# أجن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AC%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: أجن

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

### Türkçe

ج ن ( و ا ي ء )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : (kullanılanlar).

**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet edildiğine göre, Beytülmâl’e girdi de dedi ki: Ey kırmızı! ve ey beyaz! kızar ve beyazlaş. Ve benden başkasını aldat.
Bu benim topladığım(şey)dir; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır
Ebû Ubeyd dedi: Bu, kişinin yanında bulunanın en seçkinini arkadaşına tercih etmesi hakkında mesel olarak vurulur.
İbnü’l-Kelbî, meselin, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Lahmî Amr b. Adî’ye ait olduğunu zikretti; Cezîme bir menzile indi ve insanlara, onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bir kısmı bulduğunun en hayırlısını kendine ayırıyordu; o sırada Amr dedi ki:
Bu benim topladığım(şey)dir; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır
Leys dedi: “Adam bir **جناية** işledi” denir; yani kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç yükledi; (böylece) işler. Ve “Falan falana, işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti” (denir); yani o (günahı) ona isnat etti, hâlbuki o berîdir.
**الجَنَى** : taze hurmadır.
Ferrâ onda şu beyti okudu:
Bana doğru kütüğü salla; sana **الجَنَى**yı toplatır
Bal, sağılırsa ona **جَنًى** denir; ve her meyve ki toplanır, o, kısaltılmış (maksûr) **جَنًى**dır.
**الاجتِناء** : onu almandır; o, taze kaldığı müddetçe **جنًى**dır; ve ağacından alınmış her şey için “**جُنِيَ**” ve “**اجتُنِيَ**” denir.
Râciz, **الْكَمْأَةَ**yı anarak dedi:
Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım
Bir başkası dedi:
Sen, dikenden üzüm toplamazsın
Meyve koparılıp kesilince ona **جَنِيّ** denir.
Ebû Ubeyd dedi: “**جنَيتُ** falanı **جَنًى**” denir; yani onun için onu topladım; ve şu beyti okudu:
Gerçekten senin için **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım
Ve gerçekten seni **بَناتِ الأوْبَرِ**den nehyettim
Şemir dedi: “**جنيتُك**” (demek) “senin için ve aleyhine topladım”dır; bundan, senin şu sözündür:
Sana karşı işleyenin kendisi senindir; ve (bazen)
Sağlamlara bulaştırır da uyuz, uyuzlanır
Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجني عليك**” sözünde dedi: Bu, kişinin kendi cinayetiyle cezalandırılması, başkasının onun günahıyla alınmaması hakkında mesel olarak vurulur.
Ve denildi ki: Manası: ancak sana, cinayeti sana dönen kimse cinayet işler; bu da, kardeşlerin kişi üzerine cinayet işlemeleridir; buna şu sözü delâlet eder:
Ve sağlamlara, uyuzun çömelmeleri bulaştırır
Ebû Ubeyd dedi: Ve onların mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء** , **الجاني**nin çoğuludur; **الأبناء** da **الباني**nin çoğuludur; mesel: **شَاهِد** ve **أشْهاد** , **نَاصِر** ve **أَنصار**; mana: yıkan ve yıkan (şeyi) yapan, tedbirsizce bina edenin kendisidir; böylece yaptığı şeyi eksiltmeye ve onu bozmağa muhtaç oldu.
Ebû’l-Heysem dedi: “(**جانيك مَن يجنى عليك**)” sözünde murad: sana hayır işleyen **الجاني** (değil), sana şer işleyendir. Ve şu beyti okudu:
Ve sağlamlara, uyuzun çömelmeleri bulaştırır
Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنأ** koşuşunda, ısrar edip yüzüstü kapanırsa; ve şu beyti okudu:
Sanki, **الجوالب**in kaçışı gibi, **جانئاً**
Bir **رِئمٌ**; ona, alçak bir köpek eşlik eder
**يُضايفه**: alçak bir **رِئمٌ** onu sıkıştırır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني** , dölleyici (erkek)dir.
Ben dedim: **الجاني** : kazanan(kimse)dir.
Ve “Ağaç **أَجنتِ**” denir; yani onun, toplanıp yenilecek bir **جَنًى**sı oldu.
Şair dedi:
Onun için **باللِّوَى**da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** topladı

