# أج (أ-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: اج

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللفيف من حرف الجيم
جو ، جوى ، جأى ، أجا ، جئو ، جيأ ، جا ، أج ، وجأ ، وج ، جأجأ ، أوجى ، جيا ، يأجج ، جأج ، يأجوج ، ويج .
جو : قال الليث : الجَوُّ الهواء ، وكانت اليمامَةُ تُسَمَّى جَوّاً ، وأنشد .
أخْلَقَ الدّهْرُ بِجَوّ طَلَلاَ
قلت : الجَوُّ ما اتّسع من الأرض واطمأَنَّ وبرز ، وفي بلاد العرب أَجوِيَةٌ كثيرة يُعرف كل جو منها بما نُسِبَ إليه ؛ فمنها جوُّ غِطْرِيف وهو فيما بين السِّتار وبين الجماجم ، ومنها جوّ الخُزَامى ، ومنها جوّ الإحساء ، ومنها جوّ اليمامة ، وقال طرفة :
خَلاَ لَكِ الجَوُّ فبيضي واصْفِرِي
ويقال : هذا جوٌّ مُكْلِىءٌ ، أي كَثير الْكَلأ ، وهذا جوٌّ مُمْرِعٌ . وجوُّ السماء : الهواءُ بين السماء والأرض .
قال الله : ( إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِى جَوِّ السَّمَآءِ ) ( النحل : 79 ) .
ودَخَلتُ مع أعرابي دَخْلاً بالخَلصاءِ ، فلما انتهينا إلى الماء قال : هذا جوٌّ من الماء لا يوقف على أقصاه .
وقال ابن الأعرابي : الْجَوُّ الآخرَة .
وقال الليث : الْجِوَاء مَوضع . قال : والفُرْجَةُ التي بين مَحَلَّةِ القوم وسْط البيوت تُسَمَّى جِوَاءً ، يقال : نَزَلْنا في جِوَاءِ بَني فلان قلت : الجِوَاء جمع الجَوّ ، ومنه قول زهير :
عَفَا مِنْ آلِ فاطِمَةَ الجِوَاءُ
ويقال : أراد بالجِوَاءِ موضعاً بعينه .
وقول الليث : الجِوَاءُ الفُرْجةُ وسْط البيوت لا أعرفه ، ويُجمع الجوُّ جواءً وهو عندي تصحيف وصوابه الحِواء وجمعه أحوية وقد يجمع الجوُّ جِواءً ، ومنه قوله :
أيا أُمَّ عَمْرٍ و من يَكن عَقْرُ داره
جِواءَ عَدِيَ يأكل الحشرات
البيت يُروى للنابغة ولأوس بن حجر .
ورُوِي عن سَلمان ، أنه قال : لكل أمرىء جَوّانيّاً وبَرّانيّاً ، فمن أصْلَحَ جوّانيَّهُ أصلَحَ
اللَّهُ بَرّانيَّة ، ومَنْ أفْسد جوّانيّه أفسد الله بِرانيَّة .
قال شمر ، قال بَعْضهم : عَنَى بِجَوّانِيِّه سِرَّه ، وبِبَرّانيِّة عَلاَنِيَّه .
قال : وجوُّ كل شيء بَطْنُه وداخِله ، وهو الجَوّه بالهاء أيضاً ؛ وأنشد قوله :
يَجْرِي بِجَوّتِهِ مَوْجُ الْفُرَاتِ كأَن
ضَاحِ الخُزَاعِيِّ جازَت رَنْقَه الرِّيحُ
قال : جَوّتُه : بَطنُ ذلك الموضع .
وقال آخر :
لَيست تَرَى حولها شخصاً وَراكبُها
نَشْوانُ في جَوّةِ الْباغُوتِ مَخمورُ
قال شمر ، قال ابن الأعرابيّ : الْباغُوت مَوْضع ، وجوَّتُه : دَاخِلُه ، وقال قَتَادة في قول الله : ( فِى جَوِّ السَّمَآءِ ) ( النحل : 79 ) في كَبِدِ السماء ، ويقال كُبَيداء السماء .
جوى : قال الليث : الجَوَى مقصور ، كلُّ داءٍ يَأْخُذُ في الباطن لا يُستَمرَأَ معه الطعام . يقال : رَجلٌ جَوٍ ، وَامرأةٌ جَوِيَةٌ كما ترى ، وَاستَجْوَينا الطّعامَ واجتَوَينَاه ، وصار الاجتواء أيضاً لما يُكرَهُ ويُبْغَض .
وفي الحديث : ( أنَّ وَفْدَ عُرْينَة قَدِمُوا المدينة فاجتَوَوْها ) .
قال أبو عُبيد : قال أبو زيد : ( اجَتَويت البلاد إذا كَرِهْتها ، وَإن كانت مُوافِقَةً لك في بَدَنك ، واسْتَوْبَلَتها إذا لم تُوَافِقك في بدنك وإن كنتَ مُحِبّاً لها .
قلت : قال أبو زيد في ( نوادره ) : الاجتِوَاء النزاعُ إلى الوَطن ، وكراهَةُ المكان الذي أنت به وإن كنتَ في نِعمة .
قال : وإن لم تكُن نازِعاً إلى وَطنك فأَنت مُجتوٍ أيضاً .
قال أبو زيد : وقد يكونُ الاجتَوَاءُ أيضاً ألا تَسْتمرىءَ الطعامَ بالأرض ولا الشَّراب ، غير أنك إذا أحبَبْتَ المقامَ بها ولم يُوافِقك طعامُها ولا شَرابُها ، فأَنتَ مُسْتوبِل ، ولستَ بمجتَوٍ .
قلت : جعل أبو زيد الاجتَوَاء على وَجْهين .
وقال ابن بُزرْج : يقال للذي يجتَوِي الْبَلَد : به اجتِوَاء ، وجوًى مَنْقوص ، وَجِيةٌ .
قال : وحَقَّرُوا الجِيَةَ جُيَيَّة .
حدَّثنا السعديُّ عن الرماديّ عن يزيد بن هارون عن العوام بن حَوْشَبِ ، عن جَبَلةً بن صُحَيْم ، عن مُؤثر بن عفازة عن عبد الله ، قال :
( لما كانت ليلة أسري برسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لقي إبراهيم وموسى وعيسى ، فتذاكروا الساعة ، ورَدّوا الحديث إلى عيسى فذكر الدَّجال وقتلَهُ إياه ، وخروج يأجُوج ومأجُوج ، وإفسادهم الأرض ، ودعاءه عليهم فيموتون ، وتَجوى الأرضُ من
ريحهم ) . ثم ذكر الحديث بطوله :
قال أبو عُبيد : قولُه تجتَبىء الأرضُ منهم ، أي تُنِتن ، وهو جَوٍ من أي مُنْتِن ؛ وأنشد :
ثمَّ كان المِزاجُ ماءَ سحاب
لا جَوٍ آجنٌ ولا مطروقٌ
قال : الجَوِي المنْتنُ المتغيّر . وقال :
بَسَأْتَ بَنِيهَا ؛ وجَوِيتَ عنها
وعندي لو أرَدْتَ لها دواء
جويت عنها : أي لم تُوافقك فكرهتها .
أبو عبيد : الْجَوى الْهَوى الباطِن .
وقال ابن السِّكِّيت : رَجُلٌ جَوِي الجَوْف : وامْرَأَةٌ جَوِيَة ، أيْ دَوِي الْجَوف .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : جَوِيَتْ نفْسِي جَوًى ، إذا لم توافِقك البِلاد .
قال ، وقال أبو عمرو : الْجِواءُ الواسعُ من الأوْدِية ، وأنشد :
يمْعَسُ بالماءِ الْجِوَاءُ مَعْساً
جأى : قال الليث : الجُؤْوَةُ بوزن الجُعْوَة : لَوْنُ الأجْأَى ، وهو سوادٌ في غُبْرَةٍ وحُمْرَة .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : يقال : كَتِيبَةٌ جَأْوَاءُ إذا كانت عليتها صَدَأُ الحديد . قال : وإذا خَالَطَ كُمْتَةَ البعيرِ مثلُ صَدَأ الحديد ، فهو الجُؤْوَة ، وبَعيرٌ أَجأَى .
قال ، وقال الأُمويّ : الجُوَّةُ غير مهموز : الرُّقعة في السِّقاء .
يقال : جَوَّيتُ السِّقَاءَ : رَقَعْتُه .
وقال شمِر : هي الجُؤْوَةُ ، تَقديرُ الجُعْوَة .
يقال : مِقَاءٌ مُجْئِيٌّ ، وهو أنْ يُقَابِلَ بين الرُّقعتين على الوَهْيِ من ظَاهرٍ وباطن .
قال شمر : وكلّ شيءٍ غَطَّيتَه أو كَتَمْته ، فقد جَأَيتَه .
قال : وقال أبو زيد : جَأَيت سِرَّه كَتَمته ، وما يَجأَى سِقاءُك شَيْئاً ، أي لا يَحبِس الماء ، وما يَجأَى الرَّاعي غَنَمه ، إذا لم يَحفَظها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، يقال : فلان أحْمَق ما يَجأَى مَرْغَه ، أي لا يَسْتُر لُعَابَه .
قال : وجأَى ، إذا مَنَعَ .
وقال شِمر : جَيَّأْتُ الْقِرْبةَ خِطتُها . وأنشد :
تخَرّقَ ثَفْرُها أيام خُلَّتْ
على عَجَلٍ فَجِيبَ بها أَدِيمُ
فَجيَّأَها النساءُ فخان منها
كَبَعْثَاةٌ ورَادِعَةٌ رَدُومُ
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ ، والفراء : الْجِئَاوَةُ مثل فِعالة : الشيءُ الذي يوضع عليه القِدْرُ إن كان جِلداً ، أو خَصَفَةً أو غيرها .
قال ، وقال الأحمر : هي الْجِئَاءُ ، والجِواءُ أيضاً .
وفي حديث عليّ : ( لأنْ أَطَّلِيَ بجِواءِ جِلْدٍ أحَبّ إليّ من أن أطَّلِيَ بزعْفَران ) .
قال : وجمْع الجِئَاء أَجِئيَة ، وجمع الجِوَاءَ أَجْوِية .
وقال شمر : قال الفراء : جأَوْتُ البُرْمَةَ إذا رَقعتها ، وكذلك النّعل ، وقد جأَى على الشيء إذا عَضَّ عليه .
أبو عدنان ، عن أبي عُبيدة : أَجِيءْ هذا ، أي غَطّه .
قال لبيد :
حَوَاسِرُ لا يُجِئنَ عَلَى الْجِذَام
أي لا يَسْتُرْنَ . ويقال : أحيءْ عليك ثَوْبك .
ابن السّكّيت : امرأَةٌ مُجَيَّأَةٌ ، إذا أُفضِيَتْ ، فإذا جُومعَتْ أَحْدَثت ، ورجل مُجَيَّأ ، إذا جامعَ سلح .
وقال الفرّاء في قول الله : ( فَأَجَآءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ ) ( مريم : 23 ) هو من جِئْتُ ، كما تقول : فجاءَ بها المخاض ، فلمَّا أُلقِيَت الباءُ جُعل في الفعل ألف ، كما تقول : آتَيْتُكَ زَيْداً ، تريد أتَيْتُكَ بزيْد .
ومن أمثال العرب : شَرٌّ ما أجَاءك في مُخَّةِ عُرْقوب ، ومنهم من يقول : شَرٌّ ما ألجَأَك . والمعنى واحد .
وتميم تقول : شَرٌّ ما أشاءَك ، وأنشد غيره :
وشَدَدْنَا شَدَّةً صادقَة
فأجاءَتْكم إلى سَفْحِ الجبل
وقال زهير :
وجارٍ سارَ مُعْتمداً إلينا
أجاءَتْهُ المخافةُ والرّجاءُ
أي ألجأتْه معنى قوله : إلى مُخَّةِ عُرقوب ، أن العرقوبَ لا مُخَّ فيه ، فلا يحتاجُ إليه إلا من لا يقدر على شيء .
قال أبو عبيد : ويُضرَبُ هذا لكلِّ مضطر إلى ما لا خير فيه ولا يَسُدُّ مَسَدّاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : جَايأَني الرجلُ من قُرْب ، أي قابلني ، ومَرّ بي مُجَايأَةً أي مُقَابَلة .
قلت : هو من جِئْتُهُ مَجيئاً ومَجِيئةً ، فأَنَا جاءٍ وجِيءَ به يُجاء به ، فهو مَجِيءٌ به .
أجأ : قال الليث : أَجَأٌ وسَلْمَى جَبَلا طيِّء ، وإذا نُسب إلى أجأ قلت : هؤلاء أَجِئيُّون بوزن أجَعِيُّون .
وقال ابن الأعرابيّ : أَجَأَ ، إذا قَرَّ .
جأي : قال الليث : جِئاوَة اسمُ حَيَ من قيس ، قد دَرَجُوا ولا يُعْرفون .
جيأ : والجَيْأة : مُجْتمَعُ ماءٍ في هَبْطةٍ حَوالي الحصون .
