلُوه**”. Bunun ve suyun **مأجَِل**’inin اشتقاقı bir olabilir; çünkü su onda hapsedilir. Öteki ise onların “من **أجْلِ** ذلك فعلتُ كذا” sözüdür; “**أجَلْت** الشيء” yani onu işledim üzerine حمل edilmiştir; manası: “[من] أَنْ **أُجِلَ** كذا فَعلتُ” yani “işlenmesinden dolayı yaptım”dır. “**أَجَلَى**” ise **فَعَلَى** üzere bir mekândır. Mekânların çoğu isimleri vaz‘ olunmuştur; kıyasî değildir. Dedi:
حَلَّتْ سُليمى جانبَ الجَريبِ([8]) *** بِ**أَجَلَى** مَحَلَّةِ الغَرِيبِ

(**أجم**) **الهمزة** ve**الجيم** ve**الميم** toplanmadan ve şiddetten hâlî değildir. Toplanma ise **الأَجَمَة**’dir; o, **الغيضة** gibi toplanmış ağacın bittiği yerdir([9]); cem‘i **الآجام**. Ve bunun gibi **الأُجُم** da vardır; o, kaledir. Benzeri **أُطُم** ve**آطام**’dır. Hadiste: "حتى توارَتْ ب**آجامِ** المدينة". **امرؤ القيس** dedi:
وتَيْماءَ لم يَتْرُكْ بها جِذْعَ نخلةٍ *** ولا **أُجُماً** إلا مَشِيداً بجَنْدَلِ([10])
Bu, bina ve ahalinin toplanmış olanıdır.
Şiddet ise onların “**تأجّم** **الحَرُّ**” sözüdür: şiddetlendi. Ondan “**أجَمْت** الطعام” (yemeği) bıktım. Bu, insana ağır gelen bir iştir.
(**أجن**) **الهمزة** ve**الجيم** ve**النون** tek bir kelimedir. Ve **أجَنَ** su **يَأْجُنُ** ve**يَأجِنُ**; değiştiği zaman; fasih olan budur. Bazen “**أجِنَ** **يَأْجَنُ**” derler; o da **أَجُونٌ**’dur([11]). Dedi:
* كضِفْدِعِ ماءٍ **أَجونٍ** يَنِقّ *
**المِئجنة**’ye gelince, o, dokumacıların (kumaş dövenlerin) tahtasıdır; **واو**’da zikredilmiştir. Ve **الإجّانُ** öyle bir sözdür ki dil ehli onu neredeyse sahih saymaz([12]).
(**أجأ**) **طَيّ**’e ait bir dağdır. Biz mekânların isimlerinin neredeyse kıyaslanmadığını söylemiştik([13]). Bir şair **أجأ** hakkında dedi:
ومن **أَجَأٍ** حَوْلي رِعانٌ كأنَّها	 *** قنابِلُ خيلٍ من كُميتٍ ومن وَرْدِ([14])
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ج ن
تقول: يُفْسِدُ الرجلَ المُحُون كما يُفْسِدُ الماءَ الأُجون.