**جنأ** : Ebû Zeyd: “Adam bir şeye **جَنَأَ** **يَجْنأُ** **جُنُوءًا**” (denir); yani ona yüzüstü kapandı; ve şu beyti okudu:
Ey **أغَاضِرَ**! ayrıldığınız sabahı görseydin
Dönüp gelenlerin yastığıma **جُنُوء**unu
Dedi: Ve “Adam **جَنيءَ** oldu, **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**” (denir); yani onda yaratılıştan (bir hâl) bulundu.
Asma‘î dedi: Adam, mızraklanmadan sakınarak atı üzerine kapanırsa ona “**جَنَأَ** **يَجْنَأ** **جُنُوءًا**” denir.
Mâlik b. Nuveyra dedi:
Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildikten sonra
Ve ölüm havuzlarını her kastedişle kastettin
Dedi: Sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse “**جَنِىءَ** **يَجنَأ** **جَنأ**” denir; o, **أَجنَأَ**dır. Dedi: Adam, bir şeyi ondan korumak için adamın üzerine kapanırsa “**أَجنَأَ** عليه **إجناء**” denir.
Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ikisinin recmedilmesini emretti; adam, taşları ondan koruyarak onun üzerine **يجانىءُ** oldu; yani onun üzerine kapanır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُجْنَأ** : kalkandır. Ebû Kays söyledi:
Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; vurucu
Dedi: **المُجْنَأ** kabir çukurudur.
Hüzelî dedi:
Ne zaman ki, üzerinde
Ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**yı ziyaret etse
Leys dedi: **الأَجنأ** , omzunda göğsüne doğru bir eğrilik bulunan kimsedir; kambur değildir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أَجنَأ** ve **أَدْنأ** , ikisi de hemzeli; **الأقْعَس** manasındadır; o, göğsünde sırtına doğru bir kapanma bulunan kimsedir.
Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ** ve **نَعَامَةٌ جَنْآء**; hemzeyi hazfeden “**جَنْواء**” dedi; masdar: **الجنَأ**; ve şu beyti okudu:
İki kulağı kesik, **أَجنَا**; sert vuran
Ben dedim: Başkası, “**أجنَى**” sözünde dedi: Ona **التّنُّومُ** ve **الآءُ** (den) yenilecek bir **جَنًى** oldu; bu daha sahihtir.

