# أخذ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AE%D8%B0/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أخذ

الأَخْذ: خلاف العطاء، وهو أَيضاً التناول. أَخذت الشيء آخُذُه أَخذاً: تناولته؛ وأَخَذَه يأْخُذه أَخْذاً، والإِخذُ، بالكسر: الاسم. وإِذا أَمرت قلت: خذْ، وأَصله أُؤْخُذ إِلا أَنهم استثقلوا الهمزتين فحذفوهما تخفيفاً؛ قال ابن سيده: فلما اجتمعت همزتان وكثر استعمال الكلمة حذفت الهمزة الأَصلية فزال الساكن فاستغني عن الهمزة الزائدة، وقد جاء على الأَصل فقيل: أُوخذ؛ وكذلك القول في الأَمر من أَكل وأَمر وأَشباه ذلك؛ ويقال: خُذِ الخِطامَ وخُذْ بالخِطام بمعنى. والتأْخاذُ: تَفْعال من الأَخذ؛ قال الأَعشى:
لَيَعُودَنْ لِمَعَدّ عَكْرَةً
دَلَجُ الليلِ وتأْخاذُ المِنَحْ
قال ابن بري: والذي في شعر الأَعشى:
ليُعيدَنْ لمعدٍّ عَكْرَها
دَلَجَ الليلِ وتأْخاذَ المنح
أَي عَطْفَها. يقال: رجع فلان إِلى عَكْرِه أَي إِلى ما كان عليه، وفسر العكْرَ بقوله: دلجَ الليلِ وتأْخاذَ المنح. والمنَحُ: جمع مِنْحَة، وهي الناقة يعيرها صاحبها لمن يحلبها وينتفع بها ثم يعيدها. وفي النوادر: إِخاذةُ الحَجَفَةِ مَقْبِضُها وهي ثقافها.
وفي الحديث: جاءت امرأَة إِلى عائشة، رضي الله عنها، أُقَيّدُ جملي (*
قوله «جاءت امرأة إلخ» كذا بالأصل والذي في شرح القاموس فقالت أقيد) . وفي حديث آخر: أُؤْخِّذ جملي. فلم تَفْطُنْ لها حتى فُطِّنَتْ فأَمرتْ بإِخراجها؛ وفي حديث آخر: قالت لها: أُؤْخِّذُ جملي؟ قالت: نعم. التأْخيذُ: حَبْسُ السواحر أَزواجَهنَّ عن غيرهنّ من النساء، وكَنَتْ بالجمل عن زوجها ولم تعلم عائشة، رضي الله عنها، فلذلك أَذِنت لها فيه. والتأْخِيذُ: أَن تحتالَ المرأَةُ بحيَل في منعِ زوجِها من جِماع غيرها، وذلك نوع من السحر. يقال: لفلانة أُخْذَةٌ تُؤْخِّذُ بها الرجال عن النساء، وقد أَخَّذَتْه الساحرة تأَخيذاً؛ ومنه قيل للأَسير: أَخِيذٌ. وقد أُخِذَ فلان إِذا أُسر؛ ومنه قوله تعالى: اقتلوا المشركين حيث وجدتموهم وخذوهم. معناه، والله أَعلم: ائْسِروهم. الفراء: أَكذَبُ من أَخِيذ الجيش، وهو الذي يأْخذُه أَعداؤه فَيَسْتَدِلُّونه على قومه، فهو يَكْذِبُهم بِجُهْدِه. والأَخيذُ: المأْخُوذُ. والأَخيذ: الأَسير. والأَخِيذَةُ: المرأَة لِسَبْي. وفي الحديث: أَنه أَخذ السيفَ وقال مَن يمنعُك مني؟ فقال: كن خير آخِذٍ أَي خيرَ آسر. والأَخيذَةُ: ما اغْتُصِبَ من شيء فأُخِذَ.
وآخَذَه بذنبه مُؤاخذة: عاقبه. وفي التنزيل العزيز: فكلاًّ أَخذْنا بذَنْبه. وقوله عز وجل: وكأَيِّنْ من قرية أَمليتُ لها وهي ظالمة ثم أَخذتُها؛ أَي أَخذتها بالعذاب فاستغنى عنه لتقدّم ذكره في قوله: ويستعجلونك بالعذاب. وفي الحديث: من أَصاب من ذلك شيئاً أُخِذَ به. يقال: أُخِذَ فلانٌ بذنبه أَي حُبِسَ وجُوزِيَ عليه وعُوقِب به.
وإِن أَخذوا على أَيديهم نَجَوْا. يقال: أَخذتُ على يد فلان إِذا منعته عما يريد أَن يفعله كأَنك أَمْسكت على يده. وقوله عز وجل: وهمَّت كلُّ أُمّة برسولهم ليأْخذوه قال الزجاج: ليتمكنوا منه فيقتلوه. وآخَذَه : كأَخَذَه. وفي التنزيل العزيز: ولو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا؛ والعامة تقول واخَذَه. وأَتى العِراقَ وما أَخذَ إِخْذَه، وذهب الحجازَ وما أَخذ إِخذه، ووَلي فلان مكةَ وما أَخذَ إِخذَها أَي ما يليها وما هو في ناحِيتها، واسْتُعْمِلَ فلانٌ على الشام وما أَخَذَ إِخْذَه، بالكسر، أَي لم يأْخذ ما وجب عليه من حسن السيرة ولا تقل أَخْذَه، وقال الفراء: ما والاه وكان في ناحيته.
وذهب بنو فلان ومن أَخَذَ إِخْذُهم وأَخْذُهم، يكسرون
(* قوله «إخذهم
وأخذهم يكسرون إلخ» كذا بالأصل وفي القاموس وذهبوا ومن أخذ اخذهم، بكسر الهمزة وفتحها ورفع الذال ونصبها). الأَلف ويضمون الذال، وإِن شئت فتحت الأَلف وضممت الذال، أَي ومن سار سيرهم؛ ومن قال: ومن أَخَذَ إِخْذُهم أَي ومن أَخَذَه إِخْذُهم وسيرتُهم. والعرب تقول: لو كنت منا لأَخَذْتَ بإِخذنا، بكسر الأَلف، أَي بخلائقنا وزِيِّنا وشكلنا وهدينا؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