##### Türkçe

أ ج ن
Şöyle dersin: **يُفْسِدُ** adamı **المُحُون**; tıpkı **الماءَ الأُجون**’u **يُفْسِدُ** ettiği gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الآجِنُ: الماءُ المتغيّرُ الطعمِ واللونِ، أَجَنَ الماءُ يأْجِنُ ويأْجُن أَجْناً وأُجوناً؛ قال أَبو محمد الفقعسي:
ومَنْهل فيه العُرابُ مَيْتُ
(* قوله: العراب؛ هكذا في الأصل، ولم نجد هذه اللفظة فيما لدينا من المعاجم، ولعلها الغراب).،
كأَنه من الأُجونِ زَيْتُ،
سَقَيْتُ منه القومَ واسْتَقَيْتُ
وأَجِنَ يأْجَنُ أَجَناً فهو أَجِنٌ، على فَعِلٍ، وأَجُنَ، بضم الجيم، هذه عن ثعلب، إذا تغيَّر غير أَنه شَروبٌ، وخص ثعلب به تغيُّرَ رائحته، وماءٌ أَجِنٌ وآجِنٌ وأَجِينٌ، والجمع أُجونٌ؛ قال ابن سيده: وأَظنه جمعَ أَجْنٍ أَو أَجِنٍ. الليث: الأَجْنُ أُجونُ الماءِ، وهو أَن يَغْشاه العِرْمِضُ والورقُ؛ قال العجاج:
عليه، من سافِي الرِّياحِ الخُطَّطِ،
أَجْنٌ كنِيِّ اللَّحْمِ لم يُشَيَّطِ. وقال علقمة بن عَبَدة: فأَوْرَدَها ماءً كأَنَّ جِمامَه،
من الأَجْنِ، حِنَّاءٌ معاً وصَبِيبُ
وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: ارْتوَى من آجِنٍ؛ هو الماءُ المتغيِّرُ الطعمِ واللونِ. وفي حديث الحسن، عليه السلام: أَنه كان لا يَرى بأْساً بالوُضوء من الماء الآجنِ. والإجّانَةُ والإنْجانةُ والأَجّانةُ؛ الأَخيرة طائية عن اللحياني: المِرْكَنُ، وأَفصحُها إجّانةٌ واحدة الأَجاجينِ، وهو بالفارسية إِكَّانه؛ قال الجوهري: ولا تقل إنْجانة. والمِئْجَنةُ: مِدقَّةُ القَصّارِ، وترْكُ الهمز أَعلى لقولهم في جمعها مَواجن؛ قال ابن بري: المِئْجَنةُ الخشبةُ التي يَدُقُّ بها القصّارُ، والجمعُ مآجِنُ، وأَجَنَ القصّار الثوبَ أَي دَقَّه. والأُجْنةُ، بالضم: لغة في الوُجْنةِ، وهي واحدة الوُجَنات. وفي حديث ابن مسعود: أَن امرأَته سأَلته أَن يَكْسُوَها جِلْباباً فقال: إني أَخشى أَن تَدَعي جِلْبابَ الله الذي جَلْبَبَكِ، قالت: وما هو؟ قال: بيتُك، قالت: أَجَنَّك من أَصحابِ محمدٍ تقول هذا؟ تريد أَمِنْ أَجلِ أَنك، فحذفت مِنْ واللامَ والهمزة وحرَّكت الجيم بالفتح والكسره والفتحُ أَكثر، وللعرب في الحذف بابٌ واسع كقوله تعالى: لكنا هو الله ربي، تقديره لكني أَنا هو اللهُ ربي، والله أَعلم.

##### Türkçe

**الآجِنُ**: tadı ve rengi değişmiş su; **أَجَنَ الماءُ** **يأْجِنُ** ve **يأْجُن** **أَجْناً** ve **أُجوناً**; Ebû Muhammed el-Fuk‘asî dedi ki:

ومَنْهل فيه العُرابُ مَيْتُ
(* Sözü: **العراب**; asılda böyledir, elimizde bulunan sözlüklerde bu lafzı bulmadık; belki de **الغراب**’dır).،

كأَنه من الأُجونِ زَيْتُ،
سَقَيْتُ منه القومَ واسْتَقَيْتُ

Ve **أَجِنَ** **يأْجَنُ** **أَجَناً**; o hâlde o **أَجِنٌ**’dir; **فَعِلٍ** vezni üzere. Ve **أَجُنَ** (جيم’in dammesiyle); bu, Sa‘leb’dendir: değiştiği zaman, ancak içilir (şürûb) iken; Sa‘leb bununla kokusunun değişmesini tahsis etti. Ve su: **أَجِنٌ** ve **آجِنٌ** ve **أَجِينٌ**; cem‘i **أُجونٌ**’dur; İbn Sîde dedi ki: ve ben onu **أَجْنٍ** yahut **أَجِنٍ**’in cem‘i sanıyorum. el-Leys: **الأَجْنُ** suyun **أُجونُ**’udur; o da, üzerine **العِرْمِضُ** ve yaprak(lar)ın örtmesidir; el-‘Accâc dedi ki:

عليه، من سافِي الرِّياحِ الخُطَّطِ،
أَجْنٌ كنِيِّ اللَّحْمِ لم يُشَيَّطِ.