**نجا** : Leys dedi: “Adam şerden **نَجَا** eder, **يَنْجو** **نَجْواً** yahut **نَجاةً**” denir; ve süratte **نَجاءً** (memdûd) ile **يَنْجُو** eder; o, hızlı bir **نَاجٍ**dir; ve hızlı olursa “**ناقةٌ ناجيَة**” ve “**نجاةٌ**” (denir).
Seleme, Ferrâ’dan: Arap “**النّجاءَ النّجاءَ**” der. Ve “**النَّجا النَّجاءَ**”. (Ve “**النَّجاءَكَ النَّجاءَكَ**”.) Ve “**النجاكَ النَّجاكَ**”; başkası şu beyti okudu:
Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النَّجا**
Allah azze ve celle dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) (Nisâ: 114).
Ebû İshâk dedi: Sözde **النَّجوى**nın manası, cemaatin ve iki kişinin, gizli yahut açık olarak, kendisiyle tek başına kaldığı şeydir. Dedi: Azze ve celle’nin “( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** )” (İsrâ: 47) sözü; dedi: Bu, masdar manasındadır; yani onlar, **نجوى** sahipleridir.
**النَّجْوى** : masdarın ismidir. Dedi: Dilde “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu ayıkladım ve attım; ve “**نَجَوْتُ** şeyi **أَنجوه**” denir; yani onunla **ناجَيْتَه** ettin.
Seleme, Ferrâ’dan: “İlacı **نجوْتُ**” (denir); yani onu içtin. Dedi: Ben, ilaçtan ancak “onu **أَنْجَيتُ**” (şeklini) işitirdim; ve “deriyi **نجوْتُ**” ve “onu **أَنْجَيْتُ**”.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “İlaç beni **أَنجاني** etti”; yani beni oturttu.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Falan **أَنجَى** **إنْجاءاً**” (denir); yani dışkı üzerine oturdu da dışkıladı; ve dışkının kendisi “**نجَا** **يَنْجُو**” eder.
Dedi: Bazı Arap dedi: Et, yiyeceğin **نَجْواً** bakımından en azıdır; ve **النَّجْوُ** : dışkının kendisidir.
Dedi: “**اسْتَنْجَيْتُ** **اسْتِنجاءً**” (denir); yani onu topladın.
Ve **النَّجو** : suyunu boşaltmış buluttur; ve “**ناقة نجاةٌ**” yani hızlıdır; ve “Suyla taşları **اسْتَنْجَيْتُ**” yani onunla temizlendim.
Kisâî dedi: “Dışkıdan dolayı oturdum da **ما أَنْجَيْتُ**.”
Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: “Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**” (denir); yani onu kestin; ve “Ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**” (denir); yani onu kökünden kestin.
Şemir dedi: “Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve onu **اسْتَنْجَيْتُ**” (denir); yani onu kestin.
Dedi: Abdestteki **الاسْتنجاء**yı, bu pis parçayı suyla kesip ayırmaktan (gelmiş) görüyorum.
Zeccâc dedi: “Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerden beri hiçbir şey **نَجا** etmedi” denir; yani dışkı gelmedi.
Leys dedi: “Falan **نَجا** eder, **يَنْجو**” (denir); yani bir günah yahut başka bir şey işledi, sonra kurtulur. Dedi: **اسْتَنْجى** , **النجاة**dan **اسْتَفْعل** babındandır; **الاسْتِنجاء** suyla yahut taşla temizlenmedir; **النَّجاة** ise, selin üstüne çıkmadığı yerden **النَّجوَة**dir; ve şu beyti okudu:
Irzımı, bir **ينَجْوَةٍ**ye erişmesinden korurum
Şüphesiz ayıplardan beri olan mutludur
Ve “Falan, falanın **نَجِيُّ**sidir”; yani ondan başkası olmaksızın onunla gizlice konuşur.
Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) (Yûsuf: 80); manası: insanlardan ayrıldılar, gizlice konuşarak; “**قَوْمٌ نَجِيٌّ**” ve “**أنجِيَة**” dersin; ve şu beyti okudu:
Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında
Ve boyunları ipler gibi çalkalandığında
Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** , tek bir lafızdır, “hepsi” manasında; aynı şekilde “( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** )” (İsrâ: 47) sözü; ve caizdir: “**قَوْمٌ نَجِيٌّ**”, “**قَوْمٌ أنْجِيَةٌ**”, “**قَوْمٌ نَجْوَى**”.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى** (denir) terlerse; ve **أنْجَى** (denir) dışkılarsa; ve **أنجَى** (denir) atının sırtından örtüyü kaldırırsa.
Ebû’l-Abbâs, “( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** )” (Ankebût: 33) sözünde dedi: yani seni azaptan ve aileni kurtaracağız.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ okudu; ve Kisâî’nin ona okuttuğunu zikretti:
İki arkadaşıma derim; bana göründü ki
İkisinden işaretler; ikisi de **نَجِيّاً**
Kisâî dedi: **نَجِيّان**ı kastetti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; böylece **نَجِيّاً**yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.
Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**”; manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.
Kavme, yenildiklerinde “**اسْتَنْجُوا**” denir; bundan, Âd’ın oğlu Lokmân’ın sözü: “Sabahladığımızda ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz”; yani o, bizim artçımızdır; yenildiğimizde bizden savar.
Allah azze ve celle’nin sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) (Yûnus: 92).
Ebû İshâk dedi: Manası: seni çıplak olarak atarız ki arkandakilere ibret olasın; ve denildi ki: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atarız.
Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ** , senin kurtuluşun olduğunu zannettiğin yüksek yerdir.
İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir, dağa **نَجْوَة** denir, tepeye **نجوة** denir; vadinin **نَجْوَةُ**sine gelince: iki yamacı da, düz yahut yatık; her yamaç bir **نَجْوة**dir; aynı şekilde dağdan ve tümsekten olan da böyledir; ve selin üstüne çıkmadığı her yüksek yamaç, yerden bir **نَجوَةٌ**dir. Onlar **النجوَات**tır. Ve kumun hepsi, **نجوة**dır diye iddia etti; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَةُ**si: otun bittiği yerdir. Ve “Deriyi **نَجَوْتُ**” denir; yani onu deve ve başkasından attın. Ve şu beyti okudu:
Dedim ki: Ondan uzaklaşın; derinin atılması gibi uzaklaşın; çünkü o
Sizi, ondan bir hörgüç ve omuz başıyla razı edecektir
Ve “Falanı **نَجَوْتُ**” (denir); yani onu kokladın; şair dedi:
**مُجَالِداً**yı kokladım da onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi
Ve “Kirişi **نَجَوْتُ** ve onu **اسْتَنْجَيْتُ**” (denir); yani onu kurtardın; ve şu beyti okudu:
Ona karşı sıçradı; ben de ona karşı sıçradım
Kasabın oturuşu gibi; kirişi **يَسْتَنْجِي** eder
Ve denildi ki: Bütün bunun aslı **النَّجْوَة**dendir; o da yerden yükselen şeydir. Ve denildi ki: hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyacını gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile gizlenir.
Ubeyd dedi:
Onun **بِنَجْوَتِه**si, onun **بعَقْوَتِه**si gibidir
Ve gizlenen, genişlikte yürüyen gibidir