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، وأبي عُبَيدة ، والأمويّ : الجَيْأة الموضعُ الذي يجتمع فيه الماء .
شمر ، عن أبي زيد : الجَيْأَةُ الحُفْرَةُ العظيمة ، يجتمع فيها ماء المطر ، ويَشْرَعُ
الناسُ فيه حُشُوشَهُم .
قال الكميت :
ضفادعُ جَيْأَةٍ حَسِبَتْ أَضَاةً
مُنَضِّبَةً ستَمْنَعُهَا وطيناً
وقال الفرّاء : جاء فلانُ جَيْأَةً . قال : وأما الجِيَّةُ بغير همز ، فهو الذي يَسيل إليه المياه .
وقال الهُذَليّ :
من فوقه شَعَفٌ قُرٌّ وأسْفَلُه
جِيءٌّ تَنَطَّقَ بالظَّيَّانِ والعُتُمِ
وقال شمر : يقال له جِيَّةٌ وجَيأَةٌ ، وكلٌّ من كلام العرب .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : قِيّةٌ من ماء ، وجِيّةٌ من ماء ، أي ماءٌ ناقعٌ خَبيث ، إمَّا مِلْحٌ ، وإما مَخْلوط بِبَول .
وقال الليث : الجائية ما اجتمعَ في الخُراجِ من المِدَّة والقَيْح ، يقال : جاءَتْ جائيَةُ الجِرَاح .
وفي حديث : يَأْجوجَ ومأجُوج ( فَتَجْوَى منهم الأرض ) قال أبو عُبيد : أيّ تُنْتِنُ ، وأنشد :
ثمّ كانَ المِزَاجُ ماءً سحابٍ
لا جَوٍ آجِنٌ ولا مطرُوقُ
قال : والجَوِي المُنْتِن ، والأجِنُ دونَه في التَّغيُّر .
أجج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَجَّ في سيره ، يَؤُجُّ أَجّاً ، إذا أسرع وهَرْوَل ، وأنشد :
يؤُجُّ كما أجَّ الظَّليمُ المُنَفَّرُ
وقال الليث : أجَّت النارُ تَؤُجُّ أَجيجاً ، وأجَّجْتها تأجِيجاً ، وائتجَّ الحَرُّ ائتجاجاً . والأُجَاجُ : شِدَّةُ الحَرّ .
قال رؤبة :
وحَرَّقَ الحَرُّ أجاجاً شاعلاً
قال : والأُجاجُ الماءُ المُرَّ المِلْح ، قال الله تعالى : ( وَهَاذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ ) ( الفرقان : 53 ) وهو الشديدُ الملوحة والمرارةَ ، مثل ماء البحر .
ويقال : جاءت أجَّةُ الصَّيف .
أبو عُبيد : الائتجاج : شدّة الحَرّ .
قال ذو الرمة :
بِأجةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطَبُ
يأجوج : قال أبو إسحاق في ( يأجوج ، ومأجوج ) : هما قبيلان من خَلق الله ، جاءت القراءةُ فيهما بهمزٍ وبغير همز .
قال : وجاء في الحديث : ( أنَّ الخلقْ من الناس عشرة أجزاء ، تِسْعة منها يأجُوج ومأجُوج ) قال : وهما اسمان أعْجَميان واشتقاق مثلهما من كلام العرب يخرج من أَجَّتِ النار ، ومن الماءِ الأُجاج ، وهو الشّديد الملوحة والمرارة ، مثل ماء البحر ، المُحْرِق من مُلوحته ، ويكون التقدير في يأجوج يَفْعُول ، وفي مأجوج
مفعول .
قال : ويجوز أن يكون يَأْجوج فاعُولاً ، وكذلك مأجوج .
قال : وهذا لو كان الاسمان عَرَبِيَّين لكان هذا اشتقاقُهما ، فأما الأعجميَّة فلا تُشْتَقُّ من العربية .
عمرو عن أبيه : أَجَّجَ ، إذا حمل على العدوّ ، وجَأَجَ ، إذا وقف جُنْباً .
ويج : قال الليث : الوَيْجُ خَشبةُ الفَدَّان بلُغةِ عُمَان .
وجأ : في الحديث المرفوع : ( من استطاع منكم الباءَة فَليَتَزَوَّج ، ومنْ لم يستطِعْ فعليه بالصَّوْم فإنه له وِجاء ) .
وقال أبو عُبيد : قال أبو زيد يقال للفحل إذَا رُضَّت أُنثيَاه : قد وُجِيءَ وِجاءً ممدود ، فهو مَوجوءٌ ، وقد وَجَأتُه ، فأراد أنَّه يَقْطَعُ النِّكاح لأنَّ المَوْجوءَ لا يَضْرِب .
وقال الليث : الوَجْءُ باليد ، والسِّكين . يقال : أَجَأتُه أَجَؤُهُ وَجْأْ مقصور .
وجا : وأما الوَجا فهو شدَّة الحَفَا . يقال : وَجِيَت الدّابةُ تَوْجَى ، وَجاً ، مقصور ، وإنّهُ لَيَتَوَجَّى في مِشْيته ، وهو وَجٍ .
وقال ابن السكِّيت : أَنْ يشتكِي البعيرُ باطنَ خفِّه ، والفرسُ باطن حافرِه .
قال : وقال أبو عُبيدة : الوَجَا : قبل الحَفا ، والحفا قبل النَّقَب .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَجِئَة البقَرة .
ابن نَجدة ، عن أبي زيد : الوَجِيءُ : الخَصِيّ .
سَلَمةُ عن الفرّاء : يقال وَجَأْتَه وَوَجَيْتُه وِجاءً .
قال : والوِجاءُ في غيرِ هذا وِعاءٌ يُعمَلُ من جران الإبل ، تَجعلُ فيه المرأةُ غِسْلَتَها ، وقُماشَها ، وجمعه أَوجيَة .
عمرو عن أبيه : جاءَ فلانٌ مْوجًى ، أي مرْدُوداً عن حاجَته وقد أوْجَيْتُه .
وقال الليث : الإيجاءُ أنْ تَزْجرَ الرجلَ عن الأمر ، تقول : أوْجَيتُه فَرَجع .
قال : والإيجاءُ إن يَسأَلَ فلا يُعْطِي السائِلَ شَيئاً .
وقال رَبيعةُ بنُ مَقروم :
أَوْجَيْتُه عَنِّي فأَبْصَر قَصْدَه
وكَوَيتُهُ فَوقَ النَّواظِر مِنْ عَلِ
وقال :
فإنْ تَكُ لا تَصيدُ اليوم شيئاً
فآب قميصُها أوجى وخابا
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ : أوْجيتُه أعطيتُه .
قال شمِر : لا أعْرِفه بهذا المعنى ، وأوْجيتُه : رَدَدتُه .
وقال غيره : حَفَر فَأَوْجَى ، إذا انتَهى إلى صَلابَة ولم يُنْبِط . قال : وأوْجى الصَّائِدُ إذَا أخْفَقَ ولم يَصِدْ ، وأوْجأَتِ الكَرِبَّةُ
وأوْجتْ ، إذا لم يَكُن فيها مَاء ، وكذلك الصَّائد .
وأتينَاه فَوَجيْناه ، أي وَجَدْناه وَجِيئاً لا خَيرَ عنده .
ويقال : أوْجَتْ نفسه عن كذا ، أي أضْرَبت وانتزعتْ ، فهي مُوجِيَة ، وأوْجَيْتُ عنكم ظُلْمَ فُلان ، أي دَفَعتُه . وأنشد :
كأَنَّ أبي أوْصَى بِكم أن أضُمَّكم
إليَّ وأَوجِي عَنْكُمُ كلَّ ظَالِم
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أوْجَى ، إذا صَرَفَ صَدِيقَه بغير قَضاءٍ حاجتِه ، وأوْجَى أيضاً باعَ الأوْجِيَة ، واحدها وِجاء ، وهي العُكُومُ الصِّغار ، واحدها عِكْم . وأنشد :
كَفَّاكَ غَيثَانِ عَليهم جُودَانْ
تُوجَى الأكُفُّ وهما يَزيدان
قال : تُوجِي تَنقطع . ويقال : ماءٌ يُوجِي ، أي يَنقطع .
ويقال : رَمى الصَّيَد فَأَوْجَى ، وسَأَلَ حَاجَةً فَأَوْجَى ، أي أخْفَق .
ابن السكيت : الوَجِيَئةُ ، التَّمْر ، يُدَقُّ حتى يَخْرُجَ نَواه ، ثم يُبَلُّ بلَبَنٍ أو سَمْن حَتَّى يَتَّدِنَ ، أي يَبْتَلَّ ويَلزمَ بعضُه بعضاً فيؤكل .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَجِيئَةُ التَّمْر ، يُوجَأُ ثمَّ يؤكلُ باللَّبن .
وجج : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إنّ آخِر وطأةٍ لله بِوَجّ ) . وَجّ ، هو الطائف .
وأراد بالوطْأَةِ الغَزَاةَ ها هنا ، وكانت غَزْوَة الطَّائف آخر غزواتِ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) واسمُها وَجّ .
وقال الليث : الوَجُّ عِيدانٌ يُتَدَاوَى بها . قلت : ما أراهُ عربياً مَحْضاً .
وروى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الْوَجُّ السُّرْعة والوُجُجُ : النعام السريعة العدو . وقال طرفة :
ورِثَتْ في قيسَ مَلْقَى نُمْرُقٍ
ومَشَتْ بين الحشايا مَشْيَ وَجْ
قيل : الوَجُّ السرعة ، وقيل : الوَجُّ : القُطَا .
جأجأ : عمرو ، عن أبيه ، قال : الجَأجأُ الهزيمة ، قال : وتجأجأتُ عنه ، أي هِبتُه ، فلان لا يتجأجأُ عن فلان ؛ أي هو جَرِيء عليه .
أبو عبيدٍ ، عن الأمويّ : جأجأتُ بالإبل ، إذا دَعَوْتها إلى الشُّرب ، وهَأهأتُ بها للعَلَفِ ، والاسم منه الجِيءُ والهِيءُ . وقال مُعَاذ الهرّاء :
وما كان عَلَى الجِيءُ
ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا
وقال :
ذكّرها الوِرْدَ بقولِ جِيجا
فأقبلتْ أعناقُها الفَرُّوجا
يعني فروج الحوض .
الليث ، تجأجأتُ أي كَفَفْتُ وانتهيت ،
وأنشد :
سَأنزِعُ منكَ عِرْسَ أبيك إني
رأيتُكَ لا تَجَأجأُ عن حِمَاها
جي : اسم مدينة أصْبَهان ، وكان ذو الرمة وَرَدَها ، فقال :
نَظَرتُ ورائي نَظرَةَ الشَّوق بعدما
بَدَا الجَوُّ من جَيَ لنا والدَّسَاكِرُ
قال :
جؤجؤ : عظامُ صَدْرِ الطائر ، والجُؤْجُؤْ : صَدْرُ السَّفينة ، والجميع الجآجِيء .
وقال أبو زيد يقال : جايأتُ ، إذا وَافَقَتَ مجيئه ، ويقال لو قدْ جاوزْتَ هذا المكانَ لجايأتَ الْغَيْثَ مُجَايأةً وجِيَاءً ، أي وَافَقْتَه .
وقال الأصمعِيّ : يَأجِجُ مهموزٌ ، مكانٌ من مَكَّةَ على ثمانية أمْيال ، وكان من مَنَازل عبد الله بن الزبير ، فلما قَتَلَه الحجاج أنزَله الْمُجَذَّمين ، ففيها المجذَّمُون قد رأيْتُهُم وإيَّاها ، أرادَ الشَّماخ بقوله :
كأَنِّي كَسَوْتُ الرَّحْلَ أحقَبَ قَارحاً
من اللآءَ ما بين الجنابِ فَيَأحِجِ
جاج : ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الجاجةُ : جمعها جاج ، وهي خَرَزَةٌ لا تُساوِي فَلْساً ، وقال غيره : يقال : ما رَأَيْتُ عليها جاجةٌ ولا عَاجةُ ، وأنشد :
فجاءَتْ كخَاصِي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجةً
ولا جَاجةٌ فيها تَلُوحُ على وَشمِ
وقال أبو زَيْد : الجَاجةُ الخَرزَةُ التي لا قيمَةَ لهَا ياجِ وأَياجِج من زجر الإبل . قال الراجز :
فَرَّجَ عنه حَلَقَ الرَّتَايجِ
تَكَفْكُفُ الرَّسايِمِ الأوَاجِجِ
وقيل : ياجٍ ، وأيا جِجِ
عاتٍ عن الزَّجْرِ ، وقيل : جاهِجِ