Ve ‘Alkame b. ‘Abede dedi ki:

فأَوْرَدَها ماءً كأَنَّ جِمامَه،
من الأَجْنِ، حِنَّاءٌ معاً وصَبِيبُ

Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “**آجِنٍ**’den kandı”; o, tadı ve rengi değişmiş sudur. Ve Hasan’ın hadîsinde, عليه السلام: onun **الماء الآجنِ**’den abdest almada bir beis görmediği. Ve **الإجّانَةُ** ve **الإنْجانةُ** ve **الأَجّانةُ**; sonuncusu, Lihyânî’den Tâî lehçesidir: leğen; onların en fasîhi **إجّانةٌ**’dır; **الأَجاجينِ**’in bir tanesi; ve o, Farsça’da **إِكَّانه**’dir; el-Cevherî dedi ki: ve **إنْجانة** deme. Ve **المِئْجَنةُ**: dokumacıların tokmağı; hemzeyi terk etmek daha üstündür; onların cem‘inde **مَواجن** demeleri sebebiyle; İbn Berî dedi ki: **المِئْجَنةُ** dokumacının onunla dövdüğü tahtadır; cem‘i **مآجِنُ**’dir; ve **أَجَنَ** dokumacı elbiseyi, yani onu dövdü. Ve **الأُجْنةُ**, damme ile: **الوُجْنةِ**’de bir lugattır; o, **الوُجَنات**’ın bir tanesidir. Ve İbn Mes‘ûd’un hadîsinde: karısının ondan kendisine bir **جِلْباباً** giydirmesini istediği; o da dedi ki: “Ben, seni Allah’ın seni onunla **جَلْبَبَكِ** ettiği **جِلْبابَ**’ı iddia etmandan korkarım”; dedi: “O nedir?” dedi: “Evin.” dedi: “**أَجَنَّك** mi, Muhammed’in ashabından, bunu söylüyorsun?” “**أَمِنْ أَجلِ أَنك**” (yani: senin sebebinle mi?) demek ister; böylece **مِنْ**’i ve **اللامَ**’ı ve hemzeyi hazfetti ve **الجيم**’i fetha ile harekeledi; kesre ile de (harekelenir); fetha daha çoktur. Arapların hazifte geniş bir babı vardır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “لكنا هو الله ربي”; takdiri: “لكني أَنا هو اللهُ ربي”dir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ج ن * * الآجِنُ * الماء المتغير الطعم واللون وقد * أجَنَ * الماء من باب ضرب ودخل وحكى اليزيدي * أجنَ * من باب طرب فهو * أجنٌ * على فعل و * الإجَّانَةُ * واحدة * الأَجَاجِين * ولا تقل إنجانة

##### Türkçe

* أ ج ن * * **الآجِنُ** * tadı ve rengi değişmiş sudur; ve su, ضرب ve دخل bâbından **أجَنَ**; ve el-Yezîdî, طرب bâbından **أجنَ** diye hikâye etti; o hâlde o, فعل vezni üzere **أجنٌ**dur; ve **الإجَّانَةُ** **الأَجَاجِين**’den bir tanedir; ve “إنجانة” deme.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