**نجأ** : Lihyânî dedi: Göze (nazar) ile isabeti şiddetli olan adama “O, gözün **لَنَجُؤُ**sudur” denir; **فَعُل** vezninde; ve gözün **نَجُوء**u **فَعُول** vezninde; ve gözün **نَجِيءُ**u **فَعِلَ** vezninde; ve gözün **نَجِيءُ**u **فعيل** vezninde. Ve “Onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**” (denir); yani onu isabet ettirdin. Ve “Senden, isteyenin **نَجْأَةَ**sini defet” denir; yani onun şiddetli bakışını senden defetmek için yediğinden ona bir şey ver; ve şu beyti okudu:
Dikkat et, ey **ردَّادُ**! **النَّجْأَةُ** sende (olsun)
Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: “Bineği ve başkasını **نَجَأْتُ**” (denir); yani onu gözümle vurdum; isim: **النّجأَة**.

**ونج** : Leys dedi: **الْوَنَج** , telli **الصَّنْج**den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ** mu‘arrebdir; aslı **وَنَهْ**tir; Araplar, nûnu şeddeli olarak **الْوَنُّ** dediler.

**نأج** : Leys dedi: Baykuş **نأَجَ** eder, **يَنْأَجُ** **نَأْجاً**; insan da duasında yalvarırsa Allah’a **نَأَجَ** eder, **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvardığı ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve şu beyti okudu:
Seni, **النُّؤَّجِ**in sözü aldatmasın
Sözü çekip çıkaranların hepsi çekip çıkarandır
A‘câc, **الهام** hakkında dedi:
Ve onu, **النَّائجاتُ** bir **مَنْأَجَا** edindi
Başkası dedi: **النَّائِجاتُ** , esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer yürüyüşlerinde **نَأَجَت** eder; İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
**الأحْماءُ** ve **الأزَاوِيجْ** bildi ki
Onlardan, **مَنْؤوج** bir söz yoktur
Dedi: **الْمَنْؤوجُ** : bükülmüş olan(dur).
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَّؤوج** , şiddetli acı rüzgârdır.
İbn Büzurc dedi: **نَأَج** haber: yeryüzünde yayıldı.

**أجن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder, **يَأْجِنُ** **أُجُوناً**; yani değişir, fakat içilir. Ve **أسِنَ** eder, **يأسَنْ** **أسَناً** ve **أسُوناً**; o, kokusundan dolayı kimsenin içmediği şeydir.
Leys dedi: Suyun **أجُونُ**u: üzerine **الْعِرمِضُ** ve yaprak çökmüş olmasıdır.
A‘câc dedi:
Üzerinde, rüzgârların savurduğu **الْخُطَّطِ**ten
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış
Dedi: Başka bir dil: **أجِنَ** **يأجَنُ** **أجَناً**.
Seleme, Ferrâ’dan: “**إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة**” denir; manası birdir; en fasihi **إجَّانَة**dır.