فلو كنتمُ منا أَخَذْنا بأَخْذكم،
ولكنها الأَوجاد أَسفل سافل
(* قوله «ولكنها الأوجاد إلخ» كذا بالأصل وفي شرح القاموس الأجساد). فسره فقال: أَخذنا بأَخْذِكم أَي أَدركنا إِبلَكم فردَدناها عليكم، لم يقل ذلك غيره. وفي الحديث: قد أَخَذُوا أَخَذاتِهم؛ أَي نزلوا منازِلَهم؛ قال ابن الأَثير: هو بفتح الهمزة والخاء.
والأُخْذَة، بالضم: رقية تأْخُذُ العينَ ونحوها كالسحر أَو خرزة يُؤَخِّذُ بها النساءُ الرجال، من التأْخِيذِ. وآخَذَه: رَقاه. وقالت أُخْتُ صُبْحٍ العاديِّ تبكي أَخاها صبحاً، وقد قتله رجل سِيقَ إِليه على سرير، لأَنها قد كانت أَخَذَتْ عنه القائمَ والقاعدَ والساعِيَ والماشِيَ والراكِبَ: أَخَذْتُ عنك الراكِبَ والساعِيَ والماشِيَ والقاعِدَ والقائِمَ، ولم آخُذْ عنك النائمَ؛ وفي صبح هذا يقول لبيد:
ولقد رأَى صُبْحٌ سوادَ خليلِه،
ما بين قائمِ سَيْفِهِ والمِحْمَلِ
عن بخليله كَبِدَه لأَنه يروى أَن الأَسد بَقَر بطنه، وهو حيٌّ، فنظر إِلى سوادِ كَبِده.
ورجل مُؤَخَّذٌ عن النساء: محبوس.
وائْتَخَذْنا في القتال، بهمزتين: أَخَذَ بعضُنا بعضاً. والاتِّخاذ: افتعال أَيضاً من الأَخذ إِلا أَنه أُدغم بعد تليين الهمزة وإِبدال التاء، ثم لما كثر استعماله على لفظ الافتعال توهموا أَن التاء أَصلية فبنوا منه فَعِلَ يَفْعَلُ. قالوا: تَخِذَ يَتْخَذ، وقرئ: لتَخِذْت عليه أَجراً. وحكى المبرد أَن بعض العرب يقول: اسْتَخَذَ فلان أَرضاً يريد اتَّخَذَ أَرضاً فتُبْدِلُ من إِحدى التاءين سيناً كما أَبدلوا التاءَ مكان السين في قولهم ستُّ؛ ويجوز أَن يكون أَراد استفعل من تَخِذَ يَتْخَذ فحذف إِحدى التاءَين تخفيفاً، كما قالوا: ظَلْتُ من ظَلِلْتُ. قال ابن شميل: اسْتَخَذْتُ عليهم يداً وعندهم سواءٌ أَي اتَّخَذْتُ.
والإِخاذةُ: الضَّيْعَة يتخذها الإِنسان لنفسه؛ وكذلك الإِخاذُ وهي أَيضاً أَرض يحوزها الإِنسان لنفسه أَو السلطان. والأَخْذُ: ما حَفَرْتَ كهيئةِ الحوض لنفسك، والجمع الأُخْذانُ، تُمْسِكُ الماءَ أَياماً . والإِخْذُ والإِخْذَةُ: ما حفرته كهيئةِ الحوض، والجمع أُخْذٌ وإِخاذ. والإِخاذُ: الغُدُرُ، وقيل: الإِخاذُ واحد والجمع آخاذ، نادر، وقيل: الإِخاذُ والإِخاذةُ بمعنى، والإِخاذةُ: شيء كالغدير، والجمع إِخاذ، وجمع الإِخاذِ أُخُذٌ مثل كتاب وكُتُبٍ، وقد يخفف؛ قال الشاعر: وغادَرَ الأُخْذَ والأَوجاذَ مُتْرَعَة
تَطْفُو، وأَسْجَل أَنْهاءً وغُدْرانا
وفي حديث مَسْروقِ بنِ الأَجْدَع قال: ما شَبَّهْتُ بأَصحاب محمد، صلى الله عليه وسلم، إِلا الإِخاذ تكفي الإِخاذةُ الراكب وتكفي الإِخاذَةُ الراكبَين وتكفي الإِخاذَةُ الفِئامَ من الناسِ؛ وقال أَبو عبيد: هو الإِخاذُ بغير هاء؛ وهو مجتَمَع الماءِ شبيهٌ بالغدير؛ قال عدِيّ بنُ زيد يصف مطراً:
فاضَ فيه مِثلُ العُهونِ من الرَّوْ
ضِ، وما ضنَّ بالإِخاذِ غُدُرْ
وجمع الإِخاذِ أُخُذٌ؛ وقال الأَخطل:
فظَلَّ مُرْتَثِئاً، والأُخْذُ قد حُمِيَتْ،
وظَنَّ أَنَّ سَبِيلَ الأُخْذِ مَيْمُونُ
وقاله أَيضاً أَبو عمرو وزاد فيه: وأَما الإِخاذةُ، بالهاء، فإِنها الأَرض يأْخذها الرجل فيحوزها لنفسه ويتخذها ويحييها، وقيل: الإِخاذُ جمع الإِخاذةِ وهو مَصنعٌ للماءِ يجتمع فيه، والأَولى أَن يكون جنساً للإِخاذة لا جمعاً، ووجه التشبيه مذكور في سياق الحديث في قوله تكفي الإِخاذةُ الراكِبَ، وباقي الحديث يعني أَنَّ فيهم الصغيرَ والكبيرَ والعالم والأَعلم؛ ومنه حديث الحجاج في صفة الغيث: وامتلأَت الإِخاذُ؛ أَبو عدنان: إِخاذٌ جَمْع إِخاذة وأُخذٌ جمع إِخاذ؛ وقال أَبو عبيدة: الإِخاذةُ والإِخاذ، بالهاء وغير الهاء، جمع إِخْذٍ، والإِخْذُ صَنَعُ الماء يجتمع