( *!الآجِنُ ) ، بالمدِّ : ( الماءُ المُتَغَيِّرُ الطَّعْمِ

واللَّوْنِ ) ، كما في الصِّحاحِ زادَ غيرُهُ : لنحو مكث .
وفي المصْباحِ : إلاَّ أنَّه يُشْرَبُ والآسِنُ الذي يُشْرَبُ ، كما سَيَأْتِي إنْ شاءَ اللَّهِ تعالَى .
وقد ( *!أَجَنَ ) الماءُ ، ( كضَرَبَ ونَصَرَ ؛ و ) حَكَى الزُّبَيْديُّ : *!أَجِنَ مثْلُ ( فَرِحَ ) ، *!يَأْجَنُ ( *!أَجْناً ) ، بالفَتْحِ ، مَصْدَر الأَوَّلَين ، ( *!وأَجَناً ) ، محرَّكةً مَصْدَرُ الأَخِيرِ ، ( *!وأُجوناً ) ، كقُعودٍ مَصْدَر الثاني ، فهو *!أَجِنٌ *!وآجِنٌ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لأَبي محمدٍ الفَقْعسيّ :
ومَنْهل فيه الغُرابُ مَيْتُكأَنَّه من *!الأُجونِ زَيْتُ سَقَيْتُ منه القومَ واسْتَقَيْتُ وقالَ عَلْقمةُ بنُ عَبَدة :
فأَوْرَدَها ماءً كأَنَّ جِمامَه مِن *!الأَجْنِ حِنَّاءٌ معاً وصَبِيبُ ( *!والأَجْنَةُ ، مُثَلَّثَةً : الوَجْنَةُ ) ، واحِدَةُ *!الوُجَنات ، واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الضمِّ .
( *!وأَجَنَ ) القصَّارُ ( الثَّوْبَ : دَقَّهُ ) ؛ ) نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
( *!والإِجَّانَةُ ، بالكَسْرِ مُشدَّدةً ، *!والإِيجانَةُ ) ، بالياءِ ، ( *!والإِنْجانَةُ ) ، بالنُّونِ ، ( مكسورتينِ ) ، الأَخيرَةُ طائِيَّة عن اللّحْيانيّ ، ( م ) مَعْروفٌ وهو المِرْكَنُ ، ( ج *!أَجاجِينُ ) .
( قالَ الجَوْهرِيُّ : ولا تَقُل *!إِنْجانَة .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!أَجُنَ الماءُ ، ككَرُمَ : تَغَيَّر ، عن ثَعْلَب .
ووَقَعَ في الاقْتِطافِ : *!أَجنَ كمنعَ .
قالَ شيْخُنا ، رَحِمَه اللَّهُ : وهو غيرُ مَعْروفٍ إلاَّ أَنْ يكونَ مِن بابِ التَّداخُل في اللّغَتَيْن .
وماءٌ *!أَجِنٌ ، ككَتِفٍ ، *!وأَجِينٌ ، كأَميرٍ ، والجَمْعُ *!أَجونٌ .
وقالَ ابنُ سِيْدَه : أَظنُّه جَمْعَ *!أَجْنٍ أَو *!آجِنٍ .
*!والمِيْجَنَةُ : مِدَقَّةُ القصَّارِ ، وترْكُ

الهَمْز أَعْلى لقوْلِهم في جَمْعِها *!مَواجِن .
وقالَ ابنُ بَرِّي : جَمْعُها *!مآجِنُ .
*!وأَجينُ لقيبط مدينةٌ بالهِنْدِ .
*!وإِجْنا ، بالكسْرِ : قَرْيةٌ بمِصْرَ ، كذا في فُتوحِ مِصْر .
*!وأُجانُ ، كغُرابٍ : بلَيْدَةٌ بأَذَرْبِيْجان بَيْنها وبينَ تَبْريز عَشر فَراسِخ في طريقِ الرَّيِّ ، عن ياقوت .