**وجن** : Leys dedi: **الوَجْنَةُ** , iki yanaktan yükselen şeydir; **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Develerden **الأَوْجَنُ**; dişi develerden **الْوَجْنَاءُ**: büyük **الوَجْنَة** sahibi. Pek az “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve “**الوَجْنَةُ**: büyük olan” denir; yerden **الوَجِين**e benzetilmiştir; o, küçük taşları olan bir sırt, bir metindir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَجِينُ** : yerden bir yan şerit; uzanır ve yükselir; o, kalındır.
Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الأوْجَنُ** , **الوَجِين**den **أفعل** veznindedir; Ru’be’nin şu sözünde:
Akça, atılgan; **الأَوْجَن**in sırtı gibi
Dedi: **الأَوْجَن** , kalın dağdır.
İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ** , dağın önü ve yamacıdır; **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi içindir; onda, içeriye doğru giren, sanki duvarlar gibi yarları olan vadiye karşıdan çıkar; işte onlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: **الناقةُ الوَجْناء** , **الوَجِين**e benzetilir; o, iri olandır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak kabarıklığı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.
İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin “**وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ**” dediğini nakletti. Dedi: Bazı Arap’ın “**وِجْنَة**” dediğini işittim.
İbnü’s-Sikkît dedi: “Deriyi kim **وَجَّنَ** etti bilmiyorum” denir; yani hangi insan o?
Lihyânî dedi: **المِيَجَنة** , onunla derinin **يُوجَّن** edildiği şeydir; yani tabaklanırken yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayan kadın, derisini **وَجَنَت** etti; yani onu dövdü.
Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim
Misafirlere daha söven ve daha çirkin göz çukuru olan
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة** tokmaktır; çoğulu: **مَوَاجِن**. Mufaddal’den, Âmir b. Ukayl es-Sa‘dî için bize okundu:
Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; hatalı
Ve sağrılar, semerler üzerinde yığma
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onunla yere **وَجَّنْتُ**” ve “**عَدَّنْتُ**” ve “**مَرَّنْتُ**” (denir); yani onunla yere vurdun.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن** : zillet ve boyun eğmedir. Ve kadın **مَوْجُونَة**; o, günahların çokluğundan utanan kadındır.
İbnü’s-Sikkît: **رَجُلٌ مُوَجَّن**; yani **الوَجَنَات**ı büyük olursa.

**جون** : Leys dedi: **الجَوْنُ** , kapkara siyah(dır); dişisi **جَوْنَة**; hepsi **جُون**. Ve “Uzaktan her deve **جَوْنٌ**dur” denir; ve “Uzaktan her yaban eşeği **جَوْنٌ**dur” denir. Güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve kızıllıkla karışık her siyah renk **جَوْن**dur; yahut içinde kızıllık karışmış siyah, **القَطا** rengi gibi.
İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; böylece **الجُونيُّ** ve **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.
Dedi: **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ** , sırtı daha koyu; kanadının içi siyah; boğazı sarı; bacakları kısa; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy olan(dır).
Dedi: Ondan **القَطاطُ** , kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanan; şiddetli olmayan bir tozluluk; gözleri büyüyen(dır).
Leys dedi: **الجُونَةُ** , yuvarlak bir sepetçiktir; deriyle kaplanmış; attarlarda bulunur; çoğulu **جُوَن**; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:
Onlar, akranlarına indikleri zaman
Ve güreş, **الجُوَنْ**de olanla olduğunda
Erkeklere karşı süslenmiş hâlde ortaya çıkan kadınları vasfeder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّنُ** , gelin kapısını beyazlatmaktır; ve **التَّجوُّنُ** , ölünün kapısını siyahlatmaktır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْنُ** siyah(dır); ve **الجَونُ** beyaz(dır). Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; parlaktı; o, onun parlaklığını görmez oldu; ona, fasih olan falan dedi ki: Güneş **جَوْنَة**dir; yani o, şiddetli parıltılıdır; parlaklık, zırhın rengini bastırmıştır. Asma‘î şu beyti okudu:
Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ**! rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**in değişmesi
Gündüzü kasteder. Bir başkası dedi:
**الجَوْنَة**yi, kaybolmadan önce acele ettirir
Ferazdak dedi:
Üzerinde alçı olan beyaz bir (şey); onda hasta
Ondan can yükselir; ölüm de hazırdır
Dedi: Burada **الجَوْن** : beyazdır; beyaz bir köşkü vasfeder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجَوْنَةُ** , acem (dili anlaşılmaz söz)dür. Dedi: **الخابِية**ye **جَوَنة** denir; ve kova kararıp siyahlaşınca ona **جَوْنة** (denir); ve tere **جَوْنٌ** (denir).
İbnü’l-A‘râbî, bir su çeken için okudu; kuyuda su çeken için dedi:
Eğer (kova) “anne” ise, **امَّصَرت** ettiyse, onun ağzını sık
Kovanın **امِّصَارَ**ı ona zarar vermez
O, **جُوَيْنٌ** müdür? onunla karşılaş; sonra ona iyilik et
Sen, onun şerrinden korunursan hayırdasın
O da ona cevap verdi:
İsterdim ki onun hayrını ve şerrini koruyayım
Dedi: Manası: “Benim sevgim üzerine”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.
Ve “**أَهِيَ جُوَيْن**” sözü: “Kardeşim”i kastetti; adı **جُوَيْنا** idi; ve her kardeşe **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.
Seleme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان** : yayın iki ucudur.

**نوج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ يَنُوجُ**; yani ameliyle riyâ etti. Dedi: **النَّوْجَةُ** , rüzgârlardan kasırgadır.