فيه. وفي حديث أَبي موسى عن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: إِنَّ مَثَلَ ما بعَثني الله به من الههُدَى والعِلْمِ كمثلِ غيثٍ أَصاب أَرضاً، فكانت منها طائفةٌ طيبةٌ قَبِلتِ الماء فأَنبتت الكلأَ والعشب الكثير، وكانت فيها إِخاذاتٌ أَمسكتِ الماء فنفع الله بها الناسَ، فشرِبوا منها وسَقَوْا ورَعَوْا، وأَصابَ طائفةً منها أُخرى إِنما هي قيعان لا تُمسِكُ ماءً ولا تُنبِتُ كلأً، وكذلك مَثلُ من فقُه في دين الله ونَفَعه ما بعَثني الله به فعلم وعلَّم، ومَثَلُ من لم يَرْفَعْ بذلك رأْساً ولم يَقْبلْ هُدى الله الذي أُرْسِلْتُ به؛ الإِخاذاتُ: الغُدرانُ التي تأْخذُ ماءَ السماءِ فَتَحْبِسهُ على الشاربة، الواحدةُ إِخاذة. والقيعانُ: جمع قاع، وهي أَرض حَرَّة لا رملَ فيها ولا يَثبتُ عليها الماء لاستوائها، ولا غُدُر فيها تُمسِكُ الماءَ، فهي لا تنبت الكلأَ ولا تمسك الماء. اهـ.
وأَخَذَ يَفْعَلُ كذا أَي جعل، وهي عند سيبويه من الأَفعال التي لا يوضع اسمُ الفاعل في موضع الفعلِ الذي هو خبرها. وأَخذ في كذا أَي بدأَ. ونجوم الأَخْذِ: منازلُ القمر لأَن القمر يأْخذ كل ليلة في منزل منها؛ قال:
وأَخْوَتْ نجومُ الأَخْذِ إِلا أَنِضَّةً،
أَنِضَّةَ مَحْلٍ ليسَ قاطِرُها يُثْري
قوله: يُثْرِي يَبُلُّ الأَرضَ، وهي نجومُ الأَنواءِ، وقيل: إِنما قيل لها نجومُ الأَخذِ لأَنها تأْخُذُ كل يوم في نَوْءِ ولأَخْذِ القمر في منازلها كل ليلة في منزل منها، وقيل: نجومُ الأَخْذِ التي يُرمى بها مُسْتَرِقُ السمع، والأَول أَصح.
وائْتَخذَ القومُ يأْتخذون ائْتِخاذاً، وذلك إِذا تصارعوا فأَخذ كلٌّ منهم على مُصَارِعِه أُخذَةً يعتقله بها، وجمعها أُخَذٌ؛ ومنه قول الراجز:وأُخَذٌ وشَغرِبيَّاتٌ أُخَر
الليث: يقال اتخَذَ فلان مالاً يَتَّخِذه اتِّخاذاً، وتَخِذَ يَتْخَذُ تخَذاً، وتَخِذْتُ مالاً أَي كسَبْتُه، أُلزمَتِ التاءُ الحرفَ كأَنها أَصلية. قال الله عز وجل: لو شئتَ لَتَخِذْتَ عليه أَجراً؛ قال الفراء: قرأَ مجاهد لَتَخِذْتَ؛ قال: وأَنشدني العتابي:
تَخِذَها سَرِيَّةً تُقَعِّدُه
قال: وأَصلها افتعلت؛ قال أَبو منصور: وصحت هذه القراءة عن ابن عباس وبها قرأَ أَبو عمرو بن العلاء، وقرأَ أَبو زيد: لَتَخَذْتَ عليه أَجراً. قال: وكذلك مكتوب هو في الإِمام وبه يقرأُ القراء؛ ومن قرأَ لاتَّخَذْت، بفتح الخاء وبالأَلف، فإِنه يخالف الكتاب. وقال الليث: من قرأَ لاتَّخَذْت فقد أَدغم التاءَ في الياءَ فاجتمعت همزتان فصيرت إِحداهما باء، وأُدْغِمَت كراهةَ التقائهما.
والأَخِذُ من الإِبل: الذي أَخَذَ فيه السِّمنُ، والجمع أَواخِذُ. وأَخِذَ الفصيل، بالكسر، يأْخَذُ أَخَذاً، فهو أَخِذ: أَكثر من اللبن حتى فسَدَ بطنُه وبَشِم واتَّخَم.
أَبو زيد: إِنه لأَكْذَب من الأَخِيذِ الصَّيْحانِ، وروي عن الفراء أَنه قال: من الأَخِذِ الصَّيْحانِ بلا ياء؛ قال أَبو زيد: هو الفصيل الذي اتُّخِذَ من اللبن. والأَخَذُ: شبه الجنون، فصيل أَخِذٌ على فَعِل، وأَخِذَ البعيرُ أَخَذاً، وهو أَخِذٌ: أَخَذَه مثلُ الجنون يعتريه وكذلك الشاة، وقياسه أَخِذٌ.
والأُخُذُ: الرَّمَد، وقدأَخِذَت عينه أَخَذاً. ورجل أَخِذٌ: بعينه أُخُذ مثل جُنُب أَي رمد، والقياس أَخِذٌ كالأَوّل. ورجل مُسْتأْخِذٌ: كأَخِذ؛ قال أَبو ذؤيب:
يرمي الغُيوبَ بِعيْنَيْهِ ومَطْرِفُهُ
مُغْضٍ كما كَسَفَ المستأْخِذُ الرمِدُ
والمستأْخذُ: الذي به أُخُذٌ من الرمد. والمستأْخِذُ: المُطَأْطِئُ الرأْسِ من رَمَدٍ أَو وجع أَو غيره.
أَبو عمرو: يقال أَصبح فلان مؤتخذاً لمرضه ومستأْخذاً إِذا أَصبحَ مُسْتَكِيناً.
وقولهم: خُذْ عنك أَي خُذْ ما أَقول ودع عنك الشك والمِراء؛ فقال: خذ الخطام
(* قوله «فقال خذ الخطام» كذا بالأصل وفيه كشطب كتب موضعه فقال ولا معنى له.) وقولهم: أَخَذْتُ كذا يُبدلون الذال تاء فيُدْغمونها في التاء، وبعضهم يُظهرُ الذال، وهو قليل.