##### Türkçe

( **الآجِنُ** ) ، med ile: ( tadı

ve rengi değişmiş su ) ، Sıhâh’ta olduğu gibi; başkası şunu ekledi: yaklaşık “bekleyip kalma” sebebiyle.
Miṣbâḥ’ta: ancak o içilir; **الآسِنُ** ise içilmez, ileride –Allah Teâlâ dilerse– geleceği üzere.
Ve ( **أَجَنَ** ) su, ( **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ** gibi; ve ) Zübeydî hikâye etti: **أَجِنَ** ( **فَرِحَ** gibi), **يَأْجَنُ** ( **أَجْناً** ), fetḥa ile, ilk ikisinin mastarı; ( **وأَجَناً** ), harekeli, sonuncunun mastarı; ( **وأُجوناً** ), **قُعود** gibi, ikincinin mastarı; artık o **أَجِنٌ** ve **آجِنٌ**’dir; ve Cevherî, Ebû Muḥammed el-Faḳʿasî için inşâd etti:
ومَنْهل فيه الغُرابُ مَيْتُكأَنَّه من **الأُجونِ** زَيْتُ سَقَيْتُ منه القومَ واسْتَقَيْتُ وقالَ عَلْقمةُ بنُ عَبَدة :
فأَوْرَدَها ماءً كأَنَّ جِمامَه مِن **الأَجْنِ** حِنَّاءٌ معاً وصَبِيبُ ( **والأَجْنَةُ** ، üçlü: **الوَجْنَةُ** ) ، **الوُجَنات**’ın bir tekilidir; Cevherî ise ḍamme ile yetindi.
( **وأَجَنَ** ) kassâr ( elbiseyi: onu dövdü ); ) bunu Cevherî nakletti.
( **والإِجَّانَةُ** ، kesra ile şeddeli, **والإِيجانَةُ** ) ، yâ ile, ( **والإِنْجانَةُ** ) ، nûn ile, ( ikisi de kesralı ), sonuncusu Ṭâî lehçesindendir, el-Liḥyânî’den; ( م ) bilinen (bir şey)dir ve o **المِرْكَنُ**’dır, ( ج **أَجاجِينُ** ) .
( Cevherî dedi: **إِنْجانَة** deme.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**أَجُنَ** su, **كَرُمَ** gibi: değişti; Saʿleb’den.
Ve el-İḳtiṭâf’ta vâki oldu: **أَجنَ** **منعَ** gibi.
Şeyhimiz –Allah ona rahmet etsin– dedi: o, ancak iki lugatteki tedâhül bâbından olması hâli müstesna, mâruf değildir.
Ve su **أَجِنٌ** ، **كَتِف** gibi, ve **أَجِينٌ** ، **أَمير** gibi; cem‘i **أَجونٌ**’dur.
İbn Sîde dedi: zannederim onu **أَجْنٍ** yahut **آجِنٍ**’in cemiidir.
**والمِيْجَنَةُ**: kassârın tokmağıdır; hemzeyi terk etmek daha üstündür; onların onun cem‘inde **مَواجِن** demeleri sebebiyle.
İbn Berrî dedi: onun cem‘i **مآجِنُ**’dir.
**وأَجينُ**: Hind’de bir şehirdir.
**وإِجْنا** ، kesra ile: Mısır’da bir köydür; Mısır’ın Fetihleri’nde böyle.
**وأُجانُ** ، **غُراب** gibi: Âzerbaycan’da, onunla Tebriz arasında, Rey yolu üzerinde on fersah (mesafe) bulunan bir kasabacıktır; Yâkūt’tan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اجن

أَجَنَ
1 أَجَنَ ذ , (S, Mgh, Msb, K,) aor. اَجِنَ and اَجُنَ ; (S, Msb, K;) and أَجِنَ, (S, Mgh, &c.,) aor. اَجَنَ , (S, Msb,) mentioned by Yz; (S;) inf. n. of the former أُجُونٌ (S, Mgh, Msb, K *) and أَجْنٌ; (S, Msb, K; *) and of the latter أَجَنٌ; (S, Mgh, Msb, K;) It (water) became altered for the worse (S, Mgh, Msb, K) in taste and colour, (S, Mgh, K,) from some such cause as long standing, (TA,) but was drinkable: (Mgh, Msb:) or became altered for the worse in its odour by oldness: or became covered with [the green substance called] طُحْلُب and with leaves: (Mgh:) أَجُنَ, also, said of water, signifies it became altered for the worse: (Th:) and in the Iktitáf occurs أَجَنَ, aor. اَجَنَ , which is unknown, but may be a mixture of two dial. vars. [namely of أَجَنَ having for its aor. اَجِنَ and اَجُنَ , and يَأْجَنُ having for its pret. أَجِنَ]. (MF) -A2- أَجَنَ He (a قَصَّارَ, or whitener of cloth) beat a piece of cloth or a garment [in washing it]. (S, K.)

أَجْنٌ
أَجْنٌ ذ : see آجِنٌ.

أَجِنٌ
أَجِنٌ ذ : see آجِنٌ.

أُجْنَةٌ
أُجْنَةٌ ذ (S, K) and أْجْنَةٌ and اِجْنَةٌ (K) i. q. وَجْنَةٌ [The ball, or elevated part, of the cheek]. (S, K.)

أَجِينٌ
أَجِينٌ ذ : see آجِنٌ.

