# أخو — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AE%D9%88/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: أخو

باب اللفيف من الخاء

خ و خ، و خ وخ، خ و ي، أ خ و، و خ ي، خ ي و، أ خ خ مستعملات
خوخ:
الخَوْخَةُ: مفترق بين بيتين أو دارين لم ينصب عليهما باب، بلغة أهل الحجاز. وناس يسمون هذه الأبواب التي يسميها الفرس بنجرقات: خَوْخات.
والخَوْخَة ثمرةٌ، والجميع الخَوْخُ، وأهل مكْةَ يُسَمُّون ضَرباً من الثّياب أخضَرَ: الخَوْخَةَ.
وخوخ: الوَخْوَخَةُ: حكاية أصوات الطير.
والوَخواخ: الكسل الثقيل، وقال:
ليس بَوخْواخٍ ولا مسنطل
والخَوْخاء: الرجل الأحمق، ويجمع الخَوْخاؤون خوي: الخَواءُ: خَلاء البطن.
وخَوَى يَخوي خوىً وأصابه ذاك من الخَواء.
وفي الحديث: "ذا صلى أحدكم فَلْيُخَوِّ ما بين عَضُدَيْهِ وجَنبيهِ" أي يَنْفَتِخُ ويتجافَى.
وخَوَتِ الدّارُ: باد أهلها، وهي قائمةٌ بلا عامرٍ، قالت الخنساء:
كان أبو حسان عرشاً خوَىَ		مما بناه الدهر دانٍ ظليل
يصفه بالكرم والسخاء.
وتقول: خَوَّى أي: تهدم ووقع.
وخَوَّى البعير تَخْويةً أي: برك، ثم مكن لثفناته في الأرض. ومُخَوّاهُ: موضعُ تَخْويَتِه، وجمعه مُخَوَّيات، قال العجاج:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ
وقال آخر:
كأنَّ مُخَوّاها على ثفناتها
والخَوِيَّةُ: مفرجُ ما بين الضَّرْع والقبلِ للناقة وغيرها من النَّعَمِ.
أخو: أَخٌ وأَخَوانِ وإِخوةٌ وإِخوانٌ. وبيني وبينه أُخُوَّةٌ وإِخاءُ.
وتقول: آخَيْتُه، ولغة طيء: واخَيْتُه.
وهذا رجل من آخائي، بوزن أفعالي، وتقول: آخَيْتُ على أصل التأسيس، ومن قال: واخَيْتُ، بلغة طيء، أخذه من الوِخاء.
وتأنيث الأَخ: أُخْتٌ، وتاؤها هاءٌ. وتقول: أُخْتٌ وأُخْتانِ وأَخَواتٌ.
والأَخِيَّةُ: عودٌ يعرضُ في الحائط، تشد إليه الدابة، وتجمع على الأَواخيُّ. ولفلانٍ عند الأمير أَخِيَّةٌ ثابتةٌ. والفعل: أَخَّيْتُ تَأْخِيَةً وتَأَخَّيْتُ أنا، واشتقاقه من آخِيَّةِ العود، وهي في تقدير الفعل: فاعُولة. ويقال: آخِيَةٌ، بالتخفيف في كل ذلك.
وخي: التَوَخِّي: أن تيمم أمراً فتقصد قصده.
وتقول: وَخىَّ يُوَخِّي تَوخيةً، من قولك: تَوَخَّيْتُ أمر كذا أي تيممته من دون ما سواه، وإذا قلت: وَخَّيْتُ فقد عديت الفعل إلى غيره.
وحد تأليف الخاءِ مع الهمزة: الأخ، وكان أصل تأليف بنائه على بناء فعل بثلاث حركات، وكذلك: الأب، فاستثقلوا ذلك وفيها ثلاثة أشياء: حرف وصوت وصرف، فربما ألقوا الواو والياء لصرفها وابقوا منها الصوت فاعتمد الصوت على حركة ما قبله فإذا كانتِ الحركة فتحةٌ صار الصوت معها ألفاً ليفة، وإن كانت ضمة صار معها واو لينة، وإن كانت كسرةً صار معها ياءً لينةً، فاعتمد صوت واو الأخ على فتحةٍ فصار معها ألفاً لينة: أخا، وكذلك أبا كألف رمى وغزا ونحوهما.
ثم ألقوا الألفَ استخفافاً لكثرة استعمالهم إياها وبقيت الخاء على حركتها فَجَرَتْ على وجوه النحو لقصر الأسم.
فإذا لم يُضيفوه قَوَّوْه بالتنوين، وإذا أضافُوه لم يحسن التنوين فقوَّوْه بالمد في حالات الإضافة، فإذا ثنوا قالوا أَخَوان وأَبَوان، لأن الأسم متحرك الحشو فلو تصر حركته خلفاً من الواو والساقطة كما صارت حركة الدالِ في اليد، وحركة الميم في الدم، فقالوا يدانِ ودمانِ، لأن حشوهما ساكن فصار تحرك الدال والميم خلفاً من الحرف الساقط، فقالوا: دَمان ويدان، وجاء في الشعر دميان، قال:
فلو أنّا على حَجَر ذَبْحـنـا		جَرَى الدَّمَيان بِالخَبَرِ اليَقينِ
وإنما قالوا: دَمَيان على الدِّماء كقولك: دَمِيَ وَجْهُ فلانٍ أشد الدِّماء، فحرك الحشو، وكذلك قالوا إخوان، وهم الإخوةُ إذا كانوا لأبٍ، وهم الإخوانُ إذا لم يكونوا لأبٍ. وفي القرآن: "فأصلحوا بينَ أَخَوَيْكُم".
والتَّآخي: اتَّخاذُ الأخَوانِ بينهما إخاءً وأُخُوَّةً.
والأخْتُ: كانَ حَدُّها أَخَة والأعرابُ على الهاء والخاء في موضع الرفعِ ولكنها انفتحت لحال هاء التأنيث، لأنها لا تعتمد إلا على حرفٍ متحركٍ بالفتحة، وأسكنت الخاء فحول صرفها على الألف، وصارت الهاء تاء كانها من أصلِ الكلمة، ووقع الإعراب على التاء، وألزمت الضمة التي كانت في الخاء الألف، وكذلك نحو ذلك.
أخخ: أخّ: فارسيةٌ يتوجع بها عند التوجع من شيء.