##### Türkçe

**باب اللفيف من حرف الجيم**
**جو** ، **جوى** ، **جأى** ، **أجا** ، **جئو** ، **جيأ** ، **جا** ، **أج** ، **وجأ** ، **وج** ، **جأجأ** ، **أوجى** ، **جيا** ، **يأجج** ، **جأج** ، **يأجوج** ، **ويج** .

**جو** : Leys dedi: **الجَوُّ** havadır; **اليمامَةُ**’ye **جَوّاً** denilirdi; ve (şu beyti) okudu:
أخْلَقَ الدّهْرُ بِجَوّ طَلَلاَ

Dedim: **الجَوُّ** yerden genişleyip alçalan, (sonra) ortaya çıkan ve belirginleşen şeydir; Arap beldelerinde çok **أَجوِيَةٌ** vardır; her bir **جو** kendisine nisbet edileniyle bilinir; bunlardan: **جوُّ غِطْرِيف** vardır, o **السِّتار** ile **الجماجم** arasındadır; bunlardan **جوّ الخُزَامى** vardır; bunlardan **جوّ الإحساء** vardır; bunlardan **جوّ اليمامة** vardır. Ve **طرفة** dedi:
خَلاَ لَكِ الجَوُّ فبيضي واصْفِرِي

Ve denilir: bu **جوٌّ مُكْلِىءٌ**’dür; yani otu (**الْكَلأ**) çoktur; ve bu **جوٌّ مُمْرِعٌ**’dır. Ve **جوُّ السماء**: gök ile yer arasındaki havadır.

Allah dedi: ( **إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِى جَوِّ السَّمَآءِ** ) ( **النحل : 79** ) .

Ve bir bedevî ile **الخَلصاءِ**’da bir girişe girdim; suya vardığımızda dedi: bu, sudan bir **جوٌّ**’dur; onun en ucunda durulmaz.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْجَوُّ** âhirettir.

Ve Leys dedi: **الْجِوَاء** bir yerdir. Dedi: kavmin mahallesi ile evlerin ortası arasındaki boşluğa **جِوَاءً** denilir; “**جِوَاءِ بَني فلان**’da indik” denilir. Dedim: **الجِوَاء** **الجَوّ**’un çoğuludur; ondan **زهير**’in sözü:
عَفَا مِنْ آلِ فاطِمَةَ الجِوَاءُ

Ve denilir: **الجِوَاءِ** ile belirli bir yeri kastetti.