اِجَانَّةٌ
اِجَانَّةٌ أجانه اجانه اجانة جانى (S, Mgh, Msb, K) and ↓ اِنْجِانَةُ, (Lh, K,) the latter of the dial. of Teiyi, (Lh, TA,) or this is a vulgar form, (Mgh,) not allowable, (S,) and ↓ اِيجَانَةٌ, (K,) with ى, (TA,) A thing well known; (K;) a vessel in which clothes are washed; (Msb;) a [vessel also called] مِرْكَن, resembling a لَقَن [which is a kind of basin], in which clothes are washed: (Mgh:) or what is called in Persian پنگان [i. e. پِنْگانْ a small cup]: (PS:) [it probably received this last meaning, and some others, in post-classical times: Golius explains it as meaning “ lagena, phiala, crater: ” adding, “ hinc vulgo Fingiána [i. e. فِنْجَانَة] calix vocatur: item Urceus: hydria: [referring to John ii. 6:] Vas dimidiœ seriœ simile, in quo aqua et similia ponuntur: ” on the authority of Ibn-Maaroof: and, on the same authority, “ Labrum seu vas lapideum instar pelvis, in quo lavantur vestes: ”] pl. أَجَاجِينُ: (S, Mgh, Msb, K:) meaning [also] what resemble troughs, surrounding trees. (Msb.)

آجِنٌ
آجِنٌ آجن (S, Mgh, Msb, K) and ↓ أَجِنٌ (S, Msb, K) and ↓ أَجْنٌ (ISd, TA) and ↓ أَجِينٌ (TA) Water altered for the worse (S, Mgh, Msb, K) in taste and colour, (S, Mgh, K,) from some such cause as long standing, (TA,) but still drinkable: (Mgh, Msb:) or altered for the worse in its odour by oldness: or covered with [the green substance called] طُحْلُب and with leaves: (Mgh:) pl. أُجُونٌ; thought by ISd to be pl. of أَجْنٌ and آجِنٌ. (TA.)

اِنْجَانَةٌ
اِنْجَانَةٌ انجانه انجانة : see اِجَّانَةٌ.

اِيجَانَةٌ
اِيجَانَةٌ ايجانه ايجانة : see اِجَّانَةٌ.

مِئْجَنَةٌ
مِئْجَنَةٌ ذ [in Golius's Lex. مِئْجَنٌ] The instrument for beating used by the قَصَّار [or whitener of cloth, in washing]: but better without ء, [written مِيجَنةٌ,] because the pl. is مَوَاجِنُ; or, accord. to IB, the pl. is مَآجِنُ. (TA.)

##### Türkçe

**أَجَنَ**
1 **أَجَنَ** ذ , (S, Mgh, Msb, K,) muzârîsi **اَجِنَ** ve **اَجُنَ**; (S, Msb, K;) ve **أَجِنَ**, (S, Mgh, &c.,) muzârîsi **اَجَنَ**, (S, Msb,) Yz tarafından zikredilmiştir; (S;) birincinin mastarı **أُجُونٌ** (S, Mgh, Msb, K *) ve **أَجْنٌ**; (S, Msb, K; *) ve ikincinin (mastarı) **أَجَنٌ**; (S, Mgh, Msb, K;) O (su) tad ve renkte (S, Mgh, K,) uzun süre bekleme gibi bir sebepten dolayı, (TA,) daha kötüye doğru değişti (S, Mgh, Msb, K), fakat içilebilirdi: (Mgh, Msb:) yahut eskilik sebebiyle kokusunda daha kötüye doğru değişti: yahut **طُحْلُب** denilen [yeşil madde] ile ve yapraklarla kaplandı: (Mgh:) **أَجُنَ** dahi, su hakkında söylenir, daha kötüye doğru değişti demektir: (Th:) ve Iktitáf’ta **أَجَنَ**, muzârîsi **اَجَنَ** vârid olmuştur; bu bilinmeyendir, fakat iki lehçe varyantının karışımı olabilir [yani muzârîsi **اَجِنَ** ve **اَجُنَ** olan **أَجَنَ** ile mâzîsi **أَجِنَ** olan **يَأْجَنُ**]. (MF) -A2- **أَجَنَ** O (bir **قَصَّارَ**, yahut kumaş ağartıcısı) bir parça bezi veya bir giysiyi [yıkarken] dövdü. (S, K.)

**أَجْنٌ**
**أَجْنٌ** ذ : **آجِنٌ**’e bak.

**أَجِنٌ**
**أَجِنٌ** ذ : **آجِنٌ**’e bak.

**أُجْنَةٌ**
**أُجْنَةٌ** ذ (S, K) ve **أْجْنَةٌ** ve **اِجْنَةٌ** (K) **وَجْنَةٌ** ile aynı [yanağın topu, yahut çıkıntılı kısmı]. (S, K.)