### Türkçe

**الأَخْذ**: vermenin zıddıdır; o, ayrıca alma/elinle tutup alma(dır). **أَخذت الشيء آخُذُه أَخذاً**: onu aldım; ve **أَخَذَه يأْخُذه أَخْذاً**; ve **الإِخذُ** (kesre ile): isimdir. Ve emir verdiğinde dersin ki: **خذْ**; aslı **أُؤْخُذ**’dur; ancak onlar iki hemzeyi ağır buldular da hafifletme olarak ikisini de sildiler; İbn Sîde dedi ki: İki hemze birleşince ve kelimenin kullanımı çoğalınca aslî hemze silindi, böylece sâkin ortadan kalktı da zâid hemzeye ihtiyaç kalmadı; ve asl üzere gelmiştir de **أُوخذ** denilmiştir; ve aynı söz, **أَكل**’den ve **أَمر**’den ve bunun benzerlerinden emirde de böyledir; ve denilir: **خُذِ الخِطامَ** ve **خُذْ بالخِطام** aynı mânâdadır. Ve **التأْخاذُ**: **الأَخذ**’den **تَفْعال** veznidir; A‘şâ dedi ki:
لَيَعُودَنْ لِمَعَدّ عَكْرَةً
دَلَجُ الليلِ وتأْخاذُ المِنَحْ