Ve Leys’in sözü: **الجِوَاءُ** evlerin ortasındaki boşluktur; onu bilmiyorum. Ve **الجوُّ** **جواءً** diye çoğul yapılır; bu, bence bir tashîftir; doğrusu **الحِواء**’dır; çoğulu **أحوية**’dir. Ve **الجوُّ** bazen **جِواءً** diye de çoğul yapılır; ondan şu sözü:
أيا أُمَّ عَمْرٍ و من يَكن عَقْرُ داره
جِواءَ عَدِيَ يأكل الحشرات

Bu beyit **النابغة**’ye ve **أوس بن حجر**’e rivayet edilir.

Ve **سَلمان**’dan rivayet edildi: dedi ki: her kişi için bir **جَوّانيّاً** ve bir **بَرّانيّاً** vardır; kim **جوّانيَّهُ**’ini ıslah ederse Allah **بَرّانيَّة**’sini ıslah eder; kim **جوّانيّه**’ini ifsad ederse Allah **بِرانيَّة**’sini ifsad eder.

Şemmer dedi, dedi ki: bazısı dedi: **جَوّانِيِّه** ile onun sırrını, **بِبَرّانيِّة** ile onun alenîsini kastetti.

Dedi: her şeyin **جوُّ**’su onun karnı ve içidir; o, **الجَوّه** (ه ile) de olur. Ve şu sözü okudu:
يَجْرِي بِجَوّتِهِ مَوْجُ الْفُرَاتِ كأَن
ضَاحِ الخُزَاعِيِّ جازَت رَنْقَه الرِّيحُ

Dedi: **جَوّتُه**: o yerin karnıdır.

Ve bir başkası dedi:
لَيست تَرَى حولها شخصاً وَراكبُها
نَشْوانُ في جَوّةِ الْباغُوتِ مَخمورُ

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْباغُوت** bir yerdir; **جوَّتُه** onun içidir. Ve **قَتَادة** Allah’ın sözü hakkında: ( **فِى جَوِّ السَّمَآءِ** ) ( **النحل : 79** ) “göğün ortasında” dedi; ve “**كُبَيداء السماء**” denilir.

**جوى** : Leys dedi: **الجَوَى** maksûrdur; içte tutan her hastalık; onunla beraber yiyecek hazmedilmez. Denilir: **رَجلٌ جَوٍ**; ve gördüğün gibi **امرأةٌ جَوِيَةٌ**. Ve “yemeği **استَجْوَينا** ve **اجتَوَينَاه**” (denilir). Ve **الاجتواء** ayrıca, hoş görülmeyen ve nefret edilen şey için de oldu.

Hadiste: ( **أنَّ وَفْدَ عُرْينَة قَدِمُوا المدينة فاجتَوَوْها** ) .

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: “beldeyi **اجَتَويت** (yani) onu kerih gördüğünde; bedeninde sana uygun olsa bile; ve onu **اسْتَوْبَلَتها** (yani) bedeninde sana uygun olmadığında; onu seviyor olsan bile.”

Dedim: Ebû Zeyd **نوادره**’de dedi: **الاجتِوَاء** vatana çekilmedir; içinde nimet olsan bile bulunduğun yeri kerih görmendir.

Dedi: vatana çekilmiyor olsan da sen yine **مُجتوٍ**’sun.

Ebû Zeyd dedi: **الاجتَوَاء** ayrıca, o yerde yemeği de içeceği de hazmedememendir; ancak orada kalmayı sevdiğinde ve onun yemeği içeceği sana uygun olmadığında sen **مُسْتوبِل**’sin; **مجتَوٍ** değilsin.

Dedim: Ebû Zeyd **الاجتَوَاء**’ı iki vecih üzere kıldı.

İbn Buzurc dedi: beldeyi **يجتَوِي** edene denilir: onda **اجتِوَاء** vardır; ve **جوًى** (nâkıs); ve **وَجِيةٌ**.

Dedi: **الجِيَةَ**’yi küçülttüler: **جُيَيَّة**.

Bize Sa‘dî, Ramâdî’den; o, Yezîd b. Hârûn’dan; o, el-‘Avvâm b. Havşeb’den; o, Cebele b. Suhaym’den; o, Mü’thir b. ‘Afâze’den; o, Abdullah’tan haber verdi; dedi ki:
(Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) isrâ ettirildiği gece olunca İbrâhîm, Mûsâ ve Îsâ ile karşılaştı; saati müzakere ettiler; sözü Îsâ’ya döndürdüler; o da **الدَّجال**’ı ve onun onu öldürmesini, **يأجُوج ومأجُوج**’un çıkışını, onların yeryüzünü ifsadını, onun onlara karşı duasını ve onların ölmelerini, ve “yerin onların kokusundan **تَجوى** olmasını” zikretti.) Sonra hadisi uzunluğuyla zikretti.

Ebû Ubeyd dedi: “**تجتَبىء الأرضُ**” sözü: yani onlardan kokar; ve o, “**جَوٍ**”dendir; yani kokmuş. Ve şu beyti okudu:
ثمَّ كان المِزاجُ ماءَ سحاب
لا جَوٍ آجنٌ ولا مطروقٌ

Dedi: **الجَوِي** kokmuş, değişmiş olandır. Ve dedi:
بَسَأْتَ بَنِيهَا ؛ وجَوِيتَ عنها
وعندي لو أرَدْتَ لها دواء

“**جويت عنها**”: yani sana uygun olmadı da onu kerih gördün.

Ebû Ubeyd: **الْجَوى** içteki hevâdır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **رَجُلٌ جَوِي الجَوْف** ve **امْرَأَةٌ جَوِيَة**; yani içi hasta (**دَوِي**) olan.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “nefsim **جَوِيَتْ** **جَوًى** oldu” denilir; beldeler sana uygun olmadığında.

Dedi; ve Ebû Amr dedi: **الْجِواءُ** vadilerden geniş olandır. Ve şu beyti okudu:
يمْعَسُ بالماءِ الْجِوَاءُ مَعْساً

**جأى** : Leys dedi: **الجُؤْوَةُ** **الجُعْوَة** vezninde: **الأجْأَى**’nın rengidir; o, tozluluk ve kızıllık içinde bir siyahlıktır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: denilir: üst tarafı demir pası olan bir bölük için **كَتِيبَةٌ جَأْوَاءُ**. Dedi: devenin **كُمْتَة**’sine demir pası gibi bir şey karıştığında o **الجُؤْوَة**’dir; ve deve **أَجأَى**’dır.

Dedi; ve Ümevî dedi: **الجُوَّةُ** (hemzesiz): kırbada yama parçasıdır.

Denilir: “kırbayı **جَوَّيتُ**”: onu yamaladım.

Şemmer dedi: o **الجُؤْوَةُ**’dir; **الجُعْوَة** takdiri üzeredir.

Denilir: **مِقَاءٌ مُجْئِيٌّ**; o, dıştan ve içten zayıf yer üzerine iki yamayı karşı karşıya getirmendir.

Şemmer dedi: her şeyi örttüğünde yahut gizlediğinde onu **جَأَيتَه** etmişsindir.

Dedi: Ebû Zeyd dedi: “onun sırrını **جَأَيت**”: onu gizledim. Ve “kırban hiçbir şeyi **يَجأَى** etmez”: yani suyu tutmaz. Ve “çoban koyununu **يَجأَى** etmez”: onu korumadığında.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: falan ahmaktır; salyasını örtmez; “**ما يَجأَى مَرْغَه**”.

Dedi: ve **وجأَى**: engellediğinde.

Şemmer dedi: “kırbayı **جَيَّأْتُ**”: onu diktim. Ve şu beyti okudu:
تخَرّقَ ثَفْرُها أيام خُلَّتْ
على عَجَلٍ فَجِيبَ بها أَدِيمُ
فَجيَّأَها النساءُ فخان منها
كَبَعْثَاةٌ ورَادِعَةٌ رَدُومُ

Ebû Ubeyd, Asma‘î ve Ferrâ’dan: **الْجِئَاوَةُ** (فِعالة gibi): eğer deri ise yahut hasır parçası yahut başkası ise, tencerenin üzerine konulan şeydir.

Dedi; ve Ahmer dedi: o **الْجِئَاءُ**’dır; ve **الجِواءُ** da.

Ali’nin hadisinde: ( “deriden bir **جِواءِ** ile kaplanmam, safranla kaplanmamdan bana daha sevimlidir” ) .

Dedi: **الجِئَاء**’ın çoğulu **أَجِئيَة**; **الجِوَاءَ**’ın çoğulu **أَجْوِية**’dir.

Şemmer dedi: Ferrâ dedi: “tencereyi **جأَوْتُ**”: onu yamaladığımda; aynı şekilde nal. Ve bir şeyin üzerine **جأَى** etti: ona dişiyle bastığında.

Ebû ‘Adnân, Ebû ‘Ubeyde’den: “bunu **أَجِيءْ**”: yani onu ört.

Lebîd dedi:
حَوَاسِرُ لا يُجِئنَ عَلَى الْجِذَام

Yani örtmezler. Ve “elbisenı üzerine **أحيءْ**” denilir.

İbnü’s-Sikkît: **امرأَةٌ مُجَيَّأَةٌ**: ifzâ edildiğinde; cinsel ilişkiye girildiğinde hades çıkardığında. Ve **رجل مُجَيَّأ**: cima ettiğinde dışkıladığında.

Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **فَأَجَآءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ** ) ( **مريم : 23** ) bu, **جِئْتُ**’dendir; “doğum sancısı onu getirdi” dediğin gibi; **الباء** atılınca fiile bir ألف konuldu; “sana Zeyd’i **آتَيْتُكَ**” dediğin gibi; “sana Zeyd ile geldim (**أتَيْتُكَ بزيْد**)” demek istersin.

Arapların darb-ı mesellerinden: “**شَرٌّ ما أجَاءك في مُخَّةِ عُرْقوب**”; bazısı der ki: “**شَرٌّ ما ألجَأَك**”. Mana birdir.

Ve Temîm der: “**شَرٌّ ما أشاءَك**”. Ve bir başkası şu beyti okudu:
وشَدَدْنَا شَدَّةً صادقَة
فأجاءَتْكم إلى سَفْحِ الجبل

Ve **زهير** dedi:
وجارٍ سارَ مُعْتمداً إلينا
أجاءَتْهُ المخافةُ والرّجاءُ

Yani onu mecbur etti. “**إلى مُخَّةِ عُرقوب**” sözünün manası: **العرقوب**’da ilik yoktur; ona ancak hiçbir şeye gücü yetmeyen muhtaç olur.

Ebû Ubeyd dedi: bu, hayrı olmayan ve bir boşluğu doldurmayan şeye mecbur kalan herkes için darb olunur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: adam bana yakından **جَايأَني** etti; yani bana karşı geldi. Ve “bana **مُجَايأَةً** geçti”: yani karşı karşıya.

Dedim: o, “ona geldim” (**جِئْتُهُ**) “geliş” (**مَجيئاً**) ve (**مَجِيئةً**)dendir; ben **جاءٍ**’ım; “onunla getirildi” (**جِيءَ به**) “onunla getirilir” (**يُجاء به**) ; o, “onunla getirilmiş” (**مَجِيءٌ به**)’dir.

**أجأ** : Leys dedi: **أَجَأٌ** ve **سَلْمَى** **طيِّء**’in iki dağıdır. **أجأ**’ya nisbet edildiğinde: bunlar **أَجِئيُّون** ( **أجَعِيُّون** vezninde) dersin.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَجَأَ**: yerleştiğinde.

**جأي** : Leys dedi: **جِئاوَة** Kays’tan bir kabile adıdır; yok olup gitmişlerdir; bilinmezler.

**جيأ** : ve **الجَيْأة**: kaleler civarında bir çöküntüde suyun toplandığı yerdir.

Ebû Ubeyd, Kisâî, Ebû ‘Ubeyde ve Ümevî’den: **الجَيْأة** suyun toplandığı yerdir.

Şemmer, Ebû Zeyd’den: **الجَيْأَةُ** büyük çukurdur; yağmur suyu onda toplanır; insanlar onda helâlarını (**حُشُوشَهُم**) açar.

Kumeyt dedi:
ضفادعُ جَيْأَةٍ حَسِبَتْ أَضَاةً
مُنَضِّبَةً ستَمْنَعُهَا وطيناً

Ferrâ dedi: falan **جَيْأَةً** geldi. Dedi: hemzesiz **الجِيَّةُ** ise, suların kendisine aktığı yerdir.

Huzelî dedi:
من فوقه شَعَفٌ قُرٌّ وأسْفَلُه
جِيءٌّ تَنَطَّقَ بالظَّيَّانِ والعُتُمِ

Şemmer dedi: ona **جِيَّةٌ** ve **جَيأَةٌ** denilir; her biri Arapların sözündendir.

**نوادر الأعراب**’da: “sudan bir **قِيّةٌ** ve sudan bir **جِيّةٌ**” denilir; yani durgun, habis su; ya tuzludur ya da idrarla karışıktır.

Leys dedi: **الجائية** yarada irin ve cerahatten toplanan şeydir; “yaraların **جائيَةُ**’si geldi” denilir.

Ve hadiste: **يَأْجوجَ ومأجُوج** ( “yer onlardan **فَتَجْوَى** olur” ). Ebû Ubeyd dedi: yani kokar. Ve şu beyti okudu:
ثمّ كانَ المِزَاجُ ماءً سحابٍ
لا جَوٍ آجِنٌ ولا مطرُوقُ

Dedi: **الجَوِي** kokmuş olandır; **الأجِنُ** değişmede ondan aşağıdır.

**أجج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: yürüyüşünde **أَجَّ** etti, **يَؤُجُّ** **أَجّاً**; yani hızlandı ve koşar gibi yürüdü. Ve şu beyti okudu:
يؤُجُّ كما أجَّ الظَّليمُ المُنَفَّرُ

Leys dedi: ateş **أجَّت** eder, **تَؤُجُّ** **أَجيجاً**; onu **أجَّجْتها** **تأجِيجاً**; sıcak **ائتجَّ** eder **ائتجاجاً**. Ve **الأُجَاجُ**: sıcağın şiddetidir.

Rü’be dedi:
وحَرَّقَ الحَرُّ أجاجاً شاعلاً

Dedi: **الأُجاجُ** acı tuzlu sudur. Allah تعالى dedi: ( **وَهَاذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ** ) ( **الفرقان : 53** ) ; o, deniz suyu gibi şiddetli tuzluluk ve acılıktır.

Ve “yazın **أجَّةُ** geldi” denilir.

Ebû Ubeyd: **الائتجاج**: sıcağın şiddetidir.

Zü’r-Rumme dedi:
بِأجةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطَبُ

**يأجوج** : Ebû İshâk **يأجوج ، ومأجوج** hakkında dedi: onlar Allah’ın yaratığından iki kabiledir; kıraat onlarda hemzeli ve hemzesiz gelmiştir.

Dedi: hadiste geldi: ( “insanlardan yaratılış on parçadır; dokuzu **يأجُوج ومأجُوج**’dur” ). Dedi: ikisi de a‘cemî iki isimdir; Arapların sözünden bunların benzeri bir iştikak, ateşin **أَجَّتِ** etmesinden ve **الماءِ الأُجاج**’dan çıkar; o, deniz suyu gibi şiddetli tuzluluk ve acılıktır; tuzluluğundan yakıcıdır. Takdir: **يأجوج**’da **يَفْعُول**; **مأجوج**’da **مفعول** olur.

Dedi: **يَأْجوج**’un **فاعُولاً** olması da caizdir; aynı şekilde **مأجوج**.

Dedi: bu iki isim Arapça olsaydı iştikakları bu olurdu; ama a‘cemîlikte Arapçadan iştikak edilmez.

Amr, babasından: **أَجَّجَ**: düşmana yüklendiğinde; ve **جَأَجَ**: bir yanda durduğunda.

**ويج** : Leys dedi: **الوَيْجُ** Umân dilinde saban (**الفَدَّان**) ağacıdır.

**وجأ** : merfû hadiste: ( “sizden kim **الباءَة**’ye güç yetirirse evlensin; kim güç yetiremezse oruç tutsun; çünkü o, onun için **وِجاء**’dır” ).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: erkeğin iki yumurtası ezildiğinde ona denilir: **وُجِيءَ** **وِجاءً** (memdûd); o **مَوجوءٌ**’dur. Ve ben onu **وَجَأتُه**. Muradı: o, nikâhı keser; çünkü **المَوْجوءَ** çiftleşmez.

Leys dedi: **الوَجْءُ** el ile ve bıçak iledir. Denilir: onu **أَجَأتُه**; onu **أَجَؤُهُ**; **وَجْأْ** (maksûr).

**وجا** : **الوَجا** ise, çıplak ayaklılığın şiddetidir. Denilir: binek **وَجِيَت** eder, **تَوْجَى**; **وَجاً** (maksûr). Ve o, yürüyüşünde **يَتَوَجَّى** eder; o **وَجٍ**’dir.

İbnü’s-Sikkît dedi: devenin ayağının içini, atın nalının içini ağrıtmasıdır.

Dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: **الوَجَا** çıplak ayaklılıktan öncedir; çıplak ayaklılık (**الحفا**) da yarılmadan (**النَّقَب**) öncedir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَجِئَة** inektir.

İbn Necde, Ebû Zeyd’den: **الوَجِيءُ** hadımdır.

Seleme, Ferrâ’dan: “onu **وَجَأْتَه** ve **وَجَيْتُه**” denilir; **وِجاءً**.

Dedi: **الوِجاءُ** bunun dışında, deve gırtlağından yapılan bir kaptır (**وِعاءٌ**); kadın onda yıkanma suyunu ve bezini koyar; çoğulu **أَوجيَة**’dir.

Amr, babasından: falan **مْوجًى** geldi; yani ihtiyacından geri çevrilmiş olarak; ve ben onu **أوْجَيْتُه**.

Leys dedi: **الإيجاءُ** adamı işten men etmen, onu ondan azarlamandır; “onu **أوْجَيتُه** de geri döndü” dersin.

Dedi: **الإيجاءُ** (şu da): ister de isteyene hiçbir şey vermez.

Rabî‘a b. Makrûm dedi:
أَوْجَيْتُه عَنِّي فأَبْصَر قَصْدَه
وكَوَيتُهُ فَوقَ النَّواظِر مِنْ عَلِ

Ve dedi:
فإنْ تَكُ لا تَصيدُ اليوم شيئاً
فآب قميصُها أوجى وخابا

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “onu **أوْجيتُه**”: ona verdim.