**أَجِينٌ**
**أَجِينٌ** ذ : **آجِنٌ**’e bak.

**اِجَانَّةٌ**
**اِجَانَّةٌ** اجانه اجانه اجانة جانى (S, Mgh, Msb, K) ve ↓ **اِنْجِانَةُ**, (Lh, K,) ikincisi Teiyi lehçesindendir, (Lh, TA,) yahut bu, avamî bir şekildir, (Mgh,) câiz değildir, (S,) ve ↓ **اِيجَانَةٌ**, (K,) **ى** ile, (TA,) İyi bilinen bir şey; (K;) elbiselerin yıkandığı bir kap; (Msb;) elbiselerin yıkandığı, **لَقَن**’a benzeyen bir **مِرْكَن** [diye de adlandırılan] kap: (Mgh:) yahut Farsçada **پنگان** denilen şey [yani **پِنْگانْ** küçük bir fincan]: (PS:) çoğulu **أَجَاجِينُ**: (S, Mgh, Msb, K:) (anlamı) [ayrıca] ağaçları çevreleyen, yalaklara benzeyen şeylerdir. (Msb.)

**آجِنٌ**
**آجِنٌ** آجن (S, Mgh, Msb, K) ve ↓ **أَجِنٌ** (S, Msb, K) ve ↓ **أَجْنٌ** (ISd, TA) ve ↓ **أَجِينٌ** (TA) Tad ve renkte, (S, Mgh, K,) uzun süre bekleme gibi bir sebepten dolayı, (TA,) daha kötüye doğru değişmiş, (S, Mgh, Msb, K) fakat hâlâ içilebilir olan su: (Mgh, Msb:) yahut eskilik sebebiyle kokusunda daha kötüye doğru değişmiş: yahut **طُحْلُب** denilen [yeşil madde] ile ve yapraklarla kaplanmış: (Mgh:) çoğulu **أُجُونٌ**; ISd’ye göre **أَجْنٌ** ve **آجِنٌ**’in çoğuludur. (TA.)

**اِنْجَانَةٌ**
**اِنْجَانَةٌ** انجانه انجانة : **اِجَّانَةٌ**’ye bak.

**اِيجَانَةٌ**
**اِيجَانَةٌ** ايجانه ايجانة : **اِجَّانَةٌ**’ye bak.

**مِئْجَنَةٌ**
**مِئْجَنَةٌ** ذ [Golius’un Lex.’inde **مِئْجَنٌ**] **قَصَّار**’ın [yahut kumaş ağartıcısının, yıkamada] kullandığı dövme aleti: fakat ء’siz daha iyidir, [**مِيجَنةٌ** yazılır,] çünkü çoğulu **مَوَاجِنُ**’dur; yahut IB’ye göre çoğulu **مَآجِنُ**’dur. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءجن

أَجَنَ
أَجَنَ I ,  U ( n. ac. أَجْن 1 ,  أُجُوْن 27 ),
a.  Became undrinkable, brackish, stale ( water ).

b.  Bleached ( cloth ).

أَجْن
أَجْن 1 , ( pl. أُجُوْن 27 ),
a.  Impure water.

أَجِن
أَجِن 5 ,  آجِن 21 ,  أَجِيْن 25 ,
a.  see 1 .

اِنْجَانَة
اِنْجَانَة ,  اِجَّانَة ( pl. أَجَاجِيْن )  P. ,
a.  Urn; tub.

##### Türkçe

**أَجَنَ**
**أَجَنَ** I, U (mastarı: **أَجْن** 1, **أُجُوْن** 27),
a. (Su) içilemez oldu; acımsı-tuzlu oldu; bayatladı.

b. (Kumaşı) ağarttı.

**أَجْن**
**أَجْن** 1, (çoğulu: **أُجُوْن** 27),
a. Pis su.

**أَجِن**
**أَجِن** 5, **آجِن** 21, **أَجِيْن** 25,
a. 1’e bak.

**اِنْجَانَة**
**اِنْجَانَة**, **اِجَّانَة** (çoğulu: **أَجَاجِيْن**) F.,
a. Küp; tekne.