İbn Berrî dedi ki: A‘şâ’nın şiirinde olan:
ليُعيدَنْ لمعدٍّ عَكْرَها
دَلَجَ الليلِ وتأْخاذَ المنح

Yani: onun bükülmesi/çevrilmesi. Denilir: falan kimse **إِلى عَكْرِه** döndü; yani üzerinde bulunduğu şeye döndü; ve **العكْرَ**’ı şu sözüyle açıkladı: **دلجَ الليلِ وتأْخاذَ المنح**. Ve **المنَحُ**: **مِنْحَة**’nin çoğuludur; o da, sahibinin onu sağacak ve ondan faydalanacak kimseye ödünç verdiği, sonra da onu geri verdiği dişi devedir. Ve **النوادر**’de: **إِخاذةُ الحَجَفَةِ** onun tutacağıdır; ve o, onun **ثقاف**’ıdır.

Ve hadiste: bir kadın Âişe’ye, Allah ondan razı olsun, geldi: “Deve(mi)mi bağlatıyor muyum?”
(* «جاءت امرأة إلخ» sözü: asılda böyle; fakat **شرح القاموس**’ta olan: “dedi ki: **أقيد**”) . Ve başka bir hadiste: “Deve(mi)mi **أُؤْخِّذ** ediyorum.” Ona, kendisine fark ettirilinceye kadar fark etmedi; sonra fark ettirildi de onun çıkarılmasını emretti; ve başka bir hadiste: ona dedi ki: “Deve(mi)mi **أُؤْخِّذُ** edeyim mi?” Dedi ki: “Evet.” **التأْخيذُ**: büyücü kadınların, kocalarını kadınlardan başkalarına karşı hapsetmesi/engellemesidir; ve deve ile kocasını kinaye etti; Âişe, Allah ondan razı olsun, bilmedi; bu yüzden ona bunda izin verdi. Ve **التأْخِيذُ**: kadının, kocasını başkasıyla cinsel birleşmeden men etmekte hilelerle çare aramasıdır; ve bu, sihrin bir türüdür. Denilir: falanca kadında bir **أُخْذَةٌ** vardır; onunla erkekleri kadınlardan **تُؤْخِّذُ** eder; ve büyücü kadın onu **تأَخيذاً** ile **أَخَّذَتْ**; bundan dolayı esire **أَخِيذٌ** denildi. Ve falan kimse **أُخِذَ** olduysa; yani esir edildi; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “Müşrikleri nerede bulursanız öldürün ve onları **خذوهم**.” Mânâsı, Allah daha iyi bilir: onları esir alın. Ferrâ: “Ordunun **أَخِيذ**’inden daha yalancı.” O, düşmanlarının onu alıp kavmi üzerine kendisine delil getirdikleri kimsedir; o da gücü yettiğince onlara yalan söyler. Ve **الأَخيذُ**: alınmış olan. Ve **الأَخيذ**: esir. Ve **الأَخِيذَةُ**: esir edilmek üzere kadın. Ve hadiste: o, kılıcı aldı ve dedi: “Beni senden kim men eder?” O dedi ki: “**خير آخِذٍ** ol”; yani en hayırlı esir alan. Ve **الأَخيذَةُ**: bir şeyden gasp edilip alınan şey.

Ve **آخَذَه بذنبه مُؤاخذة**: onu cezalandırdı. Ve aziz tenzilde: “Her birini günahıyla **أَخذْنا**.” Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: “Nice köy var ki ona mühlet verdim, o zalim iken; sonra onu **أَخذتُها**”; yani onu azapla aldım; “azapla”yı, “azapla seni aceleye getiriyorlar” sözünde onun zikri öne geçtiği için, onsuz yeterli görüldü. Ve hadiste: “Kim bundan bir şey işlerse onunla **أُخِذَ** olunur.” Denilir: falan kimse günahıyla **أُخِذَ**; yani hapsedildi, onunla karşılık gördü ve onunla cezalandırıldı.

“Ve eğer onların elleri üzerine **أَخذوا** olurlarsa kurtuldular.” Denilir: falanın eli üzerine aldım; onu yapmak istediği şeyden men ettim; sanki onun eli üzerinde tutmuşsun gibi. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: “Ve her ümmet, resullerini **ليأْخذوه** diye kastetti”; Zeccâc dedi ki: ona güç yetirsinler de onu öldürsünler diye. Ve **آخَذَه**: **أَخَذَه** gibidir. Ve aziz tenzilde: “Eğer Allah insanları kazandıklarıyla **يؤاخذ** etseydi”; avam **واخَذَه** der. Ve Irak’a geldi de onun **إِخْذَه**’ini almadı; ve Hicaz’a gitti de onun **إِخذه**’ini almadı; ve falan kimse Mekke’ye vali oldu da onun **إِخذَها**’sını almadı; yani ona bitişik olanı ve onun tarafında olanı (almadı); ve falan kimse Şam üzerine görevlendirildi de onun **إِخْذَه**’ini (kesre ile) almadı; yani güzel idareden üzerine vacip olanı almadı; **أَخْذَه** deme; Ferrâ dedi ki: ona bitişik olmadı ve onun tarafında olmadı.