Şemmer dedi: onu bu manada bilmiyorum; ve “onu **أوْجيتُه**”: onu geri çevirdim.

Ve başkası dedi: kazdı da **فَأَوْجَى** etti; yani sertliğe ulaştı da su çıkarmadı. Dedi: avcı **أوْجى** eder; yani başarısız olur da avlamaz. Ve **الكَرِبَّةُ** **أوْجأَت** ve **أوْجتْ** eder; yani onda su olmaz; aynı şekilde avcı.

Ve “ona geldik de onu **فَوَجيْناه**”: yani onu **وَجِيئاً** bulduk; onda hayır yok.

Ve denilir: nefsi şundan **أوْجَتْ**; yani vazgeçti ve çekildi; o **مُوجِيَة**’dir. Ve “sizin üzerinizden falanın zulmünü **أوْجَيْتُ**”: yani onu defettim. Ve şu beyti okudu:
كأَنَّ أبي أوْصَى بِكم أن أضُمَّكم
إليَّ وأَوجِي عَنْكُمُ كلَّ ظَالِم

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أوْجَى**: dostunu ihtiyacını gidermeden çevirdiğinde. Ve **أوْجَى** ayrıca **الأوْجِيَة**’yi sattı; onun teki **وِجاء**’dır; onlar küçük bohçalardır (**العُكُومُ الصِّغار**); onun teki **عِكْم**’dir. Ve şu beyti okudu:
كَفَّاكَ غَيثَانِ عَليهم جُودَانْ
تُوجَى الأكُفُّ وهما يَزيدان

Dedi: **تُوجَى** kesilir. Ve “**ماءٌ يُوجِي**” denilir; yani kesilir.

Ve denilir: avı attı da **فَأَوْجَى**; ve bir ihtiyaç istedi de **فَأَوْجَى**; yani başarısız oldu.

İbnü’s-Sikkît: **الوَجِيَئةُ** hurmadır; çekirdeği çıkıncaya kadar dövülür; sonra sütle yahut sadeyağla ıslatılır; ta ki yağlansın; yani ıslansın ve bir kısmı bir kısmına yapışsın; sonra yenir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَجِيئَةُ** hurmadır; **يُوجَأُ** edilir; sonra sütle yenir.

**وجج** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( “Allah’ın **بِوَجّ**’deki son basışı şudur” ). **وَجّ** Tâif’tir.

Ve burada **الوطْأَةِ** ile gazveyi kastetti; Tâif gazvesi Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) son gazveleriydi; adı **وَجّ** idi.

Leys dedi: **الوَجُّ** tedavi olunan çubuklardır. Dedim: onu saf Arapça görmüyorum.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الْوَجُّ** sürattir; ve **الوُجُجُ**: hızlı koşan devekuşlarıdır. Ve **طرفة** dedi:
ورِثَتْ في قيسَ مَلْقَى نُمْرُقٍ
ومَشَتْ بين الحشايا مَشْيَ وَجْ

Denildi: **الوَجُّ** sürattir; ve denildi: **الوَجُّ**: **القُطَا**’dır.

**جأجأ** : Amr, babasından: dedi: **الجَأجأُ** bozgunluktur. Dedi: ondan **تجأجأتُ**; yani ondan korktum. Falan, falandan **يتجأجأُ** etmez; yani ona karşı cesurdur.

Ebû Ubeyd, Ümevî’den: develerle **جأجأتُ**: onları su içmeye çağırdığımda; ve onlarla yemeğe **هَأهأتُ** ettim. Bunun adı: **الجِيءُ** ve **الهِيءُ**. Ve Mu‘âz el-Harrâ’ dedi:
وما كان عَلَى الجِيءُ
ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا

Ve dedi:
ذكّرها الوِرْدَ بقولِ جِيجا
فأقبلتْ أعناقُها الفَرُّوجا

Yani havuzun ağızları (**فروج الحوض**).

Leys: **تجأجأتُ**; yani vazgeçtim ve son verdim. Ve şu beyti okudu:
سَأنزِعُ منكَ عِرْسَ أبيك إني
رأيتُكَ لا تَجَأجأُ عن حِمَاها

**جي** : İsfahân şehrinin adıdır; Zü’r-Rumme ona uğradı; dedi ki:
نَظَرتُ ورائي نَظرَةَ الشَّوق بعدما
بَدَا الجَوُّ من جَيَ لنا والدَّسَاكِرُ

Dedi:

**جؤجؤ** : kuşun göğüs kemikleridir; ve **الجُؤْجُؤْ**: geminin göğsüdür; hepsi **الجآجِيء**’dir.

Ebû Zeyd dedi: “**جايأتُ**” denilir; yani onun gelişiyle uyuştun. Ve “bu yeri geçseydin yağmurla **لجايأتَ** **مُجَايأةً** ve **جِيَاءً**” denilir; yani onunla uyuştun.

Asma‘î dedi: **يَأجِجُ** (hemzeli) Mekke’den sekiz mil uzaklıkta bir yerdir; Abdullah b. Zübeyr’in menzillerindendi; Haccâc onu öldürünce oraya **الْمُجَذَّمين**’i indirdi; orada **المجذَّمُون** vardır; onları ve orayı gördüm. **الشَّماخ** şu sözüyle onu kastetti:
كأَنِّي كَسَوْتُ الرَّحْلَ أحقَبَ قَارحاً
من اللآءَ ما بين الجنابِ فَيَأحِجِ

**جاج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاجةُ**; çoğulu **جاج**; o, bir fels etmez bir boncuktur; ve başkası dedi: “onun üzerinde ne **جاجةٌ** gördüm ne **عَاجةُ**.” Ve şu beyti okudu:
فجاءَتْ كخَاصِي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجةً
ولا جَاجةٌ فيها تَلُوحُ على وَشمِ

Ebû Zeyd dedi: **الجَاجةُ** değeri olmayan boncuktur.

**ياجِ** ve **أَياجِج** develeri sürmekten (**زجر الإبل**)dir. Râciz dedi:
فَرَّجَ عنه حَلَقَ الرَّتَايجِ
تَكَفْكُفُ الرَّسايِمِ الأوَاجِجِ

Ve “**ياجٍ** ve **أيا جِجِ**” denildi; sürmeden (**الزَّجْرِ**) uzaklaşan (**عاتٍ**) olarak. Ve “**جاهِجِ**” denildi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿هذا عذب فرات وهذا ملح أجاج﴾ [الفرقان/52] : شديد الملوحة والحرارة، من قولهم: أجيج النار وأجتها، وقد أجت، وائتج النهار.
ويأجوج ومأجوج منه، شبهوا بالنار المضطرمة والمياه المتموجة لكثرة اضطرابهم (انظر: المجموع المغيث 1/32).
وأج الظليم: إذا عدا، أجيجا تشبيها بأجيج النار.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Bu tatlı, çok tatlıdır; bu da tuzlu, **أجاج**﴾ [el-Furkân/52]: şiddetli tuzluluk ve hararet(liy)dir; onların “ateşin **أجيج**i ve onu **أجتها**” demelerinden (gelir); ve (ateş) **أجت** olmuştur; ve gündüz **ائتج** etti.
Ve **يأجوج** ve **مأجوج** ondandır; onları, çokça çalkantılanmaları sebebiyle, alevlenmiş ateşe ve dalgalanan sulara benzettiler (bak: el-Mecmûʿu’l-Muġîs 1/32).
Ve **أج الظليم**: koştuğu zaman; ateşin **أجيج**ine benzetme olarak, **أجيجا** (koşar).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اج

أَجَّتِ النَّارُ
1 أَجَّتِ النَّارُ ذ , (S, A, Msb,) aor. اَجُ٣َ (S, Msb) and اَجِ٣َ , (M, TA,) [the former contr. to analogy, and the latter agreeable therewith, in the case of an intrans. verb of this class,] inf. n. أَجِيحٌ, (S, A, Msb, K,) The fire burned, burned up, burned brightly, or fiercely, (Msb,) blazed, or flamed, or blazed or flamed fiercely; (S, A, Msb, K;) as also ↓ تأجّجت (S, A, K) and ↓ ائتجّت [written with the disjunctive alif اِيتَجَّت]: (S, K:) or made a sound by its blazing or flaming. (ISd, TA.) ― -b2- أَجَّ, aor. اَجُ٣َ , (S, K, &c.,) contr. to analogy, (TA,) and اَجِ٣َ , (Jm, TS, L, K,) but this is rejected by AA, (MF,) inf. n. أَجٌّ (S) and أَجِيحٌ, (TA,) (tropical:) He (an ostrich) ran, making a [rustling] sound, or noise, such as is termed حَفِيفٌ. (S, L, K, &c.) And, aor. اَجُ٣َ , (T, A,) inf. n. أَجٌّ, (T, TA,) (assumed tropical:) He hastened, or was quick, in his pace; walked quickly; or went a pace between a walk and a run; (T, Nh;) said of a man; (Nh, from a trad.;) and of a camel: (IB:) or (tropical:) he made a sound, or noise, in his pace or going, like that of the blazing, or flaming, of fire. (A.) You say, أَجَّ أَجَّةَ الظَّلِيمِ (tropical:) [He made a rustling sound in going along, like that of the ostrich]. (A.) And أَجَّ, aor. اَجِ٣َ , [so in the TA,] inf. n. أَجِيحٌ, (assumed tropical:) It (a camel's saddle) made a sound or noise [produced by his running]. (AZ, TA.) And أَجِيحٌ signifies also (assumed tropical:) The sounding of water in pouring forth. (TA.) ― -b3- أَجَّ, (S, K,) aor. اَجُ٣َ , (S, L,) inf. n. أُجُوحٌ, (S, K,) It (water) was, or became, such as is termed أُجَاح. (S, L, K.) -A2- أَجَّهُ He rendered it (namely water) such as is termed أُجَاج. (K.)