### Türkçe

باب **اللفيف** من **الخاء**

**خ و خ**، و **خ و خ**، **خ و ي**، **أ خ و**، **و خ ي**، **خ ي و**، **أ خ خ** استعمالdadırlar.
**خوخ**:
**الخَوْخَةُ**: iki ev yahut iki hâne arasında, üzerine kapı dikilmemiş; bilakis Hicaz ehlinin dilinde (böyle). Ve birtakım insanlar, Farsların **بنجرقات** diye adlandırdığı bu kapılara: **خَوْخات** derler.
Ve **الخَوْخَة** bir meyvedir; hepsi **الخَوْخُ**tur. Ve Mekke ehli, elbiselerden yeşil bir türü: **الخَوْخَةَ** diye adlandırırlar.
Ve **خوخ**: **الوَخْوَخَةُ**: kuş seslerinin taklidi.
Ve **الوَخواخ**: ağır (ve) katı tembellik; ve dedi ki:
ليس بَوخْواخٍ ولا مسنطل
Ve **الخَوْخاء**: ahmak adam; ve **الخَوْخاؤون** cem‘ edilir.

**خوي**: **الخَواءُ**: karın boşluğu.
Ve **خَوَى** **يَخوي** **خوىً**; ve ona bu, **الخَواء**dan isabet etti.
Ve hadiste: "ذا صلى أحدكم فَلْيُخَوِّ ما بين عَضُدَيْهِ وجَنبيهِ" yani şişer ve (yanlardan) uzaklaşır.
Ve **خَوَتِ الدّارُ**: ahalisi yok oldu; o ise, içinde oturan olmaksızın ayakta durandır. Hansâ dedi ki:
كان أبو حسان عرشاً خوَىَ		مما بناه الدهر دانٍ ظليل
Onu kerem ve cömertlikle vasfeder.
Ve dersin: **خَوَّى** yani: yıkıldı ve düştü.
Ve **خَوَّى البعير** **تَخْويةً** yani: çöktü; sonra dizlerinin nasırlarına yerde yer verdi. Ve onun **مُخَوّاهُ**: onun **تَخْويَتِه**nin yeridir; ve cem‘i **مُخَوَّيات**tır. A‘câc dedi ki:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ
Ve bir başkası dedi ki:
كأنَّ مُخَوّاها على ثفناتها
Ve **الخَوِيَّةُ**: deve ve diğer davarlarda meme ile ön taraf arasının açıklığıdır.

**أخو**: **أَخٌ** ve **أَخَوانِ** ve **إِخوةٌ** ve **إِخوانٌ**. Ve benimle onun arasında **أُخُوَّةٌ** ve **إِخاءُ** vardır.
Ve dersin: **آخَيْتُه**; ve Tayy dilinde: **واخَيْتُه**.
Ve bu, **آخائي**mdan bir adamdır; **أفعالي** vezninde. Ve dersin: **آخَيْتُ** kuruluşun aslı üzere; ve kim **واخَيْتُ** derse, Tayy dilinde, onu **الوِخاء**dan almıştır.
Ve **الأَخ**ın müennesi: **أُخْتٌ**; ve onun **تاء**sı **هاء**dır. Ve dersin: **أُخْتٌ** ve **أُخْتانِ** ve **أَخَواتٌ**.
Ve **الأَخِيَّةُ**: duvarda enlemesine duran bir ağaçtır; hayvan ona bağlanır; ve **الأَواخيُّ** üzerine cem‘ edilir. Ve falanın emîr yanında sabit bir **أَخِيَّةٌ**si vardır. Ve fiil: **أَخَّيْتُ** **تَأْخِيَةً** ve ben **تَأَخَّيْتُ**; ve onun اشتقاقı, ağaç **آخِيَّة**sindendir; ve o, fiilin تقديرinde: **فاعُولة**dur. Ve denilir: **آخِيَةٌ**, bütün bunlarda hafifletmeyle.