Ve falan oğulları gitti ve onların **إِخْذُهم**’ini ve **أَخْذُهم**’ini alan da (gitti); onlar elif’i kesreler ve zâl’i zamme yaparlar,
(* «إخذهم وأخذهم يكسرون إلخ» sözü: asılda böyle; **القاموس**’ta: “ve gittiler ve onların **اخذهم**’ini alan”, hemzenin kesri ve fethiyle, zâl’in ref‘i ve nasbıyla).
ve istersen elif’i fethedip zâl’i zamme yaparsın; yani onların gidişi gibi giden. Ve “ve onların **إِخْذُهم**’ini alan” diyen: yani onların **إِخْذُهم**’i ve gidişleri onu aldı. Ve Araplar der: “Eğer bizden olsaydın, bizim **إِخذنا**’mızla alırdın”; elif’in kesriyle; yani huylarımızla, giyimimizle, şeklimizle ve yolumuzla. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:
فلو كنتمُ منا أَخَذْنا بأَخْذكم،
ولكنها الأَوجاد أَسفل سافل

(* «ولكنها الأوجاد إلخ» sözü: asılda böyle; **شرح القاموس**’ta: **الأجساد**).
Onu açıkladı ve dedi ki: “**أَخَذْنا بأَخْذِكم**”: yani develerinize yetiştik de onları size geri çevirdik; bunu ondan başkası söylemedi. Ve hadiste: “Onlar **أَخَذاتِهم**’i aldılar”; yani menzillerine indiler; İbnü’l-Esîr dedi ki: hemzenin ve hâ’nın fethi iledir.

Ve **الأُخْذَة** (damme ile): gözü ve benzerini sihir gibi alan bir rukye; yahut **التأْخِيذ**’den, kadınların onunla erkekleri **يُؤَخِّذُ** ettiği bir boncuk. Ve **آخَذَه**: ona rukye yaptı. Ve **صُبْحٍ العاديِّ**’nin kız kardeşi, kardeşi Subh için ağladı; onu, sedir üzerinde kendisine sevk edilen bir adam öldürmüştü; çünkü o, onun üzerinden ayakta olanı, oturanı, koşanı, yürüyeni ve binen(i) almıştı: “Senden binen(i), koşan(i), yürüyen(i), oturanı ve ayakta olanı aldım; senden uyuyanı almadım.” Subh hakkında Lebîd şöyle der:
ولقد رأَى صُبْحٌ سوادَ خليلِه،
ما بين قائمِ سَيْفِهِ والمِحْمَلِ

Onun dostu için ciğerini (yaktı); çünkü rivayet olunur ki aslan, o hayatta iken karnını yardı; o da ciğerinin karalığına baktı.

Ve kadınlardan **مُؤَخَّذٌ** olan adam: hapsedilmiş.

Ve savaşta **ائْتَخَذْنا** (iki hemze ile): bazımız bazımızı aldı. Ve **الاتِّخاذ**: **الأَخذ**’den yine **افتعال**dır; ancak hemzenin yumuşatılmasından ve tâ’nın ibdâlinden sonra idğam edildi; sonra **الافتعال** lafzı üzere kullanımı çoğalınca, tâ’nın aslî olduğunu zannettiler de ondan **فَعِلَ يَفْعَلُ** bina ettiler. Dediler: **تَخِذَ يَتْخَذ**; ve “**لتَخِذْت عليه أَجراً**” diye okunmuştur. Müberred nakletti ki bazı Araplar der: “Falan kimse bir arazi **اسْتَخَذَ** etti”; **اتَّخَذَ** etmek ister; iki tâ’dan birini sîn yaparsın; nitekim “**ستُّ**” sözlerinde sîn yerine tâ’yı ibdâl ettikleri gibi. Ve caizdir ki o, **تَخِذَ يَتْخَذ**’dan **استفعل** istemiş de hafifletme olarak iki tâ’dan birini hazfetmiştir; nitekim “**ظَلْتُ**” dediler, **ظَلِلْتُ**’den. İbn Şümeyl dedi ki: “Onlara karşı bir el **اسْتَخَذْتُ** ettim; ve onların yanında eşittir”; yani **اتَّخَذْتُ** ettim.

Ve **الإِخاذةُ**: insanın kendisi için edindiği çiftlik/işletme; ve aynı şekilde **الإِخاذ**; o ayrıca, insanın kendisi için yahut sultanın el koyup sahiplendiği bir arazidir. Ve **الأَخْذُ**: kendin için havuz biçiminde kazdığın şeydir; çoğulu **الأُخْذانُ**; günlerce suyu tutar. Ve **الإِخْذُ** ve **الإِخْذَةُ**: havuz biçiminde kazdığın şey; çoğulu **أُخْذٌ** ve **إِخاذ**.