أجّج النَّارَ
2 أجّج النَّارَ ذ , (S, A, K,) inf. n. تَأْجِيحٌ, (K,) He made the fire to [burn, burn up, burn brightly or fiercely, (see 1,)] blaze, or flame, or blaze or flame fiercely. (S, A, K.) ― -b2- [Hence,] أجّج بَيْنَهُمْ شَرَّا (assumed tropical:) He kindled evil, or mischief, among them. (TA.)

5 تَاَجَّ٣َ see 1. ― -b2- Hence تاـجّج also signifies It gave light; shone; or shone brightly. (TA, from a trad.) ― -b3- See also 8, where a contracted form of this verb is mentioned.

8 اِاْتَجَ٣َ see 1. ― -b2- [Hence,] ائتجّ النَّهَارُ [written with the disjunctive alif اِيْتَجَّ] The day was, or became, intensely hot, or fiercely burning; (S, K;) as also ↓ تَأَجَّ and تأجّج. (K.)

أَجَّةٌ
أَجَّةٌ ذ Intenseness of heat, and its fierce burning; (S, K;) as also ↓ أَجِيحٌ [inf. n. of 1], and ↓ أَجَاجٌ, and ↓ ائْستِجَاجٌ [inf. N. of 8]: pl. اِجَاجٌ. (S.) You say, جَآتْ أَجَّةٌ الصَّيْفِ The intense heat, or fierce burning, of summer came. (TA.) ― -b2- The sound of fire; as also ↓ أَجِيحٌ. (ISd, TA.) ― -b3- (tropical:) The sound, or noise, and commotion, of an ostrich running, and of people walking or passing along. (A.) You say, أَجَّ أَجَّةَ الظَلِيمِ [explained above: see 1]. (A.) ― -b4- (assumed tropical:) Confusion: (S, K:) or, as also ↓ أَجِيحٌ, the confusion arising from the talking of a people, and the sound, or noise, of their walking or passing along. (L.) You say, القَوْمُ فِي أَجَّةٍ The people are in a state of confusion [&c.]. (S.)

أَجَاجٌ
أَجَاجٌ ذ : see أَجَّةٌ.

أُجَاجٌ
أُجَاجٌ ذ Anything burning to the mouth, whether salt or bitter or hot. (MF.) [Hence,] مَآءٌ أُجَاجٌ, (S, A, K, &c.,) and ↓ اِجَاجٌ, (Msb,) Water that burns by its saltness: (A:) or salt water: or bitter water: (TA:) or salt, bitter water: (S, K:) or very salt water: (I' Ab:) or bitter and very salt water: (Msb:) or very salt water, that burns by reason of its saltness: or very bitter water: or water very salt and bitter, like the water of the sea: (TA:) or water of which no use is made for drinking, or for watering seed-produce, or for other purposes: (El-Hasan:) or very hot water: (TA:) the pl. is the same [as the sing.; or أُجَاجٌ is also used as a quasi-pl. n.]. (TA.)

اِجَاجٌ
اِجَاجٌ أجاج اجاج : see أُجَاجٌ.

أَجُوجٌ
أَجُوجٌ ذ Giving light; shining; or shining brightly. (AA, S, K.)

أَجِيجٌ
أَجِيجٌ ذ inf. n. of 1, which see: and see also أَجَّةٌ, in three places.

هَجِيرٌ أَجَّاجٌ
هَجِيرٌ أَجَّاجٌ ذ [A vehemently hot, or fiercelyburning, summer-midday]. (A.)

أجُّ
أجُّ ذ ; fem. with ة: see الأَوَاججُ, below.

آجُوجُ
آجُوجُ آجوج : see يَأْجُوجُ, below.

السَّمَائِمُ الأَوَاجِجُ
السَّمَائِمُ الأَوَاجِجُ ذ [The fiercely-burning hot winds; the latter word being pl. of ↓ آجَّةٌ, fem. of ↓ آجٌّ, which is the act. part. n. of أَجَّ;] is used by poetic licence for الأَوَاجُّ. (TA.)

ائسِتجَاجٌ
ائسِتجَاجٌ ذ inf. N. of 8, which see: and see also أَجَةٌ.

مَأْجُوجُ
مَأْجُوجُ ذ : see what follows.

يَأْجُوجٌ
يَأْجُوجٌ ذ One who walks quickly, and runs, in this and that manner. (K, * TA.) ― -b2- يَأْجُوجُ and ↓ مَأْجُوجُ, (S, Msb, K,) imperfectly decl., (S,) [Gog and Magog;] two tribes of God's creatures; (TA;) or two great nations; (Msb;) or two tribes of the children of Japheth the son of Noah: or, as some say, the former, of the Turks; and the latter, of the Jeel [meaning Jeel-Jeelán, said in the TA in art. جيل, on the authority of ISd, to be a people beyond the Deylem; and on the authority of Az, to be believers in a plurality of gods; (the Geli and Gelœ of Ptolemy and Strabo, as observed by Sale, in a note on ch. xviii. v. 93 of the Kur, on the authority of Golius in Alfrag. p. 207;)]: (Bd in xviii. 93:) [said by the Arabs to be Scythians of the furthest East; particularly those on the north of the Chinese: (Golius:) or, as some say, the descendants of Japheth, and all the nations inhabiting the north of Asia and of Europe: (Freytag:)] said in a rad., (TA,) on the authority of I' Ab, (Msb,) to compose nine tenths of mankind: (Msb, TA:) or يأجوج is the name of the males, and مأجوج is that of the females: (Msb:) he who pronounces them thus, and makes the أ a radical letter, says that the former is of the measure يَفْعُولُ, and the latter of the measure مَفْعُولُ; as though from أَجَيجُ النَّارِ; (Akh, S, Msb; *) or from مَآءٌ أُجَاجٌ; (TA;) or from أَجَّ said of an ostrich; and imperfectly decl. as being determinate and fem.: (Bd ubi suprà:) he who pronounces them without ء, making the ا in each an augmentative letter, says that the former is from يَجَجْتُ, and the latter from مَجَجْتُ: (Akh, S, K:) this is the case if they be Arabic: (TA:) but some say that they are foreign names; (Msb, TA;) their being imperfectly decl. is said to indicate this; (Bd ubi suprà;) and if so, the ا in them is similar to that in هَارُوت and مَارُوت and دَاوُود and the like; and the ء, anomalous, as that in عَأْلِمٌ and the like; and their measure is فَاعُولُ. (Msb.) Ru-beh used to read ↓ آجُوجُ and مَاجُوجُ [in the CK مأجُوج]; and Aboo-Mo'ádh, يَمْجُوجُ. (K.)

##### Türkçe

**أَجَّتِ النَّارُ**
1 **أَجَّتِ النَّارُ** ذ , (S, A, Msb,) muzâri‘i **اَجُ٣َ** (S, Msb) ve **اَجِ٣َ** , (M, TA,) [birincisi kıyasa aykırı, ikincisi ise onunla uyumlu; bu sınıftan lâzım bir fiil hakkında,] mastarı **أَجِيحٌ**, (S, A, Msb, K,) Ateş yandı, yaktı, parlakça yahut şiddetle yandı, (Msb,) alevlendi; yahut şiddetle alevlendi; (S, A, Msb, K;) bunun gibi ↓ **تأجّجت** (S, A, K) ve ↓ **ائتجّت** [ayrık elif ile **اِيتَجَّت** yazılır]: (S, K:) yahut alevlenmesiyle bir ses çıkardı. (ISd, TA.) ― -b2- **أَجَّ**, muzâri‘i **اَجُ٣َ** , (S, K, &c.,) kıyasa aykırı, (TA,) ve **اَجِ٣َ** , (Jm, TS, L, K,) fakat bu AA tarafından reddedilmiştir, (MF,) mastarı **أَجٌّ** (S) ve **أَجِيحٌ**, (TA,) (mecaz:) O (devekuşu) **حَفِيفٌ** diye adlandırılan türden bir [hışırtı] ses çıkararak koştu. (S, L, K, &c.) Ve, muzâri‘i **اَجُ٣َ** , (T, A,) mastarı **أَجٌّ**, (T, TA,) (farz edilen mecaz:) O yürüyüşünde acele etti; yahut adımında çabuk oldu; hızlı yürüdü; yahut yürüyüş ile koşuş arası bir yürüyüşle gitti; (T, Nh;) bir adam hakkında söylenir; (Nh, bir rivayetten;) ve bir deve hakkında: (IB:) yahut (mecaz:) yürüyüşünde yahut gidişinde, ateşin alevlenmesinin sesine benzer bir ses çıkardı. (A.) Sen dersin ki, **أَجَّ أَجَّةَ الظَّلِيمِ** (mecaz:) [O, devekuşu gibi giderken bir hışırtı sesi çıkardı]. (A.) Ve **أَجَّ**, muzâri‘i **اَجِ٣َ** , [TA’da böyledir,] mastarı **أَجِيحٌ**, (farz edilen mecaz:) O (devenin semeri) [koşmasından doğan] bir ses çıkardı. (AZ, TA.) Ve **أَجِيحٌ** ayrıca (farz edilen mecaz:) suyun dökülürken çıkardığı ses demektir. (TA.) ― -b3- **أَجَّ**, (S, K,) muzâri‘i **اَجُ٣َ** , (S, L,) mastarı **أُجُوحٌ**, (S, K,) O (su) **أُجَاح** diye adlandırılan türden oldu. (S, L, K.) -A2- **أَجَّهُ** O, onu (yani suyu) **أُجَاج** diye adlandırılan türden kıldı. (K.)