**وخي**: **التَوَخِّي**: bir işi hedefleyip ona yönelmen, böylece onun kastını kastetmendir.
Ve dersin: **وَخىَّ** **يُوَخِّي** **تَوخيةً**, senin sözünden: **تَوَخَّيْتُ** أمر كذا yani onu, ondan başkasının dışında hedefledim; ve eğer **وَخَّيْتُ** dersen, fiili başkasına geçişli kılmış olursun.
Ve **الخاء**ın hemze ile telifinin sınırı: **الأخ**tır; ve onun binasının telifinin aslı, üç harekeli **فعل** binası üzere idi; ve yine: **الأب**. Sonra bunu ağır buldular; ve onda üç şey vardır: harf ve ses ve sarf. Bu yüzden bazen **الواو** ve **الياء**yı, sarf için atarlar; ve onlardan sesi bırakırlar; böylece ses, kendinden öncekinin harekesine dayanır: eğer hareke fetha ise, ses onunla birlikte yumuşak bir **ألف** olur; eğer damme ise, onunla birlikte yumuşak bir **واو** olur; eğer kesra ise, onunla birlikte yumuşak bir **ياء** olur. Böylece **الأخ**ın **واو** sesi bir fethaya dayandı da onunla birlikte yumuşak bir **ألف** oldu: **أخا**; ve yine **أبا**, **رمى** ve **غزا** ve benzerlerinin **ألف**ı gibi.
Sonra onu, onu çok kullanmaları sebebiyle hafifletme olarak **الألف**ı attılar; ve **الخاء** kendi harekesi üzerinde kaldı; böylece ismin kısalığından dolayı nahvin vecihleri üzere cereyan etti.
Artık onu izafe etmediklerinde, tenvin ile kuvvetlendirdiler; izafe ettiklerinde, tenvin güzel olmaz; izafe hâllerinde med ile kuvvetlendirdiler. İkili yaptıklarında **أَخَوان** ve **أَبَوان** dediler; çünkü isim içi harekelidir; eğer onun harekesi, düşmüş **الواو**dan bedel olarak tasarruf etseydi, **اليد**de **الدال**ın harekesi ve **الدم**de **الميم**in harekesi gibi olurdu; böylece **يدانِ** ve **دمانِ** dediler; çünkü ikisinin içi sâkindir; böylece **الدال** ve **الميم**in harekelenmesi, düşmüş harften bedel oldu; böylece **دَمان** ve **يدان** dediler. Şiirde **دميان** geldi; dedi ki:
فلو أنّا على حَجَر ذَبْحـنـا		جَرَى الدَّمَيان بِالخَبَرِ اليَقينِ
Ancak **الدِّماء** üzerine **دَمَيان** dediler; senin sözün gibi: **دَمِيَ** وجه فلانٍ, **أشد الدِّماء**; böylece içi harekeledi. Ve yine böylece **إخوان** dediler; ve onlar, baba bir olduklarında **الإخوةُ**dur; baba bir olmadıklarında **الإخوانُ**dur. Ve Kur’ân’da: "فأصلحوا بينَ **أَخَوَيْكُم**".
Ve **التَّآخي**: iki **الأخَوان**ın aralarında **إخاءً** ve **أُخُوَّةً** edinmesidir.
Ve **الأخْتُ**: onun sınırı **أَخَة** idi; ve Araplar, رفع yerinde **الهاء** ve **الخاء** üzerinedir; fakat o, müenneslik **هاء**sının hâli sebebiyle fethalandı; çünkü o, ancak fetha ile harekeli bir harfe dayanır. Ve **الخاء**yı sâkin kıldı; böylece onun sarfını **الألف** üzerine çevirdi; ve **الهاء**, kelimenin aslındanmış gibi bir **تاء** oldu; ve i‘rab **التاء** üzerine vuku buldu; ve **الخاء**da olan dammeyi **الألف**a ilzam etti; ve bunun benzeri (de böyledir).

**أخخ**: **أخّ**: bir şeyden acı duyulduğunda acı duyma esnasında onunla inlenilen Farsçadır.