Ve **الإِخاذُ**: su birikintileri; ve denildi: **الإِخاذُ** tekildir, çoğulu **آخاذ**’dır; nadirdir. Ve denildi: **الإِخاذُ** ve **الإِخاذةُ** aynı mânâdadır; ve **الإِخاذةُ**: gölcük gibi bir şey; çoğulu **إِخاذ**; ve **الإِخاذ**’ın çoğulu **أُخُذٌ**’dür; “kitap/kütüb” gibi; ve hafifletilebilir; şair dedi ki:
وغادَرَ الأُخْذَ والأَوجاذَ مُتْرَعَة
تَطْفُو، وأَسْجَل أَنْهاءً وغُدْرانا

Ve Mesrûk b. el-Ecda‘ hadîsinde dedi ki: “Muhammed’in ashabına, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ancak **الإِخاذ**’a benzettim: **الإِخاذةُ** biniciyi yeter; **الإِخاذَةُ** iki biniciyi yeter; **الإِخاذَةُ** insanlardan kalabalık topluluğu yeter.” Ebû Ubeyd dedi ki: o, hâ’sız **الإِخاذ**’dır; o, gölcüğe benzer su toplanma yeridir. ‘Adî b. Zeyd yağmuru vasfederken dedi ki:
فاضَ فيه مِثلُ العُهونِ من الرَّوْ
ضِ، وما ضنَّ بالإِخاذِ غُدُرْ

Ve **الإِخاذ**’ın çoğulu **أُخُذٌ**’dür; Ahtal dedi ki:
فظَلَّ مُرْتَثِئاً، والأُخْذُ قد حُمِيَتْ،
وظَنَّ أَنَّ سَبِيلَ الأُخْذِ مَيْمُونُ

Bunu Ebû Amr da söyledi ve şunu ekledi: **الإِخاذةُ** (hâ ile) ise, erkeğin alıp kendisi için sahiplendiği, edindiği ve ihya ettiği arazidir. Ve denildi: **الإِخاذُ** **الإِخاذة**’nin çoğuludur; o, suyun toplandığı bir yapıdır; ve daha evlâ olan, onun **الإِخاذة** için bir cins olmasıdır, çoğul olmaması. Benzetmenin yönü, hadisin siyakında “**تكفي الإِخاذةُ الراكبَ**” sözünde zikredilmiştir; hadisin geri kalanı, yani: onların içinde küçük, büyük, âlim ve daha âlim vardır. Ve ondan Haccâc’ın yağmurun vasfında hadisi: “**وامتلأَت الإِخاذُ**”; Ebû ‘Adnân: **إِخاذٌ** **إِخاذة**’nin çoğuludur; ve **أُخذٌ** **إِخاذ**’ın çoğuludur. Ebû Ubeyde dedi ki: **الإِخاذةُ** ve **الإِخاذ** (hâ ile ve hâ’sız) **إِخْذٍ**’ün çoğuludur; ve **الإِخْذُ** suyun toplandığı yapıdır. Ebû Mûsâ’nın, Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, hadîsinde dedi ki: “Allah’ın beni onunla gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir araziye isabet eden yağmur gibidir; onun bir kısmı temizdi, suyu kabul etti de çok ot ve çayır bitirdi; ve onda **إِخاذاتٌ** vardı, suyu tuttu da Allah onunla insanlara fayda verdi; ondan içtiler, suladılar ve otlattılar; ve onun başka bir kısmına isabet etti: ancak o, dümdüz yerlerdir; ne su tutar ne ot bitirir; işte Allah’ın dininde anlayış sahibi olanın ve Allah’ın beni onunla gönderdiğinden faydalananın misali: bildi ve öğretti; ve bununla başını kaldırmayanın ve benimle gönderildiğim Allah’ın hidayetini kabul etmeyenin misali.” **الإِخاذاتُ**: gökten gelen suyu alıp içenlere karşı onu hapseden su birikintileridir; tekili **إِخاذة**. Ve **القيعانُ**: **قاع**’ın çoğuludur; o, içinde kum olmayan, düzlüğünden dolayı suyun üzerinde durmadığı, içinde suyu tutan birikintiler bulunmayan sert arazidir; o, ne ot bitirir ne su tutar. **اهـ**.

Ve **أَخَذَ يَفْعَلُ** şöyle şöyle; yani yaptı/kıldı; bu, Sîbeveyh’e göre, haberleri olan fiilin yerine ism-i fâilin konulmadığı fiillerdendir. Ve **أَخذ في كذا**: başladı.

Ve **نجوم الأَخْذِ**: ayın menzilleridir; çünkü ay her gece onlardan bir menzilde “alır”; dedi ki:
وأَخْوَتْ نجومُ الأَخْذِ إِلا أَنِضَّةً،
أَنِضَّةَ مَحْلٍ ليسَ قاطِرُها يُثْري

Sözü: **يُثْرِي**: yeri ıslatır; ve onlar **نجومُ الأَنواءِ**’dır. Ve denildi: onlara **نجومُ الأَخذِ** denilmesi, her gün bir **نَوْء**’de almalarındandır; ve ayın her gece menzillerinde onlardan bir menzilde alması sebebiyledir. Ve denildi: **نجومُ الأَخْذِ**, kulak hırsızını taşlayan yıldızlardır; birincisi daha sahih.