**أجّج النَّارَ**
2 **أجّج النَّارَ** ذ , (S, A, K,) mastarı **تَأْجِيحٌ**, (K,) O, ateşi [yanmaya, yakmaya, parlakça yahut şiddetle yanmaya (1’e bak),] alevlenmeye, yahut şiddetle alevlenmeye sevk etti. (S, A, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **أجّج بَيْنَهُمْ شَرَّا** (farz edilen mecaz:) O, aralarında kötülüğü yahut fesadı tutuşturdu. (TA.)

5 **تَاَجَّ٣َ** 1’e bak. ― -b2- Bundan dolayı **تاـجّج** ayrıca “ışık verdi; parladı; yahut parlakça parladı” demektir. (TA, bir rivayetten.) ― -b3- 8’e de bak; orada bu fiilin muhaffef bir şeklinin zikri vardır.

8 **اِاْتَجَ٣َ** 1’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ائتجّ النَّهَارُ** [ayrık elif ile **اِيْتَجَّ** yazılır] Gün pek şiddetli sıcak oldu, yahut şiddetle yakıcı oldu; (S, K;) bunun gibi ↓ **تَأَجَّ** ve **تأجّج**. (K.)

**أَجَّةٌ**
**أَجَّةٌ** ذ Şiddetli sıcaklık ve onun şiddetle yakması; (S, K;) bunun gibi ↓ **أَجِيحٌ** [1’in mastarı], ve ↓ **أَجَاجٌ**, ve ↓ **ائْستِجَاجٌ** [8’in mastarı]: çoğulu **اِجَاجٌ**. (S.) Sen dersin ki, **جَآتْ أَجَّةٌ الصَّيْفِ** Yazın şiddetli sıcağı yahut şiddetle yakması geldi. (TA.) ― -b2- Ateşin sesi; bunun gibi ↓ **أَجِيحٌ**. (ISd, TA.) ― -b3- (mecaz:) Koşan devekuşunun ve yürüyen yahut geçip giden insanların sesi, gürültüsü ve hareketliliği. (A.) Sen dersin ki, **أَجَّ أَجَّةَ الظَلِيمِ** [yukarıda açıklanmıştır: 1’e bak]. (A.) ― -b4- (farz edilen mecaz:) Kargaşa: (S, K:) yahut, bunun gibi ↓ **أَجِيحٌ**, bir kavmin konuşmasından doğan kargaşa ve onların yürüyüş yahut geçişlerinin sesi, gürültüsü. (L.) Sen dersin ki, **القَوْمُ فِي أَجَّةٍ** Kavim bir kargaşa hâlindedir [&c.]. (S.)

**أَجَاجٌ**
**أَجَاجٌ** ذ : **أَجَّةٌ**’ye bak.

**أُجَاجٌ**
**أُجَاجٌ** ذ Ağızda yakan her şey; ister tuzlu, ister acı, ister sıcak olsun. (MF.) [Bundan dolayı,] **مَآءٌ أُجَاجٌ**, (S, A, K, &c.,) ve ↓ **اِجَاجٌ**, (Msb,) Tuzluluğuyla yakan su: (A:) yahut tuzlu su: yahut acı su: (TA:) yahut tuzlu, acı su: (S, K:) yahut çok tuzlu su: (I' Ab:) yahut acı ve çok tuzlu su: (Msb:) yahut tuzluluğu sebebiyle yakan çok tuzlu su: yahut çok acı su: yahut deniz suyu gibi çok tuzlu ve acı su: (TA:) yahut içmek için, yahut ekin sulamak için, yahut başka maksatlar için kendisinden faydalanılmayan su: (El-Hasan:) yahut çok sıcak su: (TA:) çoğulu tekili gibidir [yahut **أُجَاجٌ** ayrıca yarı-çoğul isim olarak da kullanılır]. (TA.)

**اِجَاجٌ**
**اِجَاجٌ** أجاج اجاج : **أُجَاجٌ**’a bak.

**أَجُوجٌ**
**أَجُوجٌ** ذ Işık veren; parlayan; yahut parlakça parlayan. (AA, S, K.)

**أَجِيجٌ**
**أَجِيجٌ** ذ 1’in mastarıdır; ona bak: ayrıca **أَجَّةٌ**’ye de bak, üç yerde.

**هَجِيرٌ أَجَّاجٌ**
**هَجِيرٌ أَجَّاجٌ** ذ [Şiddetle sıcak, yahut şiddetle yakıcı, yaz öğlesi]. (A.)

**أجُّ**
**أجُّ** ذ ; dişili ة ile: aşağıda **الأَوَاججُ**’ye bak.

**آجُوجُ**
**آجُوجُ** آجوج : aşağıda **يَأْجُوجُ**’a bak.

**السَّمَائِمُ الأَوَاجِجُ**
**السَّمَائِمُ الأَوَاجِجُ** ذ [Şiddetle yakıcı sıcak rüzgârlar; ikinci kelime ↓ **آجَّةٌ**’nin çoğuludur; o da ↓ **آجٌّ**’nin dişilisidir; **آجٌّ** ise **أَجَّ**’nin ism-i fâilidir;] şiirî ruhsatla **الأَوَاجُّ** yerine kullanılır. (TA.)

**ائسِتجَاجٌ**
**ائسِتجَاجٌ** ذ 8’in mastarıdır; ona bak: ayrıca **أَجَةٌ**’ye de bak.

**مَأْجُوجُ**
**مَأْجُوجُ** ذ : aşağıda gelene bak.

**يَأْجُوجٌ**
**يَأْجُوجٌ** ذ Şu ve bu tarzda hızlı yürüyen ve koşan kimse. (K, * TA.) ― -b2- **يَأْجُوجُ** ve ↓ **مَأْجُوجُ**, (S, Msb, K,) gayr-i munsarif, (S,) [Gog ve Magog;] Allah’ın yaratıklarından iki kabile; (TA;) yahut iki büyük millet; (Msb;) yahut Nûh’un oğlu Yâfes’in çocuklarından iki kabile: yahut bazılarına göre, birincisi Türklerden; ikincisi ise Cîl’den [TA’da جيل maddesinde ISd’den naklen Deylem’in ötesinde bir kavim olduğu; Az’dan naklen çoktanrıcılığa inananlar oldukları söylenir; (Kur’ân’ın xviii. sûresi 93. âyetine dair Sale’in notunda, Golius’un Alfrag. s. 207’sine dayanarak, Batlamyus ve Strabon’un Geli ve Gelœ’si olduğu kaydedilir;)]: (Bd xviii. 93’te:) [Araplar tarafından en uzak Doğu’nun İskitleri; özellikle Çinlilerin kuzeyindekiler denilmiştir: (Golius:) yahut bazılarına göre Yâfes’in nesli ve Asya’nın ve Avrupa’nın kuzeyinde oturan bütün milletler: (Freytag:)]; bir kök hakkında, (TA,) I' Ab’ın rivayetine göre, (Msb,) insanlığın onda dokuzunu teşkil ettikleri söylenmiştir: (Msb, TA:) yahut **يأجوج** erkeklerin adıdır, **مأجوج** ise dişilerin adıdır: (Msb:) onları böyle telaffuz eden ve **أ**’yı kök harf yapan kimse, birincinin vezninin **يَفْعُولُ**, ikincinin vezninin **مَفْعُولُ** olduğunu söyler; sanki **أَجَيجُ النَّارِ**’danmış gibi; (Akh, S, Msb; *) yahut **مَآءٌ أُجَاجٌ**’dan; (TA;) yahut devekuşu hakkında söylenen **أَجَّ**’den; ve belirli ve dişil olduğu için gayr-i munsarif: (Bd, adı geçen yerde:) onları ء’siz telaffuz eden, her birindeki ا’yı ziyade harf yapan kimse, birincinin **يَجَجْتُ**’dan, ikincinin **مَجَجْتُ**’dan olduğunu söyler: (Akh, S, K:) Arapça olmaları hâlinde durum böyledir: (TA:) fakat bazıları onların yabancı adlar olduğunu söyler; (Msb, TA;) gayr-i munsarif olmalarının buna delâlet ettiği söylenmiştir; (Bd, adı geçen yerde;) bu takdirde onlardaki ا, **هَارُوت** ve **مَارُوت** ve **دَاوُود** ve benzerlerindeki ا gibidir; ve ء ise, **عَأْلِمٌ** ve benzerlerindeki gibi, kıyasa aykırıdır; ve vezinleri **فَاعُولُ**’dur. (Msb.) Ru-beh ↓ **آجُوجُ** ve **مَاجُوجُ** [CK’de **مأجُوج**] okurdu; ve Aboo-Mo'ádh, **يَمْجُوجُ**. (K.)