Ve kavim **ائْتَخذَ** eder, **يأْتخذون ائْتِخاذاً**; bu, güreştiklerinde olur: her biri, güreşeceği kimse üzerine, onunla onu bağlayacağı bir **أُخذَةً** alır; çoğulu **أُخَذٌ**’dür. Ve ondan recez söyleyenin sözü:
وأُخَذٌ وشَغرِبيَّاتٌ أُخَر

Leys: denilir: falan kimse bir mal **اتخَذَ** etti, onu **يَتَّخِذه اتِّخاذاً**; ve **تَخِذَ يَتْخَذُ تخَذاً**; ve “Bir mal **تَخِذْتُ**”; yani onu kazandım; tâ, sanki aslîymiş gibi harfe lâzım kılındı. Allah Aziz ve Celîl dedi ki: “İsteseydin onun üzerine bir ücret **لَتَخِذْتَ** edinirdin.” Ferrâ dedi ki: Mücâhid **لَتَخِذْتَ** okudu; dedi ki: ‘Attâbî bana şu beyti okudu:
تَخِذَها سَرِيَّةً تُقَعِّدُه

Dedi ki: aslı “**افتعلت**”tir. Ebû Mansûr dedi ki: bu kıraat İbn Abbâs’tan sahih oldu; ve onunla Ebû Amr b. el-Alâ okudu. Ebû Zeyd okudu: “**لَتَخَذْتَ عليه أَجراً**.” Dedi ki: aynı şekilde imam mushafında yazılıdır ve kurrâ onunla okur; “**لاتَّخَذْت**” (hâ’nın fethiyle ve elif ile) okuyan ise yazıya muhalefet eder. Leys dedi ki: “**لاتَّخَذْت**” okuyan, tâ’yı yâ’ya idğam etmiştir; böylece iki hemze birleşti de onlardan birini bâ’ya çevirdi; ve ikisinin birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle idğam edildi.

Ve develerden **الأَخِذُ**: onda semizlik yerleşmiş olan; çoğulu **أَواخِذُ**.

Ve **أَخِذَ الفصيل** (kesre ile) **يأْخَذُ أَخَذاً**; o **أَخِذ**’dir: sütten çok içti de karnı bozuldu, tıkandı ve doldu.

Ebû Zeyd: “O, **الأَخِيذِ الصَّيْحانِ**’dan daha yalancıdır.” Ve Ferrâ’dan rivayet olundu ki dedi: yâ’sız “**الأَخِذِ الصَّيْحانِ**”dandır. Ebû Zeyd dedi ki: o, sütten **اتُّخِذَ** edilmiş fısıldır. Ve **الأَخَذُ**: delilik benzeri. **فصيل أَخِذٌ** “**فَعِل**” üzere. Ve deve **أَخِذَ أَخَذاً** olur; o **أَخِذٌ**’dir: ona delilik benzeri bir şey isabet etti, ona arız olur; koyun da böyledir; kıyası **أَخِذٌ**’dir.

Ve **الأُخُذُ**: göz iltihabı (ramad); ve gözü **أَخِذَت** oldu, **أَخَذاً**. Ve **رجل أَخِذٌ**: gözünde **أُخُذ** vardır; “**جُنُب**” gibi; yani ramadlı; kıyas, birincideki gibi **أَخِذٌ**’dir. Ve **رجل مُسْتأْخِذٌ**: **أَخِذ** gibi; Ebû Züeyb dedi ki:
يرمي الغُيوبَ بِعيْنَيْهِ ومَطْرِفُهُ
مُغْضٍ كما كَسَفَ المستأْخِذُ الرمِدُ

Ve **المستأْخذُ**: ramaddan **أُخُذٌ** olan kimsedir. Ve **المستأْخِذُ**: ramaddan yahut ağrıdan yahut başkasından başı eğik olan.

Ebû Amr: denilir: falan kimse hastalığından dolayı sabahleyin **مؤتخذاً** ve **مستأْخذاً** oldu; sabahleyin boyun eğmiş/zelil olmuş olduğunda.

Ve onların sözü: “**خُذْ عنك**”; yani “Söylediğimi al ve şüpheyi ve cedeli bırak.” O da dedi: “**خذ الخطام**”
(* «فقال خذ الخطام» sözü: asılda böyle; onda üstü çizilmiş olarak yerine “فقال” yazılmış; ve onun mânâsı yoktur.) Ve onların sözü: “**أَخَذْتُ** şöyle şöyle”; zâl’i tâ’ya ibdâl ederler de onu tâ’da idğam ederler; bazısı zâl’i izhar eder; o azdır.
